३६२ तैत्तिरीये आरण्यके

यु॑र्मे दा॒:। वच॑सा मा॒ञ्जीः। अपी॑परो॒ मा॒ रात्रिया॒ अह्नो॑ मा पाहि ॥ ४ ॥

ए॒षा ते॑ अग्ने समि॒त्। तया॒ समि॑ध्यस्व। आयु॑र्मे दा॒:। वच॑सा मा॒ञ्जीः^(८)। ^(९)अ॒ग्निर्ज्योति॒र्ज्योति॑र॒ग्निः

---

ध्यस्व। आयुर्मे दाः। वर्चसा माञ्जीरिति। (८ मन्त्रः)। हे अग्ने मां, यजमानं 'अपीपरः' पारं नीतवानसि। तस्मात् 'अह्नः' रात्रेः, च सकाशान्मां 'पाहि'। हे 'अग्ने' 'ते' तव, 'एषा' समिदाधीयते 'तया' समिधा त्वं 'समिध्यस्व' सन्दीप्तो भव, 'मे' मह्यं, 'आयुर्दाः' देहि, 'वर्चसा' तेजसा, मां, यजमानं, 'आञ्जीः' अक्तं कुरु संयोजयेत्यर्थः। अपीपरो मा रात्रिया इति मन्त्रोऽपि तद्वत् व्याख्येयः। अहःशब्दस्य रात्रिशब्दस्य च पाठपौर्वापर्य्यमात्रं विशेषः॥

मन्त्रद्वयेऽपि यजमानस्यायुर्वर्चः प्राप्तिं दर्शयति। “अपोपरो माह्नो रात्रियै मा पाहेषा ते अग्ने समिच्चया समिध्यस्वायुर्मे दा वर्चसा माञ्जीरित्याह। आयुरेवास्मिन् वर्चो दधाति। अपीपरो मा रात्रिया अह्नो मा पाहेषा ते अग्ने समिच्चया समिध्यस्वायुर्मे दा वर्चसा माञ्जीरित्याह। आयुरेवास्मिन् वर्चो दधाति” इति। (५ प्र०। ८ अनु०। ३७ म०॥

कल्पः। अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायमग्निहोत्रं जुहोतीति सूर्य्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्य्यः स्वाहेति प्रातरिति।

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४८३

स्वाहा॑ । सूर्यो॒ ज्योति॒र्ज्योतिः॒ सूर्यः॒ स्वाहा॑^(९) । ^(१०)भूः स्वाहा॑^(१०) । ^(११)हुतꣳ॑ ह॒विः । मधु॑ ह॒विः । इन्द्र॑तमे॒ऽग्नौ ॥

(९ मन्त्रः) । योऽयं 'अग्निः' स ज्योतिःस्वरूपः यश्च ज्योतिः- स्वरूपः सोऽप्यग्निः अग्नेर्ज्योतिषश्चात्यन्तमभेदं द्योतयितुं व्यति- हारेण द्विरुपन्यासः । तस्मात् अग्नये स्वाहुतमिदमस्तु । सूर्य्य- मन्त्रोऽप्येवं व्याख्येयः ॥ मन्त्रद्वयस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिःसूर्यः स्वाहेत्याह । यथा यजुरेवै- तत्” इति । (५ प्र० । ८ पञ्च० । २८ म०) ॥ कल्पः । अथाप उपस्पृश्य तूष्णीं काष्ट्रीं समिधमाधाये- तस्मादेव शेषादुपयमनेनाग्निहोत्रं जुहोतीति भूः स्वाहेति । (१० मन्त्रः) । 'भूः' सत्तास्वभावः, सदेव सौम्येदमग्र आसी- दित्यादिशास्त्रप्रतिपाद्यस्य परमात्मनः स्वरूपभूतो योऽग्निः तस्मै स्वाहुतमिदमस्तु ॥ अत्र मीमांसया भूः स्वाहेति मन्त्रं प्रथमप्रवर्ग्यकालीनाग्नि- होत्रविषयत्वेन व्यवस्थापयति* । “ब्रह्मवादिनो वदन्ति । होत- व्यमग्निहोत्रा३न्न होतव्या३मिति ॥१०॥ यद्यजुषा जुहुयात् । अयथा पूर्व्वमाहुतीर्जुहुयात् । यन्न जुहुयात् । अग्निः पराभ- वेत् । भूः स्वाहेत्येव होतव्यं । यथा पूर्व्वमाहुतीर्जुहोति । नाग्निः

* व्यवस्थां दर्शयति इति तै० पुस्तकपाठः ।

४६४ तैत्तिरीये आरण्यके

पि॒ता नो॑ऽसि॒ मा मा॑ हिँ॑सीः । अ॒श्याम॑ ते देवघर्म । मधु॑मतो॒ वाज॑वतः पितु॑मतः । अङ्गिर॑स्वतः स्वधावि॒- नः॑ । अशीमहि॑ त्वा मा मा॑ हिँ॑सीः(११) । ⁽¹²⁾स्वाहा॑

पराभवति” इति। (५ प्र०।८ अ०. १८ म०) । अत्र प्रथमप्रवर्ग्ये प्रातःकालीने तदीयद्रव्येणाग्निहोत्रं जुहुयात् न वेति वि- चारः होमपक्षे प्रथमाम्नातेनाग्निर्ज्योतिरिति मन्त्रेण होतव्यं, स च मन्त्रो नित्याग्निहोत्रे सायङ्कालीनः अतो यथा पूर्व्व- मनुष्ठानं न स्यात् । अहोमपक्षे लाहुत्यभावादग्निः क्षुधया पराभूतो भवेत् । अतो दोषद्वयपरिहाराय भूः स्वाहेति म- न्त्रेण प्रथमप्रवर्ग्यकाले जुहुयात् । ततः सायमग्निर्ज्योतिरिरिति मन्त्रः परेद्युः प्रातःसूर्य्यो ज्योतिरिति मन्त्रः एवं सति यथा पूर्व्वं नित्याग्निहोत्रवदेवेमा आहुतीर्जुहोति । अग्निश्चाहुति- सद्भावान्न पराभवति ॥

