तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ५६

पुन॑र्मृ॒त्युमाप॑द्यन्ते । अ॒द्यमा॑नाः स्वक॒र्मभिः॑ ॥ ६ ॥

आशा॑तिकाः कृम॑य इव । ततः॑ पूयन्ते वास॒वैः(१७)।

(१८)अपैतं मृत्युं जयति । य एवं वेद॑ । स खल्वे॒वंवि॒द्ब्रा-

पिनामीदृशं जन्माम॑नन्ति । अथ य एतौ पन्थानौ न विदुः, आ कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकमिति । छान्दोगाश्चैवमामनन्ति तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावृत्तानि भूतानि भवन्तीति ॥

अथ चतुर्थीमाह । (१७)"मृत्वा ० वासवैः"(१७) इति । तेषु नरकस्थानेषूत्पन्नाः प्राणिनः सकृत् 'मृत्वा पुनः', उत्पद्यन्ते 'मृत्युं', प्राप्नुवन्ति, जन्ममरणसहस्राणि प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । ते च 'स्वकर्मभिः' स्वकीयैः पापैः, 'अद्यमानाः' भक्ष्यमाणाः, कर्मपरवशा इत्यर्थः । तेषामेव मध्ये अस्मत्प्रत्यक्षसिद्धो दृष्टान्त उदाह्रियते । 'आशातिकाः' आगत्य शात्यमानाः अस्माभिरेव बाध्यमानाः शिरोवस्त्रखट्टादिषु वर्त्तमानाः, 'कृमय इव' यूकामत्कुणादय इव, यूकादयः पापिनो यथास्माभिः प्रति- क्षणं मार्यन्ते एवमन्येपि पापिनो देवैर्मार्यन्ते इत्यर्थः ॥

अथ ब्राह्मणं । (१८)"अपैतं ० सिद्धागमनः"(१८) इति । 'यः' पुमान्, 'एवं' कश्यपादुदिताः सूर्या इत्याद्युक्तप्रकारेण, कश्यपमहिमानं जानाति असौ 'एतमपमृत्युं' कृमिकीटाद- केषूक्तमपकृष्टमृत्युं, 'जयति' । विदुषः पापेष्वप्रवृत्तेर्युक्तो मृत्यु- ञ्जयः । किञ्च 'स खलु' 'ब्राह्मणः', 'एवंवित्' कश्यपमहिमा-

२

६० तैत्तिरीये आरण्यके

द्वाणः । दीर्घ॑श्रुत्त॒मो भ॑वति । क॒श्यप॑स्याति॒थिः सि॒द्ध- र्गम॑नः सि॒द्धाग॑मनः^{(१८)} । ^{(१९)}तस्यै॒षा भ॑वति^{(१९)}। ^{(२०)}आ यस्मि॑न्त्स॒प्त वास॑वाः । रोह॑न्ति पू॒र्व्या रुहः॑ ॥ ७ ॥ ऋषि॑र्ह दीर्घ॑श्रुत्त॒मः । इन्द्र॑स्य घ॒र्मो अति॑थिरि-

---

भिज्ज्ञः सन्, 'दीर्घश्रुत्तमो भवति' दीर्घं चिरकालं कश्यपोप- श्रूयते, सम्यगनुष्ठाताऽयमिति ततोऽप्यतिशयो बहूनां देवानां मुखाच्छ्रवणं बहवोऽपि देवाः कश्यपसमीपं गत्वा ब्राह्मणोऽय- मारुणकेतुकं सम्यगनुतिष्ठति इति पुनः पुनः कथयन्ति अतोऽयं दीर्घश्रुत्तमः । परलोके 'कश्यपस्यातिथिः', इव पूज्यो भवति । किञ्च स ब्राह्मणः स्वेच्छया कश्यपसमीपगमनागमनयोः समर्थो भवति ॥

अथ ब्राह्मणोक्तार्थस्य प्रतिपादिकामृचमवतारयति । ^{(१९)}“तस्यैषा भवति”^{(१९)} इति ॥

तामेतामृचं दर्शयति । ^{(२०)}“आ यस्मिन्सप्त ० अतिथिरिति”^{(२०)} इति । 'यस्मिन्' कश्यपे, सप्तसङ्ख्याका आरोग्यादयः सूर्याः 'आरोहन्ति', कश्यपादेवोत्पद्य स्थितिं लभन्त इत्यर्थः । कीदृशाः सप्त सूर्याः, 'वासवाः' जगन्निवासहेतवः, 'पूर्व्यासः' सृष्ट्यादावुत्पन्नतया प्रथमाङ्कुरभूताः, तस्य 'इन्द्रस्य' परमैश्वर्य- युक्तस्य कश्यपस्य, 'दीर्घश्रुत्तमनामकः', कश्चित् 'ऋषिः', 'घर्मः' दीप्यमानः सन्, 'अतिथिः', सम्पन्नः । इत्यनयेष्टकामुपदध्यात् । अतएव बौधायनः । आ यस्मिन्नग्ने नयेति द्वे इति ॥

१ प्रपाठके ८ अनुवादः। ६१

ति^{(२०)}। ^{(२१)}कश्य॑पः पश्य॑को भवति। यत्स॒र्वं परि॒प- श्यतीति॑ सौक्ष्म्यात्^{(२१)}। ^{(२२)}अथाग्ने॑रष्टपु॑रुष॒स्य। तस्यै॒- षा भव॑ति^{(२२)}। ^{(२३)}अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्। विश्वा॑नि देव व॒युना॑नि वि॒द्वान्। यु॒यो॒ध्य॒स्मज्जु॑हुरा॒ण- मेनः॑। भूयि॑ष्ठां ते॒ नम॑उक्तिं विधेमेति॑^{(२३)}॥ ८॥

---

अथ ब्राह्मणमुच्यते। ^{(२१)}“कश्यपः ० सौक्ष्म्यात्”^{(२१)} इति। योऽयमष्टमः सूर्यः रूढ्या ‘कश्यपः’, इति नाम्नाभिधीयते स एवावयवार्थपर्यालोचनायामाद्यन्तयोरक्षरयोर्व्यत्यासेन ‘पश्यकः’, भवति। ‘यत्’ यस्मात् कारणात्, अत्यन्तसूक्ष्मत्वेन दिव्यदृष्ट्या ‘सर्वं’ अतीतानागतादिकं, परितः ‘पश्यति’॥

