तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८७८	तैत्तिरीये आरण्यके

देहि॑ ददापयिता मे॑ शुद्ध्यन्तां॒ ज्योति॑र॒हं वि॒रजा॑ विपा॒प्मा भू॑यास॒ꣳ स्वाहा॑^(१) ॥ अनु० ६० ॥

---

इति । विविशिष्टशब्दाभिधेयं यद्ब्रह्म तदेव कारणोपाधिकं कपोल्कशब्दाभिधेयं । पुनरपि वह्निशरीरोपाधिविशिष्टमत्र पुरुषशब्दाभिधेयं । तत्र पूर्वाभ्यां मन्त्राभ्यां निरुपाधिकं कारणोपाधिकं तद्ब्रह्मप्राप्त्यर्थं शुद्धेद्धेतुत्वेनच सर्वकर्मनिष्पादकवह्निशरीरोपाधिकं प्रार्थ्यते । 'पुरुष'पुरि वह्निशरीरे शयान हे परमात्मन्, 'उत्तिष्ठ' औदासीन्यं परित्यज मदनुग्रहार्थमुद्युक्तो भव । सम्बुध्यन्तपुरुषशब्दस्येव हर्यादीनि त्रीणि पदानि विशेषणानि । हे 'हरित' प्रतिबन्धकहरणकुशल । हे 'लोहित' रक्तवर्ण । हे 'पिङ्गलाक्ष' पिङ्गलनयन । 'देहि देहि' पुनः पुनः शुद्धिं मे प्रयच्छ । 'ददापयिता' आचार्यमुखात् तत्त्वज्ञानस्य अतिशयेन दापयिता, भवेति शेषः । तस्य दापयितस्य* ज्ञानस्योत्पत्तये 'मे' मदीयाः चित्तवृत्तयः, 'शुध्यन्तां' । ज्योतिरित्यादि पूर्ववत् ॥

इति षष्टितमोऽनुवाकः ॥

---

* दापितव्यस्येति ५ चिह्नितपुस्तकपाठः

१० प्रपाठके ६२ अनुवाकः। ८७६

अथ एकषष्टितमोऽनुवाकः ।

(१) ॐ स्वाहे॑ति^{(१)}॥ अनु० ६१ ॥

---

अथ द्विषष्टितमोऽनुवाकः ।

^{(१)}स॒त्यं परं॑ पर॒ꣳ स॒त्यꣳ स॒त्येन॒ न सु॑व॒र्गाल्लो॒काच्च्य॑वन्ते क॒दाच॒न स॒ताꣳ हि स॒त्यं तस्मा॑त् स॒त्ये र॑म-

---

अथ एकषष्टितमोऽनुवाकः ।

एकादशं मन्त्रमाह । ^{(१)}“ॐ स्वाहेति”^{(१)} इति । ‘ॐ’ प्रणवप्रतिपाद्यं वस्तु भवामि, तदर्थमिदं स्वाहुतमस्तु ॥

इति एकषष्टितमोऽनुवाकः ।

अथ द्विषष्टितमोऽनुवाकः ।

ज्ञानप्रतिबन्धकमहापातकोपपातकपरिहारेण ज्ञानयोग्यता- लक्षणां शुद्धिमुक्त्वा योग्यस्य पुरुषस्यापेक्षितेषु ज्ञानसाधनेषु सन्न्यासस्य निरतिशयोत्कर्षं वक्तुं सत्यादीन्येकादशोत्कृष्टसाधनानि प्रतियोगित्वेन वक्तव्यानि । तत्र प्रथमं साधनमुपन्यस्यति । ^{(१)}“सत्यं परं ० सत्ये रमन्ते”^{(१)} इति । यद्वस्तु प्रमाणेन यथा- दृष्टन्तस्य तथैवाभिवदनं ‘सत्यं’, तच्च ‘परं’ पुरुषार्थसाधनेषु

5 P

८८० तैत्तिरीये आरण्यके

न्ते^(१) । ^(२)तप॒ इति॒ तपो॒ नानश॑ना॒त् परं॒ यद्धि परं॒ तप॒स्तद्दुध॑र्षं॒ तदु॑राध॒र्षं तस्मा॒त् तप॑सि रमन्ते^(२)

उत्कृष्टं । तत्रादरार्थं परं सत्यमिति पुनर्वचनं । यद्वा 'परं' ब्रह्म, 'सत्यं' अबाध्यं, तद्वद् यथार्थवचनमपि बाधरहितमिति व्यावहारिकबाधराहित्येनोत्कर्षं विवक्षित्वा दृष्टान्तेन परं सत्य- मित्युक्तं । 'सत्येन' यावज्जीवं यथार्थकथनेन, 'स्वर्गलोकात् 'कदाचिदपि 'न', 'प्रच्यवन्ते' । अनृतवादिनस्तु केनचित् पुण्येन स्वर्गं प्राप्याप्यनृतवदनदोषेण कर्मफलं सम्पूर्णतयाऽनुभूयैव स्वर्गात् प्रच्यवन्ते । किञ्च । 'हि' यस्मात् कारणात्, 'सतां' सन्मार्गवर्त्तिनां ऋष्यादीनां, सम्बन्धि यथार्थवादित्वं 'तस्मात्' कारणात्, सता- मिदमिति व्युत्पत्तिमाश्रित्य सत्यवादित्वमेव परमं मोक्षसाध- नमिति केचिन्महान्तो वदन्तः तस्मिन्नेव 'सत्ये', 'रमन्ते' क्रीडन्ति ॥

एकं मतमुक्ता द्वितीयं मतमाह । ^(२)"तप इति ० तपसि रमन्ते'^(२) इति । तपः परं मोक्षसाधनमिति केषाञ्चिन्मतं । तीर्थयात्राजपहोमादीनि यद्यपि बहूनि तपांसि सन्ति तथापि तेषु सर्वेष्वनशनमुपवासैकभक्तादिरूपादशनवर्जनात् 'परं' उत्कृष्टं, 'तपः', 'न', अस्ति । 'यत् हि' अनशनरूपं कृच्छ्रचान्द्रायणादिकं, 'परं', 'तपः', अस्ति । 'तत् दुर्धर्षं' धर्षितुं सोढुमशक्यं । अत एव 'आ'समन्तात् सर्वेषां प्राणिनां 'तत्' तपः, 'दुर्धर्षं'* दुःशकमित्यनु-

