तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२१४ तैत्तिरीये आरण्यके

प्रणु॑दा न॒: सपत्नान्॑$^{(८)}$। $^{(९)}$अग्ने॒ यो नो॑ऽभि॒तो जनो॒ वृको॒ वारे॑ जिघाꣳ॑सति । स्ताꣳस्त्वं वृ॑त्रहञ्ज॒हि वस्व॒स्मभ्य॒माभ॑र$^{(९)}$। $^{(१०)}$अग्ने॒ यो नो॑ऽभिदास॑ति समा॒नो यश्च॒ निष्ट्य॑: । तं व॒यꣳ स॒मिधं॑ कृ॒त्वा तुभ्य॑मग्नेऽपि॑ दध्मसि$^{(१०)}$। $^{(११)}$यो न॒: शपा॒दश॑पतो॒ यश्च॑ न॒: शप॑तः॒ शपा॑त् । उपा॒श्व॒ तस्मै॑

---

अथ नवमीमाह। $^{(९)}$“अग्ने यो ० वस्वस्मभ्यमाभर”$^{(९)}$ इति। हे 'अग्ने', 'यः', शत्रुजनः, 'वृकः' वृकसदृशः, अरण्यश्वा यथोपद्रवं करोति तथोपद्रवकारोत्यर्थः। अतएव 'वारः' अस्मद्व्यवहारस्य निवारकः सन्, 'अभितः' 'सर्वतः, 'नः' अस्मान्, 'जिघाꣳसति' हन्तुमिच्छति। हे 'वृत्रहन्' वैरिघातिन् अग्ने, 'त्वं', तान् वृकवद्दुष्टातुकान्, 'जहि' मारय। 'अस्मभ्यं', तु 'वसु' धनम्, 'आभर' सम्पादय ॥

अथ दशमीमाह। $^{(१०)}$“अग्ने योनोभिदासति ० दध्मसि”$^{(१०)}$ इति। हे 'अग्ने', 'यः' प्रबलः शत्रुः, 'नः' अस्मान्, 'अभिदासति' हिनस्ति, 'यश्च' अन्यः, 'समानः', सन्* 'निष्ट्यः' नित्यं शत्रुत्वेनावस्थितः, हिनस्ति। 'वयं', 'तं' हिंसकं, 'समिधं' समित्सदृशं, 'कृत्वा', हे 'अग्ने', 'तुभ्यं' त्वदर्थं 'अपि', 'दध्मसि' प्रक्षिपामः॥

अथैकादशीमाह। $^{(११)}$“यो नः शपादशपतः ० पापꣳ समू-

---

* समानबलः सन्निति तै० पाठः

२ प्रपाठके ५ अनुवाकः। २१५

नि॒म्रुक्च॒ सर्वं॑ पा॒पꣳ स॒मूह॑तां^(११)। (१२)यो न॑: स॒पत्नॊ॒ यो॑ रणे॑ मर्त्तो॑ऽभि॒दास॑ति दे॒वाः। इ॒ध्मस्ये॑व प्र॒क्षाय॑तो॒ मा तस्योच्छे॑षि॒ किञ्चन॑^(१२)। (१३)यो मां द्वेष्टि॑ जातवेदो॒ यं

हतां”(११) इति। ‘अशपतः’ अनाक्रोशतः, ‘यः’ शत्रुः, ‘शपात्’ शपति, अधिविक्षिपति, ‘यश्च’ अन्यः शत्रुः, ‘शपतः’ अधिविक्षि- पतः, ‘नः’ अस्मान्, ‘शपात्’ प्रत्यधिक्षिपति, ‘तस्मै’ तदर्थं तस्मि- न्नवस्थापयितुं, ‘उषाश्च निम्रुक्च’ उदयास्तमयदेवौ,* अहो- रात्रदेवौ वा, ‘सर्वं पापं’, अस्मदोषं ‘समूहतां’ सङ्गतं कृत्वा तस्मिन्नेवास्थापयतां ॥

अथ द्वादशीमाह। (१२)“यो नः ० किञ्चन”(१२) इति। हे ‘देवाः’, ‘यः’ ‘मर्त्तः’ मनुष्यः, अस्माकं ‘सपत्नः’ शत्रुः सन्, अनर्थं चिन्तयति ‘यः’, च अस्माभिः सह ‘रणे’ युद्धकारी सन्, ‘अभिदासति’ उपक्षपयति† ‘तस्य’ उभयविधस्य, सम्बन्धि ‘किञ्चन’ धनादिकं‡ ‘मोच्छेषि’ अवशिष्टं मा कुरुत, किन्तु सर्वं विनाशयत। यथा ‘प्रक्षायतः’ प्रकर्षेण क्षीयमा- णस्य, दह्यमानस्य, ‘इध्मस्य’ काष्ठस्य, न कोऽप्यंशोऽवशिष्यते तद्वत्॥

अथ त्रयोदशीमाह। (१३)“यो मां द्वेष्टि ० द्वेष्मि ये च

* उदयास्तमयदलौ इति तै० पाठः
† उपक्षयति इति तै० पाठः।
‡ सदनादिकं इति तै० पाठः।

२१६ तैत्तिरीये आरण्यके

चा॒हं द्वेष्मि॒ यश्च॒ मां। सर्वाँ॒स्तान॑ग्ने॒ सन्द्॑ह॒ याँश्चा॒हं द्वेष्मि॒ ये च॒ मां॑⁽१३⁾। ⁽१४⁾यो अ॒स्मभ्य॑मराती॒याद्यश्च॑ नो॒ द्वेष॑ते॒ जन॑:। निन्दा॑द्यो अ॒स्मादिप्सा॑च* सर्वाँ॒स्तान॑ग्ने-

