तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१८६	तैत्तिरीये आरण्यके

सु॑रा अमू॑ह्य॒ꣳस्ते न प्राजा॑न॒ꣳस्ते परा॑भवन्ते न स्वर्गं॑ लो॒कमा॑य॒न् प्रसृ॑तेन॒ वै य॒ज्ञेन॑ दे॒वाः स्वर्गं॑ लो॒कमा॑य॒न्नप्र॑सृतेनासु॑रान् परा॑भावयन्⁽¹⁾ ⁽²⁾प्रसृ॑तो ह॒ वै य॑ज्ञोप॑वीतिनो य॒ज्ञोऽप्र॑सृतोऽनुप॑वीतिनो॒ यत्किञ्च॑ ब्रा-

---

तथैवाभिप्रेत्य यज्ञे* प्रवृत्ताः, तावुभौ 'यज्ञौ', 'प्रततौ' विस्तीर्णौ, 'आस्तां' । तदानीं तथाविधाः 'असुराः', 'सन्नह्य' कृतसन्नाहाः, 'महसैव' भुजबलमात्रेणैव 'आचरन्' यज्ञमारब्धवन्तः, 'ते', मौर्ख्यात् ब्रह्मचर्यादिनियमं नादृतवन्तः । 'देवाः', तु ब्रह्मचर्यात् समस्ततपसा† युक्ताः सन्तो यथाशास्त्रमनुष्ठितवन्तः । 'ते', मूर्खाः 'असुराः', 'अमुह्यन्' मौर्ख्यपारवश्येन मोहं प्राप्ताः, मूढाः सन्तः कर्त्तव्याकर्त्तव्यं किमपि 'न प्राजानन्' । ततो यथाशास्त्राननुष्ठानाभावात् स्वर्गं न प्राप्ताः । 'देवाः', तु 'प्रसृतेन', एव 'यज्ञेन', 'स्वर्गं', प्राप्ताः, 'अप्रसृतेन यज्ञेन', युक्तान् 'असुरान् पराभावयन्' ॥

अथ प्रसृताप्रसृतयोः स्वरूपं विभजते । (१)“प्रसृतो ह वै ० यजत एव तत्”(२) इति । यज्ञोपवीतयुक्तस्य यः अयं 'यज्ञः', सोऽयं गुणाधिक्यात्‡ 'प्रसृतः' प्रकर्षेण वृत्त इत्युच्यते । 'अनुपवीतिनः' यज्ञोपवीतरहितस्य, 'यज्ञः', गुणहीनत्वात्

---

* तथैवाभिप्रेत्य यज्ञे इति पाठस्तु तै० पुस्तके नास्ति ।
† ब्रह्मचर्यात्मना तपसा इति तै० पाठः ।
‡ गुणाधिक्यवशादिति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके १ अनुवाकः। १६५

ह्मणो॑ य॒ज्ञोप॑वीत्यधी॒ते यज॑त ए॒व तत्⁽२⁾ ⁽२⁾तस्मा॑- द्यज्ञोपवी॒त्ये॑वाधीयीत॒ याज॑येद्य॒जेत॑ वा य॒ज्ञस्य॒ प्रसृ॑त्यै⁽३⁾ ⁽४⁾अ॒जिनं॒ वासो॑ वा द‌क्षिण॒त उप॑वीत*⁽४⁾ ⁽५⁾द‌क्षि॑णं

‘अप्रसृतः’, इत्युच्यते। ‘किञ्च’, ‘ब्राह्मणः’, यज्ञोपवीतयुक्तः सन् ‘यत्’ किमपि, ‘अधीते’, तत् सर्वं यागानुष्ठानसमं भवति॥ तदेवं यज्ञोपवीतं प्रशंस्याध्ययनोपयोगं वदन् यज्ञानां†- मङ्गत्वेन विधत्ते। ⁽२⁾“तस्माद्यज्ञोपवीत्येवाधीयीत • प्रसृत्यै”⁽३⁾ इति। ‘प्रसृतिः’ प्रकृष्टगुणयुक्तत्वं॥ यज्ञोपवीतसाधनं द्रव्यं विधत्ते। ⁽४⁾“अजिनं • उपवीत” ⁽४⁾ इति। कृष्णाजिनवस्त्रयोरन्यतरद्रव्यं दक्षिणभागे लम्बमानं कृत्वाधीयीतेत्यर्थः। एवमध्ययनादावनेनैव वाक्येन विहितस्यापि यज्ञोपवीतस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणे निवीतं मनुष्याणामित्यत्र‡ पुनर्विधानं तदतिक्रमे तत्रत्यविशेषप्रायश्चित्तार्थं॥ यज्ञोपवीतप्रसङ्गात् त्रयाणामपि लक्षणं दर्शयति। ⁽५⁾“द- क्षिणं बाहुमुद्धरते • संवीतं मानुषं”⁽५⁾ इति। ‘दक्षिणं बाहुं’, ऊर्ध्वं धृत्वा§ सव्ये बाहौ लम्बमाने सति यद्वेष्टनं तत् ‘यज्ञोप- वीतं’। ‘एतदेव विपरीतं’ सव्यबाहोरूर्ध्वं धारणं दक्षिण- बाहोर्लम्बमानञ्चेद्भवति तदा वेष्टनं ‘प्राचीनावीतं’, इत्युच्यते।

---

* उपवीय इति तै० पाठः। † अध्ययनयजनयज्ञानामिति तै० पाठः।
‡ मनुष्याणामिति तै० पाठः। § कृत्वा इति तै० पाठः।
२ A २

१६५	तैत्तिरीये आरण्यके

बा॒हुमुद्ध॑र॒ते व॑ध॒ते* स॒व्यमि॑ति॑ य॒ज्ञोप॑वी॒तमे॒तदे॒व वि॑परीतं प्राची॒नावी॒तः संवी॒तं मानु॑षम्^(५) ॥ १ ॥

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

^(१)रक्षाग्॑सि ह॒वा पुरो॑नुवा॒के तपो॑ऽग्रम॑तिष्ठन्त॒ तान् प्र॒जाप॑ति॒र्वरे॑णो॒पाम॑न्त्रयत॒ तानि॒ वर॑म॑वृणीतादि॒त्यो

