तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१८४ तैत्तिरीये आरण्यके

तिष्ठे॑त॒^(६) । ^(७)क्षत्रं॒ क्षत्रं॑ वैश्रव॒णः । ब्राह्म॒णा वय॑ँ स्मः ।
नम॑स्ते अस्तु॒ मा मां॑ हिँ॒सीः । अ॒स्मात् प्र॒विश्यान्न॑म॒-
द्धीति॑^(७) । ^(८)अथ तम॒ग्निमाद॑धीत । य॒स्मिन्ने॒तत्कर्म॑
प्र॒युञ्जी॑त॒^(८) । ^(९)ति॒रोधा॒ भूः । ति॒रोधा॒ भुवः॑ ॥ ३ ॥

---

'अयं बलिः', मया दत्तः, सर्वप्राणिनामधिपतये तस्मै वैश्रव-
णाय 'नमः', अस्तु। इत्युक्तो बलिहरणमन्त्रः ॥

^(७)"क्षत्रं क्षत्रं ० प्रविश्यान्नमद्धीति"^(७) इति। अत्रैकः
क्षत्रशब्दः क्षतात् त्रायत इति व्युत्पत्त्या पालकत्वं ब्रूते, द्वि-
तीयः क्षत्रशब्दो जातिवाची, अयं 'वैश्रवणः', 'क्षत्रं क्षत्रं' पा-
लकः, क्षत्रियत्वजातियुक्तश्च, 'वयं' यजमानाः, ब्राह्मणजाति-
युक्तास्तेन पालनीयाः 'स्मः', अतः 'ते' वैश्रवणाय, 'नमः', 'अस्तु',
'मा मा हिंसीः' हिंसितं मा कुरुतः, यस्माद्वयं ब्राह्मणत्वेन
नमस्कर्तृत्वेन च त्वया पालनीयाः 'अस्मात्' कारणात्, अत्र
बलिस्थाने 'प्रविश्य', 'अन्नं' अस्माभिर्दत्तं बलिरूपं, 'अद्धि'
भक्षय। 'इति' असौ, उपस्थानमन्त्रः ॥

अग्निस्थापनं विधत्ते। ^(८)"अथ तमग्निमादधीत ० प्रयु-
ञ्जीत"^(८) इति। 'यस्मिन्' अग्नौ, वैश्रवणबल्याख्यं 'एतत् कर्म',
प्रयुज्यते। 'तमग्निं', पूर्वोक्तोपस्थानानन्तरं भूमौ स्थापयेत् ॥

स्थापनीयं मन्त्रं दर्शयति। ^(९)"तिरोधा भूः ० पत्त्ये सीदे-
ति"^(९) इति। हे अग्ने 'भूस्तिरोधा' भूर्लोकं स्वतेजसाच्छादय,

१ प्रपाठके ३१ अनुवाकः । १८५

तिरो॑धा॒ स्व॑: । तिरो॒धा भूर्भुवः॒ स्व॑:। सर्वे॑षां लोकाना- माधि॑पत्ये॒ सीदेति॑^(९) । ^(१०)अथ॒ तम॒ग्नि॑मिन्धीत । यस्मि॑न्ने- तत् कर्म॑ प्रयु॒ञ्जीत॑^(१०) । ^(११)तिरो॑धा॒ भूः स्वाहा॑ । तिरो॑- धा॒ भुवः॒ स्वाहा॑ । तिरो॑धा॒ स्व॑: स्वाहा॑ । तिरो॑धा॒ भूर्भु- वः॒ स्व॑: स्वाहा॑^(११) । ^(१२)यस्मि॑न्नस्य का॒ले सर्वा॒ आहु॑ती- र्हु॒ता भवे॒युः ॥ ४ ॥ अ॒पि ब्राह्म॑णमु॒खीनाः॑ । तस्मि॑न्नह्नः॒ काले॑ प्रयु॒ञ्जीत॑ ।

---

एवं 'भूः', लोकः 'स्वः', लोकः वा, एकैकशः समुदायरूपेणापि सर्वान् व्याप्नुहि। व्याप्य च 'सर्वेषां' एतेषां, 'लोकानां', 'आधि- पत्ये' अधिकपालननिमित्तं, 'सीद' अत्रोपविश । 'इति' अय- मग्निस्थापनमन्त्रः ॥

समिन्धनं विधत्ते । ^(१०)"अथ तमग्नि ॰ प्रयुञ्जीत"^(१०)इति । पूर्ववद्व्याख्येयं ॥

समिन्धनमन्त्रान् दर्शयति । ^(११)"तिरोधा ॰ तिरोधा भूर्भुवः स्वः स्वाहा"^(११)इति । 'स्वाहा' समिदियं स्वाहुतमस्तु । अन्यत् पूर्ववत् ॥

अस्य वैश्रवणयज्ञस्य कालविशेषं दर्शयति । ^(१२)यस्मिन्नस्य • सुप्रजनाद्देपि"^(१२) इति । 'अस्य' आरुणकेतुकस्य, सम्बन्धः, 'ब्राह्मणमुखीनाः' रुद्रो वा एषः यदग्निः स एतर्हि जात इत्यादि ब्राह्मणप्रतिपादिताः शतरुद्रीयादयः, 'सर्वा अपि', आहु- तयः 'यस्मिन् काले', 'हुता भवेयुः', तदहःसम्बन्धिनि

१८६ | तैत्तिरीये आरण्यके

पर॑: सु॒प्तज॑नाद्वेपि॑॥१२॥ । ^{(१३)}मा स्म॑ प्रमा॒द्यन्त॑मध्याप- येत् । सर्वा॒र्थाः सि॑ध्यन्ते । य ए॒वं वेद॑ । क्षुध्य॒न्निद॑- मजा॑नतां । सर्वा॒र्था न॑ सिध्यन्ते^{(१३)} । ^{(१४)}यस्ते॑ विघा- तु॑को भ्राता॑ । ममा॒न्तर्हृद॑ये श्रितः ॥ ५ ॥ तस्मै॑ इ॒ममग्र॑पिण्डं जु॒होमि॑ । स मेऽर्थान् मा विव॑-