मां''(१३) इति। हे 'जातवेदः', 'यः' शत्रुः, 'मां द्वेष्टि', 'अहञ्च', यं 'द्वेष्मि', द्विविधो द्वेषः प्रत्यचः परोक्षश्च। तत्र प्रत्यक्ष उभय- कर्तृको द्वेष† उदाहृतः, परोक्षमुभयकर्तृकं द्वेषं सूचयितुं यश्चमामिति पुनरुक्तिः। एवञ्च द्वेष्यो द्वेष्टा च, द्वौ प्रत्यक्षौ द्वौ च परोक्षौ 'तान्' चतुर्विधान्, 'सर्वान्', हे 'अग्ने', 'सन्दह' सम्यग्भस्मीकुरु। यौ मुख्यौ द्वेष्टारौ तद्द्वारा तदीया अन्येऽपि द्वेष्या द्वेष्टारश्च ये सन्ति तान् सङ्ग्रहीतुं याँश्चाहमिति पुन- रुक्तिः। तान् सर्व्वांस्य सन्द्हेति पूर्व्वत्रान्वयः॥

अथ चतुर्दशीमाह। (१४)“यो अस्मभ्यं ० तान्मन्मषा कुरु” (१४) इति। शत्रवस्त्रिविधाः, अरातयो द्वेषिणो निन्दकाश्चेति। तत्र दातव्यत्वेन प्राप्तं धनं यो न ददाति सोऽयमरातिः। कार्य्यविघातं यः करोति स द्वेषी। वाग्दौर्ज्जन्यमात्रं यः करोति स निन्दकः। हन्तुकामश्चतुर्थः। तत्र 'यः', 'अस्मभ्यम्', 'अरातीयात्' अरातित्वमिच्छति, 'यश्च जनः', 'नः' अस्मान्,

---

* अस्मान् दिप्साच्चेति तै० पाठः।
† तत्र प्रत्यक्षः परोक्षश्च उभयकर्तृकः प्रत्यक्ष उभयकर्तृकद्वेष इति तै० पाठः।

२ प्रपाठके ५ अनुवाकः । २१७

---

षषा कुरु^{(१४)}। ^{(१५)}सꣳशितं॑ मे॒ ब्रह्म॑ सꣳशितं॑ वी॒र्यं॑ बलं॑ ।
सꣳशितं॑ क्ष॒त्रं मे॑ जि॒ष्णु यस्या॒हमस्मि॑ पुरो॒हितः॑^{(१५)}॥
^{(१६)}उदै॑षां बा॒हू अ॑तिर॒मुदै॑र्चा॒ अथो॒ बलं॑ । क्षि॒णोमि॑

---

‘द्वेषते’ कार्यनाशेन* बाधते, ‘यः’, अप्यन्यो जनः, ‘निन्दात्’ दौर्जन्यात् निन्दति । यश्चापरोऽस्मान् ‘दिप्सात्’ दम्भितुं हिंसितुमिच्छेत् । ‘तान्’ ‘सर्वान्’ जनान्, ‘मष्मषा कुरु’ चूर्णन-भस्मीकरणादिजन्यस्य शब्दस्यानुकरणं, मष्मषेति, चूर्णीकृत्य भस्मीकुर्वित्यर्थः ॥

अथ पञ्चदशीमाह । ^{(१५)}“सꣳशितं ० पुरोहितः”^{(१५)} इति । ‘मे’ मदीयं, ‘ब्रह्म’ ब्राह्मण्यं, ‘सꣳशितं’ सम्यक् तीक्ष्णीकृतं, शास्त्रीयमार्गेण† कृतमित्यर्थः । तथा ‘वीर्यं’ इन्द्रियशक्तिः, ‘बलं’ शरीरदर्पः‡ तदुभयं ‘संशितं’ सम्यक् स्वस्य कार्यक्षमं कृतं, तथा ‘यस्य’ क्षत्रस्य राज्ञः, ‘अहं’, ‘पुरोहितः’, ‘अस्मि’, ‘मे’ मदीयं, तत् ‘क्षत्रं’, ‘जिष्णु’ जयनशीलं,§ यथा भवति तथा ‘सꣳशितं’ ॥

अथ षोडशीमाह । ^{(१६)}“उदैषां ० अहं”^{(१६)} इति । ‘एषां’ स्वकीयानां राजब्राह्मणादीनां मध्ये, एकैकस्य ‘बाहू’ ‘उदतिरं’ उत्कर्षेण वर्द्धितवानस्मि । लौकिकोक्तिरियं, लोके हि योऽन्यस्मात् उत्कृष्टो भवति, तं जना एवमाहुः स्वकीयं हस्तमुपरितनं कृतवानिति । ‘वर्चः’ कान्तिः, तामपि ‘उदतिरं’,

---

* कार्यनाशुनेनेति तै० पाठः ।
† शास्त्रीयमार्गवर्त्तीति तै० पाठः ।
‡ शरीरशक्तिः इति तै० पाठः ।
§ जयशोलमिति तै० पाठः ।

2 D

२१८ तैत्तिरीये आरण्यके

ब्रह्म॑णाऽमि॒त्रानुन॑यामि॒ स्वां ३ अहं^{(१६)} । ^{(१७)}पुनर्मन॑ः पुन॒रायु॑र्म॒ आगा॒त् पुन॒श्चक्षु॑ः पुन॒: श्रोत्रं॑ म॒ आगा॒त् पुन॑: प्रा॒णः पुन॒राकू॑तं म॒ आगा॒त् पुन॑श्चि॒त्तं पुन॑राधी॒तं म॒ आगा॑त् । वै॒श्वा॒न॒रो मेद॑ब्धस्तनू॒पा अव॑बाधतां दु॒रि- तानि॒ विश्वा॑^{(१७)} ॥ ३ ॥

पोष॑ं, दधासि, पुरोहि॑तः, च॒त्वारि॑ च ॥ ५ ॥

'अथो' अपि च, 'बलं' शरीरशक्तिः, तामपि 'उदतिरं' उत्कर्षं प्रापयामि, 'ब्रह्मणा' मन्त्रसामर्थ्येन 'अमित्रान्' शत्रून्, 'चिणोमि' क्षीणान् करोमि । 'स्वान्' स्वकीयान् पुरुषान्, 'अहं', 'उन्नयामि' उत्कर्षं प्रापयामि ॥