---

बाह्वोरुभयोरप्यधोलम्बमानयोरंसदद्वयमं 'संवीतं', तदेतत् 'मानुषं' मनुष्याणामृषीणाञ्च यज्ञोपवीतं, देवानां यथा 'प्राचीनावीतं', पितॄणां तद्वत् ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके द्वितीयप्रपाठके^† प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

प्रथमे यज्ञोपवीतविधानमुक्तं^‡ । द्वितीये सन्ध्योपासनविधान^§मुच्यते । तत्प्रशंसार्थमादावाख्यायिका^॥ माह । ^(१)"रक्षांसि हवा पुरोऽनुवाके • नाम्भसा शाम्यन्ति"^(१)इति । 'हवा'शब्दः प्रसिद्धार्थः, 'पुरोऽनुवाकः' पूर्वकालः, पुरः, इत्येव पूर्वैरनूच्यते^¶

---

* वधत्ते इति तै० पाठः ।
† द्वितीयकारके इति तै० पाठः ।
‡ यज्ञोपवीतविधानमुक्त्वा इति तै० पाठः ।
§ सन्ध्योपासनविधिरिति तै० पाठः ।
॥ आदावुपाख्यानमिति तै० पाठः ।
¶ सर्वैरनूद्यते इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके २ अनुवाकः । १६७

नो योद्धा॒ इति॒ तान् प्र॒जाप॑तिरब्रवीद्योधय॑ध्व॒मिति॒ तस्मा॑दुत्तिष्ठन्तँ॑ ह॒वा तानि॒ रक्षा॑ँस्यादि॒त्यं योधयन्ति॒ याव॑दस्त॒मन्व॑गात्तानि॑ ह॒वा ए॒तानि॒ रक्षा॑ँसि गाय॒त्रि- या॑*भिमन्त्रि॒तेनाम्भ॑सा शाम्यन्ति॒^(१) ^(२)तदु॑ ह॒वा ए॒ते

न लिदानीमिति वा पश्चादिति वोच्यते, एतादृशे पूर्वकाले रक्षांसि खलु 'उग्रं' श्रेष्ठं तोत्रं, 'तपः', 'अतिष्ठन्' कृतवन्तः, तेन तपसा तुष्टः 'प्रजापतिः', 'तान्' रक्षोविशेषान्, 'वरेण', 'उपामन्त्रयत' उपच्छन्दितवान्,† वरं वृणीध्वमित्युक्त्वा तान् परितोष्य तपसो निवारितवान् । 'तानि' रक्षांसि, 'आदित्यः', 'नः' अस्माकं, 'योद्धा', भवतु 'इति' एवं, 'वरं अवृणीत' । 'प्रजापतिः', 'तान्', आदित्येन सह युद्धं कुरुतेत्यनुज्ञां दत्तवान् । 'तस्मात्' कारणात्, 'तानि' रक्षांसि, 'उत्तिष्ठन्तं ह वा' उद्यन्तमेव, 'आदित्यं', 'योधयन्ति' युद्धे प्रवर्त्तयन्ति । 'यावत्', अयं आदित्यः 'अस्तमन्वगात्' अस्तं प्राप्नोति । उदयमारभ्य तावदादित्येन सह युद्धं कुर्वन्ति तदा च युद्धे प्रवृत्तानि 'तानि' रक्षांसि, तत् सवितुर्वरेण्यमित्यनया 'गायत्र्या', अभिमन्त्रितं यज्जलन्तेनैव 'शाम्यन्ति', नान्येन केनापि ॥

इत्यनेना‡ख्यानेन जलं प्रशंस्यार्घ्यमभिधत्ते । ^(२)“तदु हवा •

---

* गायत्र्या इति तै० पाठः । † उपदेशितवानिति तै० पाठः ‡ इत्यमाख्यानेन इति तै० पाठः ।

१६८ तैत्तिरीये आरण्यके

ब्रह्म॒वादि॑नः पूर्वाभिमु॒खाः सन्ध्यायां॑ गाय॒त्रिया॑*भि॒म-
न्त्रिता॒ आप॑ ऊ॒र्ध्वं विक्षिप॑न्ति॒ ता ए॒ता आपो॑ वज्रीभू॒-
त्वा तानि॒ रक्षाँ॑सि मन्देहारु॒णे द्वीपे॑ प्रक्षि॑पन्ति⁽१⁾
⁽१⁾यत्प्र॑द॒क्षिणं प्र॒क्रम॑न्ति॒ तेन॑ पा॒प्मान॑मवधुन्वन्ति⁽२⁾
⁽४⁾उद्यन्त॑मस्तं॒ यन्त॑मादि॒त्यम॑भिध्यायन् कुर्वन् ब्राह्म-

प्रक्षिपन्ति”(१) इति । यस्मादनेन जलेन रक्षसां शान्तिः, ‘तदु ह वै’ तस्मादेव कारणात्, ‘एते’ लोके दृश्यमानाः, ‘ब्रह्मवादिनः’ वेदस्य वक्तारः, ‘सन्ध्यायां’ प्रातःसन्ध्याकाले, ‘पूर्वाभिमुखाः’, सन्तः गायत्र्याभिमन्त्रितं जलं ‘ऊर्ध्वं’, ‘विक्षिपन्ति’, प्रक्षिपेयुरित्यर्थः। ‘ताः’ च विक्षिप्ताः†, ‘आपः’, गायत्रीसामर्थ्याद्वज्ररूपं प्राप्य ‘तानि’ आदित्ययुद्धार्थमागतानि, ‘रक्षांसि’, मन्देह्नामकानां रक्षसां स्वभूते कस्मिंश्चिदरुणाम्नि द्वीपे‡ ‘प्रक्षिपन्ति’ ॥

अथ प्रदक्षिणावृत्तिं विधत्ते । ⁽२⁾“यत् प्रदक्षिणं ० पाप्मानमवधून्वन्ति”⁽२⁾ इति । ‘प्रदक्षिणं’ प्रारम्भावर्त्तनं, प्रक्रमेय्युः§ । तेन च पापक्षयो भवति ॥