---

'तस्मिन् काले', वैश्रवणयज्ञं 'प्रयुञ्जीत', 'वेपि' अपि वा, 'सुप्त- जनात् परः', सर्वेषु जनेषु सुप्तेषूत्तरस्मिन् काले ॥

एतदीयग्रन्थाध्ययने नियमं दर्शयति । ^{(१३)}“मा स्म प्रमा- द्यन्तमाध्यापयेत् ० सर्वाथा न सिध्यन्ते”(१३) इति । 'प्रमा- द्यन्तं' प्रमादयुक्तं दुर्वृत्तं पुरुषं, 'इदं' वैश्रवणबलिकर्म, गुरुमु- खात् 'अजानतां', पुरुषाणां 'क्षुध्यन्' क्षुध्यतां अन्नाभावेन दरिद्राणां, 'न', केऽपि कामाः सिध्यन्ति, अन्नमपि तैर्न लभ्यते कुतोऽन्यकामप्राप्तिरित्यर्थः ॥

अथ बलिहरणमन्त्रं दर्शयति । ^{(१४)}“यस्ते विघातुकः ० मयि स्वाहा”(१४) । हे कुबेर 'विघातुकः' सर्वेषां हिरण्यलाभ- विघ्नकरणशीलः 'ते' तव, 'यः' 'भ्राता' वैश्रवणः, सोऽयं 'ममा- न्तर्हृदये', ध्येयत्वेन 'आश्रितः', 'तस्मै' वैश्रवणाय, 'इमं', 'अग्र- पिण्डं' श्रेष्ठपिण्डं, 'जुहोमि'। 'सः' वैश्रवणः, 'मेऽर्थान्' मदीयान् हिरण्यलाभादीन् पुरुषार्थान्, 'मा विवधीत्' मा विनाशयतु, किन्तु मह्यं सम्पादयतु तदर्थमिदं स्वाहुतमस्तु ॥

अथोपस्थानमन्त्रमाह । ^{(१५)}“राजाधिराजाय ० मा ते

१ प्रपाठके ३१ अनुवाकः । १८७

धीत् । मयि॒ स्वाहा॑^(१४) । ^{(१५)}रा॒जा॒धि॒रा॒जाय॑ प्रसह्य सा॒हिने॑ । नमो॑ व॒यं वै॑श्रव॒णाय॑ कुर्महे । स मे॒ कामान्॒ काम॒कामा॑य॒ मह्य॑म् । कामे॑श्व॒रो वै॑श्रव॒णो द॑दातु । कु॒- बे॒राय॑ वैश्रव॒णाय॑ । म॒हा॒रा॒जाय॒ नमः॑ । के॒तवो॑ अ॒रु- णास॑श्च ॥ ऋ॒षयो॑ वा॒तर॑शनाः । प्र॒ति॒ष्ठाँ शत॑धा॒हि । स॒माहि॑तासो स॒हस्र॑धार्यसं । शि॒वानः॑ श॒न्त॑मा भवन्तु । दि॒व्या आप॒ ओष॑धयः । सु॒मृ॒डी॒का सर॑स्वति । मा ते॒ व्योम॒ संदृ॑शि^(१५) ॥ ६ ॥

व्योमसंदृशि”^(१५) इति । राज्ञां सर्वेषामधिकत्वेन यो राज्य- स्वामी सोऽयं ‘राजाधिराजः’, तस्मै, बलात्कारेण सर्वेषां लाभानां योऽभिभविता प्रतिबन्धकः स ‘प्रसह्यसाही’, तस्मै, ‘वैश्रवणाय’, ‘वयं’ यजमानाः, ‘नमस्कुर्महे’ । ‘कामेश्वरः’ सर्वेषां कामानां स्वामी, स ‘वैश्रवणः’, ‘कामकामाय’ बलभोगार्थिने, ‘मह्यं’, ‘मे कामान्’ मदपेचितान् सर्वान् भोगान्, ‘ददातु’ । कुबेररू- पाय ‘महाराजाय वैश्रवणाय’, ‘नमः’, अस्तु । केतव इत्या- दिकं पूर्वमेव व्याख्यातं । अस्य च वैश्रवणयज्ञस्यारुणकेतुकान्तः प्रयोगे बहिश्च स्वातन्त्र्येण प्रयोग इत्युभयप्रकारो विद्यते । तच्च सर्वाहुतिहोमान्ते बौधायनेन दर्शितं । वैश्रवणयज्ञो ब्राह्म- णेन व्याख्यातोऽन्नकामस्य सर्वकामस्य वा पर्वणि पर्वणि वैश्रवण- यज्ञः । सोत्तरवेदिषु क्रतुषु चिन्वीतेति यथा ब्राह्मणमित्यादि ॥ z 2

१८८ तैत्तिरीये आरण्यके

अ॒श्वान्, बलिः॑, भुवः॑, भ॒वेयुः॑, श्रितः॑, च॑, सप्त॒ च॑ ॥ अनु० ३१ ॥

अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः ।

(१)सं॑वत्सरमे॒तद्व्र॒तञ्च॑रेत् । द्वौ वा॒ मासौ॑(१) । (२)नि॒यमः समासे॑न(२) । (३)तस्मि॑न् नियमवि॒शेषाः॑ । त्रिषवणमुद॑कोपस्पृ॒शी । चतुर्थकालपान॑भक्तः स्यात् ।

---

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके प्रथमप्रपाठके एकत्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३१ ॥

---

अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः ।

अथारुणकेतुकचयनाङ्गव्रतं विधत्ते । (१)“संवत्सरं ० वा मासौ”(१) इति । यो ह्यारुणकेतुकमग्निं चेतुमिच्छति सोऽधि- कारसिद्ध्यर्थमादौ ‘संवत्सरं’, ‘वा’, मासद्वयं वा वक्ष्यमाणं ‘व्रतं’, अनुतिष्ठेत् ॥

व्रतशब्दार्थमाह । (२)“नियमः समासेन”(२) इति । योऽयं ‘नि- यमः’ स्वीकारः, तदेव व्रतं । एतच्च ‘समासेन’ सङ्क्षेपेण, दर्शितं ॥