तदेवं कश्यपप्रकरणं समाप्याग्निप्रकरणमारभते। ^{(२२)}“अथाग्नेरष्टपुरुषस्य ० भवति”^{(२२)} इति। ‘अथ’ कश्यपमहिमाकथनानन्तरं, ‘अष्टपुरुषस्य’, ‘अष्टसङ्ख्याकमूर्त्तियुक्तस्य, ‘अग्नेः’, महिमा कथ्यत इति शेषः। ‘तस्य’ अग्नेः, महिमप्रतिपादिकेयमृग्विद्यते॥

तामेतामृचं दर्शयति। ^{(२३)}“अग्ने नय ० विधेमेति”^{(२३)} इति। हे ‘अग्ने’, ‘राये’ धनप्राप्त्यर्थम्, ‘अस्मान्’, ‘सुपथा नय’ शोभनेन मार्गेण प्रापय। हे ‘देव’, त्वं ‘विश्वानि वयुनानि’ सर्वान् मार्गान्, जानन् सन् वर्त्तसे। ‘जुहुराणं’ कुटिलम्, ‘एनः’ पापम्, ‘अस्मत् युयोधि’ अस्मत्सकाशाद्वियोजय, ‘ते’ तुभ्यं, ‘भू-

६२ तैत्तिरीये आरण्यके

• सभाहि॑ता, दृ॒श्ये, उत्त॑म॒म्, उच्य॑ते, गृ॒हान्,
स्व॒कर्म॑भिः, पू॒र्व्या, रु॒हं, इ॒ति* ॥ अनु० ८ ॥

---

नवमोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$अ॒ग्निश्च॑ जात॑वेदाश्च । सहो॑जा अ॑जिरा॒ प्रभुः॑ ।
वै॒श्वा॒न॒रो नर्या॑पाश्च । प॒ङ्क्तिरा॑धाश्च स॒प्तमः॑ । विसर्पे-

---

यिष्ठाम्' अत्यधिकाम्, 'नमउक्तिं' नमस्कारप्रतिपादकं वाक्यं,
'विधेम' कुर्यास्म । इत्यनयेष्टकामुपदध्यात् ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु-
रारण्यके प्रथमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥

---

अथ नवमोऽनुवाकः ।

कल्पः । अग्निश्च जातवेदाश्चेत्यष्टाविति । पाठस्तु । $^{(१)}$“अ-
ग्निश्च • चिता इति”$^{(१)}$ इति । अग्न्यादयः शब्दा मूर्त्तिवि-
शेषाणां नामधेयानि । तत्र, 'पङ्क्तिराधाः', योऽग्नीनां मूर्त्ति-
विशेषाणां मध्ये 'सप्तमः', ज्ञेयः विसर्पंच्छब्देन विसर्पीति नाम
विवक्ष्यते । सोऽयम् 'अग्नीनां', मध्ये 'अष्टमः', 'एते' अग्न्या-
दयः, 'अष्टौ', मूर्त्तिविशेषाः 'वसवः' सर्वेषां प्राणिनां निवास-
हेतवः, स्वयञ्च 'चिताः' सुखेन निवासं प्राप्ताः । 'इति' शब्द

---

* अत्र प्रतीकसंग्रहे अष्टमकण्डिकायाः विधेमेतीति प्रतीकं नास्ति ।

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ६३

वा॒ष्टमो॑ऽग्नी॒नां । ए॒तेऽष्टौ॒ वसवः॑ क्षि॒ता इति॑⁽¹⁾। ⁽²⁾यथ॑- र्त्वे॑वा॒ग्नेर॑र्चिर्वर्णविशेषाः । नी॒लार्चि॑श्च पी॒तका॑र्चि॒श्चे- ति॑⁽²⁾। ⁽³⁾अथ॑ वा॒योरेका॑दशपुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य⁽³⁾। ⁽⁴⁾प्र॒भ्राज॑माना॒ व्य॑वदा॒ताः ॥ १ ॥ याश्च॑ वासुकि॒ वै॒द्यु॑ताः । रजताः प॑रु॒षा श्या॒माः ।

उपधानप्रदर्शनार्थः । अस्यामृच्यभिहितानि नामान्येवोपधान- मन्त्राः । अग्निस्तया देवतयाऽङ्गिरखद्ब्रुवासीदेत्येवं सर्वत्रोपधानं ॥

अथ ब्राह्मणमुच्यते । ⁽²⁾“यथर्त्वेवाग्ने ॰ पीतकार्चिश्चेति”⁽²⁾ इति । ऋतूननतिक्रम्य ‘यथर्तु’, यस्यर्त्तौर्यादृशो वर्णविशेषः । तस्मिन् ऋतौ ‘अग्नेः’, अपि ‘वर्णविशेषः’, तादृगेव भवति । एवं सति क्वचिदृत्तौ ‘नीलार्चिः’, क्वचिच्च ‘पीतार्चिः’, इत्या- दिकं द्रष्टव्यं ॥

कल्पः । प्रभ्राजमाना इत्येकादश रुद्राः प्रभ्राजमान्य इत्ये- कादशरुद्राण्य इति । तदेतदुभयविधं विधत्ते । ⁽³⁾“अथ ॰ स्त्रीकस्य”⁽³⁾ इति । ‘अथ’ अग्नेरष्टविधस्य मन्त्रस्य कथनादन- न्तरम्, एकादशभिः पुरुषमूर्त्तिभिरेकादशभिः स्त्रीमूर्त्तिभिश्च युक्तस्य वायोरिष्टका उपधेयाः ॥

तत्र पूर्ववन्नामधेयरूपान् मन्त्रान् दर्शयति । ⁽⁴⁾प्रभ्राज- मानाः ॰ इत्येकादश”⁽⁴⁾ इति । अत्रापि प्रभ्राजमानास्तया देवतयाऽङ्गिरखद्ब्रुवासीदेत्यादिकं द्रष्टव्यं । ‘याश्च’, इत्युपन्यासा- र्थमुच्यते । नतु नामान्तःपाती वैद्युतपर्यन्ता ये उक्तास्ताः ‘इति’,