अथ ध्यानं विधत्ते । “⁽४⁾उद्यन्तमस्तंयन्तं ० आदित्यो ब्रह्मेति”⁽४⁾ इति । अयं परिदृश्यमानः ‘आदित्यः’, ‘ब्रह्मेति’, शास्त्रतः ‘विद्वान्’, पुमान् ‘उद्यन्तं अस्तं यन्तं’, वा ‘आदित्यं’,

---

* गायत्र्या इति तै० पाठः । † विक्षिप्ताः इति तै० नास्ति ।
‡ अरुणे अस्मिन्द्वीपे इति तै० ।
§ कुर्युः इति तै० अधिकः पाठः D पुस्तके तु ।

२ प्रपाठके ३ अनुवाकः । १६६

णो वि॒द्वान् सक॑लं भ॒द्रम॑श्नुते॒ स वा॑दि॒त्यो ब्रह्म॑ति⁽४⁾ ⁽५⁾ब्रह्मौ॑व॒ सन् ब्रह्माप्ये॑ति॒ य ए॒वं वेद॑⁽५⁾ ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

⁽१⁾यद्दे॑वा दे॒वहेल॑नं॒ देवासश्च॑कृ॒मा व॒यं । आ॒दि-

तथा 'ध्यायन्', प्रदक्षिणञ्च 'कुर्व्वन्', वर्त्तते स पुमान् 'सकलं', 'भद्रं' 'अश्नुते' श्रेयः प्राप्नोति ॥

वेदनं प्रशंसति । ⁽५⁾"ब्रह्मौव सन् ॰ य एवं वेद"⁽५⁾ इति । 'यः' पुमान्, आदित्यो ब्रह्मेति 'वेद', स पुमान् पूर्वमजानानोऽपि स्वयं वस्तुतः 'ब्रह्मौव सन्', प्राप्तादेदनादज्ञानापगमे सति स्वानुभवेनापि 'ब्रह्म', आप्नोति ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते* माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके द्वितीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

द्वितीये सन्ध्यावन्दनमुक्तं । तृतीयादिषु चतुर्ष्वनुवाकेषु पापक्षयार्थं कुष्माण्डहोमाङ्गभूता मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र तृतीयानुवाकगतासु ऋक्षु प्रथमामाह । ⁽१⁾"यद्देवा देव ॰ मामित"⁽१⁾

* सायनीये इति तै० पाठः

२०० तैत्तिरीये आरण्यके

त्यास्तस्मा॒न् मा मु॑ञ्चत॒र्तस्य॑र्तेन॒ मामि॑त^(१) । ^(२)दे॒वा जी॒- वन॑काम्या॒ यद्वाचाऽनृ॑तमु॒दिम॑ । तस्मा॑न्न इ॒ह मुं॑ञ्चत विश्वे॑ देवाः स॒जोषा॑सः^(२) । ^(३)ऋ॒तेन॑ द्यावापृथि- वी ऋ॒तेन॒ त्वꣳ स॑रस्वती । ऋ॒तान्नः॑ पा॒ह्येन॑सो॒ यत्

---

इति । ‘देवा सः’ देवनशीलाः, ‘आदित्याः’ अदितेः पुत्राः, हे ‘देवाः’, ‘देवहेडनं’ देवानां क्रोधकारणं, ‘यत्’ कर्म, ‘वय- ञ्चकृम’ । ‘तस्मात्’ अपराधात्, यूयं ‘मुञ्चतं’, अपि च ‘ऋतस्य’ यज्ञस्य, सम्बन्धिना ‘ऋतेन’ सत्येन होमेन, ‘मां’, यूयं* ‘इत’ प्राप्नुत ॥

  अथ द्वितीयामाह । ^(२)“देवा जीवनकाम्याः ० सजोषासः”^(१) इति । हे ‘देवाः’, वयं ‘जीवनकाम्याः’ जीवनमात्मन इच्छन्तः, ‘यदनृतं वाचा ऊदिम’ राजसेवादा तत्क्रियार्थं^(†) अनृतमुक्त- वन्तः, ‘सजोषासः’ परस्परमस्माभिश्च समानप्रीतियुक्ताः, हे ‘विश्वे देवाः’, ‘इह’ अस्मिन् कर्मणि, अनुष्ठिते सति, अस्मात् पापात् ‘नः’ अस्मान्, ‘मुञ्चत’ ॥

  अथ तृतीयामाह । ^(३)“ऋतेन द्यावापृथिवी ० अनृतमू- दिम”^(३) इति । हे ‘द्यावापृथिवी’, ‘ऋतेन’ सत्यवचनेन, ‘यत्’ पापं, प्राप्तं तथा हे ‘सरस्वति’, अनेन ‘यत्’ पापं, प्राप्तं ‘त्वं

---

* ययमपि तै० पाठः ।   † तत्क्रियार्थं इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके ३ अनुवाकः । २०१

किञ्चा॑नृ॒तमूदि॒म^{(३)}} । ^{(४)}इ॒न्द्रा॑ग्नी मि॒त्रावरु॑णौ॒ सोमो॑ धा॒ता बृह॒स्पतिः॑ । ते नो॑ मु॒ञ्च॒न्त्वेन॑सो॒ यद॒न्यकृ॑तमा॒- रि॒म^{(४)}} । ^{(५)}स॒जातश॒ꣳसा॒दुत जा॑मिश॒ꣳसाज्ज्या॑यसः श॒ꣳसा॒दुत वा॒ कनी॑यसः । अना॑धृष्टं दे॒वकृ॑तं॒ यदेन॑स्त-