अथ सप्तदशीमाह । ^{(१७)}“पुनर्मनः • दुरितानि विश्वा” ^{(१७)} इति । मनःप्राणादीनां पापेन योपचयः प्राप्तः तस्य पापस्यानेन कर्मणा विनाशितत्वात् मे 'मनः', 'पुनः', अपि 'आगात्' अस्मिन् शरीरे समागच्छतु । एवमायुरादयोऽपि समागच्छन्तु । 'आकृतं' सङ्कल्पितं कार्यं । 'चित्तं' मनोज्ञन्यं ज्ञानं । 'आधीतं' साकल्येन पठितो वेदः । एतेषां सर्वेषामगमनार्थं 'वैश्वानरो 'मे', 'विश्वा' सर्वाणि, 'दुरितानि', 'अवबाधतां' विनाशयतु । कीदृशो वैश्वानरः, 'अदब्धः' केनाप्यहिंसितः, 'तनूपाः' मदीयशरीरपालकः ॥

इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके द्वितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥

२ प्रपाठके ६ अनुवाकः । २१६

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

(१)वै॒श्वा॒न॒राय॑ प्रतिवे॒दया॑मो॒ यदी॑न्तृण॒ꣳ सङ्गरो॑ दे॒वता॑सु । स ए॒तान् पाशा॑न् प्रमु॒चन् प्रवे॑द् स नो॑ मुञ्चातु दुरि॒तादव॑द्यात्^(१) । ^(२)वै॒श्वा॒न॒रः प॑वयान्नः प॒वित्रे॑-

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

अथ षष्ठानुवाकोक्तासु ऋक्षु प्रथममाह* । (१)“वैश्वानराय ० दुरितादवद्यात्”^(१) इति । ‘यदोन्तृणं’ यदेव प्रसिद्धमृणं, ‘देवतासु’ ‘सङ्गरः’ प्रतिज्ञारूपेण श्रुत्या सम्पादितः सङ्गरशब्दः प्रतिज्ञावाची । प्रतिज्ञा चैवं श्रूयते । त्रिभिर्ऋणैर् वा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति । तदेतदृणं त्रिविधं ‘वैश्वानराय’ अस्मत्स्वामिने, ‘प्रतिवेदयामः’ विज्ञापयामः । तत्र देवताशब्देन ऋषयः पितरश्चोपलक्षिताः, ‘सः’ वैश्वानरः, ‘एतान्’ ऋणत्रयरूपान्, ‘पाशान्’, ‘प्रमुचन्’ प्रमोक्तुं, ‘प्रवेद’ प्रकर्षेण जानाति । ‘सः’ अभिज्ञो वैश्वानरः, ‘नः’ अस्मान्, ‘दुरितात्’ परलोकविरोधिनः पापात्, ‘अवद्यात्’, इह लोके निन्दादोषाच्च ‘मुञ्चतु’ मुक्तान् करोतु ॥

अथ द्वितीयामाह । (२)“वैश्वानरः ० सुवामि”^(२) इति । ‘वैश्वानरः’, देवः, ‘नः’ अस्मान्, ‘पवित्रैः’ शुद्धिहेतुभिः

---

* षष्ठानुवाके प्रथममाहेति तै० पाठः ।
2 D 2

२२० तैत्तिरीये आरण्यके

यत् स॒ङ्गर॑म॒भिधा॒वाम्याशां॑ । अना॑जान॒न् मन॑सा या- च॑मानो॒ यच्चै॑नो॒ अव॒ तत् सु॑वामि^(१)। ^(२)अ॒मी ये सु॒भगे॑ दि॒वि विचृ॑तौ॒ नाम॒ तार॑के । प्रेहा॒मृत॑स्य यच्छतामे-

होमादिभिः, 'पवयात्' शोधयतु । 'यत्' येन शोधनेन, 'सङ्गरं' श्रुत्युक्तां प्रतिज्ञामृणचयरूपां, 'आशां' मयापि प्रत्य- र्पणीयत्वेन शासनीयां, 'अभिधावामि' आभिमुख्येन शीघ्रं प्राप्नोमि, *तादृशं प्रपातनं* कुर्यादित्यर्थः । 'अनाजानन्' ऋणनिर्मोचनोपायान् सर्वान् अपि अजानन्, 'मनसा याच- मानः' अनृणो भूयासमिति सर्वदा प्रार्थयमानोऽस्मि । 'अत्र' उपायापरिज्ञाने, 'यत्' 'एनः' पापं, अस्ति तत् पापं 'अव- सुवामि' वैश्वानरप्रसादेन विनाशयामि ॥

अथ तृतीयामाह । ^(१)“अमी ये ० तद्वद्धकमोचनं”^(१) इति । 'दिवि' आकाशे, 'विचृतौ नाम' विचृन्नामयुक्ते, द्वे 'ता- रके' लोके मघाशब्देन व्यवह्रियमाणे, 'सुभगे' सौभाग्ययुक्ते, 'अमी' अमू प्रत्यक्षेणास्माभिर्दृश्यमाने ये विद्येते ते उभे, 'इह' कर्मणि, 'अमृतस्य' ऋणापाकरणरूपममृतं सुखं, 'प्रय- च्छतां', 'एतत्' तारकाभ्यां दत्तममृतं सुखं, बद्धकस्य मम मोचनं ऋणमोचनसाधनं, ऋणचयेन यो बद्धः स एव वा

---

* तादृशं पावनमिति तै० पाठः

२ प्रपाठके ६ अनुवाकः । २२१

तद॑ङ्क॒मोच॑नं^(३) । ⁽४⁾विजि॑हीर्ष॒ लोका॒न् कृ॑धि॒ बन्धा॒न्मुञ्चा॑सि॒ बद्ध॑कं । योने॑रि॒व प्रच्यु॑तो॒ गर्भः॒ सर्वा॒न् पथो॒ अनु॑ष्व^(४) । ⁽५⁾स प्र॑जा॒नन् प्रति॑गृह्णीत वि॒द्वान् प्र॒जाप॑-