---

* तस्य तपसो दुर्धर्षमिति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ६२ अनुवाकः। ८८१

(३) दम॒ इति॑ निय॒तं ब्र॑ह्मचारि॒णस्तस्मा॒द्दमे॑ रमन्ते(३)
(४) शम॒ इत्यर॑ण्ये मुन॒यस्तस्मा॒च्छमे॑ रमन्ते(४) (५) दान-
मिति॒ सर्वा॑णि भू॒तानि॑ प्र॒शꣳ॑सन्ति दाना॒न्नाति॑दु-
ष्कर॑* तस्मा॑द्दा॒ने र॑मन्ते(५) (६) धर्म॒ इति॒ धर्मे॑ण॒ सर्व॑मि॒दं

---

भूयते । 'तस्मात्' कारणात्, केचन श्रद्धालवः कृच्छ्रचान्द्रायणा-
दिके 'तपसि', 'रमन्ते' ॥

तृतीयं मतमाह । (३)“दम इति ० तस्माद्दमे रमन्ते”(३)
इति । वाक्चक्षुरादीन्द्रियाणां बाह्यानां निषिद्धेभ्यो विषयेभ्यो
निवृत्तिः 'दमः', स एवोत्तमो मोक्षहेतुः 'इति', मन्यमाना नैष्ठिक-
'ब्रह्मचारिणः', 'नियतं' सर्वदा वदन्ति, 'तस्मात् दमे रमन्ते' ॥

चतुर्थं मतमाह । (४)“शम इत्यरण्ये ० तस्माच्छमे रमन्ते”(४)
इति । अन्तःकरणस्य क्रोधादिदोषराहित्यं 'शमः', स एवोत्तमो
मोक्षहेतुः 'इति', 'अरण्ये', वर्तमानाः 'मुनयः' वानप्रस्थाः,
मन्यन्ते । 'तस्मात्', ते 'शमे रमन्ते' ॥

पञ्चमं मतमाह । (५)“दानमिति सर्वाणि ० तस्माद्दाने
रमन्ते”(५) इति । गोभूहिरण्यादीनां स्वकीयानां शास्त्रोक्त-
वर्त्मना स्वत्वपरित्यागपुरःसरं परस्वत्वोत्पादनं 'दानं', तदेवोत्तमं
मोक्षसाधनं मन्वा सर्वे प्राणिनः 'प्रशंसन्ति' । 'दानात्', अतिशयितं
'दुष्करं', 'न', अस्ति । धनरक्षणार्थं प्राणानपि परित्यजतां पुरु-
षाणामुपलम्भात् । 'तस्मात्', गोभूम्यादि'दाने', 'रमन्ते' ॥

---

* दुष्करमिति J, N, O, चिह्नितपुस्तकपाठः ।
5 p 2

८८२ तैत्तिरीये आरण्यके

परि॑गृहीतं॒ धर्मे॑न्नातिदुश्च॒रं* तस्मा॑द्ध॒र्मे र॑मन्ते$^{(६)}$ $^{(७)}$प्र॒जन॒ इति॒ भूया॑ꣳस॒स्तस्मा॒द् भूयि॑ष्ठाः प्र॒जाय॑न्ते॒ तस्मा॒द् भूयि॑ष्ठाः प्र॒जन॑ने रमन्ते$^{(७)}$ $^{(८)}$अ॒ग्नय॒ इत्या॑ह॒ तस्मा॒द्-

---

षष्ठं मतमाह । $^{(६)}$“धर्म इति ॰ तस्माद्धर्मे रमन्ते”$^{(६)}$ इति । स्मृतिपुराणप्रतिपाद्यो वापीकूपतडागादिनिर्माणरूपोऽत्र ‘धर्मः’, विवक्षितः, स एवोत्तमो मोक्षहेतुः ‘इति’, राजामात्यादयः प्रभवो ‘मन्यन्ते । तडागादिरूपेण ‘धर्मेण’, ‘सर्वं’, ‘इदं’ जगत्, ‘परिगृहीतं’, सर्वेऽपि मनुष्यपश्वादयः स्नानपानादिना तुष्यन्ति । तादृशात् ‘धर्मात्’, अन्यत् ‘अतिदुश्चरं’, ‘न’, अस्ति । ‘तस्मात्’ कारणात्, ‘धर्मे रमन्ते’, प्रभवः ॥

सप्तमं मतमाह । $^{(७)}$“प्रजन इति ॰ प्रजनने रमन्ते”$^{(७)}$ इति । ‘प्रजनः’ पुत्रोत्पादनं, तस्यैवोत्तमसाधनत्वं ‘भूयांसः’ अतिबहवः प्राणिनः, मन्यन्ते । धनिकैर्दरिद्रैः शिष्टैरशिष्टैः पण्डितैश्च सर्वैरपि पुत्रोत्पादनायातिशयेन प्रयतमानत्वात्$^\dagger$ ‘तस्मात्’, एकैकस्य पुरुषस्य ‘भूयिष्ठाः’ भूरिशः, द्वित्राः पञ्चषा इत्येवं बहवोऽपत्यविशेषा उत्पद्यन्ते । ‘तस्मात्’ कारणात्, ‘भूयिष्ठाः’ अतिबहवः$^\ddagger$ प्राणिनः, प्रजोत्पादने ‘रमन्ते’ ॥

अष्टमं मतमाह । $^{(८)}$“अग्नयः ॰ आधातव्याः”$^{(८)}$ इति ।

---

* दुष्करमिति J, N, O, चिह्नितपुस्तकपाठः ।
$\dagger$ प्रयतमानत्वादिति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।
$\ddagger$ अतिबहुला इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ६२ अनुवाकः। ८८३

ग्नय॒ आधा॑तव्याः॑⁽८⁾ (९)अ॒ग्निहो॒त्रमित्या॑हु॒ स्तस्मा॑दग्नि- हो॒त्रे र॑मन्ते⁽९⁾ (१०)य॒ज्ञ इति॑ य॒ज्ञेन॒ हि दे॒वा दिवं॑ ग॒ता- स्तस्मा॑द्य॒ज्ञे र॑मन्ते*(१०) (११)मान॒समिति॑ विद्वाꣳ॑स॒स्तस्मा॑- द्विद्वाꣳ॑स ए॒व मान॑से रमन्ते⁽११⁾ (१२)न्यास इति॑ ब्र॒ह्मा