अनृतसमानर्तेन' द्यावापृथिव्यौ, चेत्येतौ यूयं 'कृतात्', तस्मात् 'एनसः', 'नः' अस्मान्, 'पाहि' यूयं पातेत्यर्थः । किञ्च 'यत्कि- ञ्चिदनृतं', 'ऊदिम' वयमुक्तवन्तः, तस्मादप्येनसः पात ॥ चतुर्थीमाह । ^{(४)}“इन्द्राग्नी मित्रावरुणौ ॰ यदन्यकृत- मारिम”^{(४)} इति । 'यत्' पापं, 'अन्यकृतं' अन्येन यज्ञव्यति- रिक्तेन निमित्तेन कृतं, 'आरिम' वयं प्राप्ताः, तस्मात् 'एनसः', 'ते' इन्द्रादयो बृहस्पत्यन्ताः,* देवाः, 'नः' अस्मान्, 'मुञ्चन्तु' ॥ अथ पञ्चमीमाह । ^{(५)}“सजातशꣳसादुतजामि ॰ मुमुग्धि” ^{(५)} इति । 'सजाताः' समानजन्मानो ज्ञातयः, समानवयस्काः सखायः वा, तैर्मयि कृतः 'शंसः' प्रशंसा स्तुतिः, 'उत' अथवा, 'जामयः' जाया भार्य्याः, ताभिर्मयि कृतः† 'शंसः' स्तुतिः, 'ज्यायान्' ज्येष्ठो भ्राता, तस्य 'शंसः' तेन मयि कृता स्तुतिः, 'उत वा' अथ वा, 'कनीयान्' कनिष्ठो भ्राता, तस्य शंसः

* बृहस्पतिपर्य्यन्ता इति तै० पाठः ।
† ताभिः कृत इति तै० पाठः ।

२ B

२०२ तैत्तिरीये आरण्यके

स्मा॒त्त्वम॒स्माञ्जा॑तवेदो॒ मुमु॑ग्धि^(५)॥ ^(६)यद्वा॒चा यन्मन॑सा बा॒हुभ्या॑मू॒रुभ्या॑म॒ष्ठीव॑द्भ्याꣳ शिश्नै॒र्यदनृ॑तं च॒क्रमा व॒यम् । अ॒ग्निर्मा॒ तस्मा॒देन॑सः॒ गार्ह॑पत्यः॒ प्रमु॑ञ्चतु च॒क्रम या-

तेन मयि कृता स्तुतिः, ‘तस्मात्’ स्तुतिमास्यात्, प्रमत्तेन* मया ‘अनाधृष्टं’ केनापि प्रकारेणापरिहार्यं प्रबलं, ‘देवकृतं’ देव- विषये सम्पादितं, ‘यत्’, ‘एनः’ पापं, हे ‘जातवेदः’, ‘त्वं’, ‘तस्मात्’, ‘अस्मात्’ पापात्, ‘मुमुग्धि’ अस्मान्† मुक्तं कुरु॥

अथ षष्ठीमाह। ^(१)“यद्वाचा यत् ॰ दुष्कृता”^(६) इति। वागादिभिः ‘यत्’, ‘अनृतं’ अयुक्तरूपं पापं, ‘वयं’, ‘चक्रम’ कृतवन्तः, वाचा असत्याभिधानं गुर्वादिषु त्वङ्कारादि च‡। ‘मनसा’, परानिष्टचिन्तनं। ‘बाहुभ्यां’, ब्राह्मणताडनादि। ‘ऊरुभ्यां’, अगम्यालिङ्गनादि। ‘अष्ठीवद्भ्यां’ जानुभ्यां, अग- न्तव्यदेशगमनादि, ‘शिश्नैः’ शिश्नेन, अयोनौ रेतःसेकादि, बहुवचनाच्चक्षुरादीन्द्रियग्रहः। चक्षुषा उच्चदर्कदर्शनादि। श्रोत्रेण गुरुदेवादिनान्दाश्रवणं। आस्येनाभक्ष्यभक्षणमित्या- दि। ‘तस्मात्’ सर्वस्मात्, ‘एनसः’, ‘अग्निः’, मां ‘प्रमुञ्चतु’ । ‘यानि दुष्कृतानि’ यान्यप्यन्यानि पापानि, ‘चक्रम’, तेभ्यो- ऽपि ‘प्रमुञ्चतु’॥

---

* स्तुतिसम्मानप्रमत्तेनेति तै० पाठः। † मां इति तै० पाठः ‡ अहङ्कारादि चेति तै० पाठः।

२ प्रपाठके ३ अनुवाकः। २०३

नि दु॒ष्कृ॒ता^(६) । ^(७)येन॑ चि॒तो अ॑र्ण॒वान्निर्ब॑भू॒व येन॒ सूर्यं॒ तम॑सो॒ निर्मुमोच॑ । येनेन्द्रो॒ विश्वा॒ अज॑हा॒दरा॑ती॒स्तेना॒हं ज्योति॑षा॒ ज्योति॑रानशा॒न आ॑क्षि^(७) । ^(८)यत् कु॒सीद॒मप्र॑तीतं॒ मये॒ह येन॑ य॒मस्य॑ नि॒धिना॒ चरा॑मि । ए॒तत् तद॑ग्ने॒ अनृ॒णो भ॑वामि जी॒वन्ने॒व

---

अथ सप्तमीमाह । ^(७)“येन चितो ० ज्योतिरानशान आक्षि”^(७) इति । 'चितः' नाम कश्चित् पुरुषः, स च पुरोडाशिककाण्डे अङ्गारेणोदकपावनात् निष्पन्न इति श्रुतः* स तृतीयमभ्यपातयत्, ततश्चितो जायतेति । स च हतो 'येन'† परमेश्वरज्योतिषा, 'अर्णवात्' समुद्रसमानात् पापात् 'निर्बभूव' निर्मुक्तो बभूव । तथा 'येन' ज्योतिषा, परमेश्वरः स्वर्भानुसञ्ज्ञकासुरेणापादितात् 'तमसः', 'सूर्यं', 'निर्मुमोच' निर्मुक्तं कृतवान् । 'इन्द्रः' स्वर्गाधिपतिः, 'येन' परमेश्वरज्योतिषा, 'विश्वाः' 'अरातीः' सर्वानपि शत्रून्, 'अजहात्' क्षणनाशितवान्, 'तेन' ज्योतिषा, 'अहं', 'आनशान' सर्वतो व्याप्नुवं, 'ज्योतिराक्षि' पारमेश्वरं ज्योतिः प्राप्तवानस्मि ॥