अत्यन्तकुत्सितत्वाद्वद्धुक इत्युच्यते। पितृदेवताकाभ्यां मघाभ्यां तारकाभ्याममवृत्यादिप्रकाशनेन तस्मादृणत्रयात् मुक्तो भवामीत्यभिप्रायः॥

अथ चतुर्थीमाह। ⁽४⁾“विजिहीर्ष लोकान् ० अनुष्व”⁽४⁾ इति। अत्र मन्त्रद्रष्टा कश्चिदृषिरधमर्णं सम्बोध्य ब्रूते। हे अधमर्ण ‘विजिहीर्ष’ विहर्तुमिच्छ, पारतन्त्र्यराहित्येन सुखसञ्चारो विहारः, तत्सिद्धार्थं ‘लोकान् कृधि’ पुण्यानुष्ठानेनोत्तमलोकान् सम्पादय, ‘बद्धकं’ ऋणेन कुत्सितेन बद्धं आत्मानं, ‘बन्धात्’ ऋणत्रयरूपात्, ‘मुञ्चासि’ मुक्तं कुरु। बन्धाद्विमोके दृष्टान्तः। ‘योनेः प्रच्युतो गर्भ इव’ उदरमध्ये सर्वावयवसङ्कोचेन निर्बध्यमानो गर्भो योनेर्बहिः पतितो यथा निर्बन्धात् मुक्तो भवति। तद्वत् तदृणत्रयात् मुक्तस्त्वं ‘सर्वान्’, ‘पथः’ पुण्यलोकमार्गान् ‘अनुष्व’ संवस्वेत्यर्थः॥

अथ पञ्चमीमाह। ⁽५⁾“स प्रजानन् ० तन्तुमनुसञ्चरेम”⁽५⁾ इति। ‘सः’ ‘प्रजापतिः’, अस्माभिर्दत्तं हविः ‘प्रतिगृह्णीत’ प्रतिगृह्णीत, स्वीकरोतु। कीदृशः प्रजापतिः। ‘ऋतस्य प्रथमजाः’ सत्यस्य परब्रह्मणः प्रथमः पुत्रः। किं कुर्वन्, ‘प्रजानन्’ अस्मत्-

२२२ तैत्तिरीये आरण्यके

तिः प्रथम॒जा ऋ॒तस्य॑ । अ॒स्माभि॑र्द॒त्तं जरसः॑ प॒रस्ता॒द- च्छि॑न्नं॒ तन्तु॒मनु॒सञ्च॑रेम^(५) ॥ १ ॥ ^(६)ततं॒ तन्तु॒मन्वेके॑ अनु॒सञ्च॑रन्ति॒ येषां॑ द॒त्तं पित्र्य॒माय॑नवत् । अब॑न्धे॒के दद॑त॒ प्रय॑च्छाहा-

प्रार्थनां प्रकर्षेण निरूपयन् । 'विद्वान्' सर्वार्थसाधनाभिज्ञः, तस्य प्रजापतेः प्रसादेन 'जरसः परस्तात्' वयोहानेरूर्ध्वं, 'अच्छिन्नं' तन्तुच्छेदनरहितं पुत्रपौत्रादिसन्तानं, 'अनुसञ्च- रेम' अनुप्रविश्य सम्यग्टणनिर्मुक्तो विश्रम्भेण चरेम ॥

अथ षष्ठीमाह । ^(६)“ततं तन्तुमन्वेके ॰ स्वर्ग एषां”^(६) इति। 'एके' पुरुषाः केचित्, 'ततं' पुत्रपौत्रादिरूपेण विस्तीर्णं, 'तन्तुमनु' स्वकीयं सन्तानमनुप्रविश्य 'अनुसञ्चरन्ति' पुण्यलो- काननुक्रमेण प्राप्नुवन्ति । द्विविधो हि पितुर्विग्रहः पुत्ररूपः स्वात्मरूपश्चेति । तयोर्मध्ये पुत्ररूपेणेह लोके पुण्यं कुर्वन्नेवास्ते । पितृरूपेण लोकान्तरेषु सञ्चरति । एतदेवाभिप्रेत्य तैत्तिरी- योपनिषद्युक्तं । सोस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैतीति । अत आकारभेदेन तन्तुमनुप्रविश्येति पुण्यलोकाननुसञ्चरतीत्युभ- यमप्युपपद्यते । 'येषां' पुरुषाणां, 'पित्र्यं', ऋणं, 'आयनवद्दत्तं' आयनमागमः शास्त्रं तदस्यास्तीत्यायनवत् यथा शास्त्रं दत्त- मित्यर्थः । पित्र्यमित्येतत्, अन्ययोरपि द्वयोर्ऋणयोरुपलक्षणं

२ प्रपाठके ६ अनुवाकः । २२३

तु॒ञ्चे॒च्छक्नु॒वाꣳ॑सः स्व॒र्ग ए॑षां(६) । ^{(७)}आ॒र॒भेथाम्- नुसꣳ॑रभेथाꣳ समा॒नं पन्था॑मवथो घृ॒तेन॑ । यद्वां॑ पू॒र्त्तं परि॑विष्टं यद॒ग्नौ तस्मै॑ गोपायेह जा॑यापती॒ सꣳ-

तत् ऋणत्रयं यैर्दत्तं तादृशाः केचिदनुसञ्चरन्तीति पूर्वत्रान्वयः । 'एके' अपरे केचित् पुरुषाः, 'अबन्धु' पुत्रपौत्रादिबन्धुरहिताः सन्तः, पित्र्यमृणमपाकर्तुमशक्ता अपि, 'ददतः' धनदायिन उत्तमर्णस्य, 'प्रयच्छात्' प्रयच्छन्ति, तद्धनं प्रत्यर्पयन्ति । ते पुरुषाः 'दातुं', 'शक्नुवांसः' शक्नुवन्तश्चेत्, 'एषां' पुरुषाणां, 'स स्वर्गः', भवति 'एव' । पुत्रोत्पत्तेर्देवाधीनत्वेऽपि* गृहीतं धनमवश्यं प्रत्यर्पणीयमेवेत्यर्थः ॥