६४ तैत्तिरीये आरण्यके

क॒पिला अति॑लोहिताः। ऊ॒र्ध्वा अ॑वप॑तं॒ ताश्च॑। वैद्यु॒त इत्येकादश॑^(४)। ^(५)नैनं॑ वैद्यु॒तो हि॑नस्ति। य ए॒वं वेद॑^(५)। ^(६)सहोवाच॒ व्यासः॑ पाराश॒र्यः। वि॒द्युद्व॒धमे॒- वाहं मृ॒त्युमैच्छ॒मिति॑^(६)*॥ २॥

शब्देन परामृश्यन्ते। इत्येकादशवायुसम्बन्धिपुरुषगणः। एकै- कस्मिन् गणे पुरुषबाहुल्यात् 'प्रभ्राजमानाः', इत्यादिबहुव- चननिर्देशः। एकादशस्त्रीगणकस्येति† विवक्षितत्वादान्नाता अपि स्त्रीनाममन्त्रा अत्रानेयाः। तथा च प्रभ्राजमान्यस्तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवासीदेति मन्त्रपाठः सम्पद्यते॥

उक्तवायुगणवेदनं प्रशंसति। ^(५)"नैनं • एवं वेद"^(५) इति। 'यः' पुमान्, वायुगणमाहात्म्यं 'वेद', 'एनं', 'वैद्युतः', अग्निरशनिरूपः 'न हिनस्ति'॥

एतस्योत्तमफलत्वं द्योतयितुं वैद्युतबधस्य कष्टतां दर्शय- ति। ^(६)"सहोवाच • मृत्युमैच्छमिति"^(६) इति। पराशरस्य पुत्रो 'व्यासाख्यः', महर्षिः योऽस्ति 'सः', खल्वेवम् 'उवाच', विद्यु- ताग्निना क्रियमाणे यो बधः तमेव 'अहं', 'मृत्युमैच्छं' तस्य मरणस्यातिकष्टत्वात् स एव बध एको मृत्युशब्दस्य मु- ख्यार्थः। तदपेक्षयान्येषां पापिष्ठत्वाभावादितरे बधा मृत्यव एव न भवन्तीत्यहं मन्ये॥

---

* अत्र रेखापातक्रमेण नवपादाः सन्ति, अर्थापेक्षयास्तु दश।
† D पुस्तके "गण" शब्दो नास्ति।

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ६५

(७)न त्व॑काम॒ꣳ ह॑न्ति । य ए॒वं वेद॑(७) । (८)अथ॑ ग- न्ध॒र्व्वग॒णाः(८) । (९)स्वान॒भ्राट् । अङ्घा॑रि॒र्बम्भा॑रिः । ह॒- स्तः सुह॑स्तः । कृ॒शानुर्विश्ववा॑वसुः । मूर्द्धन्वात्सूर्य्य॑वर्चाः । कृ॒तिरित्येकादश ग॑न्धर्व्वग॒णाः(९) । (१०)देवा॑श्च म॑हादे- वाः । र॒श्मय॑श्च दे॒वा ग॑र॒गिरः॑(१०) ॥ ३ ॥*

---

विद्युद्वधस्यातिकष्टत्वं प्रदर्श्य वेदितुस्तदधराहित्यलक्षणं फलं पूर्वोक्तमुपसंहरति । (७)“न त्वकामꣳ ० एवं वेद”(७) इति । एवं वेदितुर्विद्युद्वधपरिहारार्थित्वाद्दिद्युद्वधे कामरहितं वेदितारं स वैद्युतोऽग्निर्नैव ‘हन्ति’ ॥

कल्पः । स्वानभ्राडित्येकादश गन्धर्वाः पदशः पश्चादिति । तदेतद्विधत्ते । (८)“अथ गन्धर्वगणाः”(८) इति । वायुगणानन्तरं ‘गन्धर्वगणाः’, उपधेयाः ॥

गन्धर्वाणां नाममन्त्रान् दर्शयति । (९)“स्वानभ्राट् ० गन्धर्वगणाः”(९) इति । स्वानादीनि गणनामधेयानि स्वानतया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवासीदेत्येवमुपधानं कर्त्तव्यम् ॥

एकादशसङ्ख्याका य एते गन्धर्वगणास्तान् प्रशंसति । (१०)“देवाश्च ० देवा गरगिरः”(१०)इति । ‘देवाः’ स्वयं द्योतमानाः । ‘महादेवाः’ इतरेषु देवेषु मध्ये गुणैर्महान्तः, ‘रश्मयः’ दीप्तिमन्तः, ‘देवाः’ इतरेषामपि द्योतयितारः । ‘गरगिरः’ विषमपि निगीर्य जरयन्ति ॥

---

* अत्रैकादशपादाः सन्ति । नियमस्तु सर्वत्र दशपादानां । रेखापातभ्रमेणातिरिक्तपादोऽत्र जातः स्यादित्यनुमीयते ।

६६ तैत्तिरीये आरण्यके

(११)नैनं॑ गरो॒ हिन॑स्ति । य ए॒वं वेद॑(११) । (१२)गौरी॑र्मिमाय सलि॒लानि॒ तक्ष॑ती । एक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी । अ॒ष्टाप॑दी॒ नव॑पदी बभू॒वुषी॑ । स॒हस्रा॑क्षरा पर॒मे व्यो॑मन्निति(१२) । (१३)वाचो॑ विशेष॒णम्(१३) । (१४)अथ