अथाष्टमीमाह । ^(८)“यत् कुसीदमप्रतीतं ० प्रति तत्ते दधामि”^(८) इति । 'इह' अस्मिन् जन्मनि, 'मया', स्वीकृतं

---

* स च पुरुषो दार्शकाण्डे अङ्गारेणोदपातनामिषु उत्पन्न इति श्रुत इति तै० पाठः ।
† ततः चितः येनेति तै० पाठः ।

२०४ तैत्तिरीये आरण्यके

प्रति॒ तत्ते॑ दधामि⁽८⁾। ⁽९⁾यन्म॒ायि मा॒ता यद॑ पि॒पेष॒ य- द॒न्तरि॑क्षं॒ यदा॒शसाति॑क्रामामि चि॒ते दे॒वा दि॒वि जा॒ता यदार्प॑ इ॒मं मे॑ वरुण॒ तत्त्वा॑यामि॒ त्वन्नो॑ अग्ने॒ स त्वन्नो॑ अग्ने॒ त्वम॑ग्ने॒ अया॑सि⁽९⁾ ॥ १ ॥

मुमुग्धि, सप्त च ॥ अनु० ३ ॥

---

‘यत्’, ‘कुसीदं’ ऋणं, ‘अप्रतीतं’ केनाप्याल्यादिना उत्त- मर्णेभ्यो न प्रत्यर्पितं, ‘यमस्य’ दुष्टशिचाधिकारिणः, निधि- स्थानीयेन प्रत्यर्पयितव्येन, ‘येन’ ऋणेन, युक्तोऽहं ‘चरामि’, ‘एतत्’ एतेन होमेन, ‘तत्’ तस्मात् ऋणात्, मुक्तोऽहं ‘अनृणः’, भूयासं ‘जीवन्नेव’, ‘ते’ तव प्रसादात्, तादृशं* ‘प्रतिदधामि’ प्रत्यर्पयामि, अनेन होमेन तुष्टस्त्वं अस्मिन्नेव जन्मनि मां प्रत्य- र्पणसमर्थं कुर्विति भावः ॥

अथ नवमीमारभ्य एकविंशतिपर्यन्तानान्त्रयोदशानां म- न्त्राणां प्रतीकानि दर्शयति। ⁽९⁾‘‘यन्मयि माता ० त्वमग्ने अयासि’’⁽९⁾ इति। एते मन्त्राः सर्वेष्यनेनैवाभिप्रायेणाच्छिद्र- काण्डेयद्देवा देवहेडनमित्यनुवाके व्याख्याताः ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

---

* ऋणमिति तै० पाठः

२ प्रपाठके ४ अनुवाकः । २०५

अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।

(१)य॒द्दीव्य॑न्नृ॒णम॒हं ब॒भूवादि॑त्सन्वा स॒ङ्जगर॒ जने॑- भ्यः । अ॒ग्निर्मा॒ तस्मा॒दिन्द्र॑श्च संविदा॒नौ प्रमु॑ञ्चतां(१) । (२)य॒द्धस्ता॑भ्यां च॒कर॒ किल्वि॑षाण्य॒क्षाणां॒ वग्वु॑मुपजि॒घ्न- मानः॑ । उ॒ग्रम्प॒श्या च॑ राष्ट्र॒भृच्च॒ तान्य॑प्सर॒सावनु॑दत्ता-

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।

चतुर्थानुवाकोक्तास्वृक्षु प्रथमामाह । (१)“यद्दीव्यन् ० संविदानौ प्रमुञ्चतां”(१) इति । ‘अहं’, ‘अदीव्यन्’ पुत्रादि- रक्षणरूपं व्यवहारं कर्तुमसमर्थः सन्, ‘यत् ऋणं’, ‘बभूव’ प्राप्तवानस्मि, यद्वा तदृणं ‘जनेभ्यः’ उत्तमर्णेभ्यः, ‘अदित्सन्’ प्रत्यर्पयितुमन्विच्छन्, ‘सङ्गर’ सम्यग् भक्षितवानस्मि,* ‘अग्निरिन्द्रश्च’, ‘संविदानौ’ परस्परमैक्यं गतौ, मां ‘तस्मात्’ ऋणात्, ‘मुञ्चतां’ ॥

अथ द्वितीयामाह । (२)“यद्धस्ताभ्यां ० तान्यप्सरसावनु- दत्तामृणानि”(२) इति । यानि ‘किल्विषाणि’ पापानि द्रव्याप- हरणादीनि, ‘हस्ताभ्यां’, अहं कृतवानस्मि । ‘अक्षाणां’ चक्षु- रादीन्द्रियाणां, ‘वग्मु’ वचनापगन्तव्यं,† रूपादिविषयमित्यर्थः । तं विषयं ‘उपजिघ्नमानः’ उपहतं कुर्वन्, अधर्महेतुं कुर्वन्,‡

* सम्यगशितवानस्मि इति तै० पाठः
† वर्जनीयं गन्तव्यमिति तै० पाठः ।
‡ अधर्म्माह्वतं कुर्वन्निति तै० पाठः ।

२०६ तैत्तिरीये आरण्यके

मृणानि॑⁽२⁾ । ⁽३⁾उग्र॑म्पश्ये॒ राष्ट्र॑भृत् किल्बि॒षाणि॒ यद्- क्ष॒वृत्त॒मनु॑दत्त॒मेतत् । नेन्न॑ ऋ॒णानृ॑ण॒व इत्स॑मानो॒ यमस्य॑ लो॒के अधि॑रज्जु॒राय॑⁽३⁾ । ⁽४⁾अव॑ते॒ हेड॒ उदु॑त्त-

'यत्' पापं, कृतवानस्मि, तानि पापात्मकानि* 'ऋणानि', 'उग्रम्पश्या च', 'राष्ट्रभृच्च', इत्येतन्नामधारिण्यौ 'अप्सरसौ', 'अनुदत्तां' आनुकूल्येन प्रत्यर्पयतां। पापरूपमृणं यथास्माकं न भवति तथा कुरुतामित्यर्थः ॥