'अग्नयः' गार्हपत्यादयः, उत्तमा मुक्तिहेतवः 'इति', कश्चिद्वेदा- र्थपरः 'आह' । 'तस्मात्', गृहस्थैरग्नयः 'आधातव्याः', भवन्ति ॥

नवमं मतमाह । ⁽९⁾“अग्निहोत्रं ० रमन्ते”⁽९⁾ इति ! आहितेष्वग्निषु सायंम्प्रातश्चानुष्ठेयो होमः 'अग्निहोत्रं', तदुत्तमं मोक्षसाधनं 'इति', अपरः कश्चिद्वेदार्थपरः 'आह' । 'तस्मात्', केचित् 'अग्निहोत्रे रमन्ते' ।

दशमं मतमाह । ⁽१०⁾“यज्ञ इति ० तस्माद्यज्ञे रमन्ते”⁽१०⁾ । दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिकः 'यज्ञः', उत्तमो हेतुः 'इति', अपरे वेदार्थपरा मन्यन्ते । यस्मादिदानीं वर्त्तमानाः 'देवाः', पूर्वानुष्ठितेन 'यज्ञेन', 'दिवङ्गताः' स्वर्गलोकं प्राप्ताः, 'तस्मात्' कारणात्, केचन वैदिका विद्वांसः 'यज्ञे रमन्ते' ॥

एकादशं मतमाह । ⁽११⁾“मानसमिति ० मानसे रमन्ते”⁽११⁾ इति। मनसैव निष्पाद्यमुपासनं 'मानसं', तदेवोत्तमं साधनं 'इति', 'विद्वां- सः' सगुणब्रह्मविदः, मन्यन्ते । 'तस्मात्' कारणात्, केचन 'विद्वांसः' वेदगर्भोपास्तिभागतात्पर्य्यविदः, 'मानस एव', उपासने 'रमन्ते'॥

द्वादशं मतमाह । ⁽१२⁾“न्यास इति ० एवात्यरेचयत”⁽१२⁾

---

* यज्ञ इति यज्ञाद्धि देवास्तस्माद्यज्ञे रमन्ते इति J, N, O, चिङ्कितपुस्तकपाठः ।

८८४	तैत्तिरीये आरण्यके

ब्र॒ह्मा हि परः॑ । परो॒ हि ब्र॒ह्मा तानि॒ वा ए॒तान्यव॑राणि तपाँ॑सि* न्यास ए॒वात्य॑रेचयत्^(१२) (१२)य ए॒वं वेदे॑त्युप॒निष॑त्^(१३) ॥ अनु० ६२ ॥

इति । पूर्वकाण्डोक्तानामग्निहोत्रादिकर्मणामारुणिजाबालाद्युपनिषदुक्तप्रकारेण परित्यागः 'न्यासः', स एवोत्तमो मोक्षहेतुः 'इति', 'ब्रह्मा' हिरण्यगर्भः, मन्यते । स च 'ब्रह्मा', 'परो हि' परमात्मरूपो हि, नतु पूर्वोक्तमतानुसारिण इव जीवः । यद्यप्यसौ हिरण्यगर्भो देहधारी तथापि 'परो हि' परमात्मैव, ब्रह्मा हिरण्यगर्भ इति वक्तुं शक्यते तच्छिष्यत्वेन तत्समानज्ञानत्वात् । अत एव श्वेताश्वतरा आमनन्ति । “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै” इति । यानि पूर्वोक्तसत्यादीनि मानसान्तानि 'तान्येतानि' 'तपांसि', भवन्त्येव तथापि सन्न्यासमपेक्ष्य 'अवराणि' निकृष्टानि, सन्न्यासः, एकः 'एव', तानि सर्वाणि 'अत्यरेचयत्' अतिक्रान्तवान् । उत्तमत्व†तारतम्यन्तत्र विश्रान्तमित्यर्थः ॥

उक्तमुत्तमसाधनमुपसंहरति । (१३)“य एवं वेदेत्युपनिषत्”(१३) इति ०'यः' पुमान्, 'एवं' उक्तप्रकारेण, सन्न्यासस्यान्येभ्यः सर्वेभ्यः साधनेभ्यः उत्तमत्वं 'वेद', तस्य विदुषः 'इति' उक्ता विद्या, 'उपनिषत्' रहस्यभूता, भवति ॥

इति द्विषष्टितमोऽनुवाकः ।

---

* पराँ॑सि इति J, N, O चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† उत्तमत्वे इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः । ८८५

अथ त्रिषष्टितमोऽनुवाकः ।

(१)प्रा॒जा॒प॒त्यो हारु॑णिः सुप॒र्णेयः॑ प्र॒जाप॑तिं पि॒तर॒मुप॑ससार॒ किं भ॑गवन्तः पर॒मं व॑दन्तीति॒ तस्मै॒ प्रो- वाच(१) (२)स॒त्येन॑ वा॒युरावा॑ति स॒त्येना॑दि॒त्यो रो॑चते दि॒वि स॒त्यं वाचः॑ प्र॑ति॒ष्ठा स॒त्ये सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॑त्

अथ त्रिषष्टितमोऽनुवाकः ।

पूर्वोक्तं मोक्षसाधनसमूहमपपादयितुमाख्यायिकामाह। (१)“प्रा- जापत्यो ह • तस्मै प्रोवाच”(१) इति। प्रजापतेः पुत्रः ‘प्राजाप- त्यः’, स च ‘आरुणि’नामकः, स एव सुपर्णाख्यायाः स्त्रियोऽपत्य- त्वात् ‘सुपर्णेयः,’ इत्युच्यते, । तादृशः पुरुषः स्वकीयं ‘पितरं प्रजा- पतिं’, ‘उपससार’ उत्तमसाधनजिज्ञासयोपसन्नवान्, उपसद्य च एवं पप्रच्छ । हे प्रजापते ‘भगवन्तः’ पूज्या महर्षयः, मोक्षसाधनेषु ‘किं’ साधनं, ‘परमं’ उत्कृष्टं, ‘वदन्ति’। एवं पृष्टः प्रजापतिः ‘तस्मै’ आरुणये, ‘प्रोवाच’ ॥