अथ सप्तमीमाह । ^{(७)}"आरभेथामनुसङ् ० संरभेथां"^{(७)} इति । हे 'जायापती' कर्माधिकारिणौ, 'इह' जन्मनि, 'घृतेन', द्रव्येण, 'आरभेथां' कर्माम्भं कुरुतं, 'अनुसंरभेथां' परस्पर- मनुकूलौ सङ्गतौ कदाचिदप्यवियुक्तावेव† भवतं । तयोरुभयोः 'समानं' साधारणं, 'पन्थां' पुण्यलोकमार्गं, 'अवथः' रक्षतं । 'वां' युवयोः, 'यत् पूर्त्तं' पितृभ्यो दत्तमन्नादि, 'यदग्नौ', 'परि- विष्टं' परिप्रापितं हविः, 'तस्मै' तदविच्छेदेन यथा क्रियेते- त्यवमर्थं, 'संरभेथां' त्वरेथां, न तु तूष्णीमासाथां । तच्च

---

* पुत्रोत्पत्तिल्वेऽपीति तै० पाठः ।
† सन्तो परस्परमवियुक्तौ इति तै० पाठः ।

२२४ तैत्तिरीये आरण्यके

र॑भेथां^(७) । ⁽८⁾यद॒न्तरि॑क्षं पृथि॒वीमु॒त द्यां यन्मा॒तरं॑ पि॒तरं॑ वा जिहिं॒सिम॑ । अ॒ग्निर्मा॒ तस्मा॒देन॑सो॒ गा- र्ह॑पत्य॒ उन्नो॑ नेषदुरि॒ता यानि॑ चकृ॒म^(८) । ⁽९⁾भूमि॑- र्मा॒तादि॑तिर्नो॒ जनि॑त्रं॒ भ्राता॒न्तरि॑क्षम॒भिश॑स्त एनः ।

‘गोत्राय’, उपयुज्यते, गोत्रसम्भवाः पूर्वे परे च ये सन्ति तेषां सर्वेषामिदननुष्ठानमुपयुङ्क्ते ॥

अथाष्टमीमाह । ⁽८⁾“यदन्तरिक्षं०यानि चकृम”^(८) इति । वयं ये ‘अन्तरिक्षं’, ‘जिहिंसिम’ हिंसितवन्तः, इति ‘यत्’ पापं, अस्ति तथा ‘पृथिवीं’, ‘जिहिंसिम’, इति ‘यत्’, अस्ति ‘उत’ अपि च, ‘द्यां’, ‘जिहिंसिम’, इति ‘यत्’, अस्ति । लोकत्रयव- र्त्तिनां प्राणिनां अपकारः हिंसा । तथा ‘मातरं पितरं वा’, ‘जिहिंसिम’, इति ‘यत्’, अस्ति ‘तस्मात्’ सर्वस्मात्, ‘एनसः’, ‘नः’ अस्मान्, ‘गार्हपत्यः अग्निः’ गृहपतेर्यजमानस्य सम्बन्धी वह्निः, ‘उन्नेषत्’ उन्नयतु, पापादुद्धतान् करोतु । ‘यानि’ चान्यानि, ‘दुरितानि चकृम’, तेभ्योऽप्युन्नयतु ॥

अथ नवमीमाह । ⁽९⁾“भूमिर्मातादितिः ० लोकान्”^(९) इति । येयं ‘भूमिः’, सेयं ‘नः’ अस्माकं, ‘माता’ लोकानां सर्वेषां निर्मात्री ‘अदितिः’, देवी, ‘जनित्रं’ जननीस्थानीया, भूमिरचेतना निवासाधारकारणभूता, तदभिमानिनी देवता

२ प्रपाठके ६ अनुवाकः। २२५

द्यान॑ः पि॒ता पि॒तृयाच्छम्भ॑वासि जा॒मि मि॒त्वा मा वि॑वित्सि लो॒कान्⁽९⁾। ⁽१०⁾यत्र॑ सु॒हार्द॑ः सु॒कृतो॒ मद॑न्ते वि॒हाय॒ रोगं॑ त॒न्वा३॑ स्वायां॑। अश्लो॒णाङ्गैरह्रु॑ता स्वर्गे

अदितिः। यदिदं ‘अन्तरिक्षं’ तदस्माकं ‘भ्राता’ भ्रातृस्थानीयं, यत् ‘एनः’, अस्माभिः कृतं तत् ‘अभिशस्तः’ शत्रुस्थानीयं। येयं ‘द्यौः’, सेयं ‘नः’, ‘पिता’ पितृस्थानीया, यथा परमेश्वरेण सम्पादितः सर्वसाधारणोऽयं बन्धुवर्गः, तथा हे यजमान बन्धुवर्गसम्पादनार्थं त्वं ‘पित्र्यात्’ पितृत्वमिच्छन्, ‘शम्भवासि’ सुखं प्राप्नोषि, ऐहिकामुष्मिकसुखसिद्धये पुत्रानुत्पादयेत्यर्थः। ‘जामि मित्वा’ आलस्येन पुत्रोत्पत्तिरहित एव सन् मृत्वा ‘लोकान्’ ऋणत्रयरहितानां योग्यं लोकं, ‘माविवित्सि’ नैव लप्स्यसि॥

अथ दशमोमाह। (१०)“यत्र सुहार्दः ० पितरं च पुत्रं”(१०) इति। ‘यत्र’ यस्मिन् पुण्यलोके स्थिताः, ‘सुहार्दः’ शोभनहृदयोपेताः, ‘सुकृतः’ पुण्यकर्माणः, ‘स्वायान्तन्वां’ स्वकीये शरीरे, ‘रोगं’, ‘विहाय’ परित्यज्य, ‘मदन्ते’ हृष्यन्ति, ‘अश्लोणाङ्गैः’ श्लोणो रोगविशेषः तद्रहितैरङ्गैः युक्ताः, ‘अह्रुताः’ कौटिल्यरहिताः केनचिदप्यवञ्चिताः सर्वे वयं, ‘तत्र स्वर्गे’, स्थित्वा ‘पितरं पुत्रञ्च’, ‘पश्येम’, तादृशं जन्म भूयादित्यर्थः॥