अथ तृतीयामाह। ⁽३⁾“उग्रम्पश्ये ० लोके अधिरज्जु- राय”⁽३⁾ इति। हे 'उग्रम्पश्ये', हे 'राष्ट्रभृत्', 'किल्बिषाणि'† ऋणरूपाणि यानि कृतानि, 'यत् अक्षवृत्तं' यत् द्यूते पणादि- रूपं प्रतिश्रुतं‡ अप्रणीतं, 'एतत्' सर्वं, 'अनुदत्तं' अनुकूले युवा- मेव दत्तवत्यौ, 'ऋणान्' ऋणयुक्तान्, 'नः' अस्मान्, 'समानः' सदृशः उत्तमर्णः, 'अधिरज्जुः' बन्धनार्थं अधिकरज्जुयुक्तः सन्, 'आय' अस्मानादाय, बध्ध्वा 'नेदृणवः' नैव ऋणयुक्तः, ऋणप्रयुक्तं बन्धनं कुर्यादित्यर्थः । कुत्रेति तदुच्यते, 'यमस्य लोके' मरणादूर्ध्वभाविनि गन्तव्ये लोके। द्वितीयः 'इत्'- शब्द एवकारार्थः सन्, 'आय' इत्यनेन सम्बध्यते, आदायैव रज्जुभिर्बध्येत्यर्थः ॥

---

* पातकानीति तै० पाठः ।
† किल्बिषाणि चेति तै० पाठः ।
‡ यच्चाक्षवृत्तं यच्चाद्यूतपणादिरूपमप्रतिश्रुतमिति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके ४ अनुवाकः । २०७

ममिमम्मे॑ वरु॒ण॒ तत्त्वा॑या॒मि त्वन्नो॑ अग्ने॒ स त्वन्नो॑ अग्ने ^{(४)}। ^{(५)}सङ्कु॑सु॒को वि॑कुसु॒को निर्ऋ॑थो॒ यश्च॑ नि॒स्खनः॑ । ते ये॒ऽस्मत् यक्ष्ममना॑गसो दू॒राद्दू॒रम॑चीचतं^{(५)}। ^{(६)}नि-

---

चतुर्थीमारभ्य नवमीपर्य्यन्तानां षण्णामृचां प्रतीकानि दर्शयति । ^{(१)}“अवते हेड ० स त्वन्नो अग्ने”^{(४)} इति । “अवते हेड उदुत्तमम्” इति द्वयं वैश्वानरो न इत्यत्र व्याख्यातं । “इमं मे वरुण तत्त्वायामि” इति द्वयं इन्द्रं वो विश्वतस्परीत्यत्र व्याख्यातं । “त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने” इति द्वयं आयुष्ठ आयुर्दा अग्ने इत्यनुवाके व्याख्यातं ॥

अथ दशमीमाह । ^{(५)}“सङ्कुसुको विकुसुको ० दूराद्दूरमचीचतं”^{(५)} इति । ‘सङ्कुसुकः’ सङ्क्षेपेण परापवादनशीलः,* ‘विकुसुकः’ परापवादनस्य विस्तारयिता, ‘निर्ऋथः’ क्लेशस्य प्रापयिता, ‘यश्च’, ‘निस्खनः’ पिशुनः, ‘ते’ तादृशा ये वयं,† स्म, ‘अस्मत्’ तेभ्योऽस्मत्तः, ‘यक्ष्मं’ रोगनिमित्तं पापं, ‘अनागसः’ पापरहिता देवाः, ‘दूराद्दूरं’ अतिशयेन दूरं यथा भवति तथा, ‘अचीचतं’ चोतयन्तु, विनाशयन्वित्यर्थः ॥

अथैकादशीमाह । ^{(६)}“निर्यक्ष्ममचीचते ० तमस्मै प्रसुवामसि”^{(६)} इति । तेन ‘यक्ष्मं’‡ रोगनिमित्तं पापं, ‘निरचीचते’

---

* परापवादस्य विस्मरयिता इति तै० पाठः ।
† तादृशा वयमिति तै० पाठः ।
‡ यक्ष्ममित्येव तै० पाठः ।

२०८ तैत्तिरीये आरण्यके

---

य॑क्ष्ममचीचते कृत्य्॒ान् निर्ऋ॑तिञ्च ॥ तेन॒ योऽस्म॒त् स॒-
मृ॒च्छा॑तै तम॑स्मै प्रसु॑वामसि^(६) । ^(७)दुः॒शꣳ॒सानु॑शꣳसा-
भ्यां॑ घ॒णेना॑नुघ॒णेन॑ च । तेना॒न्योस्म॒त् समृ॑च्छा॒तै त-
म॑स्मै प्रसु॑वामसि^(७) । ^(८)सं वर्च॑सा॒ पय॑सा॒ सन्त॒नूभि॒रग॑-

---

निष्कृत्य निश्चयेन वा चाभच्चयामि नाशयामि,* ‘कृत्यां’ पाप-
रोगादिकामलक्ष्मीञ्च† नाशयामि । ‘यः’ शत्रुः, ‘अस्मत्’
अस्मासु, ‘तेन’ कृत्यादिना, ‘समृच्छाते’ विनाशमाचरेत्,
‘अस्मै’ शत्रवे, ‘तं’ यक्ष्मादिकं, ‘प्रसुवामसि’ प्रेरयामः ॥

अथ द्वादशीमाह । ^(७)“दुः॒शꣳ॒सानु॑शꣳसाभ्यां ० प्रसुवा-
मसि”^(७) इति। ‡ ‘दुःशंसः’ अस्मदीयस्य दुष्कृतस्य शंसिता कथ-
यिता, ‘अनुशंसः’ अन्येषामग्रेऽस्मदीयस्य दुष्कृतस्य पुनः पुनः
शंसिता, ‘घणः’ हननशीलः, ‘अनुघणः’ तस्यैवानुविधायकः, ‘तेन’
तैर्दुःशंसादिभिः, सह ‘अन्यः’, अपि यः शत्रुः § ‘अस्मत्समृच्छाते’
अस्मासु विनाशमाचरेत् । ‘अस्मै’ विनाशकाय, ‘तं’ यक्ष्माणम-
स्माकं॥, ‘प्रसुवामसि’ प्रेरयामः ॥