एतद्वेदनं प्रशंसति । (११)“नैनं गरो ० एवं वेद”(११) इति । वेदितुर्विषबाधा नास्ति ॥

कल्पः । गौरी मिमायेत्येकेति । (१२)“गौरी मिमाय ० व्योमन्निति”(१२) इति । ‘गौरी’ शुक्लवर्णा सरस्वती या शब्दब्रह्मात्मिका, सा ‘मिमाय’ मिमीते, स्वकीयैः शब्दैरभिधेयं सर्वं जगत् परिच्छिनत्ति । किं कुर्वती, ‘सलिलानि’ उदकजन्यानि सर्वाणि भूतजातानि, ‘तक्षती’ स्वव्याप्त्या नानाकुर्वती । एकैकस्य हि पदार्थस्य बहूनि नामधेयानि, वृक्षो महीरुहः शाखीत्येवं पर्यायबहुलदर्शनात् । यद्यप्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तभूता अवयवार्था भिद्यन्ते तथापि देशभेदेन भिन्नभाषासु नास्ति प्रवृत्तिनिमित्तभेदः । अतः शब्दप्रपञ्चस्य बाहुल्यादर्थप्रपञ्चोऽपि स्वल्पो भवति, सा च सरस्वती छन्दोभेदादेकपद्यादिरूपेण वर्द्धमाना ‘सहस्राक्षरा’ सहस्रशब्दस्यानन्तपर्यायत्वादनन्ताक्षरा, अत्र ‘बभूवुषी’ भवितुमिच्छां कृतवती, ‘परमे व्योमन्’ विविधरचके परमे जगत्कारणे ब्रह्मणि स्थिता, इत्यनयैष्टकामुपदध्यात् ॥

अस्या ऋचस्तात्पर्यं दर्शयति । (१३)“वाचो विशेषणं”(१३) इति । वाग्देवतायास्तुतिरस्यामृचि क्रियत इत्यर्थः ॥

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ६७

निग॑दव्याख्याताः॑ । ताननुक्र॑मिष्यामः^{(१४)}। ^{(१५)}व॒राहवः॑ स्व॒तपसः ॥ ४ ॥ वि॒द्युन्म॑हसो॒ धूपयः॑ । श्वापयो॑ गृहमेधाश्चेतो॒ति ।

---

कल्पः । वराहव इति सप्तवाताः पदश इति । तदेतद्वि- धत्ते । ^{(१४)}"अथ निगदव्याख्याताः ताननुक्रमिष्यामः"^{(१४)} इति । 'अथ' सारस्वतेष्टकोपधानानन्तरं, 'निगदव्याख्याताः' उपाधेयाः । निगद्यमानेनैव मन्त्रपाठेनैव तेषां वायूनां महि- मा विस्पष्टमाख्यातो भवति, 'तान्' एतान् मन्त्रान्, 'अनु'- क्रमेण, कथयिष्यामः ॥

प्रतिज्ञातान्मन्त्रान् दर्शयति । ^{(१५)}"वराहव स्वतपसः • ग्निमिविदिषः"^{(१५)} इति । अत्र वराहव इत्यारभ्य गृहमे- धा इत्यन्तैः षड्भिः पदैः पर्जन्यप्रवर्त्तका वायुविशेषा उच्यन्ते । तेषां गणरूपत्वादेकैकगणस्थान् बहून् विवक्षित्वा वराहव इत्यादि बहुवचननिर्देशः । वरं श्रेष्ठं वर्षमाह्वयतीति वराहः, ते च बहवः 'वराहवः' । ये वायवः 'स्वतपसः' स्वयमेव तपन्ति न तु तापार्थमग्निमादित्यं वा अपेक्षन्ते 'स्वतपसः' । विद्युत्समानं महस्तेजो येषान्ते 'विद्युन्महसः' । 'धूपयः' गुग्गुलदशाङ्गादिद्र- व्यान्तरैरनपेक्षेण स्वशरीरगतसुगन्धेनैव सर्वान् पदार्थान् धूप- यन्तो वासितान् कुर्वन्तो वर्त्तन्ते । 'श्वापयः', 'श्व'शब्द आशु- शब्दपर्यायः ततः शीघ्रव्यापिन इत्युक्तं भवति । गृहेषु बधार्हाः

K 2

६८ तैत्तिरीये आरण्यके

ये॒ चेमेऽशि॑मिवि॒द्विषः॑ । ^{(१५)} । ^{(१६)}पर्जन्याः॑ स॒प्त पृ॑थि॒वीम॒भिर्व॑र्षन्ति । वृ॒ष्टिभि॒रिति॑ । ए॒तयै॒व विभ॑क्तिविपरी॒-

'गृहमेधाः', 'च'कारः षण्णां समुच्चयार्थः । 'इतीति' इतिशब्द- द्वयेन यथोक्तनिर्वचनप्रख्यातमहिमत्वं प्रदर्श्यते । एवं षड्विधा वायुगणा एकदेशवर्त्तिनो निर्द्दिष्टाः । गणान्तरं तु देशान्तरव- र्त्तित्वात् पृथक् निर्द्दिश्यते । शिमिः कर्म कृष्यादिकं तस्य वि- घातकाः शिमिविद्विषः तद्विपरीताः 'अशिमिविद्विषः' कृष्या- द्यनुकूलप्रवृत्तयो वायव इत्यर्थः । तादृशा 'ये च', सन्ति तेऽपि पूर्वोक्तषड्गुणवन्निगदेनैव व्याख्यातमहिमान इत्यभिप्रायः । अत्र नामान्येव मन्त्राः। तथा सति वराहवस्त्या देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रु- वासीदेत्येवमुपधानं सम्पद्यते ॥

तच्छब्दैरेव व्याख्यापितो यो महिमा तं महिमानं सङ्गृह्य पुनः प्रकटयति । ^{(१६)}“पर्जन्याः ० तेषामेषा भवति”^{(१६)} इति । पूर्वोक्तैः सप्तभिर्वायुगणैः प्रवर्त्तिताः सप्तविधा मेघाः 'वृष्टिभिः', अस्माभिर्दृश्यमानाभिः 'पृथिवीं', 'अभि'लक्ष्य 'वर्षन्ति', इत्ये- षां वायूनां महिमा । निराधारेऽन्तरिक्षे मेघान् सम्पाद्य बहु- विधजलसङ्ग्रहो योऽस्ति यस्य देशविशेषस्य यावदपेक्षितं तत्र तावदेव वर्षणं यच्चास्ति 'सः' सर्वोऽपि, अचिन्त्यतन्महिमेति दर्शयितुम् 'इति'शब्दप्रयोगः, यथा रीत्या भूमावभिवर्षणं 'एतयैव', रीत्या 'अमून्' सर्वान्, 'लोकान्', 'पर्जन्याः', 'अभि-