२ E

२२६ तैत्तिरीये आरण्यके

तच॑ प॒श्येम॑ पि॒तरं॑ च पु॒त्रं⁽१०⁾ ॥ ⁽११⁾यदन्न॑म॒द्म्यनृ॑तेन दे॒वा दा॒स्यन्नदा॑स्यन्नु॒तवा॑ क॒रिष्यन्॑ । यद्दे॒वानां॑ च- क्षु॒ष्यागो॒ अस्ति॒ यदे॒व किञ्च॒ प्रति॑ज॒ग्राह॒मग्निर्मा॒ त- स्मा॑दनृ॒णं कृ॑णोतु⁽११⁾ । ⁽१२⁾यदन्न॑म॒द्मि ब॑हु॒धा विरू॑पं वासो॒ हिर॑ण्यमु॒त गा॒मजा॒मविं॑ । यद्दे॒वानां॑ चक्षु॑ष्यागो॒

अथैकादशीमाह । (११)“यदन्नमद्म्यनृतेन • कृणोतु”(११) इति । हे 'देवाः', अहं 'दास्यन्नदास्यन्' प्रत्यर्पणं चिकीर्षुरचिकी- र्षुर्वा, तात्कालिकेन सर्वथा प्रत्यर्पयिष्यामीत्येतादृशेन 'अनृत- वचनेन,' धनमादाय 'यदन्नं', 'अद्मि' भक्षयामि, अथवा कि- ञ्चित्कार्यं परकीयं करिष्यामीत्यनेनानृतेन वचनेन धनमा- दाय तत्कार्यं 'अकरिष्यन्', 'यदन्नमद्मि', 'यत्', अपि 'देवानां', 'चक्षुषि' दृष्टिविषये, मयाकृतं 'आगः', पापं, 'अस्ति', आदित्याभिमुख्येन मूत्रविसर्गादि । तथा च स्मर्यते, प्रत्या- दित्यं प्रत्यनिलं प्रतिगाञ्च प्रतिद्विजं । मेहन्ति ये च पापिष्ठा- स्ते भवन्ति गतायुष इति । 'किञ्च,' 'यदेव' किञ्चिच्छूद्रादिधनं, 'प्रतिजग्राह' प्रतिगृहीतवानस्मि, 'तस्मात्' सर्वस्मादेनसः, विमुच्यायं 'अग्निः', 'अनृणं' ऋणरहितं, करोतु ॥

अथ द्वादशीमाह । (१२)“यदन्नमद्मि • कृणोतु”(१२) इति । 'बहुधा विरूपं' द्रव्यदोषात् कर्तृदोषाद्देशकालदोषादिना वा

२ प्रपाठके ६ अनुवाकः । २२७

अस्ति॒ यद्दे॒व किञ्च॑ प्रतिज॒ग्राह॒मग्नि॒र्मा तस्मा॒दनृ॒णं कृ॑णोतु^{(१९)} । ^{(१२)}यन्म॑या॒ मन॑सा वा॒चा कृतमे॑नः कदा॑चन । सर्व॑स्मात् तस्मा॑न् मेर्डि॒तो मो॒ग्धि॒ त्वꣳ हि वेत्थ॑ य॒थात॒थं^{(१२)}} ॥ २ ॥

च॒रे॒म, पु॒त्रꣳ, षट् च॑ ॥ ६ ॥

बहुप्रकारेण शास्त्रनिषिद्धं, 'यदन्नमद्मि', तथा वस्त्रादीनपि निषिद्धान् स्वीकरोमि । यद्देवानामित्यादि पूर्ववत् ॥

अथ त्रयोदशीमाह । ^{(१२)}“यन्मया ० यथातथं”^{(१२)} इति । 'मया' कर्त्रा । 'कदाचन' इह जन्मनि जन्मान्तरे वा यदा कदाचिदपि, 'मनसा वाचा', वा 'यदेनः कृतं', हे अग्ने अस्माभिः 'ईडितः' स्तुतस्त्वं, मां 'तस्मात् सर्वस्मात्', एनसः 'मोग्धि' मुञ्च, 'हि' यस्मात् कारणात्, हे अग्ने त्वं 'यथातथं', 'वेत्थ' वस्तुनस्तथालमनतिक्रम्य यथातथं यस्य पापस्य यः प्रतीकारस्तस्य तत् सर्वं जानासि, तस्मान्मां पापान्मुञ्च ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके द्वितीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

2 E 2

२२८ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

(१)वातरशना ह वा ऋष॑यः श्रमणा ऊर्ध्वम॑न्थिनो॑ ब॒भूवु॒स्तान्ऋषयो॒ऽर्थमा॑य॒ꣳस्तेऽनि॑लाय॒मच॑र॒ꣳस्तेऽनु॑प्रविशुः कू॒श्माण्डा॑नि॒ ताꣳस्तेष्व॑न्वविन्द॒ञ्छ्रद्धया॑ च॒ तप॑सा

---

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

षष्ठेऽनुवाके कूष्माण्डहोमाङ्गमन्त्राः समापिताः । सप्तमे स होमो विधीयते* । तदर्थमाख्यायिकामाह । (१)“वातरशना • तपसा च”(१) इति । पूर्वप्रपाठके ततोऽरुणाः केतवो वातरशना ऋषय उदतिष्ठन्निति त्रिविधा ऋषयो ये आख्याताः, तन्मध्ये ये ‘वातरशनाख्या ऋषयः’, ‘श्रमणाः’ तपस्विनः, ‘ऊर्ध्वमन्थिनः’ ऊर्ध्वरेतसः, ‘बभूवुः’, ‘तान्’ वातरशनाख्यानृषीन्, प्रत्यन्ये केचित् ‘ऋषयः’, ‘अर्थमायन्’ अर्थयितुमागताः, तं वृत्तान्तमादावेवागत्य किमशक्यमेते करिष्यन्ति इति निश्चयसहितास्ते ‘वातरशनाः’, ‘अनिलायं’ कुत्रचिदन्तर्हिताः, ‘अचरन्’ अन्तर्द्धानस्थानं विचार्य योगसामर्थ्यात् सूक्ष्मशरीरा भूत्वा कूष्माण्डाख्यानि मन्त्रवाक्यानि अनुप्रविष्टाः, इतरे तु महर्षयः श्रद्धापूर्वकेन ‘तपसा’, शुद्धचित्ताः† सन्तः