---

* निष्कृत्य निश्चयेन वा चातयामि विनाशयामीत्यर्थ इति तै० पाठः ।
† ‘कृत्यां’ नरोत्पादितां, ‘निर्ऋतिं’ अलक्ष्मीञ्चेति तै० पाठः ।
‡ यक्ष्मारोगनिमित्तमिति तै० अधिकः पाठः ।
§ यः कश्चिदिति तै० पाठः ।
॥ तस्मै विनाशाय एतं यक्ष्मादिकमिति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके ४ अनुवाकः । २०६

न्म हि मन॑सा सँ॒शिवेन॑ । त्वष्टा॑ नो॒ अत्र॒ विद॑धातु॒ रायोऽनु॑मार्ष्टु त॒न्वो३ यद्विलि॑ष्टम्⁽८⁾ ॥ १ ॥

कृत्यान् निर्ऋतिञ्च, पञ्च च ॥ ४ ॥

अथ त्रयोदशीमाह । ⁽८⁾"सं वर्चसा पयसा ० तन्वो३ यद्विलिष्टं"⁽८⁾ इति । एवमनेन कर्मणा निर्धूतपापा वयं 'वर्चसा' बलेन, 'सम्पयसा' क्षीरादिना, 'सन्त॒नूभिः' शोभनैः शरीरैः, 'मनसा' चाथापि तेन* 'समगन्म' हिंसां गता भूयास्म । 'अत्र' कर्मणि, 'त्वष्टा', देवः, 'नः' अस्माकं, 'रायः' धनानि, 'विदधातु' सम्पादयतु । 'यत्', च 'विलिष्टं' स्वल्पं पापं, 'तन्वः' अस्मच्छरीरस्य सम्बन्धि विद्यते† तदपि 'अनुमार्ष्टु' 'त्वष्टा', शोधयतु ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

---

* वा स्खलितेनेति तै० पाठः ।
† तन्वोऽस्मत्सम्बन्धिशरीरविषयमिति तै० पाठ

२८

२१० तैत्तिरीये आरण्यके

अथ पञ्चमोऽनुवाकः

(१)आयु॑ष्टे विश्व॒तो दध॒दयम॒ग्निर्वरे॑ण्यः । पुन॑स्ते प्रा॒ण आया॑ति॒ परा॒ यक्ष्मँ॑२सुवामि ते^(१)। (२)आयु॑र्दा अ॑ग्ने ह॒विषो॑ जुषा॒णो घृ॒तप्र॑तीको घृ॒तयो॑निरेधि घृ॒तं पी॒त्वा-

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

पञ्चमानुवाकप्रोक्तर्चु* प्रथमामाह । (१)“आयुष्टे ० सुवामि ते”^(१) इति । हे यजमान ‘ते’ तुभ्यं, ‘वरेण्यः’ श्रेष्ठोऽयमग्निः, ‘विश्वतः आयुर्दधत्’ सम्पूर्णमायुर्दधातु, अपमृत्युनिगृहीतोऽपि ‘ते प्राणः’, ‘पुनः’, अस्यानुग्रहेण† ‘आयाति’ त्वद्देहे समागच्छतु । ‘ते’ तव, ‘यक्ष्मं’ व्याधिं, ‘परा सुवामि’ विनाशयामि ॥

अथ द्वितीयामाह । (२)“आयुर्दा ० पुत्रमभिरक्षतादिमं”^(२) इति । हे ‘अग्ने’, त्वं ‘आयुर्दाः’, सन् ‘एधि’ यजमानस्यायुःप्रदो भव‡ । कीदृशः त्वं, ‘हविषो जुषाणः’ आज्यं सेवमानः, ‘घृतप्रतीकः’ घृतोपक्रमः, आघारादीनां घृतेन हूयमानत्वात् । अवसानेऽपि घृतमेव योनिर्ज्वालोत्पत्तिकारणं यस्यासौ ‘घृतयोनिः’, तादृशस्त्वं । ‘मधु’ स्वादुतमं, ‘चारु’

---

* पञ्चमानुवाकप्रोक्तासु ऋक्षु इति तै० पाठः ।
† अनुग्रहादि तै० पाठः ।
‡ ‘आयुर्दा एधि’ यजमानस्यायुःप्रदो भवेति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके ५ अनुवाकः । २२१

मधु॑ चा॒रु गव्यं॑ पि॒तैव पु॒त्रम॒भिर॑क्षतादि॒मम्^(२) । ^(३)इ॒मम॑ग्न॒ आ॒युषे॒ वर्च॑से कृधि ति॒ग्ममोजो॑ वरु॒ण सꣳशि॑शाधि । मा॒तेवा॑स्मा॒ अदि॑ते॒ शर्म॑ यच्छ॒ विश्वे॑देवा॒ जरद॑ष्टि॒र्य- थास॑त्^(३) । ^(४)अ॒ग्न आयू॑ꣳषि पवस॒ आसु॒वोर्ज॒मिष॑ञ्च

शोधितत्वेन निर्मलं, 'गव्यं घृतं पीत्वा', 'पिता पुत्रमिव', 'इमं' यजमानं, अभितो रक्ष ॥