तदुक्तेषु साधनेषु प्रथमं दर्शयति । (२)“सत्येन वायुरावाति परमं वदन्ति”(२) इति । योऽयं ‘वायुः’, इदानीं अन्तरिक्षे ‘वाति’, सोऽयं पूर्वजन्मनि मनुष्यः सन् सत्यवादित्वं परिपाल्य तेन ‘सत्येन’, वायुदेवतात्वं प्राप्येदानों लोकानुग्रहायान्तरिक्षे वाति । तथैव ‘आदित्यः’, अपि पूर्वजन्मानुष्ठितेन ‘सत्येन’, ‘दिवि रोचते’ द्युलोके प्रकाशते । यदेतत् ‘सत्यं’, तदेतत् ‘वाचः’ वागिन्द्रियस्य, ‘प्रतिष्ठा’ स्थिरावस्थानं । अनृतन्तु वाचंक्त-

८८६ तैत्तिरीये आरण्यके

स॒त्यं पर॑मं वद॒न्ति⁽९⁾ ⁽९⁾तप॑सा दे॒वा दे॒वता॒मग्र॒ आ-
य॒न्तप॒सर्ष॑यः सुव॒रन्व॑विन्द॒न् तप॑सा स॒पत्नान्॒ प्रणु॑-
दामारा॑ती॒स्तप॑सि सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॒त्तप॑: पर॒मं व-

---

मपि परैर्निराक्रियत इति न वाचः प्रतिष्ठा । तथासति लोके सत्ये भाषमाणे 'सर्वं' प्रामाणिकव्यवहारजातं, 'प्रतिष्ठितं', 'तस्मात्' कारणात्, 'सत्यं', एव 'परमसाधनमित्येवं केचिदनुष्ठातारः 'वदन्ति' ॥

तच्चारुणेमुखविकासरहित्यलक्षणमपरितोषं दृष्ट्वा द्वितीयं साधनमाह । ⁽९⁾"तपसा देवाः ० तस्मात् तपः परमं वन्दन्ति"⁽९⁾ इति। इदानीं स्वर्गे वर्तमाना अग्नीन्द्रादयः 'देवाः', 'अग्रे' पूर्वजन्मनि, अनुष्ठितेनानशनपरित्यागरूपेण कृच्छ्रचान्द्रायणादितपसा 'देवतां', 'आयन्' इदानीन्तनं देवतत्वं प्राप्ताः। तथा वसिष्ठादयो महर्षयः', पूर्वानुष्ठितेन 'तपसा', 'सुवरन्वविन्दन्' स्वर्गलोकमनुक्रमेण लब्धवन्तः। तथा वयमपीदानीमभिचाररूपेण तपसा 'सपत्नन्' शत्रून्, 'अरातीः 'अस्मदीयद्रव्यलाभविरोधिनः पुरुषानपि, 'प्रणुदाम' निराकुर्मः। अन्यदपि सर्वं फलजातं 'तपसि', 'प्रतिष्ठितं'। 'तस्मात्', अनशनरूपं 'तपः', 'परमं', मोक्षसाधनमिति* केचिद्वदन्ति ॥

---

* तस्मिंस्तपसि सर्वमपेक्षितं फलं प्रतिष्ठितं तस्मात् कारणात् तपः परमं मुक्तिसाधनमिति Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः । ९८७

द॑न्ति^(३) । ⁽⁴⁾दमे॑न दान्ताः कि॒ल्बिष॑मवधुन्वन्ति॒ दमे॑न ब्रह्मचारि॑णः सुव॑रगच्छ॒न्दमो॑ भू॒तानां॑ दु॒राधर्षं॑ दमे॑ स॒र्वं प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॒द्दमं॑ पर॒मं वद॑न्ति^(४) । ⁽५⁾शमे॑न शान्ताः शिव॒माच॑रन्ति॒ शमे॑न नाकं॑ मुनयोऽन्व॑विन्द॒ञ्छमो॑ भू॒तानां॑ दु॒राधर्षं॑ शमे॑ स॒र्वं प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा॒च्छमं॑ पर॒मं वद॑न्ति^(५) । ⁽६⁾दानं य॒ज्ञानां॑

---

अत्रापि पूर्ववदपरितोषं दृष्ट्वा* तृतीयं साधनमाह । ⁽⁴⁾“दमेन दान्ताः ० परमं वदन्ति”⁽⁴⁾ इति । ‘दान्ताः’ बाह्येन्द्रियनियमयुक्ताः पुरुषाः, तेन ‘दमेन’, स्वकीयं पापं विनाशयन्ति । तथा नैष्ठिक‘ब्रह्मचारिणः’, दमेन स्वर्गं ‘अगच्छन्’ । स च ‘दमः’, ‘भूतानां’ प्राणिनां, ‘दुराधर्षं’ आधर्षितुं सर्वतः सोढुं दुःशकः, तस्मिंश्च ‘दमे’, ‘सर्वं’ अपेक्षितं फलम्, ‘प्रतिष्ठितं’ । ‘तस्मात्’ कारणात्, ‘दमः’, ‘परमं’ मुक्तिसाधनं, इति केचित् ‘वदन्ति’ । अत्र सर्वत्र पूर्वसाधने परितोषराहित्यादुत्तरसाधनोक्तिर्द्रष्टव्या ॥

चतुर्थं साधनमाह । ⁽५⁾“शमेन शान्ताः ० शमः परमं वदन्ति”⁽५⁾ इति । ‘शान्ताः’ अन्तःकरणक्रोधादिरहिताः पुरुषाः, तेन ‘शमेन’, ‘शिवं’ मङ्गलं पुरुषार्थं, ‘आचरन्ति’ । नारदाद्याः ‘मुनयः’, ‘शमेन’, स्वर्गमलभन्त । अन्यत् पूर्ववत् ॥

---

* तत्रापि परितोषराहित्यात् इति ५ चिह्नितपुस्तकपाठः ।
5 Q

८८८ तैत्तिरीये आरण्यके

वरूथं॒ दक्षि॑णा लो॒के दा॒तार॑ꣳ सर्वभू॒तान्यु॑पजी॒व-
न्ति॒ दाने॑नाराती॒रपा॑नुदन्त॒ दाने॑न द्विष॒न्तो मि॒त्रा
भ॑वन्ति॒ दाने॒ सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा᳭द्दानं पर॒मं व-
द॑न्ति॥(६)॥ ^{(७)}धर्मो विश्व॑स्य॒ जग॑तः प्रति॒ष्ठा लो॒के धर्मि॑ष्ठं
प्र॒जा उप॑सर्पन्ति॒ धर्मे॑ण पा॒पम॑प॒नुद॑न्ति॒ धर्मे॒ सर्वं॒
प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा᳭द्धर्मं पर॒मं वद॑न्ति॥(७)॥ ^{(८)}प्र॒जन॑नं॒ वै