अथ विस्तारं प्रतिज्ञापूर्वकं दर्शयति । (३)“तस्मिन् ० काण्ड ऋषयः”(३) इति । नियमो व्रतमित्येव सामान्यलक्षण- मुक्तं ‘तस्मिन्’ व्रते, अनुष्ठेयाः ‘नियमविशेषाः’, क्रमेणोच्यन्ते । सूयते सोमो अत्रेति सवनं, तत् त्रिविधं, प्रातर्मध्यन्दिनसायङ्का- लभेदात्, तस्मिन् सवनत्रये उदकमुपस्पृशेत्, स्नायादित्यर्थः ।

१ प्रपाठके ३२ अनुवाकः । १८६

अहरहर्वा भैक्ष॒मश्नीयात् । औदुम्बरीभिः समि॒द्भिर॒ग्निं परि॑चरेत् । पुन॒र्मा मैत्विन्द्रि॒यमित्येतेनानु॑वाके॑न । उ॒द्धृत परिपूताभिर॒द्भिः कार्यं॑ कुर्वी॒त ॥ १ ॥ अ॒सञ्च॑यवान् । अग्नये॒ वायवे॒ सूर्या॑य । ब्रह्म॑णे प्र॒जाप॑तये । च॒न्द्रम॑से॒ नक्ष॑त्रेभ्यः । ऋ॒तुभ्यः सं॑वत्स॒राय॑ ।

पानं, क्षीरादिविषयं, भक्तमन्नं, तदुभयमपि प्रतिदिनं कालद्वये स्वीक्रियते । तस्माद् द्विरन्नो मनुष्येभ्यः उपह्रियते । प्रातश्च सायञ्चेत्याम्नातत्वात्, तथा प्रातर्भुक्तवतः सायं द्वितीयः कालः, परेद्युः प्रातःकालस्तृतीयः, तत्रैव सायं चतुर्थः कालः, मध्यवर्त्तिनौ द्वितीयतृतीयकालौ परित्यज्य तस्मिंश्चतुर्थकाले पानं भक्तं च यस्यासौ 'चतुर्थकालपानभक्तः', तथाविधो भवेत् । अथवा प्रतिदिनं भिक्षित्वा तदन्नं भुञ्जीत, सोऽयं पक्षोऽशक्तविषयः । उदुम्बरवृक्षजन्याभिः 'समिद्भिः', अग्निपरिचर्यां कुर्यात् । तस्मिन् समिदाधाने मन्त्राः 'पुनर्मा मैत्विन्द्रियमित्येतेनानुवाकेन', उक्ताः । स चानुवाकः पूर्वमेव व्याख्यातः । आपः, नदीतडाकादिभ्यः पात्रेणोद्धृता वस्त्रेण शोधिताश्च, ताभिः पादप्रक्षालनाचमनादिकं कुर्यात्, न तु नद्यादौ, यत्कार्य्यः सञ्चयो भिक्षापात्रादन्यत्र भक्ष्यादिवस्तुसङ्ग्रहः, तद्युक्तो न भवेत् । प्रतिदिनमग्न्यादित्योरुक्ताभ्यो देवताभ्यो होमं कुर्यात् । व्रतहोममनियुक्तत्वात् स्वाहाकारोऽर्थलभ्यः । ततोऽग्नये स्वाहा वायवे स्वाहेत्यादयो मन्त्राः सम्पद्यन्ते । आदिश्यते वि-

१६० तैत्तिरीये आरण्यके

वरुणायारु॒णायेति॑ व्रत॒होमाः॑ । प्र॒वर्ग्य॑वदादे॒शः । अ॒रु॒णाः का॑ण्ड ऋषयः^(३) । ^(४)अर॑ण्येऽधीयीर॒न् । भ॒द्रं कर्णे॑भिरिति॒ द्वे ज॑पित्वा ॥ २ ॥

महानाम्नीभिरुदकꣳ संꣳस्पृ॒श्य॑ । तमाचा॒र्यो द॑द्यात् ।
शि॒वा नः॑ श॒न्तमे॒त्योष॑धी॒राल॑भते । सुमृ॒डीकेति॒ भूमि॑म् ।

धीयत इति 'आदेशः', अनुष्ठेयोऽर्थः, स च 'प्रवर्ग्यवत्', अत्राव- गन्तव्यः, प्रवर्ग्याध्ययनादौ ये धर्मास्तेऽत्राप्यनुष्ठेयाः। ते च प्रव- र्ग्यधर्मा आपस्तम्बेन सूचिताः, संवत्सरमेतद्व्रतं चरेदेतस्मिन् संव- त्सरेऽधीयीत यद्येतस्मिन् संवत्सरे नाधीयीत यावदध्ययनमेतद्व्रतं चरेत् संवत्सरे पर्यवेते श्रिते च्छदिर्दर्भैरग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य पूर्ववद्विसृज्य मदन्तीरुपस्पृश्येत्यादयः । तानेतान् धर्मान् वा चरेत्, अरण्याख्ये अत्र 'काण्ड ऋषयः', तेऽपि होतव्या इत्यर्थः॥

अथारुणकेतुकचयनप्रतिपादितस्य ग्रन्थस्याध्ययने निय- मान् विधत्ते । ^(४)"अर॑ण्येऽधीयीरन् ॰ पुण्यो भवति"^(४) इति । सोऽयं ग्रन्थः 'अरण्ये', एवाध्येतव्यः, न तु ग्रामे । अध्ययनोपक्रमे शान्त्यर्थं 'भद्रं कर्णेभिरिति द्वे' ऋचौ, जपेत् । आपमापामि- त्येताभिः 'महानाम्नीभिः' ऋग्भिः, अध्येतारं माणवकं 'उदकं', स्पर्शयेत्, ततः 'तं' माणवकं, 'आचार्यो दद्यात्' व्रताय नि- युञ्जीत, शिवा न इति मन्त्रेणौषधीः स्पृशेत् । सुमृडीका सर- स्वतीति मन्त्रेण 'भूमिं', स्पृशेत् । यथाध्ययनस्योपक्रमे सर्वमे- तदनुष्ठितं, एवमध्ययनस्यावसानेऽपि सर्वमेतदनुतिष्ठेत् । कृ-