कल्पः । हुतग्ं हविर्मधुर्हविरिति भक्षयित्वेति । पाठस्तु । (११)“हुतग्ं हविः ० अशीमहि त्वा मा मा हिग्ंसीः”(११) इति। इदं प्रवर्ग्याख्यं ‘हविः’ उत्तराग्नौ ‘हुतं’ तच्च ‘हवि- र्मधु’ स्वादुभूतं, कुत्र हुतमिति तदुच्यते । ‘इन्द्रतमेऽग्नौ’ अति- शयेन परमैश्वर्य्ययुक्ते जाठरे प्राणरूपेऽग्नौ, हे प्रवर्ग्य त्वं ‘नः’ अस्माकं, ‘पिता’ पालकः ‘असि’ अतो मां, ‘मा हिग्ंसीः’ हे ‘घर्म’ प्रवर्ग्यदेव, ‘मधुमतः’ माधुर्य्ययुक्तस्य, ‘वाजवतः’ शरीर-

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४६५

व्यापित्वेन गतियुक्तस्य, 'पितुमतः' अन्नसाधनत्वेनान्नयुक्तस्य, 'अङ्गिरस्वतः' अङ्गसौष्ठवहेतोः, 'स्वधाविनः' अमृतयुक्तस्य, 'ते' तव सारं, 'अश्याम्' भक्षयेम् । अथवा 'स्वधाविनः' इत्युत्तर- चान्वेतव्यं । यस्मात् स्वधाविनोऽमृतत्वार्थिनो वयं त्वां 'अशी- महि' तस्मान्मां 'मा हिंसीः' ॥

मधुशब्देन स्वादुत्वं विवक्षितमिति दर्शयति । "घृतवद् हविर्मधुमद्धविरित्याह । स्वदयत्येवैनं" इति । (५ प्र०।८अ०। ४० म०) ॥

अग्निशब्देन प्राणविवक्षां दर्शयति । "इन्द्रतमेऽग्नावित्याह ॥११॥ प्राणो वा इन्द्रतमोऽग्निः । प्राण एवैनमिन्द्रतमेऽग्नौ जुहोति" । (५ प्र०।८अ०।४१म०) ॥

मा हिंसीरिति प्रार्थनाया अन्तरणादिहिंसापरिहा- रार्थत्वं दर्शयति । "पिता नोऽसि मा मा हिंसीरित्याहा- हिंसायै" इति । (५ प्र०।८अ०।४२ म०) ॥

अश्याम इत्यस्य लिङ्प्रत्ययस्याशिरर्थविवक्षां दर्शयति । "अ- श्याम ते देव घर्म मधुमतो वाजवतः पितुमत इत्याह । आ- शिषमेवैतामाशास्ते" इति । (५ प्र०।८अ०।४३ म०) ॥

मा हिंसीरित्यनेन देवताशरीरभक्षणप्रयुक्तहिंसानिवा- रणविवक्षां दर्शयति । "स्वधाविनोऽशीमहि त्वा मा मा हिंसीरित्याहाहिंसायै" इति । (५ प्र०।८अ०।४४ म०) ॥

उक्तमन्त्रसाध्यं भक्षणं विधत्ते । "तेजसा वा एते व्यृध्यन्ते । ये प्रवर्गेण चरन्ति । प्राश्नन्ति । तेज एवात्मन् दधते" इति ॥१२॥

३ ९

४६६ तैत्तिरीये आरण्यक

(५ प्र०। ८ अनु०। ४५ म०)। प्रवर्ग्र्यप्रचरणप्रयासेन क्षीणा शक्ति- र्हविर्भक्षणेन समाहिता भवति ॥

नियमान् विधत्ते । "संवत्सरं न मांसमश्नीयात् । न रामामूपेयात् । न मृण्मयेन पिवेत् । नास्य राम उच्छिष्टं पिवेत् । तेज एव तत् सᳵश्यति" इति । (५ प्र०। ८ अनु०। ४६ म०) प्रवर्ग्र्यानुष्ठायी 'संवत्सर'-मात्रं 'मांसं' 'न' भक्षयेत् । स्त्रियं 'न' 'उपेयात्' 'मृण्मयेन' करकादिना, जलं 'न' 'पिवेत्' । 'अस्य' यजमानस्य, 'उच्छिष्टं' 'रामः' रमणीयः पुत्रः, 'न' 'पिवेत्' । 'तत्' तेन नियमेन, स्वकीयं 'तेजएव' सम्यक् तीक्ष्णी करोति ॥

यथोक्तं संवत्सरमांसवर्जनादिव्रतं प्रशंसति । "देवा- सुराः संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुपयन्तः । विभ्राजि सौर्ये ब्रह्म सन्न्यदधत । यत्किञ्च दिवाकीर्त्यं । तदेतेनैव व्रते- नागोपायत् ॥ तस्मादेतत् व्रतं चर्य्यं । तेजसो गोपीथाय । तस्मादेतानि यजूंषि विभ्राजः सौर्य्यस्येत्याहुः" इति । (५ प्र०। ८ अनु०। ४७ म०) । देवाश्चासुराश्च यदा परस्परं योद्धुं सन्नद्धाः 'आसन्' तदानीं 'ते' 'देवाः' 'विजयं' प्राप्तुमिच्छन्तः, सूर्य्यस्य पुत्रे विभ्राटनामके देवे 'ब्रह्म' वेदजातं, सम्यङ्निहितवन्तः । स च विभ्राड्देवो वेदे 'यत्किञ्चित्'* 'दिवाकीर्त्यं' अह्न्येव पठनीयमनुवाकजातं अस्ति । 'तत्' सर्व्वं 'एतेन' पूर्व्वोक्तनि- रूपणेन† 'एव' 'व्रतेन' युक्तो रक्षितवान्, 'तस्मात्' कारणात्,