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६६

ताः॑। स॒प्तभि॒र्वातै॑रुदीरि॒ताः। अ॒मूँल्लो॒कान॒भिव॑र्षन्ति। तेषा॒मेषा भव॑ति^{(१६)}। ^{(१७)}स॒मान॒मेत॒दुद॑कं ॥ ५ ॥ उदे॑त्यव॒ चाह॑भिः। भूमिं॑ प॒र्जन्या॒ जिन्व॑न्ति। दिवं॑

---

वर्षन्ति’। इयांस्तु विशेषः। यद्भक्तिवैपरीत्यविशिष्टं भजनं, भूमिं प्रतिपर्जन्यानामधोमुखत्वम्, उपरितनाँल्लोकान् प्रत्यभिवर्षणार्थमूर्ध्वमुखत्वमिति। वैपरीत्यञ्च नोर्ध्वाभिवर्षणमयुक्तमिति शङ्कनीयम्। यस्मादेते पर्जन्याः पूर्वोक्तैः ‘सप्तभिः’ वायुगणैः, ‘उदीरिताः’ ऊर्ध्वं प्रेरिताः। दृश्यते हि वायूनां सर्वतः प्रेरणसामर्थ्यं। तस्मादधोवर्षणवद्वायुवशादूर्ध्वं वर्षणमपि सम्भवत्येव। ‘तेषां’ पूर्वोक्तवायूनाम्, ऊर्ध्वाधोवर्षणसामर्थ्यप्रतिपादकेयमृग्विद्यते॥

तामेतामृचं दर्शयति। ^{(१७)}“समानमेतदुदकं ॰ दिवं जिन्वन्त्यग्नय इति”^{(१७)} इति। यत् ‘उदकं’, भूमौ वृष्टं यच्चोर्ध्वलोकेषु तत् सर्वं ‘समानं’ द्रवस्वभावतामेव, तथापि ‘अहभिः’ कैश्चिदहोभिर्दिनैः, ‘उदेति च’ ऊर्ध्वमपि गच्छति च, पुनरपि कैश्चिद्दिनैः ‘अवैति च’ अधोऽपि गच्छति। तत्रागतेनोदकेन ‘पर्जन्या भूमिं’, ‘जिन्वन्ति’ प्रीणयन्ति। यथा ‘अग्नयः’ ऊर्ध्वज्वालाः। एवमूर्ध्वाभिमुखाः पर्जन्याः, ऊर्ध्वगतिसामान्यादग्नय इत्युच्यन्ते। ते चोर्ध्वाभिवर्षणेन ‘दिवं’, प्रीणयन्ति। इत्यनयेष्टकाममुपदध्यात्॥

७० तैत्तिरीये आरण्यके

जिन्वन्त्य॒ग्नय॒ इति॑^{(१७)}। ^{(१८)}यद॒क्षरं॑ भूत॒कृतं॑। विश्वे॑ दे॒वा उ॒पास॑ते। म॒ह॒र्षिम॑स्य गो॒प्तारं॑। ज॒मद॑ग्निमकुर्वते^{(१८)}। ^{(१९)}ज॒मद॑ग्निराप्यायते। छन्दो॑भिश्चतुरुत्त॒रैः॑। राज्ञ॒ः सो॑मस्य तृ॒प्तासः॑॥ ६॥

---

तथा च बौधायन आह। समानमेतदिति वृष्टिमतीति इष्टकाविशेषस्य वृष्टिमतीति नामधेयम्। एवमुत्तरैस्त्रिभिर्मन्त्रैर्लोकाप्यायितशंयुनामकानामिष्टकाविशेषणमुपधानं । स एवाह । यदक्षरमिति लोको जमदग्निरित्याप्यायितस्तच्छंयोरिति शंयुरिति । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह । ^{(१८)}“यदक्षरं ॰ जमदग्निमकुर्वते”^{(१८)} इति। न चरति न विनश्यति कदाचिदपीति ‘अक्षरं’ यत्परं ब्रह्म वस्तु, ‘भूतकृतं’ आकाशादिभूतरूपेण निष्पन्नं । अत एवोपनिषद्याम्नायते। तदात्मानं स्वयमकुरुतेति। तादृशं ‘विश्वे’ सर्वेऽपि, ‘देवाः’, ‘उपासते’। ‘अस्य’ अक्षरस्य, ‘गोप्तारं’ रक्षितारं, ‘जमदग्न्याख्यं’, ‘महर्षिम्’, ‘अकुर्वते’ देवा इन्द्रादयः स्वपुरुषार्थसिद्धयर्थं स्वयमुपासते, मनुष्याणामनुग्रहार्थं जमदग्निप्रभृतिकमहर्षिममुमस्याक्षरस्यापदेष्टारमकुर्वते। ऋषयो हि तत्तद्वेदप्रवर्त्तनेन मनुष्येभ्योऽक्षरमुपदिश्य तत्सम्प्रदायं परिपालयन्ति ॥

अथ द्वितीयं मन्त्रमाह। ^{(१९)}“जमदग्निराप्यायते ॰ प्रदिशो दिशः”^{(१९)} इति। स च ‘जमदग्निः’, ‘चतुरुत्तरैः’ अक्षर-

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ७१

ब्रह्म॑णा वी॒र्या॑वता । शिवा नः॑ प्र॒दिशो॒ दिशः॑ ।(१९) । (२०)तच्छं॒ योरा॑वृणीमहे । गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं य॒ज्ञ- प॑तये । दैवी स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मानु॑षेभ्यः । ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भेष॒जम् । शन्नो॑ अस्तु द्वि॒पदे॑ । शं चतु॑-

---

चतुष्टयादुत्तरभाविभिर्गायत्र्यादिभिश्छन्दोभिः, स्वेनोपदिष्टै- र्मन्त्रैर्वा, 'आप्यायते' प्राणिनोभिवर्द्धयति, ते च प्राणिनः 'वीर्यावता' शक्तिमता, 'ब्रह्मणा' मन्त्रेण, 'राज्ञः' राजमानस्य 'सोमस्य' लतात्मकस्य, पातारो भूत्वा 'तृप्ताः' कृतकृत्यत्व- बुद्ध्या तृप्ता भवन्ति । सैव तृप्तिः स्पष्टीक्रियते । 'नः' अस्माकं, 'प्रदिशः' प्राच्याद्या मुख्यदिशः, आग्नेय्याद्या अवान्तर'दिशः', च 'शिवाः' शान्ताः सम्पन्नाः, सर्वदिग्वर्तिप्रजासुखहेतवः सम्प- न्ना इत्यर्थः ॥