१ प्रपाठके ३२ अनुवाकः । १६१

ए॒वम॑पव॒र्गे । धे॒नुर्दक्षि॑णा । कꣳसं वास॑श्च क्षौम॑म् । अन्य॑दा शु॒क्लम्॑ । यथा॑श॒क्ति वा॑ । एवꣳ स्वाध्यायध- र्मेण॑ ॥ अर॑ण्ये॑ धीयीत । तप॑स्वी पु॒ण्यो भ॑वति तप॑स्वी पु॒ण्यो भ॑वति^(४) ॥ ३ ॥

कु॒र्वीत॒, जपि॒त्वा, स्वाध्याय॑ध॒र्मेण॒, द्वे च॑ ॥ अनु० ३२ ॥

भद्रꣳ, स्मृ॒तिः, सा॒कं जा॒नाम्, अ॒क्षि, अ॒तिता॒म्राणि॑, अत्यू॒र्ध्वाक्षः॑, आ॒रोगः॑, क॒दम्, अ॒ग्निश्च॑, संह॒स्रत्, प॒वि- त्र॑वन्तः॑, आ॒तनु॒ष्व॒, अ॒ष्टयो॑नीं, योऽसौ॑, अ॒थादि॒त्यस्य॑, आ॒रोग॒स्य॒, अथ॑ वा॒योः, अथा॒ग्नेः, द॒क्षिण॒पूर्व॑स्यां, इ॒न्द्रघो॒षावः॑, आप॑मा॒पां, योऽपां, आपो॒ वै, च॒तुष्ट॑य्यः, जानुद॒घ्नीम्, अ॒ग्निं प्र॒णीय॑, इ॒मानुकं॑, विशी॒र्णीं, प॒- र्जन्या॑य॒, पुन॑:, अ॒ङ्गाः, सं॑वत्स॒रं दात्रिꣳशत् ॥ ३२ ॥

भद्रं॑, ज्यो॒तिषा॑प्र॒तिख्ये॑नं, त॒स्मिन्ना॒जानं॑, कृ॒श्य- पा॑त्, स॒हस्र॑र॒दियं॑, नपुं॑सकम्, अ॒ष्टयो॑नीम्, अथा॒ग्ने, य

---

त्तनाध्ययनस्य समाप्तावाचार्याय 'धेनुर्दक्षिणा', देया भोज- नार्थं कांस्यपात्रं देयं, प्रावरणार्थं 'क्षौमं', वस्त्रं देयं । तद- शक्तौ 'अन्यत्' कार्पासमयं, 'शुक्लं', वस्त्रं देयं । अत्यन्तमशक्तेन 'यथाशक्ति' किमपि देयं, 'एवं', एवमुक्तेनाध्ययनधर्मेण युक्तः सन्, 'अरण्ये', गुरुमुखाद्ग्रन्थं 'अधीयीत', एवमधीयानो व्रतनियमानु- ष्ठानात्तपोयुक्तो भवति । अभ्यासोयं मङ्गलार्थः ॥

१६२ तैत्तिरीये आरण्यके

ए॒वं वेद॑, ये नखा॑:, अ॒सौ वै प॑ल्खल्या॑:, अ॒मृतं॒ वा आप॑:, अ॒ङ्ग्य॑:, नवविग्ं‌शोत्तरं शतं* ॥ १२६ ॥

भद्रं द॑धातु। ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑। हरिः ॐ ॥ तत् सत् ॥

भद्रं कर्णे॑भिः शृणुयाम॑ देवाः। भद्रं प॑श्येमाक्षभि॒र्यज॑त्राः। स्थि॒रैरङ्गैᳵस्तुष्टुवाग्ं॒सस्त॒नूभिः॑। व्यशे॑म दे॒वहि॑तं॒ यदायुः॑। स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृद्ध॒श्रवाः॑। स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः। स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः। स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु। ॐ शान्तिः॑ ३॥ हरिः ॐ ॥

नमो॒ ब्रह्म॑णे नमो॑ अस्त्व॒ग्नये॒ नमः॑ पृथि॒व्यै नम॒ ओष॑धीभ्यः। नमो॑ वा॒चे नमो॑ वा॒चस्पत॑ये नमो॒ विष्ण॑वे बृ॒ह॒ते क॑रोमि ॥ ॐ शान्तिः॑ ३ ॥ ॐ ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके द्वात्रिंशोऽनुवाकः ॥ ३२ ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

समाप्तोऽयं प्रथमः प्रपाठकः ॥

---

* दशदशत्यनन्तरं प्रतीकमात्रं प्रदर्शितं। किन्तु १०६ एकाख्याऽष्टयेानोत्यतः परं अद्याय इति प्रतीकपर्य्यन्तमेकादशदशतयः सन्ति। एता हि सङ्कलनया त्रिंशोत्तरशतं दशतयो भवन्ति।

तैत्तिरीये आरण्यके

द्वितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

---

(१)सह॒ वै दे॒वाना॑ञ्चासु॒राणा॑ञ्च य॒ज्ञौ प्र॑ततावास्तां व॒यꣳ स्वर्गं लो॒कमै॒ष्यामो व॒यमै॒ष्याम॒ इति॒ तेऽसु॑राः सं॒नह्य॑ सह॒सैवा॑चरन्॒ ब्रह्मचर्येण॒ तप॑सैव दे॒वास्तेऽ-

---

तैत्तिरीये आरण्यके

द्वितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
प्रपाठके हि प्रथमे वह्निरारुणकेतुकः ।
सम्यक् प्रोक्तो द्वितीये स्यात्* स्वाध्यायब्राह्मणाभिधे ॥

तत्राद्येऽनुवाकेऽध्ययनाङ्गत्वेन यज्ञोपवीतं विधातुं तत्प्रशंसार्थमादावुपाख्यानमाह । (१)“सह वै • पराभावयन्”(१) इति । ‘वयं’, एव आधिपत्यनिमित्तं ‘स्वर्गं’, गमिष्याम इत्येवं ‘देवाः’, यदा† यज्ञे प्रवृत्ताः तदानीमेव‡ ‘असुराः’, अपि