* किमपि इति D चिह्नितपु० पाठः ।
† नियमेन इति D चिह्नितपु० पाठः

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४६७

त्वा॒ सूर्य्य॑स्य र॒श्मिभ्यः॑ । स्वाहा॑ त्वा॒ नक्ष॑त्रेभ्यः⁽१२⁾ ॥ ५ ॥

ब्रह्म॑वर्च॒साय॑ पीपिहि, स्क॒न्द्यात्, रु॒द्राय॑ रु॒द्रहो॑त्रे॒ स्वाहा॑, अ॒ह्नो मा पा॒हि, अ॒ग्नौ, सप्त च॑ ॥ अनु० १० ॥

दिवाकीर्त्त्येन प्रवर्ग्याध्यायेनानुष्ठानं कुर्व्वता पुरुषेण पूर्व्वोक्तं 'एतद्व्रतं' चरणीयं। यस्मात् विभ्राट्नामको देवो दिवाकीर्त्यानि नमो वाचे या चोदितेत्यादीनि यजूंषि रचितवान्। 'तस्मादेतानि यजूंषि' सूर्य्यपुत्रस्य विभ्राड्देवस्य, सम्बन्धीनीत्येवमभिज्ञाः कथयन्ति। तदीयानुष्ठाने तेजो रक्षणार्थं व्रत चरणं ॥

कल्पः। अग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य साम्राज्यमसन्द्यां* सम्पादयति स्वाहा त्वा सूर्य्यस्य रश्मिभ्य इति प्रातः स्वाहा त्वा नक्षत्रेभ्य इति सायमिति। (१२ मन्त्रः)। हे घर्म पात्रसमूह त्वां, 'सूर्य्यस्य' 'रश्मिभ्यः' 'स्वाहा' समर्पयामि, ततस्त्वां 'नक्षत्रेभ्यः' समर्पयामि ॥

एतन्मन्त्रद्वयसाध्यं घर्म्मपात्रसादनं विधत्ते। "स्वाहा त्वा सूर्य्यस्य रश्मिभ्य इति प्रातः सᳵसादयति। स्वाहा त्वा नक्षत्रेभ्य इति सायं। एता वा एतस्य देवताः। ताभिरेवैनᳵ समर्द्धयति" इति ॥ १३ ॥ (५ प्र० । ८ य० । ४८ म०)। सूर्य्यो नक्षत्राणि चेति 'एताः' प्रवर्ग्यपात्रसमूहस्य, स्वामिभूताः, अतः 'ताभिरेव' देवताभिः, 'एनम्' पात्रसमूहं, समृद्धं करोतीति ॥

---

* सन्द्यां इति D चिह्नितपु० पाठः।

३ Q २

४६८ तैत्तिरीये आरण्यके

अथैकादशोऽनुवाकः ।

(१)घ॒र्म्म या ते॑ दि॒वि शु॑क् । या गा॑य॒त्रे छन्द॑सि । या ब्रा॑ह्म॒णे । या ह॒विर्द्धाने॑ । तां ते॑ ए॒तेनाव॑यजे॒ स्वाहा॑(१) ।

---

अकः, अश्विनैत्याह, प्रदिशो गच्छेदित्याह, पितॄणां, अन्तः-
परिधि पिन्वयति, धारयेत्याह, वाचः, घर्मपाः तेभ्य एवैनं
जुहोति, अन्वीक्षेत, होतव्या३मिति, अग्नावित्याह, दधते,
अगोपायत, सप्त च ॥
इति पञ्चमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-
रण्यके चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

---

अथैकादशोऽनुवाकः ।

दशमे प्रवर्ग्यशेषेणाग्निहोत्रहोम उक्तः, एकादशे प्रवर्ग्यो-
द्वासनमुच्यते । कल्पः । प्रवर्ग्यमुद्वासयिष्यन्नजमग्नीध्रे ददात्यै।
हि ब्रह्मणे धेनुं होत्रे रुक्ममध्वर्य्यवे षट् अपरं खरं पूर्व्व-
स्मिन् खरे न्यस्यो*च्छिष्टखरं सङ्ख्योत्तरेणाहवनीयं सम्राडा-
सन्दीं प्रतिष्ठाप्य तस्यां सर्व्वं परिघर्मं समाधायौ†दुम्बर्य्यां स्रुवि

---

* न्यस्योपोच्छिष्ट इति तै० पु० पाठः
† समवधायौ इति तै० पु० पाठः ।

४ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ४६६

(१)घ॒र्म या ते॑ऽन्त॒रि॑क्षे शु॒क्। या त्रै॒ष्टुभे॒ छन्द॑सि। या रा॒ज॒न्ये॑। याऽऽग्नी॒ध्रे। तां त॑ ए॒तेनाव॑यजे॒ स्वाहा॑॥ १॥ घ॒र्म या ते॑ पृथि॒व्याꣳ शु॒क्। या जाग॑ते॒ छन्द॑सि। या वैश्ये॑। या सद॑सि। तां त॑ ए॒तेनाव॑यजे॒ स्वाहा॑(२)॥

---

चतुर्गृहीतं गृहीत्वा घर्म या ते दिवि शुगित्येतैर्यथा लिङ्गं जुहोत्यपि वा प्रतिप्रस्थाता त्रीन् सन्नखान् शलाकान् मुष्ट्योना- दाय तेषामेकमाहवनीये प्रदीष्यास्यदघ्ने धारयति तमध्व- र्य्युरभिजुहोति घर्म या ते दिवि शुगिति। पाठस्तु। (१)"घर्म या ते दिवि शुक् ॰ तां त एतेनावयजे स्वाहा"(१) इति। हे 'घर्म' प्रवर्ग्य, 'ते' तव सम्बन्धिनी, 'शुक्' सन्तापः, 'या' 'दिवि' द्युलोके, 'गायत्रे' 'छन्दसि' 'या' 'ब्राह्मणे' पुरुषे, 'या' 'हविर्द्धाने' मण्डपे च विद्यते। 'तां' सर्व्वां, 'ते' त्वदीयां, शुचं, 'एतेन' होमेन, अहं 'अवयजे' नाशयामि॥