---

पञ्चमं साधनमाह। ^{(६)}“दानं यज्ञानां ० परमं वद-
न्ति”^{(६)} इति। गोहिरण्यादि‘दानं’, ‘यज्ञानां’, सम्बन्धिनो
‘दक्षिणा’, भवति। तस्मात् ‘वरूथं’ श्रेष्ठं, ‘लोके’, अपि ‘दातारं’
पुरुषं, वेदशास्त्रविदो मूढाश्च सर्वेऽपि पुरुषाः ‘उपजीवन्ति’।
तथा योद्धॄणां भटानां धनदानेन ‘अरातीः’ शत्रून्, ‘अपानुदन्त’
राजानो निराकृतवन्तः। ये तु प्रबलाः ‘द्विषन्तः’, तेऽपि ‘दानेन’,
तुष्टाः ‘मित्राः’, ‘भवन्ति’। अन्यत् पूर्ववत्॥

षष्ठं साधनमाह। ^{(७)}‘धर्मो विश्वस्य जगतः ० धर्मं परमं
वदन्ति’^{(७)} इति। तडागप्रपादिनिर्माणरूपः ‘धर्मः’, ‘विश्वस्य
जगतः’ सर्वस्य प्राणिजातस्य, ‘प्रतिष्ठा’ आश्रयः, इत्येतत्प्रसिद्धं।
तथा ‘लोके’, ‘धर्मिष्ठं’ अतिशयेन धर्मे वर्तमानं पुरुषं, ‘प्रजाः’,
सर्वाः, ‘उपसर्पन्ति’ धर्माधर्मनिर्णयार्थमुपगच्छन्ति। किञ्च
प्रायश्चित्तरूपेण ‘धर्मेण’, ‘पापं’, विनाशयन्ति। अन्यत् पूर्ववत्॥

सप्तमं साधनमाह। ^{(८)}“प्रजननं वै प्रतिष्ठा ० परमं प्रजननं

१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः। ८८६

प्रति॑ष्ठा लो॒के साधु प्र॒जाया॑स्तन्तुन्तन्वा॒नः पि॑तृ॒णाम॑नृ॒णो भ॑वति॒ तदै॑व त॒स्य अनृ॑णं॒ तस्मा॑त् प्र॒जन॑नं प॒रं वद॑न्ति^(८) । ^(९)अ॒ग्नयो॒ वै त्रयी॑वि॒द्या दे॑व॒यानः॒ पन्था॑ गार्हप॒त्य ऋक् पृ॑थि॒वी र॑थन्त॒रम॑न्वाहार्यपच॒नो* यजु॑र॒न्तरि॑क्षं वामदे॒व्यमा॑हवनी॒यः साम॑ सुव॒र्गो

---

वदन्ति"^(८) इति । 'प्रजननं' पुत्रोत्पादनं, यदस्ति, तदेव गृहस्थानां 'प्रतिष्ठा', पुत्रस्य गृहकृत्यनिर्वाहकत्वात् । सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणेति श्रुतेः । किञ्च । 'प्रजायाः' पुत्रपौत्रादिरूपायाः, 'तन्तुं' परम्परां, 'साधु तन्वानः' शास्त्रीयमार्गे यथा भवति तथा विस्तारयन्, 'पितॄणां' मृतानां पितृपितामहादीनां, 'अनृणो भवति' तदीयम्ऋणं पुत्रिणा प्रत्यर्पितं भवति । यत् 'प्रजननं', 'तदेव', 'तस्य' पुत्रिणः, ऋणापाकरणहेतुः । अन्यत् पूर्ववत् ॥

अष्टमं साधनमाह । ^(९)"अग्नयो वै त्रयी ० अग्नीन् परं वदन्ति"^(९) इति । गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीय इति ये 'अग्नयः', सन्ति, त एव 'त्रयीविद्या' वेदत्रयात्मकाः, वेदत्रयोक्तकर्मसाधनत्वात्^(†) वेदविहितत्वाच्च 'देवयानः' यागद्वारेण देवत्वप्रापकः, मार्गश्च । किं च । तेषामग्नीनां मध्ये 'गार्हपत्यः' अग्निः, 'ऋग्वेदात्मकः, 'पृथिवी'लोकस्वरूपः, 'रथन्तर'सामात्म-

---

* अन्वाहार्यपचनमिति B, N, Q, चिह्नितपुस्तकपाठः † धर्मसाधनत्वात् इति Q चिह्नितपुस्तकपाठः । 5 a 2

८६० तैत्तिरीये आरण्यके

लो॒को बृ॒हत्तस्मा॑द्धो॒मं प॑र॒मं वद॑न्ति॑^{(९)} । ^{(१०)}अ॒ग्नि॒हो॒त्रꣳ सा॒यं प्रा॒तर्गृ॒हाणां॒ निष्कृ॑तिः॒ स्विष्टꣳ॑ सुहु॒तं य॒ज्ञक्र॑तूनां॒ प्राय॑णꣳ सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ ज्योति॒स्तस्मा॑दग्निहो॒त्रं प॑र॒मं वद॑न्ति॑^{(१०)} । ^{(११)}य॒ज्ञ इति॑* य॒ज्ञेन॑

कश्चेति प्रशस्यते । 'अन्वाहार्यपचनः' दक्षिणाग्निः, 'यजुर्वेदान्तरिक्ष'लोक'वामदेव्य'सामात्मकः । 'आहवनीयाग्निस्तु 'सामवेद'- 'स्वर्गलोकबृहत्'-सामात्मकः । अन्यत् पूर्ववत् ॥

नवमं साधनमाह । ^{(१०)}“अग्निहोत्रꣳ ॰ परमं वदन्ति”^{(१०)} इति । ‘सायम्प्रातः’, च अनुष्ठितं ‘अग्निहोत्रं’, ‘गृहाणां’, ‘निष्कृतिः’ क्रयसाधनं मूल्यं, अग्निहोत्राभावे क्षुधितोऽग्निर्गृहान् दहेत् । किञ्च, अग्निहोत्रं, ‘स्विष्टं’ शोभनयागरूपं, ‘सुहुतं’ शोभनहोमरूपं । देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागो यागः । तस्य द्रव्यस्याग्नौ प्रक्षेपः होमः । किं च, एतत्, ‘यज्ञक्रतूनां’, ‘प्रायणं’ प्रारम्भः । अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावाग्रयणं चातुर्मास्य- निरूढपशुबन्धः सौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञाः । क्रतुशब्दो यूप- वत्सु सोमयागेषु रूढः । अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः† षोडशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्यामश्चेति सप्त सोमसंस्थाः क्रतवः । तेषां सर्वेषां यज्ञक्रतूनां प्रारम्भकं ‘अग्निहोत्रं’ । अत एव* स्वर्गस्य ‘लोकस्य’, ‘ज्योतिः’ प्रकाशकं । अन्यत् पूर्ववत् ॥