---

* कूष्माण्डाख्यहोममन्त्राः समाम्नाताः । सप्तमे होमविधिरुच्यते इति तै० पाठः ।
† युक्तचित्ता इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके ७ अनुवाकः। २२९

च॒^(१)। ^(१)तान्वृष॑योऽब्रुवन् क॒या नि॒लायं॑ चर॒थेति॑ त ॠ- षी॑नब्रुवन्नमो॑ वोऽस्तु भगवन्तो॒स्मिन्धाम्नि॒ केन॑ वः सप- र्या॒मेति॒ तान्ट॒षयो॑ऽब्रुवन् प॒वित्रं॑नो ब्रूत॒ येना॑रे॒पस॑ स्या- मेति॒ त ए॒तानि॑ सू॒क्तान्य॑पश्यन्^(२)। ^(२)यद्दे॑वा दे॒व हेड॑नं

ध्यानेनान्विष्य ते 'तेषु' कूश्माण्डमन्त्रेषु, अवस्थितान् वातर- शनाख्यान् 'तान्' ऋषीन्, प्रत्यक्षेण किल अपश्यन् ॥

अथ तेषामुभयेषां परस्परसंवादं दर्शयति। ^(१)"तान्वृ- षयः ० सूक्तान्यपश्यन्"^(२) इति। 'तान्' वातरशनान्, 'ऋषयः', इतरे 'अब्रुवन्', हे वातरशनाः 'कया' केन हेतुना, 'निला- यं' निलीय, 'चरथेति', 'ते' च वातरशनाः, तैः पृष्टाः सन्त- स्तानुपचरितुमिदं 'अब्रुवन्', हे 'भगवन्तः' ऐश्वर्यादिषड्गुण- युक्ताः, 'वः' युष्मभ्यं, नमस्कारः 'अस्तु', महात्मानो यूयमस्मदीये 'धाम्नि' समागताः, अतोऽत्र 'केन' साधनेन, युष्मान् परिच- रेमेति ततः 'तान्' वातरशनान्, इतरे 'अब्रुवन्', 'येन' साधनेन, 'अरेपसः' पापरहिताः, 'स्याम', तादृशं 'पवित्रं' शुद्धिकारणं, अस्मभ्यं 'ब्रूतेति', 'ते' वातरशनाः, अप्रया- सेन सहसा शुद्धिप्रदं विचार्य 'एतानि' वक्ष्यमाणानि, 'सूक्ता- नि' तेषां कथनयोग्यानीति निश्चितवन्तः ॥

अथ तदुक्तं प्रयोगक्रमं दर्शयति। ^(२)"यद्देवा ० मोच्यध्व

२३०	तैत्तिरीये आरण्यके

यद्दीव्यन् नृ॒णम॒हं ब॒भूवायु॒ष्टे वि॒श्वतो॑ दध॒दित्येतै॒- रा॒ज्यं॑ जुहुत वैश्वान॒राय॒ प्रति॑वेदयाम् इत्युप॑तिष्ठत॒ य- दर्वा॒चीन॒मेनो॑ भ्रूण॒हत्या॑या॒स्तस्मान् मोक्ष्यध्व॒ इति॑^{(३)} ^{(४)}त ए॒तैर॑जुहवु॒स्तेऽरे॒पसो॑ऽभवन्^{(४)} ^{(५)}कर्मा॑दि॒ष्वेते॑- र्जुहुया॑त् पू॒तो दे॑वलो॒कान्त्सम॑श्नुते^{(५)} ॥ ७ ॥*

इति''(३) इति। अनुवाकत्रयेण होमः। चतुर्थानुवाकेनोप- स्थानं। वेदत्रयविद्ब्राह्मणः 'भ्रूणः', तदीयहत्याया अर्वाचीनं यत् पापं, 'तस्मात्' सर्वस्मात्, मुक्ता भविष्यथेति ॥

इतरमहर्षिवृत्तान्तमाह । ^{(४)}“त एतैरजुहवुस्तेऽरेपसो- ऽभवन्”^{(४)} इति। 'अरेपसः' पापरहिताः ॥

इदानीं विधत्ते । ^{(५)}“कर्मादिष्वेतेः०समश्नुते”^{(५)} इति। प्रारप्स्यमाणकर्मप्रारम्भेषु कूष्माण्डहोमेन पूतस्य देवलोकप्राप्ति- र्भवति ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके द्वितीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

---

* मदृष्टपुस्तकत्रयेषु दशतिसङ्ख्यायिका रेखा न सन्ति । प्रतीक-सङ्ग्रहोऽपि नास्ति।

२ प्रपाठके ८ अनुवाकः। २३१

अथाष्टमोऽनुवाकः।

(१)कू॒ष्मा॒ण्डैर्जु॑हुया॒द्यो पू॒त इ॑व॒ मन्ये॑त(१) (२)यथा॑- स्ते॒नो यथा॑ भ्रू॒णहैवमे॒ष भ॑वति॒ योऽयो॑नौ॒ रेतः॑ सि॒ञ्चति॑(२) (३)यद॒र्वाची॑न॒मेनो॑ भ्रू॒ण॒हत्या॑या॒स्तस्मा॑न्