कल्पः। तस्मिन्नपरं प्रदीष्याहवनीये पूर्व्वं प्रहृत्य नाभि- दघ्ने धारयति तमध्वर्य्युरभिजुहोति घर्म या तेऽन्तरिक्षे शुगिति। तस्मिन्नपरं प्रदीष्याहवनीये पूर्व्वं प्रहृत्य जानुदघ्ने धारयति तमध्वर्य्युरभिजुहोति घर्म या ते पृथिव्याꣳ शुगि- ति। पाठस्तु। (२)"घर्म या तेऽन्तरिक्षे शुक् ॰ तां तएते- नावयजे स्वाहा"(१) इति। एतौ मन्त्रौ प्रथममन्त्रवद्व्याख्येयौ॥

एतन्मन्त्रसाध्यं होमं विधत्ते। "घर्म या ते दिवि शुगिति

५०० तैत्तिरीये आरण्यके

^{(३)}अनु॑नो॒ऽद्यानु॑मतिः। अन्वि॒द॑नुमते॒ त्वं^{(२)}। ^{(४)}दि॒व्-

तिस्र आहुतीर्जुहोति। छन्दोभिरेवास्मैभ्यो लोकेभ्यः शुचम- वयजते” इति। (५ प्र०।६ अ०।१ म०)। ‘अस्य’ घर्मस्य, सम्ब- न्धिनीं ‘शुचं’ छन्दोदेवताभिरेव सहायभूताभिः लोकत्रया- दपनयति॥

प्रदीप्यमानस्य शलाकामुष्टेर्धारणे क्रमेण मुखनाभिजानु- प्रमाणानि हस्तेनाभिनीय विधत्ते। “इयत्यग्रे जुहोति। अथे- यत्यथेयति। त्रय इमे लोकाः। एभ्य एव लोकेभ्यः शुच- मवयजते” इति। (५ प्र०।६ अ०।२ म०)। ‘अग्रे’ प्रथमं, ‘इयति’ आस्यदघ्ने देशे ‘जुहोति’। ‘अथ’ अनन्तरं, ‘इयति’ नाभिदघ्ने देशे धारयित्वा ‘जुहोति’। ‘अथ’ अनन्तरं, ‘इयति’ जानुदघ्ने देशे धारयित्वा ‘जुहोति’। एते च ‘त्रयः’ देशा लोकत्रय- रूपाः, अतो ‘लोकेभ्यः’ ‘शुचं’ निराकरोति॥

कल्पः। आहवनीय एवैनमनुप्रचरति अनुनोऽद्यानुम- तिरति परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयत्यन्विदनुमत इति। (३ मन्त्रः)। अनुनोऽद्यानुमतिरित्येकस्या ऋचः प्रतीकं, अन्विदनुमते त्वमित्यपरस्या ऋचः प्रतीकं, एते ऋचाविदं वामास्ये हविरित्यनुवाके व्याख्यास्येते॥

अनयोर्देवतानुरूपतां* दर्शयति। “अनु॑नो॒ऽद्यानु॑मतिरि- त्याहा॒नु॒मत्यै” इति। (५ प्र०।६ अ०।३ म०)॥

* ज्ञानार्थतां इति तै० पु० पाठः।

४ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ५०१

स्त्वा॑ प॒र॒स्यायाः॑ । अ॒न्तरि॑क्षस्य त॒नुवः॑ पाहि । पृथि॒व्यास्त्वा॒ धर्म्म॑णा ॥ २ ॥
व॒यमनु॑क्रामाम सु॒विता॑य॒ नव्य॑से^(४) । ^(५)ब्रह्म॑णस्त्वा

---

कल्पः । दिवस्त्वा परस्याया* इति प्रथमेऽभिप्रव्रजन्ति ।
पाठस्तु । ^(४)“दिवस्त्वा परस्यायाः ० वयमनुक्रामाम सुविताय नव्यसे”^(४) इति। सर्वे मिलित्वा प्रवर्ग्योद्वासनदेशं प्रति यदा† गच्छन्ति तदा‡ मार्गं त्रेधा विभज्य प्रथमे भागे मन्त्रेणानेन प्रव्रजन्ति । हे प्रवर्ग्य, ‘दिवः’ द्युलोकस्य, ‘परस्यायाः’ अतिशयेन पालननिमित्तं त्वां, ‘वयमनुक्रामाम’, त्वं च ‘अन्तरिक्षस्य’ सम्बन्धिनीः, ‘तनुवः’ प्राणिशरीराणि, ‘पाहि’ रक्ष । तथा ‘पृथिव्या धर्म्मणा’ धारणनिमित्तं त्वां, ‘वयमनुक्रामाम’ एतदनुक्रमग्रहणं, ‘नव्यसे’ नूतनाय, ‘सुविताय’ शोभनगमनाय, सम्पद्यतां ॥

अस्य मन्त्रस्य लोकत्रयधारणे तात्पर्यं दर्शयति । “दिवस्त्वा परस्याया इत्याह । दिव एवेमाँल्लोकान्दाधार” इति । (५ प्र०।६ अ०।४ म०) । ‘दिवः’ द्युलोकदेवतायाः, रक्षणेन लोकत्रयं धृतं भवतीत्यर्थः ॥

कल्पः । ब्रह्मणस्त्वा परस्याया इति द्वितीय इति । अनेन

---

* परख्या इति तै० पु० पाठः ।
† यथा इति तै० पु० पाठः ।
‡ तथा इति तै० पु० पाठः ।

५०२ तैत्तिरीये आरण्यके

पर॒स्याया॑ः । क्ष॒त्रस्य॑ त॒नुव॑: पाहि । वि॒शस्त्वा॒ धर्म॑णा । वयमनु॑क्रामाम सुवि॒ताय॒ नव्य॑से^(५) । ⁽६⁾प्रा॒णस्य॑ त्वा पर॒स्यायै॑ । चक्षु॑षस्त॒नुव॑: पाहि । श्रोत्र॑स्य त्वा॒ धर्म॑- णा । वयमनु॑क्रामाम सुवि॒ताय॒ नव्य॑से^(६) । ⁽७⁾वल्गु॒- र॑सि॒ शंयुधा॑याः ॥ ३ ॥