अथ तृतीयं मन्त्रमाह । (२०)"तच्छंयोरावृणीमहे • शं चतुष्पदे"(२०) इति । 'शं' प्राप्तानां रोगादीनामुपशमनकारणं, 'योः' आगामिनां रोगादीनां वियोगकारणं । 'तत्' कर्म, अरुणकेतुकाख्यम्, 'आवृणीमहे' आभिमुख्येन प्रार्थयामहे । 'यज्ञाय' तस्मिन्नारुणकेतुकेऽनुष्ठीयमानस्योत्तरक्रतोः 'गातुं' गतिं, 'आवृणीमहे' प्रार्थयामहे । 'यज्ञपतये' यजमानस्य, च 'गातुं' गतिं फलप्राप्तिम्, 'आवृणीमहे' । 'नः' अस्माकं, 'दैवीः स्वस्ति' देवैः सम्पादितः क्षेमोऽस्तु, 'मानुषेभ्यः' पुत्रा-

७२ तैत्तिरीये आरण्यके

ब्यदे॑^{(२०)}। ^{(२१)}सोम॑पा३ असो॑मपा३ इति॑ निगद॑व्या-
ख्याताः॑^{(२१)} ॥ ७ ॥

व्य॒वदा॒ताह॑ति गर॒गिर॒स्तप॑स उद॒कं तृ॒प्तास॒श्चतु॑ष्पद॒
एक॑ञ्च ॥ अनु० ९ ॥

---

दिभ्यश्च, 'स्वस्ति' क्षेमोऽस्तु, इतः 'ऊर्ध्वं', सर्वदा 'भेषजं' सर्वानिष्टनिवारणं, 'जिगातु' प्राप्नोतु, स 'नः' अस्मदीयाय, 'द्विपदे' मनुष्याय, च 'शं' सुखमस्तु, 'चतुष्पदे' पशवेऽपि, 'शं' सुखमस्तु ॥

अथ ब्राह्मणवाक्यमुच्यते । ^{(२१)}“सोमपा३ ० व्याख्याताः” ^{(२१)}इति। अथ निगदव्याख्याता इति यदुपक्रान्तं तदत्रोपसंह्रियते । वराहव इत्यादिषु शं चतुष्पद इत्यन्तेषु मन्त्रेषु ये 'सोमपाः', देवाः ये च 'असोमपाः', ते सर्वेप्यभिहिताः, प्लुतिद्वयमाख्यानार्थम् । प्रश्नाख्यानयोरिति सूत्रेण प्रश्नवन्निश्चिताख्यानेपि प्लुतस्य विहितत्वात् । त एते सर्वदेवाः 'निगदव्याख्याताः'। मन्त्रपाठेनैव तदर्थपर्यालोचनायान्तत्तन्महिम्नः प्रतीयमानत्वात् ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

१ प्रपाठके १० अनुवाकः। ७३

अथ दशमोऽनुवाकः।

(१)स॒हस्र॑वृद॒यं भूमि॑:। प॒रं व्योम॑ स॒हस्र॑वृत्। अ॒श्विना॑ भु॒ज्यू नास॑त्या। वि॒श्वस्य॑ जग॒तस्पती॑(१)। (२)जा॒या भूमि॑: पति॑र्व्योम॑। मि॒थु॒नं ता अ॑तु॒र्य॑थाः। पु॒त्रो बृहस्प॑-

---

कल्पः। इति सहस्रवृदियमित्यष्टौ संयानीरिरिति। तत्र प्रथमामाह। (१)“सहस्रवृदियं भूमिः • जगतस्पती”(१) इति। 'इयं' दृश्यमाना, 'भूमिः', 'सहस्रवृत्' उपकारकतया सहस्रसङ्ख्यकैः पुरुषैर्ब्रियमाणा प्रार्थ्यमाना भवति, तथा 'परं व्योम' उत्कृष्टं स्वर्गस्थानमपि, 'सहस्रवृत्' सहस्रसङ्ख्याकैर्देवैः प्रार्थ्यमानं भवति। ते एते द्यावापृथिव्यौ 'अश्विनौ' अश्विसदृशौ, यथाऽश्विनौ सर्वेषामुपकुरुतः, एवमेते द्यावापृथिव्यावपोत्यर्थः। कीदृशावश्विनौ, प्राणिनां रोगनिवर्त्तनेन 'भुज्यू' भोगहेतू, 'नासत्या' कदाचिदप्यसत्यरहितौ, अत एव 'विश्वस्य जगतः', 'पती' पालयितारौ ॥

अथ द्वितीयामाह। (१)“जाया भूमिः • स्त्रीपुमम्”(२) इति। पूर्वमन्त्रे द्यावापृथिव्यावश्विरूपेण स्तुते इह तु मिथुनरूपेण स्तूयेते। येयं 'भूमिः', सा 'जाया', जायतेऽस्यां प्राणिजातमिति व्युत्पत्तेः। यत्तु 'व्योम', तत् 'पतिः', देवानां विविधरक्षकत्वेन, पालयतीति पतिः इति व्युत्पत्तिसम्भवात्। द्यावापृथिव्यौ 'ते'

७४ तैत्तिरीये आरण्यके

सो रु॒द्रः। सर॑मा॒ इति॑ स्त्रीपु॒मं^(२)। ^(३)शु॒क्रं वा॑म॒न्यद्र॑- ज॒तं वा॑म॒न्यत्। वि॒षुरूपे॒ अह॑नी॒ द्यौरि॑व स्थः ॥ १ ॥ विश्वा॒ हि मा॒या अ॑व॒थः स्व॑धावन्तौ। भ॒द्रा वां॑ पू॒ष-