---

* द्वितीये तु इति तै० पाठः ।
† यथा इति तै० पाठः ।
‡ तथा इति तै० पाठः ।

२ A

१८६	तैत्तिरीये आरण्यके

सु॑रा अमू॑ह्य॒ꣳस्ते न प्राजा॑न॒ꣳस्ते परा॑भवन्ते न स्वर्गं॑ लो॒कमा॑य॒न् प्रसृ॑तेन॒ वै य॒ज्ञेन॑ दे॒वाः स्वर्गं॑ लो॒कमा॑य॒न्नप्र॑सृतेनासु॑रान् परा॑भावयन्⁽¹⁾ ⁽²⁾प्रसृ॑तो ह॒ वै य॑ज्ञोप॑वीतिनो य॒ज्ञोऽप्र॑सृतोऽनुप॑वीतिनो॒ यत्किञ्च॑ ब्रा-

---

तथैवाभिप्रेत्य यज्ञे* प्रवृत्ताः, तावुभौ 'यज्ञौ', 'प्रततौ' विस्तीर्णौ, 'आस्तां' । तदानीं तथाविधाः 'असुराः', 'सन्नह्य' कृतसन्नाहाः, 'महसैव' भुजबलमात्रेणैव 'आचरन्' यज्ञमारब्धवन्तः, 'ते', मौर्ख्यात् ब्रह्मचर्यादिनियमं नादृतवन्तः । 'देवाः', तु ब्रह्मचर्यात् समस्ततपसा† युक्ताः सन्तो यथाशास्त्रमनुष्ठितवन्तः । 'ते', मूर्खाः 'असुराः', 'अमुह्यन्' मौर्ख्यपारवश्येन मोहं प्राप्ताः, मूढाः सन्तः कर्त्तव्याकर्त्तव्यं किमपि 'न प्राजानन्' । ततो यथाशास्त्राननुष्ठानाभावात् स्वर्गं न प्राप्ताः । 'देवाः', तु 'प्रसृतेन', एव 'यज्ञेन', 'स्वर्गं', प्राप्ताः, 'अप्रसृतेन यज्ञेन', युक्तान् 'असुरान् पराभावयन्' ॥

अथ प्रसृताप्रसृतयोः स्वरूपं विभजते । (१)“प्रसृतो ह वै ० यजत एव तत्”(२) इति । यज्ञोपवीतयुक्तस्य यः अयं 'यज्ञः', सोऽयं गुणाधिक्यात्‡ 'प्रसृतः' प्रकर्षेण वृत्त इत्युच्यते । 'अनुपवीतिनः' यज्ञोपवीतरहितस्य, 'यज्ञः', गुणहीनत्वात्

---

* तथैवाभिप्रेत्य यज्ञे इति पाठस्तु तै० पुस्तके नास्ति ।
† ब्रह्मचर्यात्मना तपसा इति तै० पाठः ।
‡ गुणाधिक्यवशादिति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके १ अनुवाकः। १६५

ह्मणो॑ य॒ज्ञोप॑वीत्यधी॒ते यज॑त ए॒व तत्⁽२⁾ ⁽२⁾तस्मा॑- द्यज्ञोपवी॒त्ये॑वाधीयीत॒ याज॑येद्य॒जेत॑ वा य॒ज्ञस्य॒ प्रसृ॑त्यै⁽३⁾ ⁽४⁾अ॒जिनं॒ वासो॑ वा द‌क्षिण॒त उप॑वीत*⁽४⁾ ⁽५⁾द‌क्षि॑णं

‘अप्रसृतः’, इत्युच्यते। ‘किञ्च’, ‘ब्राह्मणः’, यज्ञोपवीतयुक्तः सन् ‘यत्’ किमपि, ‘अधीते’, तत् सर्वं यागानुष्ठानसमं भवति॥ तदेवं यज्ञोपवीतं प्रशंस्याध्ययनोपयोगं वदन् यज्ञानां†- मङ्गत्वेन विधत्ते। ⁽२⁾“तस्माद्यज्ञोपवीत्येवाधीयीत • प्रसृत्यै”⁽३⁾ इति। ‘प्रसृतिः’ प्रकृष्टगुणयुक्तत्वं॥ यज्ञोपवीतसाधनं द्रव्यं विधत्ते। ⁽४⁾“अजिनं • उपवीत” ⁽४⁾ इति। कृष्णाजिनवस्त्रयोरन्यतरद्रव्यं दक्षिणभागे लम्बमानं कृत्वाधीयीतेत्यर्थः। एवमध्ययनादावनेनैव वाक्येन विहितस्यापि यज्ञोपवीतस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणे निवीतं मनुष्याणामित्यत्र‡ पुनर्विधानं तदतिक्रमे तत्रत्यविशेषप्रायश्चित्तार्थं॥ यज्ञोपवीतप्रसङ्गात् त्रयाणामपि लक्षणं दर्शयति। ⁽५⁾“द- क्षिणं बाहुमुद्धरते • संवीतं मानुषं”⁽५⁾ इति। ‘दक्षिणं बाहुं’, ऊर्ध्वं धृत्वा§ सव्ये बाहौ लम्बमाने सति यद्वेष्टनं तत् ‘यज्ञोप- वीतं’। ‘एतदेव विपरीतं’ सव्यबाहोरूर्ध्वं धारणं दक्षिण- बाहोर्लम्बमानञ्चेद्भवति तदा वेष्टनं ‘प्राचीनावीतं’, इत्युच्यते।

---

* उपवीय इति तै० पाठः। † अध्ययनयजनयज्ञानामिति तै० पाठः।
‡ मनुष्याणामिति तै० पाठः। § कृत्वा इति तै० पाठः।
२ A २

१६५	तैत्तिरीये आरण्यके

बा॒हुमुद्ध॑र॒ते व॑ध॒ते* स॒व्यमि॑ति॑ य॒ज्ञोप॑वी॒तमे॒तदे॒व वि॑परीतं प्राची॒नावी॒तः संवी॒तं मानु॑षम्^(५) ॥ १ ॥

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

^(१)रक्षाग्॑सि ह॒वा पुरो॑नुवा॒के तपो॑ऽग्रम॑तिष्ठन्त॒ तान् प्र॒जाप॑ति॒र्वरे॑णो॒पाम॑न्त्रयत॒ तानि॒ वर॑म॑वृणीतादि॒त्यो