---

मन्त्रेण द्वितीयमार्गभागे प्रब्रजेयुरित्यर्थः । पाठस्तु । ⁽५⁾"ब्र- ह्मणस्त्वा परस्यायाः ० वयमनुक्रामाम सुविताय नव्यसे"⁽५⁾ इति । पूर्व्ववद्व्याख्येयं ॥

लोकविषयमन्त्रानन्तरं ब्राह्मणादिजातिविषयमन्त्रेण लो- केषु प्रजानां धारणं सिद्ध्यतीति दर्शयति । "ब्रह्मणस्त्वा पर- स्याया इत्याह ॥ १ ॥ एष्वेव लोकेषु प्रजा दाधार" इति । (५ प्र०।६ अ०।५ म०) ॥

कल्पः । प्राणस्य त्वा परस्याया इति तृतीय इति । अनेन मन्त्रेण मार्गस्य तृतीयभागे प्रब्रजेयुः । पाठस्तु । ⁽६⁾"प्राणस्य त्वा परस्यायै ० वयमनुक्रामाम सुविताय नव्यसे"⁽६⁾ इति । 'चक्षुषस्तनुवः' इत्यनेन चक्षुष्मन्ति शरीराणीत्यर्थो विवक्षितः । अन्यत् पूर्व्ववद्व्याख्येयं ॥

ब्रह्मक्षत्रादिप्रजाविषयानन्तरं* प्राणचक्षुरादिविषयमन्त्रेण

---

* विषयमन्त्रानन्तरं इति तै० पु० पाठः ।

४ प्रपाठके ११ अनुवाकः। ५०३

प्रजासु प्राणधारणसिद्धिं दर्शयति । "प्राणस्य त्वा परस्याया इत्याह। प्रजास्वेव प्राणान्दधार।" इति। (५ प्र० । ८ अ० । ६ म०) ॥

प्रवर्ग्यस्य पूर्व्वदिक्ष्युद्वासनं विधत्ते । "शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत् प्रवर्ग्यः। असौ खलु वा आदित्यः प्रवर्ग्यः। तं यद्दक्षिणा प्रत्यञ्चमुदञ्चमुद्वासयेत्। जिह्मं यज्ञस्य शिरो हरेत्। प्राञ्च- मुद्वासयति। पुरस्तादेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति ॥ २ ॥ प्राञ्चमुद्वासयति । तस्मादसावादित्यः पुरस्तादुदेति।" इति । (५ प्र० । ६ अ० । ७ म०)। प्रवर्ग्यस्य यज्ञशिरोरूपस्य दक्षिणा- दिषु तिसृषु दिक्षूद्वासने सति 'शिरः', 'जिह्मं' कुटिलं यथा भवति तथा, हृतं स्यात्। अतः 'पुरस्तादेव' आर्ज्जवेन यज्ञशिरः- प्रतिधानाय प्रवर्ग्यं प्राङ्मुखमेव, 'उद्वासयेत्'। किञ्च प्रवर्ग्य- स्यादित्यरूपत्वात् आदित्यस्य च पुरस्तात् एवोदयात् प्रागु- द्वासनं युक्तं ॥

शफादीनां तत्रानयनं विधत्ते । "शफोपयमान्धवित्राणि धृष्टी इत्यन्ववहरन्ति । सात्मानमेवैनग्ँ सतनूं करोति।" इति । (५ प्र० । ८ अ० । ८ म०)। तप्तस्य महावीरस्य हस्तेन स्प्रष्टुमशक्य- त्वात् तद्धारणार्थौ काष्ठविशेषौ शफौ। उपयमः पात्रविशेषः धृष्टी अङ्गारनिर्हणार्थौ साधनविशेषौ । साधनान्तराणा- मप्युपदर्शनार्थः 'इति'शब्दः। एतानि सर्व्वाण्यपि महावीरमनु- प्रवर्ग्योद्वासनदेशे हरेयुः । तेन 'एनग्ँ' प्रवर्ग्यं, आत्मसहितं शरीरसहितं 'करोति' ॥

3 E

५०४ तैत्तिरीये आरण्यके

एतद्वेदनं प्रशंसति । “सात्मामुष्मिँल्लोके भवति । य एवं वेद ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । ८ म०) ॥

साधनानां कारणं वृक्षविशेषं विधत्ते । “औदुम्बराणि भवन्ति । ऊर्ग्वा उदुम्बरः । ऊर्ज्जमेवावरुन्धे ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । १० म०) । उदुम्बरफलस्य भक्ष्यत्वेनोग्पत्वात् तद्वृक्षेणोर्क्प्राप्तिः* ॥

गमनकाले साधनीभूतं सामगानं विधत्ते । “वर्त्मना वा अन्वेत्य ॥ ३ ॥ यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति । साम्ना प्रस्तोतान्वेति । साम वै रक्षोहा । रक्षसामपहत्यै ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । ११ म०) ॥ गमनवेलायां प्रस्तोतुं सामगानेन सहितः† ‘प्रस्तोता’, तान् सर्व्वाननुगच्छेत् । साम्नो रक्षोघ्नत्वात् तद्गानं रक्षोऽपघाताय भवति ॥

यदुक्तं सूत्रकारेण, सर्व्वे सहपत्नीकाः त्रिः साम्नो निधनमुपयन्ति । अर्द्धाचे द्वितीयं प्राप्यापरेणोत्तरवेदिं तृतीयमिति ॥ तदिदमुत्तरं विधास्यन्नादौ प्रस्तोतुर्निधनावृत्तिं विधत्ते । “त्रिर्निधनमुपैति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षाꣳस्यपहन्ति ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । १२ म०) । पञ्चभागयुक्तस्य साम्नश्चरमो भागो ‘निधनं’, तत्तित्रवारं पठेत् । तेन लोकत्रयाद्रक्षसामपहतिर्भवति ॥