दशमं साधनमाह । ^{(११)}“यज्ञ इति यज्ञेन ॰ परमं वद-

---

* यज्ञो हि देवानामिति F, चिह्नितपुस्तकेऽधिकः पाठः ।
† उक्थ इति F, चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः। ८९१

हि दे॒वा दि॒वङ्ग॑ता य॒ज्ञेनासु॑रा॒नपानु॑दन्त य॒ज्ञेन॑ द्वि॒षन्तो॑ मि॒त्रा भ॑वन्ति य॒ज्ञे सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्माद्य॒ज्ञं पर॑मं वद॑न्ति^{(११)}। ^{(१२)}मान॒सं वै प्रा॑जाप॒त्यं प॒वित्रं॑ मान॒सेन॒ मन॑सा सा॒धु प॑श्यति मान॒सा ऋष॑यः प्र॒जाअ॑सृजन्त मान॒से सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मान्मान॒सं पर॑मं वद॑न्ति^{(१२)}।

---

न्ति"^{(११)} इति । 'यज्ञः', उत्तमं साधनं, 'इति', केचिदाहुः । 'यज्ञः', 'हि', 'देवानां', प्रियः । ते 'हि देवाः', पूर्वानुष्ठितेन 'यज्ञेन, स्वर्गं प्राप्ताः । किं च । 'यज्ञेन', एव तदा तदा 'देवाः', 'असुरान्', विनाशितवन्तः । किं च । सर्वकामप्राप्तिसाधनेन ज्योतिष्टोमेन द्वेषशान्तिकामस्य पूर्वं द्वेषं कुर्वन्तोऽपि शत्रवः 'मित्रा भवन्ति' । अन्यत् पूर्ववत् ॥

• एकादशं साधनमाह । (१२)"मानसं वै ० परमं वदन्ति"^{(१२)} इति । मनसा निष्पाद्यं 'मानसं' उपासनं, यदस्ति, तदेव 'प्राजापत्यं' प्रजापतिपदप्राप्तिसाधनं, अत एव 'पवित्रं' चित्तशुद्धिकारणं, 'मानसेन' उपासनेन, युक्तं 'मनः' अन्तःकरणं, यदस्ति, तेन एकाग्रेण 'मनसा', 'साधु पश्यति' अतीतानागतव्यवहितादिवस्तुजातं योगी सम्यक् साक्षात् करोति। एतच्च योगशास्त्रे पतञ्जलिना बहुधा प्रपञ्चितं । 'मानसाः' एकाग्रमनोयुक्ता विश्वामित्रादयः 'ऋषयः', स्वसङ्कल्पमात्रेण बह्वीः 'प्रजाः', 'असृजन्त' । अन्यत् पूर्ववत् ॥

८६२ तैत्तिरीये आरण्यके

(१३)न्यास॒ इत्या॑हुर्मनी॒षिणो॒ ब्रह्मा॑णं(१३)। (१४)ब्रह्मा॒ विश्व॑: कत॒मः स्व॑य॒म्भुः प्र॒जाप॑तिः संवत्स॒र इति॑(१४)। (१५)संव॑त्स॒रोऽसा॑वादि॒त्यो य ए॒ष आ॑दि॒त्ये पुरु॑षः॒ स प॑रमे॒ष्ठी

द्वादशं साधनमाह । (१३)“न्यास इत्याहुर्मनीषिणो ब्रह्मा- णं”(१३) इति । ‘न्यासः’,* इत्युक्तो यो मोक्षहेतुः, तं, ‘ब्रह्माणं’ हिरण्यगर्भरूपं, ‘मनीषिणः’ बुद्धिमन्तो महर्षयः स्तुतिकर्तारः, ‘आहुः’ । तथा, “संन्यासाद्ब्रह्मणः स्थानं” इति स्मर्यते । हि- रण्यगर्भप्राप्तेरन्तरङ्गसाधनत्वात्तद्रूपत्वं ॥

तमेव संन्यासं स्तोतुन्तत्प्राप्यस्य हिरण्यगर्भस्य स्वरूपं प्रपञ्चयति । (१४)“ब्रह्मा विश्वः ० संवत्सर इति”(१४) इति । यः ‘ब्रह्मा’ हिरण्यगर्भः, सोऽयं ‘विश्वः’ सर्वजगदात्मकः । ‘कतमः’ अतिशयेन सुखरूपः । ‘स्वयम्भूः’ उत्पादकाभ्यां मातापितृभ्यां विना स्वयमेवोत्पन्नः । ‘प्रजापतिः’ प्रजानां पालकः । ‘संवत्सरः’ का- लात्मकः । ‘इति’शब्दः प्रदर्शनार्थः । इत्यादिसर्वरूपत्वमुन्नेय- मित्यर्थः ॥

पुनरपि संन्यासस्तुतये हिरण्यगर्भावयवस्य संवत्सरस्य माहात्म्यं दर्शयति । (१५)“संवत्सरोऽसौ परमेष्ठी ब्रह्मात्मा”(१५) इति । यः अयं, ‘संवत्सरः’ कालः, उक्तः, सः ‘असौ’, ‘आदित्य- स्वरूप एव, आदित्यगत्यभ्यासेन निष्पादितत्वात् । ‘य एषः’, तस्मिन् ‘आदित्यमण्डले पुरुषः’, ‘सः’, एव ‘परमेष्ठी’ हिरण्य-

---

* सन्यास इति F, चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः । ८६३

ब्रह्मा॒त्मा^{(१५)}। ^{(१६)}याभि॑रादि॒त्यस्तप॑ति र॒श्मिभि॑स्ताभिः॑ प॒र्जन्यो॑ वर्षति प॒र्जन्ये॑नौषधिवनस्प॒तयः॑ प्र॒जाय॑न्त ओ- षधिवनस्प॒तिभि॒रन्नं॑ भव॒त्यन्ने॑न प्रा॒णः प्रा॒णैर्बलं॒ बले॑न तप॒स्तप॑सा श्र॒द्धा श्र॒द्धया॑ मे॒धा मे॒धया॑ मनी॒षा