---

उभे 'मिथुनं', यथा भवति तथा 'ऋतुर्यथाः' परस्परं गच्छथः। तुरीगतावितिधातुः। तथासङ्गतयोर्द्यावापृथिव्योरुत्सङ्गवर्ती 'बृहस्पतिः', एकः 'पुत्रः', 'रुद्रः' अग्निः। रुद्रो वा एष यदग्निरिति श्रुतेः। सोऽयमपरः पुत्रः, 'सरमा' वेदिः, सरः सरणमनुष्ठानप्रवृत्तिः सा च मीयते परिच्छिद्यते अनेति 'सरमा', सा च तयोर्दुहिता। 'इति' एवं, 'स्त्रीपुमं' एका स्त्री द्वौ पुमांसाविति अपत्यत्रयं सम्पन्नं ॥

अथ तृतीयामाह। ^(३)"शुक्रं वा ० रातिरस्तु"^(३) इति। पूर्वत्र द्यावापृथिव्यौ दम्पतिरूपेण स्तुते। इह त्वहोरात्ररूपेण स्तूयेते। हे द्यावापृथिव्यौ 'वां' युवयोर्मध्ये, 'अन्यत्' परं स्वरूपं, 'शुक्रं' शुक्लवर्णं भास्वरमहः। 'अन्यत्' इतरत् स्वरूपं, 'रजतं' निश्यनुष्ठितयागोपलक्षितकृष्णवर्णोपेता रात्रिः, इत्येवं युवां 'विषुरूपे' विलक्षणरूपयुक्ते, 'अहनी' अहोरात्रे, 'स्थः', ते युवां 'द्यौरिव' द्युलोकस्य आदित्य इव, सर्वस्योपकुरुत इति शेषः। हे 'स्वधावन्तौ' अन्नवन्तौ, युवां देवौ 'हि' यस्मात्, 'विश्वा माया' सर्वा अपि मतीः, 'अवथः' रक्षथः। सति ह्यन्ने सर्वेषां बुद्धिः प्रसीदति तस्माद् हे 'पूषणौ' पोषकौ

१ प्रपाठके १० अनुवाकः । ७५

ण॒ावि॒ह रा॒तिर॑स्तु^(३) । ^(४)वा॒सा॒त्यौ चि॒त्रौ जग॑तो नि॒धानौ॑ । द्यावा॑भूमी चर॑थ॒स्ँ॒ सखा॑यौ । ताव॒श्वि- ना॑ रास॒भाश्वा॒ हवं॑ मे । शु॒भ॒स्पती॒ आगत॒स्ँ॒ सूर्य॑या सह^(४) । ^(५)त्यु॒ग्रोह॑ भु॒ज्युम॑श्विनोदमे॒घे । र॒यिन्न कश्चिन्म-

देवौ, ‘वां’ युवयोः, ‘इह’ कर्मणि, ‘रातिर्भद्राऽस्तु’ अन्नादि- दानं कल्याणं भवतु ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^(४)“वासात्यौ ॰ सूर्यया सह”^(४) इति । अहोरात्ररूपेण स्तुतयोः पुनः सखिद्वयरूपेण स्तुतिः क्रियते । हे द्यावापृथिव्यौ ‘द्यावाभूमी’, युवां ‘सखायौ’ सखिद्वयमिव, ‘सञ्चरथः’ सम्भूय वर्त्तेथे । कीदृशौ सखायौ, ‘वासात्यौ’ वस- तिमर्हतः, देवानां मनुष्याणाञ्च निवासं प्रयच्छथ इत्यर्थः । ‘चित्रौ’ विलक्षणभोगप्रदत्वेन नानाविधौ, ‘जगतो निधानौ’ सर्वस्यापि प्राणिजातस्य निधानस्थानीयौ, ‘रासभाश्वा’ रासभौ गर्दभावेवाश्वस्थानीयौ ययोरश्विनोर्देवयोस्तौ रासभाश्वाख्यौ, तथाविधौ ‘अश्विनौ’ अश्विसदृशौ, ‘तौ’ देवौ, युवां ‘शुभ- स्पती’ शोभनस्य कर्मणः पालकौ सन्तौ, ‘सूर्यया’ उषसा, ‘सह’, द्यावापृथिव्या सह ‘हवं’ मदीयं यज्ञं प्रति, ‘आगतं’ आगच्छतं ॥

अथ पञ्चमीमाह । ^(५)“त्युग्रोह ॰ प्रुद्भिरपोदकाभिः”^(५) इति । हे ‘अश्विनौ’, ‘उदमेघे’ उदकसहितमेघे, अवस्थितं

L 2

७६ तैत्तिरीये आरण्यक

मृ॒त्वां अ॒वाहा॑: । तमू॑हथुर्नौ॒भिरा॒त्मन्व॑ती॑भिः । अ॒न्त॒- रि॒क्षप्रुद्भि॒रपो॑दकाभिः^(५) ॥ २ ॥
^(६)ति॒स्रः क्षपा॑स्त्रि॒रहा॑ऽतिव्र॒जद्भिः॑ । नास॑त्या भु॒ज्यु- मूहथुः पत॒ङ्गैः । स॒मु॒द्रस्य॒ धन्व॑न्ना॒र्द्रस्य॑ पा॒रे । त्रि॒भी र-

---

'भुज्युं' पालकं, 'तं' उदकसङ्घं, 'ऊहथुः' वहथः, सम्पादयथः । कीदृशमुदकसङ्घं, 'नौभिः', तरणीयमिति शेषः । कीदृशीभि- र्नौभिः, 'आत्मन्वतीभिः' दृढस्वरूपयुक्ताभिः, 'अन्तरिक्षप्रुद्भिः' भूमिस्पर्शमन्तरेण जलस्योपर्यन्तरिक्षे प्लवनशीलाभिः, 'अपोद- काभिः' उदकप्रवेशरहिताभिः, निश्छिद्राभिरित्यर्थः । अश्विनो रुदकस्य वहने दृष्टान्तः, 'त्युग्रः' अत्युग्रो मूर्खः, 'कश्चित्' पुमान्, 'ममृवान्' मरणं प्राप्यमाणोऽपि, 'रयिं' धनं, 'न', प्रयच्छति किन्तु 'अवाहाः' आवहत्येव, यद्वा स्वयमेवापहरति । यथा स लुब्धोऽत्यादरेण धनं सम्पादयति, एवमश्विनावप्यादरेण वृष्टिं सम्पादयत इत्यर्थः ॥