---

बाह्वोरुभयोरप्यधोलम्बमानयोरंसदद्वयमं 'संवीतं', तदेतत् 'मानुषं' मनुष्याणामृषीणाञ्च यज्ञोपवीतं, देवानां यथा 'प्राचीनावीतं', पितॄणां तद्वत् ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके द्वितीयप्रपाठके^† प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

प्रथमे यज्ञोपवीतविधानमुक्तं^‡ । द्वितीये सन्ध्योपासनविधान^§मुच्यते । तत्प्रशंसार्थमादावाख्यायिका^॥ माह । ^(१)"रक्षांसि हवा पुरोऽनुवाके • नाम्भसा शाम्यन्ति"^(१)इति । 'हवा'शब्दः प्रसिद्धार्थः, 'पुरोऽनुवाकः' पूर्वकालः, पुरः, इत्येव पूर्वैरनूच्यते^¶

---

* वधत्ते इति तै० पाठः ।
† द्वितीयकारके इति तै० पाठः ।
‡ यज्ञोपवीतविधानमुक्त्वा इति तै० पाठः ।
§ सन्ध्योपासनविधिरिति तै० पाठः ।
॥ आदावुपाख्यानमिति तै० पाठः ।
¶ सर्वैरनूद्यते इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके २ अनुवाकः । १६७

नो योद्धा॒ इति॒ तान् प्र॒जाप॑तिरब्रवीद्योधय॑ध्व॒मिति॒ तस्मा॑दुत्तिष्ठन्तँ॑ ह॒वा तानि॒ रक्षा॑ँस्यादि॒त्यं योधयन्ति॒ याव॑दस्त॒मन्व॑गात्तानि॑ ह॒वा ए॒तानि॒ रक्षा॑ँसि गाय॒त्रि- या॑*भिमन्त्रि॒तेनाम्भ॑सा शाम्यन्ति॒^(१) ^(२)तदु॑ ह॒वा ए॒ते

न लिदानीमिति वा पश्चादिति वोच्यते, एतादृशे पूर्वकाले रक्षांसि खलु 'उग्रं' श्रेष्ठं तोत्रं, 'तपः', 'अतिष्ठन्' कृतवन्तः, तेन तपसा तुष्टः 'प्रजापतिः', 'तान्' रक्षोविशेषान्, 'वरेण', 'उपामन्त्रयत' उपच्छन्दितवान्,† वरं वृणीध्वमित्युक्त्वा तान् परितोष्य तपसो निवारितवान् । 'तानि' रक्षांसि, 'आदित्यः', 'नः' अस्माकं, 'योद्धा', भवतु 'इति' एवं, 'वरं अवृणीत' । 'प्रजापतिः', 'तान्', आदित्येन सह युद्धं कुरुतेत्यनुज्ञां दत्तवान् । 'तस्मात्' कारणात्, 'तानि' रक्षांसि, 'उत्तिष्ठन्तं ह वा' उद्यन्तमेव, 'आदित्यं', 'योधयन्ति' युद्धे प्रवर्त्तयन्ति । 'यावत्', अयं आदित्यः 'अस्तमन्वगात्' अस्तं प्राप्नोति । उदयमारभ्य तावदादित्येन सह युद्धं कुर्वन्ति तदा च युद्धे प्रवृत्तानि 'तानि' रक्षांसि, तत् सवितुर्वरेण्यमित्यनया 'गायत्र्या', अभिमन्त्रितं यज्जलन्तेनैव 'शाम्यन्ति', नान्येन केनापि ॥

इत्यनेना‡ख्यानेन जलं प्रशंस्यार्घ्यमभिधत्ते । ^(२)“तदु हवा •

---

* गायत्र्या इति तै० पाठः । † उपदेशितवानिति तै० पाठः ‡ इत्यमाख्यानेन इति तै० पाठः ।

१६८ तैत्तिरीये आरण्यके

ब्रह्म॒वादि॑नः पूर्वाभिमु॒खाः सन्ध्यायां॑ गाय॒त्रिया॑*भि॒म-
न्त्रिता॒ आप॑ ऊ॒र्ध्वं विक्षिप॑न्ति॒ ता ए॒ता आपो॑ वज्रीभू॒-
त्वा तानि॒ रक्षाँ॑सि मन्देहारु॒णे द्वीपे॑ प्रक्षि॑पन्ति⁽१⁾
⁽१⁾यत्प्र॑द॒क्षिणं प्र॒क्रम॑न्ति॒ तेन॑ पा॒प्मान॑मवधुन्वन्ति⁽२⁾
⁽४⁾उद्यन्त॑मस्तं॒ यन्त॑मादि॒त्यम॑भिध्यायन् कुर्वन् ब्राह्म-

प्रक्षिपन्ति”(१) इति । यस्मादनेन जलेन रक्षसां शान्तिः, ‘तदु ह वै’ तस्मादेव कारणात्, ‘एते’ लोके दृश्यमानाः, ‘ब्रह्मवादिनः’ वेदस्य वक्तारः, ‘सन्ध्यायां’ प्रातःसन्ध्याकाले, ‘पूर्वाभिमुखाः’, सन्तः गायत्र्याभिमन्त्रितं जलं ‘ऊर्ध्वं’, ‘विक्षिपन्ति’, प्रक्षिपेयुरित्यर्थः। ‘ताः’ च विक्षिप्ताः†, ‘आपः’, गायत्रीसामर्थ्याद्वज्ररूपं प्राप्य ‘तानि’ आदित्ययुद्धार्थमागतानि, ‘रक्षांसि’, मन्देह्नामकानां रक्षसां स्वभूते कस्मिंश्चिदरुणाम्नि द्वीपे‡ ‘प्रक्षिपन्ति’ ॥

अथ प्रदक्षिणावृत्तिं विधत्ते । ⁽२⁾“यत् प्रदक्षिणं ० पाप्मानमवधून्वन्ति”⁽२⁾ इति । ‘प्रदक्षिणं’ प्रारम्भावर्त्तनं, प्रक्रमेय्युः§ । तेन च पापक्षयो भवति ॥