पत्नीसहितानां सर्व्वेषां प्रस्तोर्द्धानिधनभागाच्चारणं विधत्ते ।

---

* ऊर्ग्वत्प्राप्तिः इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† रक्षांसि चेद्रवन्मार्गेणैव पृष्ठत आगत्य यज्ञं हन्तुं गच्छन्ति । अतस्तत्परिहाराय सामगानेन सहित इति तै० पुस्तकपाठः ।
‡ प्रस्तोतृवत् इति तै० पुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ५०५

शिशु॒र्जन॑धायाः^(७) । ^(८)शं च॑ वक्षि॒ परि॑ च॒ वक्षि^(८) ।

“पुरुषः पुरुषो निधनमुपैति । पुरुषः पुरुषो हि रक्षस्वी । रक्षमामपहत्यै ॥ ४ ॥” इति । (५ प्र० । ६ अ० । १२ म०) । सर्व्वे- ष्वपि पुरुषेषु बाधकानि रक्षांस्यनुगच्छन्ति अतः सर्व्वोऽपि 'पुरुषः', 'रक्षस्वी'। निधनपाठेन तानि रक्षांस्यपहन्यन्ते ॥

उद्वासनदेशे हिरण्यस्थापनं विधत्ते । “यत् पृथिव्यामुद्दा- सयेत् । पृथिवीꣳ शुचार्पयेत् । यदप्सु । अपः शुचार्पयेत् । यदोषधीषु । ओषधीः शुचार्पयेत् । यद्वनस्पतिषु । वनस्पती- ञ्छुचार्पयेत् । हिरण्यं निधायोद्वासयति । अमृतं वै हिरण्यं ॥ ५ ॥ अमृत एवैनं प्रतिष्ठापयति ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । १४ म०) । प्रवर्ग्यस्य दाहकत्वात् पृथिव्यादीनां दाहो माभूदिति हि- रण्ये तदुद्वासनं अग्निसंयोगेऽपि विनाशाभावात् ‘हिरण्यं’, ‘अमृतं’ । अतस्तत्रैव प्रवर्ग्यं ‘प्रतिष्ठापयति’ ॥

कल्पः । उदकुम्भमादायाध्वर्युर्वल्गुरसि शंयुधाया इति त्रिः प्रदक्षिणमुत्तरवेदिं परिषिञ्चन् पर्येतीति । पाठस्तु । ^(७)“बल्गुरसि शंयुधायाः ॥ ३ ॥ शिशुर्जर्नधायाः”^(७) इति । हे परिषेक, त्वं 'शंयुधायाः' सुखप्राप्तेः, दुःखवियोगस्य धारकः,* 'बल्गुः' सुन्दरः, 'असि' । 'जनधायाः' जनस्य धारकः, 'शिशुः' बालवदुपलालनीयः, 'असि' । उत्तरवेदिपरत्वेन व्याख्येयं ॥

---

* भावकः इति तै० पुस्तकपाठः ।

3 R 2

५०६ तैत्तिरीये आरण्यके

$^{(९)}$चतु॑:स्रक्ति॒र्नाभि॑र्ऋ॒तस्य॑$^{(९)}$। $^{(१०)}$सदौ॒ विश्वा॑युः॒ शर्म॑

---

एतन्मन्त्रसाध्यं परिषेचनं विधत्ते । “बल्बूरसि शुंयुधाया इति त्रिः परिषिञ्चन् पर्येति । त्रिवृद्वा अग्निः । यावानेवाग्निः । तस्य शुचं शमयति ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । १५ म०) । आहवनीयादिरूपेणाग्नेस्त्रिगुणत्वात् त्रिवारपरिषेचनेन सर्वस्याग्नेः शोकः शाम्यति ॥

कल्पः । निधाय कुम्भं शं च वक्षि परि च वक्षीति त्रिः परिषिञ्चन् प्रतिपर्येतीति । (८ मन्त्रः) । हे उत्तरवेदि, ‘शं च वक्षि’ सुखमपि वहसि, ‘परि च वक्षि’ दुःखपरिहारमपि वहसि ॥

एतन्मन्त्रसाध्यां प्रदक्षिणावृत्तिं विधत्ते । “त्रिः पुनः पर्येति । षट् सम्पद्यन्ते । षड् वा ऋतवः । ऋतुभिरेवास्य शुचं शमयति ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । १६ म०) । त्रीणि प्रदक्षिणानि त्रीण्यप्रदक्षिणानीति ‘षट्’-सम्पत्तिः ॥

कल्पः । चतुःस्रक्तिर्नाभिरृतस्येत्युत्तरवेदिमभिमृशेति । (९ मन्त्रः) । ‘चतुःस्रक्तिः’ कोणचतुष्टयोपेतोत्तरवेदिः, इयं ‘ऋतस्य’ यज्ञस्य, नाभिस्थानीया । यद्वा ‘ऋतस्य’ सत्यभूतायाः भूमेर्नाभिस्थानीया ॥

मन्त्रस्य भूमिसन्निभपरत्वं दर्शयति । “चतुःस्रक्तिर्नाभिर्ऋतस्येत्याह ॥ ६ ॥ इयं वा ऋतं । तस्या एष एव नाभिः । यत्प्रवर्ग्यः । तस्मादेवमाह ।” इति । (५ प्र० । ६ अ० । १७ म०) । प्रवर्ग्यहोमाधारत्वादुत्तरवेदिः ‘प्रवर्ग्यः’, इत्युच्यते ॥

४ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ५०७

सप्र॒थाः(१०) । (११)अप॒ द्वेषो॒ अप॒ ह्वर॑ः । अन्यद्व्र॒तस्य॑ सश्चिमः(११) । (१२)घ॒र्म्मत॑त्ते॒ऽन्नमे॒तत् पुरी॑षम् । तेन॑ वर्द्धस्व