अथ षष्ठीमाह । ^(६)“तिस्रः • षडश्वैः”^(६) इति । 'नास- त्या' असत्यभाषणरहितावश्विनौ देवौ, 'तिस्रः क्षपाः' रात्रित्रयं, 'त्रिरहाः' अहस्त्रयञ्च नैरन्तरेण, 'अतिव्रजद्भिः' अतिशयेन गच्छद्भिः, 'पतङ्गैः' पक्षिषदृशैरितस्ततः सञ्चारिभिर्मेघैः, 'भुज्युं' पालकं जलसमूहं, 'ऊहथुः' युवां वहथः । कुत्रदेश इति तदुच्यते । 'आर्द्रस्य' जलपूर्णस्य, 'समुद्रस्य', 'पारे' परभागे,

१ प्रपाठके १० अनुवाकः ॥ ७७

यैः श॒तप॑द्भिः ष॒डश्वैः॑।(६)। (७)स॒वि॒तारं॒ वित॑न्वन्तं॑। अनु॑- ब॒ध्नाति॑ शाम्ब॒रः। आप॑पूर॒ष् शम्ब॑रश्चैव। स॒वि॒ता रे- प॒सो भव॑त्।(७)। (८)त्यꣳ सु॒तृप्तं॑ वि॑दि॒त्वैव॑। ब॒हुसो॑म॒गि- रं व॑शी ॥ ३ ॥

---

'धन्वन्' निर्जले मरुदेशे। कीदृशैर्मेघैः, 'त्रिभिः' तत्तद्देशमनु- सृत्योत्तममध्यमाधमभावेन त्रिविधैः, 'रथैः' रथसदृशैः। यथा रथा उपरि महान्तं भारं वहन्ति तथा बहुजलभारवाहिन इत्यर्थः। 'शतपद्भिः' शतसङ्ख्याकाः पदाः जलधाराः पाद- सदृशा येषां तादृशैः, अनन्तधारैरित्यर्थः। 'षडश्वैः' षट्प्रकार- व्याप्तियुक्तैः, उत्तमादीनां त्रयाणामागमनार्थास्तिस्रो व्याप्तयः पुनर्गमनार्थास्तिस्र इत्येवं षड्विधव्याप्तयः ॥

अथ सप्तमीमाह। $^{(७)}$“सवि॒तारं॑ ॰ रेप॑सो भव॒त्”$^{(७)}$ इति। शम्बरमुदकं तस्योदकस्य धारको मेघः 'शाम्बरः', स च 'वित- न्वन्तं' वृष्ट्यर्थं रश्मीन् विस्तारयन्तं, 'सवि॒तारम्' आदित्यम्, 'अनुबध्नाति' स्वानुग्रहार्थमाश्रयति। 'आपपूर' आपशब्दो जल- वाची तेन जलेन पूर्णः, 'शम्बरः' पूर्वोक्तः शाम्बरो मेघो यः सोऽपि, 'अपरेपसः' पापरहितायाः सर्वानुग्राहिकाया वृष्टेः, 'सविता', 'भवदेव' उत्पादयिता भवत्येव ॥

अथाष्टमीमाह। $^{(८)}$“त्यꣳ सु॒तृप्तं॑ ॰ सोमतृत्सुषु”$^{(८)}$ इति। 'सुतृप्तं' सुष्ठु वृष्टियुक्तं, उदकपूर्णमित्यर्थः। 'बहुसोमगिरं' बहवः

७८ तैत्तिरीये आरण्यके

अन्वे॑ति तु॒ग्रो व॑क्रिया॒न्तं । आय॑क्ष्मा॒न्त्सोम॑तृ॒त्सुषु॑^(८) । ^(९)स स॒ङ्ग्रामस्तमो॒द्योतः॑ । वाचो॒ गाः पि॑पाति॒ तत् । स तेजो॑भिः स्तवो॒ऽत्येत्य॒न्ये । रक्षसो॒ऽनन्वि॑ता॒श्च

---

सोम्या गिरः शब्दास्तनितरूपा यस्यासौ बङ्गोममगीः, बहुविधगर्जनयुक्त इत्यर्थः । तादृशं त्यं पूर्वोक्तं मेघं, 'विदित्वा', 'वशी' स्वाधीनमेघः, 'तुग्रः' आदित्यः, 'तुग्र'शब्दो रश्मिनाम, तद्वांस्तुग्रः । स च 'वक्रियां' वक्रं कुटिलं वृष्टिविमुखं, 'तं' मेघं, 'अन्वेति' वर्षयितुमनुगच्छति । किं कुर्वन्, 'सोमतृत्सुषु आयक्ष्मयान्' सोमेन तृप्यन्तीति सोमतृत्सवो यजमानाः, तेषु निमित्तभूतेषु, वृष्टेरागमनमायः तस्य प्रेरणमायक्षः तत् प्रेरणं यान् अप्राप्नुवन्, आयक्ष्मयान्, वृष्टिं प्रेरयितुमुद्यमं कुर्वन्नित्यर्थः । एतैरष्टभिर्मन्त्रैरिष्टका उपदध्यात् ॥

कल्पः । स सङ्ग्राम इति द्वे इति । तत्र प्रथमामाह । ^(९)“स सङ्ग्रामः * अनन्विताश्च ये”^(९) इति । 'सः' आदित्यः, 'गाः' गवादीन् पशून्, 'तत्' अप्सु उदकं, 'पिपाति' पाययति । कीदृशीर्गाः, 'वाचः' शब्द्यन्तीः, पूर्वमुदकाभावात् तृषार्त्ताः सत्यो जलपानार्थं हम्भारवं कुर्वन्तीत्यर्थः । कीदृशः स आदित्यः, 'सङ्ग्रामः' समूहवाची ग्रामशब्दोऽत्र रश्मिसङ्घमाचष्टे । सम्प्राप्तो ग्रामो रश्मिसङ्घो येनासौ सङ्ग्रामः, रश्मिभिः पूर्ण इत्यर्थः । तमो द्यति खण्डयतीति 'तमोद्यः', अन्यैरश्वैः ऊतो