अथ तृतीयामाह । ^(३)“इममग्ने ० जरदष्टिर्यथासत्”^(३) इति । हे ‘अग्ने’, ‘इमं’ यजमानं, ‘कृधि आयुषे वर्चसे’ दीर्घायुषे बलाय च समर्थं* कुरु । हे ‘वरुण’, ‘तिग्मं’ तीक्ष्णं, ‘ओजः’ बलं, पुनरपि ‘सꣳशिशाधि’ नियमितं† कुरु । हे ‘अदिते’ पृथिवि, ‘मातेव’ मातृवत्, ‘अस्मै’, सुखं प्रयच्छ । हे ‘विश्वेदेवाः’, ममायं यजमानः ‘जरदष्टिर्यथासत्’,‡ तथा कुर्वन्तु, जरया अष्टिव्र्याप्तिर्यस्यासौ ‘जरदष्टिः’ बाल्ये यौवने च मरणरहितः, जरामायुःसम्पूर्ण्तिपर्यन्तां§ यथा व्याप्नोति तथा कुर्वित्यर्थः ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^(४)“अग्न आयूꣳषि ० दुच्छुनां”^(४)

---

* समृद्धमिति तै० पाठः ।
† संश्रितमिति तै० पाठः ।
‡ यथायं यजमानो जरदष्टिरसदिति तै० पाठः ।
§ जरामायुःसम्पत्तिपर्यन्तामिति तै० पाठः ।
2 c 2

२१२ तैत्तिरीये आरण्यके

नः॑ । आ॒रे बा॑धस्व दु॒च्छुना॑म्^(४) । ^(५)अग्ने॑ पवस्व स्वपा॑ अ॒स्मे वर्चः॑ सु॒वीर्य॑म् । दध॒द्रयिं मयि॒ पोष॑म्^(५) ॥ १ ॥ ^(६)अ॒ग्निर्ऋषिः॑ पव॑मानः पाञ्च॑जन्यः पु॒रोहि॑तः । तमी॑महे महाग॒यं^(६) । ^(७)अग्ने॑ जा॒तान् प्रणु॑दा नः स॒-

---

इति । हे ‘अग्ने’, ‘आयुंषि’ अस्मदीयजीवनानि, ‘पवसे’ यथा वर्द्धन्ते* तथा शोधयसे । ‘ऊर्जं’ क्षीरादिरसं, ‘इषं’ अन्नं, ‘च’, ‘नः’ अस्माकम्, ‘आसुव’ आभिमुख्येन प्रेरय, ‘दुच्छुनां’ उपद्रवं, ‘आरे’ दूरे नीत्वा, ‘बाधस्व’ विनाशय ॥

अथ पञ्चमीमाह । ^(५)“अग्ने पवस्व ० मयि पोषं”^(५)इति । हे ‘अग्ने’, शोभनमपः कर्म यस्यासौ ‘स्वपाः’, तादृशस्त्वं, ‘अस्मे’ अस्मदीयं, ‘वर्चः’ ब्रह्मवर्चसं, ‘सुवीर्यं’ शोभनसामर्थ्यञ्च, ‘पवस्व’ शोधय, वर्द्धयेत्यर्थः । धनं पुष्टिञ्च ‘मयि’, ‘दधत्’ स्थापय ॥

अथ षष्ठीमाह । ^(६)“अग्निर्ऋषिः ० महागयं”^(६) इति । यः ‘अग्निः’, ‘ऋषिः’ अतीन्द्रियज्ञानवान्, ‘पवमानः’ शोधनशीलः, निषादपञ्चमा वर्णाः, पञ्च जनाः, तेषु भवः ‘पाञ्चजन्यः’, ‘पुरोहितः’ सर्वकर्मसु पुरस्तान्निहितः, ‘तं’ एवंगुणमग्निं, ‘महागयं’ महागृहं, ‘ईमहे’ प्राप्नुमः ॥

अथ सप्तमीमाह । ^(७)“अग्ने जातान् ० स्यामचिवरूथ उद्ग्ने”

---

* वर्द्धन्ते इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके ५ अनुवाकः । २१३

---

प॒त्नान् प्रत्यजा॑ताञ्जातवेदो नुदस्व । अ॒स्मे दी॑दिहि सुमना॒ अहे॑ड॒ञ्छर्म॑न्ते स्याम चिवरूथ॒ उद्गौ॑ ।^(७) । ^(८)स॒ह॑सा जा॒तान् प्रणु॑दा नः स॒पत्ना॒न् प्रत्यजा॑ताञ्जातवेदो नुदस्व । अधि॑ नो ब्रूहि सुमन॒स्यमा॑नो व॒यꣲ स्याम॒

---

(७) इति । हे 'अग्ने', 'नः' अस्माकं, 'जातान्' 'सपत्नान्' ये पूर्वमुत्पन्नाः शत्रवस्तान्, 'प्रणुद' प्रकर्षेण नाशय, हे 'जातवेदः', पूर्वमनुत्पन्ना इतःपरमुत्पत्तिप्रसक्तियुक्ताः तान् 'जातान्', शत्रून् 'प्रणुदस्व' उत्पत्तिप्रतिबन्धेन,* निराकुरु । 'सुमनाः' अस्मदनुग्रहचित्तः,† त्वं 'अहेडन्' अक्रुध्यन्, 'चिवरूथः' प्राग्वंशसदोहविर्द्धानरूप‡गृहत्रयोपेतः, 'उद्गौ' उद्गित्, अनुष्ठेयकर्मोत्पादकः§ सन्, 'अस्मे दीदिहि' अस्मान् प्रकाशय, 'ते' तव, प्रसादात् 'शर्मन् स्याम' सुखवान् भवेयं ॥

अथाष्टमोमाह । ^(८)"सहसा जातान् ० सपत्नान्"^(८) इति । 'सहसा' बलेन, जातानित्यादि पूर्ववत् । 'सुमनस्यमानः' अस्मासु सौमनस्यं प्राप्तः सन्, 'नः' अस्मान्, 'अधिब्रूहि' शत्रुभ्योधिकान् ब्रूहि । 'वयं', अपि तदनुग्रहादधिकाः 'स्याम', 'नः' अस्माकं,॥ 'सपत्नान्' शत्रून्, 'प्रणुद' ॥

---

* उत्पत्तिप्रतिबन्धनेनेति तै० पाठः ।
† सानुग्रहचित्तः इति तै० पाठः ।
‡ हविर्द्धानाख्येति तै० पाठः ।
§ अनुष्ठेयधर्मोत्पादक इति तै० पाठः ।
॥ अस्मदीयान् इति तै० पाठः ।