---

कल्पः । सदो विश्वायुरित्युत्तरेणोत्तरवेदिं खरौ न्युष्या-* नुव्यूहतीति । शर्म सप्रथा इति मन्त्रशेषः । (१०मन्त्रः) । 'सदः' भूप्रदेशविशेषः †उत्तरवेद्युत्तरदेशरूपः, 'विश्वायुः' कृत्स्नायु- र्हेतुः, अतएव 'सप्रथाः' ख्यातियुक्तः, 'शर्म' सुखहेतुः ॥

‡शर्मशब्देन भूमिविवक्षां दर्शयति । "सदो विश्वायुरि- त्याह । सदो हीयं।" इति । (५ प्र० । ६ अ० । १८ म०) ॥

कल्पः । अप द्वेषो अप ह्वर इति मार्जारीयदेशे उच्छिष्ट- खरमिति न्युष्यानुव्यूहतीत्यनुवर्त्तते । अन्यद्व्रतस्य सश्चिमेति मन्त्रशेषः । (११मन्त्रः) । 'द्वेषः' द्वेष्टा शत्रुः, अपनीतः, 'ह्वरः' कौटिल्यकारी चापनीतः । 'व्रतस्य' अनुष्ठीयमानस्य कर्मणः, 'अन्यत् सश्चिमः' पूर्वोक्तद्वेषकौटिल्याभ्यामतिरिक्तं क्षेमेणानु- ष्ठानं वयं सम्पादितवन्तः ॥

अनेन मन्त्रेण शत्रुनिराकरणं दर्शयति । "अप द्वेषो अप ह्वर इत्याह भ्रातृव्यापनुत्यै।" इति । (५ प्र० । ६ अ० । १८ म०) ॥

कल्पः । घर्म्मतत्तेऽन्नमेतत् पुरीषमिति दध्ना मधुमिश्रेण पात्राणि पूरयतीति । पाठस्तु । (१२)घर्म्मतत्तेऽन्नमेतत्पुरीषं । •

---

* नाभिं खरावन्युष्या इति तै० पुस्तकपाठः ।
† उत्तरनाभ्युत्तरदेशः इति तै० पुस्तकपाठः ।
‡ सदःशब्देन इति तै० पु० पाठः ।

५०८ तैत्तिरीये आरण्यके

चाच॑प्यायस्व । वर्द्धी॒षीमहि॑ च व॒यं । आच॑प्यासिषी॒महि॑(१२) ॥ ४ ॥

(१३)र॒न्तिर्नामा॑सि दि॒व्यो ग॑न्ध॒र्व्वः । तस्य॑ ते य॒द्- द्वेवि॒द्दानं॑ । अ॒ग्निरध्य॑क्षाः । रु॒द्रोऽधि॑पतिः(१३) । (१४)स-

---

आचप्यासिषीमहि ।”(१२) इति । हे ‘घर्म’, ‘एतत्’ मधुमिश्रं दधि, ‘ते’ तव, ‘अन्नं’, ‘एतत्’, च ‘पुरीषं’ सम्पूर्णं, ‘तेन’ मधुमिश्रेण दध्ना, त्वं ‘वर्द्धस्व’ ‘आप्यायस्व च’, अभिवृद्धिसुखरूपबाहुल्यं आप्यायनं मानसः परितोषः, त्वत्प्रसादात् ‘वयं’, अपि वृद्धिमाप्यायनञ्च प्राप्नुवाम ॥

एतन्मन्त्रसाध्यं पूरणं विधत्ते । “घर्मैतत्तेऽन्नमेतत् पुरीषमिति दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति । ऊर्ग्वा अन्नाद्यं दधि । ऊर्ज्जैवेनमन्नाद्येन समर्द्धयति ॥ ७ ॥” इति । (५ प्र०।६ अ०। २० म०) । ऊर्क्शब्देन खादुलमुच्यते ॥

अन्नाद्यशब्देनोदरपूर्त्तिहेतुत्वं वेदनं प्रशंसति । “अनशनारुको भवति । य एवं वेद ।” इति । (५ प्र०।६ अ०।२१ म०) । अशनेच्छाशीलः अशनायुको दरिद्रः ‘अनशनायुकः’ तृप्तः ॥

कल्पः । अथैनमुपतिष्ठन्ते रन्तिर्नामासि दिव्यो गन्धर्व्व इति । रन्तिरित्यादयः परिजानादहीनमित्यन्ता बहवो मन्त्राः । तेषु प्रथमं मन्त्रमाह । पाठस्तु । (१३)“रन्तिर्नामासि ० रुद्रोऽधिपतिः”(१३) इति । रन्तिनामको द्युलोकवर्त्ती यः ‘गन्धर्व्वः’,

४ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ५०६

म॒हमायु॑षा । सं प्रा॒णेन॑ । सं वर्चे॑सा । सं पय॑सा । सं गौपत्ये॑न । सꣳ रायस्पोषे॑ण^(१४) ॥ ५ ॥

---

असि, हे प्रवर्ग्य, तद्रूपस्त्वं ‘असि’, ‘तस्य ते’ तादृशस्य गन्धर्व्व- रूपस्य तव, ‘हविर्द्धानं’, ‘यदत्’ हविर्द्धानाख्यमण्डपादिसदृशं* उत्तरवेद्यां प्राक् शिरस्त्वेनावस्थितस्य तवाधोभागवर्त्तित्वात्, योऽयं ‘अग्निः’, उत्तरवेदिं गतः, सोऽयं ‘अध्यक्षः’ तव स्वामी, योऽयं ‘रुद्रः’ क्रूरो देवः, सोऽयं ‘अधिपतिः’ अनिष्टनिवार- णेनाधिकपालकः ॥