अथ ध्यानं विधत्ते । “⁽४⁾उद्यन्तमस्तंयन्तं ० आदित्यो ब्रह्मेति”⁽४⁾ इति । अयं परिदृश्यमानः ‘आदित्यः’, ‘ब्रह्मेति’, शास्त्रतः ‘विद्वान्’, पुमान् ‘उद्यन्तं अस्तं यन्तं’, वा ‘आदित्यं’,

---

* गायत्र्या इति तै० पाठः । † विक्षिप्ताः इति तै० नास्ति ।
‡ अरुणे अस्मिन्द्वीपे इति तै० ।
§ कुर्युः इति तै० अधिकः पाठः D पुस्तके तु ।

२ प्रपाठके ३ अनुवाकः । १६६

णो वि॒द्वान् सक॑लं भ॒द्रम॑श्नुते॒ स वा॑दि॒त्यो ब्रह्म॑ति⁽४⁾ ⁽५⁾ब्रह्मौ॑व॒ सन् ब्रह्माप्ये॑ति॒ य ए॒वं वेद॑⁽५⁾ ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

⁽१⁾यद्दे॑वा दे॒वहेल॑नं॒ देवासश्च॑कृ॒मा व॒यं । आ॒दि-

तथा 'ध्यायन्', प्रदक्षिणञ्च 'कुर्व्वन्', वर्त्तते स पुमान् 'सकलं', 'भद्रं' 'अश्नुते' श्रेयः प्राप्नोति ॥

वेदनं प्रशंसति । ⁽५⁾"ब्रह्मौव सन् ॰ य एवं वेद"⁽५⁾ इति । 'यः' पुमान्, आदित्यो ब्रह्मेति 'वेद', स पुमान् पूर्वमजानानोऽपि स्वयं वस्तुतः 'ब्रह्मौव सन्', प्राप्तादेदनादज्ञानापगमे सति स्वानुभवेनापि 'ब्रह्म', आप्नोति ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते* माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके द्वितीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

द्वितीये सन्ध्यावन्दनमुक्तं । तृतीयादिषु चतुर्ष्वनुवाकेषु पापक्षयार्थं कुष्माण्डहोमाङ्गभूता मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र तृतीयानुवाकगतासु ऋक्षु प्रथमामाह । ⁽१⁾"यद्देवा देव ॰ मामित"⁽१⁾

* सायनीये इति तै० पाठः

२०० तैत्तिरीये आरण्यके

त्यास्तस्मा॒न् मा मु॑ञ्चत॒र्तस्य॑र्तेन॒ मामि॑त^(१) । ^(२)दे॒वा जी॒- वन॑काम्या॒ यद्वाचाऽनृ॑तमु॒दिम॑ । तस्मा॑न्न इ॒ह मुं॑ञ्चत विश्वे॑ देवाः स॒जोषा॑सः^(२) । ^(३)ऋ॒तेन॑ द्यावापृथि- वी ऋ॒तेन॒ त्वꣳ स॑रस्वती । ऋ॒तान्नः॑ पा॒ह्येन॑सो॒ यत्

---

इति । ‘देवा सः’ देवनशीलाः, ‘आदित्याः’ अदितेः पुत्राः, हे ‘देवाः’, ‘देवहेडनं’ देवानां क्रोधकारणं, ‘यत्’ कर्म, ‘वय- ञ्चकृम’ । ‘तस्मात्’ अपराधात्, यूयं ‘मुञ्चतं’, अपि च ‘ऋतस्य’ यज्ञस्य, सम्बन्धिना ‘ऋतेन’ सत्येन होमेन, ‘मां’, यूयं* ‘इत’ प्राप्नुत ॥

  अथ द्वितीयामाह । ^(२)“देवा जीवनकाम्याः ० सजोषासः”^(१) इति । हे ‘देवाः’, वयं ‘जीवनकाम्याः’ जीवनमात्मन इच्छन्तः, ‘यदनृतं वाचा ऊदिम’ राजसेवादा तत्क्रियार्थं^(†) अनृतमुक्त- वन्तः, ‘सजोषासः’ परस्परमस्माभिश्च समानप्रीतियुक्ताः, हे ‘विश्वे देवाः’, ‘इह’ अस्मिन् कर्मणि, अनुष्ठिते सति, अस्मात् पापात् ‘नः’ अस्मान्, ‘मुञ्चत’ ॥

  अथ तृतीयामाह । ^(३)“ऋतेन द्यावापृथिवी ० अनृतमू- दिम”^(३) इति । हे ‘द्यावापृथिवी’, ‘ऋतेन’ सत्यवचनेन, ‘यत्’ पापं, प्राप्तं तथा हे ‘सरस्वति’, अनेन ‘यत्’ पापं, प्राप्तं ‘त्वं

---

* ययमपि तै० पाठः ।   † तत्क्रियार्थं इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके ३ अनुवाकः । २०१

किञ्चा॑नृ॒तमूदि॒म^{(३)}} । ^{(४)}इ॒न्द्रा॑ग्नी मि॒त्रावरु॑णौ॒ सोमो॑ धा॒ता बृह॒स्पतिः॑ । ते नो॑ मु॒ञ्च॒न्त्वेन॑सो॒ यद॒न्यकृ॑तमा॒- रि॒म^{(४)}} । ^{(५)}स॒जातश॒ꣳसा॒दुत जा॑मिश॒ꣳसाज्ज्या॑यसः श॒ꣳसा॒दुत वा॒ कनी॑यसः । अना॑धृष्टं दे॒वकृ॑तं॒ यदेन॑स्त-