---

अथाष्टमोऽनुवाकः।

सप्तमे कूष्माण्डहोमः कर्मादिषु विहितः। अष्टमे दीक्षादिकं विधीयते। तत्रादौ कर्मादिव्यतिरिक्तस्थले होमं विधत्ते। (१)“कूष्माण्डैः • इव मन्येत”(१) इति। ‘यः’ पुमान्, सन्दिग्धेन पापेन स्वस्य पूतत्वं नास्तीति मनसि शङ्कते स पुमान् कूष्माण्डहोमेन पूतो भवति॥

अथ महापातकसमस्य पापस्य निवृत्त्यर्थं होमं विधत्ते। (२)“यथास्तेनः • रेतः सिञ्चति”(२) इति। ‘अयोनौ’ प्रतिषिद्धयोनौ, ‘यो रेतः सिञ्चति’, ‘एषः’ सुवर्णस्तेयकारिणा* भ्रूणहत्याकारिणा च समो भवति, सोऽपि ‘कूष्माण्डैर्जुहुयात्’॥

तेनोक्तेन होमेन यथोक्तपापनिवृत्तिं दर्शयति। (३)“यद॒र्वाचीनं • मुच्यते”(३) इति। भ्रूणहत्यासमस्यापि मुख्यभ्रूणहत्याया अर्वाचीनत्वात्तेन होमेन निवृत्तिर्युज्यते॥

* सुवर्णहारिणा इति तै० पाठः

२१२ तैत्तिरीये आरण्यके

मु॒च्यते^{(३)} । ^{(४)}या॒वदे॑नो दी॒क्षामु॒पैति॑ दी॒क्षित॑ ए॒तैः सं॒ततिं॑ जु॒होति^{(४)} । ^{(५)}सं॒व॒त्स॒रं दी॑क्षि॒तो भ॑वति संवत्स॒रादे॒वात्मा॑नं॑ पुनीते^{(५)} । ^{(६)}मासं॑ दीक्षि॒तो भ॑वति॒ यो मासः॒ स सं॑वत्स॒रः सं॑वत्स॒रादे॒वात्मा॑नं॑ पुनीते॒ चतु॑र्विꣳश- तिꣳ रात्री॒र्दीक्षि॑तो भ॑वति॒ चतु॑र्विꣳशतिरर्धमा॒साः सं॑वत्स॒रः सं॑वत्स॒रादे॒वात्मा॑नं॑ पुनीते॒ द्वाद॑श रात्री॒-

---

तेन भ्रूणहत्याया अर्वाचीनानामपि तारतम्योपेतत्वात् क- थमेकेन होमेन* निवृत्तिरित्याशङ्क्य दीक्षातारतम्येनेत्युत्तरं दर्शयति । ^{(४)}“यावदेनः ० जुहोति”^{(४)} इति । अल्पं महद्वा ‘या- वदेनः’, भवति तदनुसारेणाल्पां महतीं वा ‘दीक्षां’, कृत्वा त- स्तैनस उपचिते काले प्रतिदिनं ‘जुहोति’, तत्र तारतम्येन षड्भेदाः^\dagger ॥

तत्र प्रथमं दीक्षाभेदं दर्शयति । ^{(५)}“संवत्सरं ० पुनीते” ^{(५)} इति । न मांसमश्नीयादिति नियमाचरणं दीक्षायाः, ‘ पापाधिक्ये सति ‘संवत्सरं दीक्षितः’, भूत्वा तस्मिन् संवत्सरे प्रतिदिनं जुहुयात् । तया संवत्सरदीक्षया स्वात्मानं शोधयति ॥

पापह्रासानुसारेण दीक्षायाः पक्षान्तराणि विधत्ते । ^{(६)}“मासं दीक्षितः ० पुनीते”^{(६)} इति । पापबाहुल्ये सति संवत्सरनियमेन

---

* कथमेकविधहोमेन इति तै० पाठः ।
\dagger षड्विधा दीक्षाः इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके ८ अनुवाकः । २३३

दी॒क्षि॒तो भ॑वति द्वाद॑श॒ मासा॑: संवत्स॒रः सं॑वत्स॒रा- दे॒वात्मानं॑ पुनी॒ते षड्रा॒त्रीर्दीक्षितो॑ भवति॒ षड्वा ऋ॒त- व॑: संवत्स॒रः सं॑वत्स॒रादे॒वात्मानं॑ पुनीते तिस्रो रा॒त्री- र्दीक्षितो भवति त्रिप॑दा गाय॒त्री गा॑य॒त्र्या ए॒वात्मानं॑ पुनीते॑^(६) । ^(७)नमा॒ꣳसम॑श्नीया॒न्न स्त्रिय॑मुपे॒यान्नोप॑री- सीत जुगु॑प्सेता॒नृता॑त्^(७) । ^(८)पयो॑ ब्रा॒ह्म॒णस्य॑ व्र॒तं य॑- वा॒गूरा॑ज॒न्य॑स्यामि॒क्षा वैश्य॑स्य^(८) । ^(९)अथो॑ सौम्ये-

---

या शुद्धिः पापाल्पत्वे सा शुद्धिर्मासमात्रेण समाप्यते । एव- मुत्तरेष्वपि । अतः सर्वेषां संवत्सरसाम्यं । गायत्रोपादानं चित्वसाम्येन त्रिरात्रदीक्षाया गायत्रीत्वात् तयैव शुद्धिर्भवति ॥

अथ नियमान् विधत्ते । ^(७)“नमाꣳसमश्नीयात् ॰ जुगु- प्सेतानृतात्”^(७) इति । ‘उपरि’ खट्वादा । स्पष्टमन्यत् ॥

अथ वर्णभेदेन दीक्षादिनेषु* भोजनद्रव्यविशेषं विधत्ते । ^(८)“पयो ब्राह्मणस्य ॰ वैश्यस्य”^(८) इति । ‘व्रतं’ भोजनमि- त्यर्थः ॥

तदेतद्व्रतं प्रशंसति । ^(९)“अथो सौम्ये ॰ ब्रूयात्”^(९) इति । अपि च न केवलं कूष्माण्डहोमकर्मण्येवैतद्व्रतं, किन्तु

---

* अथ जातिभेदेन दीक्षादिवसेषु इति तै० पाठः
2 F