मन्त्राक्षरैः प्रवर्ग्यमहिम्नः स्पष्टप्रतिभानं दर्शयति। “रन्ति- र्नामासि दिव्यो गन्धर्व्व इत्याह। रूपमेवास्यैतन्महिमानम्† रन्तिं बन्धुतां व्याचष्टे।” इति। (५ प्र०।६ अ०।२२म०)। ‘रन्तिः’ बन्धुत्वं, रमणहेतुत्वात्, मन्त्रस्य यत् स्वरूपमस्ति रन्त्यादि- शब्दोपेतं एतदेव प्रवर्ग्यस्य बन्धुत्वलक्षणं महिमानं प्रका- शयति ॥

द्वितीयं मन्त्रमाह। ^(१४)“समहमायुषा ॰ सꣳ रायस्पो- षेण”^(१४) इति । ‘अहं’, अस्य प्रवर्ग्यस्य प्रसादादायूरादिना रायस्पोषान्तेन फलषट्केन सङ्गतो भूयासं ॥

मन्त्रस्याशीरर्थतां दर्शयति । “समहमायुषा सं प्राणेने-

---

* मण्डपं पादसदृशमिति तै० पुस्तकपाठः
† खस्य महिमानमिति तै० पुस्तकपाठः।

५१० तैत्तिरीये आरण्यके

(१४)॒व्यसौ॑ । यो᳭स्मान्द्वेष्टि॑ । यञ्च॑ व॒यं द्वि॒षः(१५) ।
(१६)॒अचि॑क्रदद्वृषा॒ हरि॑: । म॒हान्मि॒त्रो न दर्श॑तः । सꣳ
सूर्ये॑ण रोचते(१६) । (१७)चि॒दसि॑ समु॒द्रयो॑निः । इन्दु॑-

---

त्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते” इति । (५ प्र०।६ अ०, २३ म०) ॥

तृतीयं मन्त्रमाह । (१५)“व्यसौ • यञ्च वयं द्विषः”(१५) इति । ‘यः’, अस्माकं द्वेष्टा, यश्चास्माभिर्द्वेष्यः, उभयविधः ‘असौ’ शत्रुः, प्रवर्येण विनाशितः ॥

मन्त्रस्य परविनाशपरत्वेनाभिचाररूपतां दर्शयति । “व्यसौ योऽस्मान् द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष इत्याह । अभिचार एवास्येषः ।” इति । (५ प्र०।६अ०।२४म०) । ‘अस्य’ शत्रोः, ‘एषः’ मन्त्रपाठः यजमानेन कृतोऽभिचारः, तेनासौ विनश्यतीत्यर्थः ॥

चतुर्थं मन्त्रमाह । (१६)“अचिक्रदद् वृषा हरिः • सꣳ सूर्येण रोचते”(१६) इति । अयं प्रवर्त्यः ‘वृषा’ कामानां वर्षयिता, ‘हरिः’ पापस्य हर्त्ता, तादृशः सन् ‘अचिक्रदत्’ *क्रन्दनमुत्साहेनास्फोटनं कृतवान् । स च प्रवर्त्यः ‘महान्’ गुणैरधिकः, ‘मित्रो न’ मित्र इव, ‘दर्शतः’ दर्शनीयः, तादृशः ‘सूर्येण’ सङ्भूय ‘रोचते’ प्रकाशयति ॥

प्रथमपादे विशेषणयोः प्रसिद्धिं दर्शयति । “अचिक्रदद्

---

* क्रन्दनमुत्साहेनाखान्दं इति D चिह्नितपुस्तकपाठः । क्रन्दनमुत्साहोद्घाटनं इति तै० पुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठक ११ अनुवाकः । ५११

दक्ष॑: श्ये॒न ऋ॒तवा॑* । हिर॑ण्यपक्षः शकु॒नो भु॑र॒ण्युः ।
म॒हान्त्स॒धस्थे॑ ध्रु॒व आनि॑षत्तः ॥ ६ ॥
नम॑स्ते अस्तु॒ मा मा॑ हिग्ंसीः^(१७) । ^(१८)विश्वाव॑सु॒र्

वृषा हरिरित्याह । वृषा ह्येषः ॥ ८ ॥ वृषा हरिः” । इति ।
(५ प्र० । ६ अ० । २५ म०) । यथा वृषत्वं प्रसिद्धं तथा हरि-
त्वमपीति वक्तुं 'वृषः' इति पुनरुक्तिः ॥
द्वितीयपादस्य स्तुतिपरतां दर्शयति । “महान्मित्रा न
दर्शंत इत्याह । स्तौत्यैवनमेतत्” । इति । (५ प्र० । ६ अ० । २६ म०)॥
पञ्चमं मन्त्रमाह । ^(१७)“चिदसि समुद्रयोनिः ० नमस्ते
अस्तु मा मा हिग्ंसीः”^(१७) इति । हे प्रवर्ग्य, त्वं चिदादि-
विशेषणविशिष्टः, 'असि' । 'चिद्' अभिज्ञः, 'समुद्रयोनिः' याग-
द्वारा समुद्रस्यापि कारणभूतः, 'इन्दुः' चन्द्रवदाह्लादकारो,
'दक्षः' उत्साहवान्, 'श्येनः' श्येनवद्वेगवान्, 'ऋतवा' कर्मफल-
युक्तः, 'हिरण्यपक्षः' चित्याग्नावन्ष्ठीयमानः सन् सुवर्णसमान-
पक्षोपेतः, 'शकुनः' पक्ष्याकारः, 'भुरण्युः' जगद्धरणसमर्थः,
'महान्' गुणैरधिकः, 'सधस्थे' कर्मकर्तृभिः सहावस्थानप्रदेशे,
'ध्रुवः' स्थिरः, 'आनिशत्तः' आभिमुख्येनोपविष्टः । हे प्रवर्ग्य,
'ते नमः', मां 'मा हिग्ंसीः' ॥
समुद्रयोनिशब्दस्य तात्पर्यं दर्शयति । “चिदसि समुद्र-

---

* ऋतावा इति A, B, C, D, E, G, चिह्नितपुस्तकषट्कपाठः ।
3 s