अनृतसमानर्तेन' द्यावापृथिव्यौ, चेत्येतौ यूयं 'कृतात्', तस्मात् 'एनसः', 'नः' अस्मान्, 'पाहि' यूयं पातेत्यर्थः । किञ्च 'यत्कि- ञ्चिदनृतं', 'ऊदिम' वयमुक्तवन्तः, तस्मादप्येनसः पात ॥ चतुर्थीमाह । ^{(४)}“इन्द्राग्नी मित्रावरुणौ ॰ यदन्यकृत- मारिम”^{(४)} इति । 'यत्' पापं, 'अन्यकृतं' अन्येन यज्ञव्यति- रिक्तेन निमित्तेन कृतं, 'आरिम' वयं प्राप्ताः, तस्मात् 'एनसः', 'ते' इन्द्रादयो बृहस्पत्यन्ताः,* देवाः, 'नः' अस्मान्, 'मुञ्चन्तु' ॥ अथ पञ्चमीमाह । ^{(५)}“सजातशꣳसादुतजामि ॰ मुमुग्धि” ^{(५)} इति । 'सजाताः' समानजन्मानो ज्ञातयः, समानवयस्काः सखायः वा, तैर्मयि कृतः 'शंसः' प्रशंसा स्तुतिः, 'उत' अथवा, 'जामयः' जाया भार्य्याः, ताभिर्मयि कृतः† 'शंसः' स्तुतिः, 'ज्यायान्' ज्येष्ठो भ्राता, तस्य 'शंसः' तेन मयि कृता स्तुतिः, 'उत वा' अथ वा, 'कनीयान्' कनिष्ठो भ्राता, तस्य शंसः

* बृहस्पतिपर्य्यन्ता इति तै० पाठः ।
† ताभिः कृत इति तै० पाठः ।

२ B

२०२ तैत्तिरीये आरण्यके

स्मा॒त्त्वम॒स्माञ्जा॑तवेदो॒ मुमु॑ग्धि^(५)॥ ^(६)यद्वा॒चा यन्मन॑सा बा॒हुभ्या॑मू॒रुभ्या॑म॒ष्ठीव॑द्भ्याꣳ शिश्नै॒र्यदनृ॑तं च॒क्रमा व॒यम् । अ॒ग्निर्मा॒ तस्मा॒देन॑सः॒ गार्ह॑पत्यः॒ प्रमु॑ञ्चतु च॒क्रम या-

तेन मयि कृता स्तुतिः, ‘तस्मात्’ स्तुतिमास्यात्, प्रमत्तेन* मया ‘अनाधृष्टं’ केनापि प्रकारेणापरिहार्यं प्रबलं, ‘देवकृतं’ देव- विषये सम्पादितं, ‘यत्’, ‘एनः’ पापं, हे ‘जातवेदः’, ‘त्वं’, ‘तस्मात्’, ‘अस्मात्’ पापात्, ‘मुमुग्धि’ अस्मान्† मुक्तं कुरु॥

अथ षष्ठीमाह। ^(१)“यद्वाचा यत् ॰ दुष्कृता”^(६) इति। वागादिभिः ‘यत्’, ‘अनृतं’ अयुक्तरूपं पापं, ‘वयं’, ‘चक्रम’ कृतवन्तः, वाचा असत्याभिधानं गुर्वादिषु त्वङ्कारादि च‡। ‘मनसा’, परानिष्टचिन्तनं। ‘बाहुभ्यां’, ब्राह्मणताडनादि। ‘ऊरुभ्यां’, अगम्यालिङ्गनादि। ‘अष्ठीवद्भ्यां’ जानुभ्यां, अग- न्तव्यदेशगमनादि, ‘शिश्नैः’ शिश्नेन, अयोनौ रेतःसेकादि, बहुवचनाच्चक्षुरादीन्द्रियग्रहः। चक्षुषा उच्चदर्कदर्शनादि। श्रोत्रेण गुरुदेवादिनान्दाश्रवणं। आस्येनाभक्ष्यभक्षणमित्या- दि। ‘तस्मात्’ सर्वस्मात्, ‘एनसः’, ‘अग्निः’, मां ‘प्रमुञ्चतु’ । ‘यानि दुष्कृतानि’ यान्यप्यन्यानि पापानि, ‘चक्रम’, तेभ्यो- ऽपि ‘प्रमुञ्चतु’॥

---

* स्तुतिसम्मानप्रमत्तेनेति तै० पाठः। † मां इति तै० पाठः ‡ अहङ्कारादि चेति तै० पाठः।

२ प्रपाठके ३ अनुवाकः। २०३

नि दु॒ष्कृ॒ता^(६) । ^(७)येन॑ चि॒तो अ॑र्ण॒वान्निर्ब॑भू॒व येन॒ सूर्यं॒ तम॑सो॒ निर्मुमोच॑ । येनेन्द्रो॒ विश्वा॒ अज॑हा॒दरा॑ती॒स्तेना॒हं ज्योति॑षा॒ ज्योति॑रानशा॒न आ॑क्षि^(७) । ^(८)यत् कु॒सीद॒मप्र॑तीतं॒ मये॒ह येन॑ य॒मस्य॑ नि॒धिना॒ चरा॑मि । ए॒तत् तद॑ग्ने॒ अनृ॒णो भ॑वामि जी॒वन्ने॒व

---

अथ सप्तमीमाह । ^(७)“येन चितो ० ज्योतिरानशान आक्षि”^(७) इति । 'चितः' नाम कश्चित् पुरुषः, स च पुरोडाशिककाण्डे अङ्गारेणोदकपावनात् निष्पन्न इति श्रुतः* स तृतीयमभ्यपातयत्, ततश्चितो जायतेति । स च हतो 'येन'† परमेश्वरज्योतिषा, 'अर्णवात्' समुद्रसमानात् पापात् 'निर्बभूव' निर्मुक्तो बभूव । तथा 'येन' ज्योतिषा, परमेश्वरः स्वर्भानुसञ्ज्ञकासुरेणापादितात् 'तमसः', 'सूर्यं', 'निर्मुमोच' निर्मुक्तं कृतवान् । 'इन्द्रः' स्वर्गाधिपतिः, 'येन' परमेश्वरज्योतिषा, 'विश्वाः' 'अरातीः' सर्वानपि शत्रून्, 'अजहात्' क्षणनाशितवान्, 'तेन' ज्योतिषा, 'अहं', 'आनशान' सर्वतो व्याप्नुवं, 'ज्योतिराक्षि' पारमेश्वरं ज्योतिः प्राप्तवानस्मि ॥

अथाष्टमीमाह । ^(८)“यत् कुसीदमप्रतीतं ० प्रति तत्ते दधामि”^(८) इति । 'इह' अस्मिन् जन्मनि, 'मया', स्वीकृतं

---

* स च पुरुषो दार्शकाण्डे अङ्गारेणोदपातनामिषु उत्पन्न इति श्रुत इति तै० पाठः ।
† ततः चितः येनेति तै० पाठः ।