गर्भरूपः, आदित्यमण्डलद्वारेण हिरण्यगर्भस्य प्राप्यत्वात् । स च परमेष्ठी ‘ब्रह्म’ सर्वजगत्कारणं वस्तु, तथैव ‘आत्मा’ सर्वेषां प्रत्य- गात्मभूतः ॥

एवमादित्यादिद्वारा संवत्सरं प्रशस्य तमादित्यमण्डलद्वारेण सर्वव्यवहारहेतुतया प्रशंसति । ^{(१६)}“याभि॑रादि॒त्यस्तप॑ति विज्ञानादानन्दो ब्रह्मयोनिः”(१६) इति । अयं ‘आदित्यः’, ‘याभिः’ उष्णरूपाभिः, ‘रश्मिभिः’, ‘तपति’ प्रभूतं सन्तापं करोति । ‘ताभिः’ तीव्ररश्मिभिः, भूमिगतञ्जलमादाय ‘पर्जन्यः’, भूत्वा ‘वर्षति’ । तेन च ‘पर्जन्येन’ वृष्टिजनकेन, व्रीह्याद्याः, ‘ओषधयः, अश्वत्थपनसाद्याः, ‘वनस्पतयश्च प्रकर्षेणोत्पद्यन्ते । ‘ओ- षधिभिः, ‘वनस्पतिभिः’, च भोज्यं ‘अन्नं’, सम्पद्यते । तेन च ‘अन्नेन’, ‘प्राणाः’, पोषिताः भवन्ति । तैश्च पुष्टैः ‘प्राणैः’, शरीरे ‘बलं’, सम्पद्यते । तेन ‘बलेन’, कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपं ‘तपः’, सम्पाद्यते, तेन च ‘तपसा’, शुद्धचित्तस्य तत्त्वज्ञानविषया ‘श्रद्धा’, जायते । तया च ‘श्रद्धया’, युक्तस्यैकाग्रचित्तस्य* ‘मेधा’ गुरूपदिष्टग्रन्थ- तदर्थधारणशक्तिः, उपजायते । तया च ‘मेधया’, ‘मनीषा’

---

* पुरुषस्यैकाग्रचित्तस्येति F चिह्नितपुस्तकपाठः

८६४ || तैत्तिरीये आरण्यके

म॑नी॒षया॒ मनो॒ मन॑सा॒ शान्तिः॒ शान्त्या॑ चि॒त्तं चि॒त्तेन॒ स्मृतिः॑ स्मृ॒त्या स्मा॒रः स्मा॒रेण॑ वि॒ज्ञानं॑ वि॒ज्ञाने॑नात्मानं॑ वेदयति तस्मा॒दन्नं॒ दद॒न्त्सर्वा॑ण्ये॒तानि॑ ददात्यन्नात् प्रा॒णा भ॑वन्ति भू॒तानां॑ प्रा॒णैर्मनो॒ मन॑सश्च वि॒ज्ञानं॑ वि॒ज्ञाना॑दान॒न्दो ब्र॑ह्मयो॒निः॥ १६ ॥ । (१७)स वा

· तत्त्वविषया बुद्धिः, उत्पद्यते । तया च 'मनीषया', 'मनः' निरन्तरन्तत्त्वविषयं मननं उपजायते । तेन च 'मनसा' मननेन, कामक्रोधादिदोषस्यावसराभावात् 'शान्तिः', उपजायते । तया च 'शान्त्या', विक्षेपरहितस्य 'चित्तं' चेतनं तत्त्वविषयं प्रमाणजनितं ज्ञानं उपजायते । तेन च 'चित्तेन' ज्ञानेन, निद्रादिव्यवहारव्यवधानेऽपि तत्त्वविषयां 'स्मृतिं', प्राप्नोति । तया च निद्राद्यनन्तरभाविन्या 'स्मृत्या', 'स्मारं' निरन्तरस्मरणं, प्राप्नोति । तेन च 'स्मारेण', 'विज्ञानं' विजातीयप्रत्ययव्यवधानराहित्येन विशिष्टं सन्ततं ज्ञानं, प्राप्नोति । तेन च 'विज्ञानेन' सन्ततेन, 'आत्मानं वेदयति' परमात्मानं सर्वदा अनुभवति । यस्मादन्नस्योक्तप्राणबलादिपरम्परया परमात्मानुभवहेतुत्वं 'तस्मात्', ईदृशं 'अन्नं', 'ददन्', पुरुषः, 'सर्वाण्येतानि' प्राणादीन्यात्मानुभवान्तानि वस्तूनि, 'ददाति' । अन्नदानस्य सर्वदानरूपत्वं विस्पष्टयितुमुक्तमेवार्थं पुनरप्यन्नात्प्राणा भवन्तीत्यादिवाक्येन सङ्क्षिप्योपन्यस्यते । प्राणादिपरम्परयोत्पन्नात् 'विज्ञानात्', 'आनन्दः'

१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः । ८६५

ए॒ष* पु॒रु॑षः पञ्च॒धा प॑ञ्चा॒त्मा येन॒ सर्व॑मि॒दं प्रोतं॑ पृथि॒वी चा॒न्तरि॑क्षञ्च॒ द्यौश्च॒ दिश॑श्चावान्तरदि॒शाश्च॒ स वै

परमानन्दरूपो भूत्वा, ‘ब्रह्म’ वेदान्तप्रतिपाद्यं, ‘योनिः’ जग- त्कारणं। यद्वा ‘ब्रह्मणो वेदस्य, ‘योनिः’ कारणं, तादृग्रूपः स्वयं भवति ॥

यथोक्तं सन्न्यासमेव स्तोतुं तेन सन्न्यासेन प्राप्ततत्त्वज्ञानं पुरुषं प्रशंसति । $^{(१०)}$“स वा एष पुरुषः ० सत्यो महस्वा- न्तपसोवरिष्टात्”$^{(१०)}$ इति। यः पुरुषः सन्न्यासपुरःसरं तत्त्व- ज्ञानं सम्पादयति ‘सः’, एव ‘एष पुरुषः’ सर्वात्मकः सन्, ‘पञ्चधा’ पञ्चभिः प्रकारैः, ‘पञ्चात्मा’ पञ्चविधवस्तुस्वरूपः, भवति । शब्दस्पर्शादिकं गुणपञ्चकं, पृथिव्यादिकं भूतपञ्चकं, चक्षुश्रोत्रादिकं ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं, वाक्पाण्यादिकं कर्मेन्द्रियपञ्चकं, प्राणापाना- दिकं वायुपञ्चकं, एतावतां वस्तूनां स्वरूपभूत इत्यर्थः । यद्वा । पञ्चभिरात्मभिर्युक्तः ‘पञ्चधा’ वर्तते । तथा च पुराणे अभिहितं ।

“भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च प्रधानात्मा तथा भवान्। आत्मा च परमात्मा च त्वमेकः पञ्चधा स्थितः” ॥ इति ॥

‘येन’ ब्रह्मस्वरूपेण पुरुषेण, ‘सर्वं’, ‘इदं’ जगत्, सूत्रे मणिगणा इव ‘प्रोतं’ प्रकर्षेण स्यूतं,† व्याप्तमित्यर्थः । तदेव सर्वं पृथिवी चेत्यादिना प्रपञ्च्यते । ‘सः’ एव पृथिव्यादिवस्तुव्यापी पुरुषः’ ‘सर्वं,’ ‘इदं’ वर्त्तमानं, ‘जगत्’, तच्छदृश्याव्यतिरेकेणाभावात्,

---

* स एष इति N चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† प्रकर्षेण ओतमिति Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
5 R

८६६ तैत्तिरीये आरण्यके

सवमि॒दं जग॑त्स॒ भूतं॒ स भव्य॑ञ्जिज्ञासक्लृ॒प्त ऋ॑तजा रयिष्ठाः श्रद्धा स॒त्यो मह॑स्वांस्त॒मसो॒वरि॑ष्टात्*(१७) । (१८)ज्ञात्वा तमे॒वं मन॑सा हृ॒दा च॒ भूयो॑ न मृ॒त्युमुप॑या-

तथा ‘भूतं’ अतीतञ्च, जगत् ‘सः’, एव । ‘भव्यं’ भविष्यदपि, जगत् स एव । ननु तत्त्ववित् पुरुषो मूढवद्धस्तपादादियुक्तदेहरूप एव दृश्यते, न तु सर्वजगत्स्वरूप इति चेत् । मैवं । यतः अयं ‘जिज्ञासक्लृप्तः’ जिज्ञासया वेदान्तविचारेण सर्वात्मकतया निश्चितो भवति । ‘ऋतजाः’ ऋतेन सत्येन प्रामाणिकेन ज्ञानेन सर्वात्मा जातः, जिज्ञासाकाले भ्रान्तिज्ञानरूपेषु पूर्वपक्षेषु निराकृतेषु प्रामाणिकेन सिद्धान्तज्ञानेन तादृशो† भवति । स च ‘रयिष्ठाः’ रयिर्धनं, गुरूपदेशः, तत्रैव तिष्ठति, न तूपदेशरहितानां प्रतीयत इत्यर्थः‡ । ईदृशस्वरूपविज्ञानस्य श्रद्धया लभ्यत्वादसौ ‘श्रद्धारूपः’ । “श्रद्धावान् लभते ज्ञानं” इति श्रुतेः । सत्यं अबाध्यं यत् ब्रह्म, तत्स्वरूपत्वादयं ‘सत्यः’ । ‘महस्वान्’ तेजस्वान्, स्वयं प्रकाशत इत्यर्थः । अत एव ‘तमसा’ संसारकारणेनाज्ञानेन, वियुक्तत्वात् उपरिष्टात् वर्त्तते§ ॥

इत्थं संन्यासपूर्वकज्ञानयुक्तं पुरुषं प्रशस्य ज्ञानफलं दर्श-

---

* उपरिष्ठा इति N, O, चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† ईदृशो जातो भवति इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।
‡ तदुपदेशरहितानां तथा न प्रतीयत इत्यर्थः । इति Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
§ उपरिष्टाद्वर्त्तमान इति Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके ६३ अनुवाकः। ८५७

हि वि॒द्वान्^(१८) । ^(१९)तस्मा॒न् न्यास॑मेषां तप॑साम- तिरि॑क्तमाहु॑:^(१९) । ^(२०)वसु॑रण्वो वि॒भूर॑सि प्रा॒णे त्वम॑- सि॒ सन्धाता ब्रह्म॑न् त्वम॑सि॒ विश्व॑सृत्तेजोदा*स्त्वम॑स्य॒ग्ने-

---

यति । ^(१८)"ज्ञात्वा तमेवं ॰ उपयाहि विद्वान्"^(१८) इति । हे आरुणे त्वं 'तं' परमात्मानं, 'हृदा' हृत्पुण्डरीकनियमितत्वात्† हृदयरूपेण, 'मनसा', 'एवं' पूर्वोक्तसन्यासरूपसाधनप्रकारेण, 'ज्ञात्वा', 'विद्वान्' तेन ज्ञानेन युक्तः सन्, 'भूयः' पुनः, 'मृत्युं', 'न उपयाहि' मा प्राप्नुहि । ज्ञानिनो वर्त्तमानदेहपाते सति जन्माभावात् पुनर्मृत्युर्नास्तीत्यर्थः ॥

बहुधाप्रशस्तं सन्यासमुपसंहरति । ^(१९)"तस्मान् न्यासमेषां तपसामतिरिक्तमाहुः"^(१९) इति । यस्मात् परमपुरुषार्थस्यान्तरङ्गं साधनं, तस्मात् 'एषां' सत्यादीनां, 'तपसां', मध्ये सन्यासं 'अति- रिक्तं' अत्युत्कृष्टं साधनं, मनीषिणः 'आहुः' ॥

सन्यासाद्दूर्ध्वं प्रणवेनात्मनि समाधिर्विधेयः । तस्मिन् समाधौ विघ्नपरिहारार्थमादावन्तर्यामिणः सर्वकारणत्वेन स्तुतिं दर्श- यति । ^(२०)"वसुरण्वो विभूरसि ॰ ब्रह्मणे त्वा महसे"^(२०) इति । हे 'ब्रह्मन्' अन्तर्यामिन्, 'वसुरण्वः' वसूनां वस्तुतत्त्वस्य, 'रण्वः' रणिता, कथयिता, अस्मदनुग्रहार्थमुपदेष्टा, 'असि' । तथा 'विभूः' हिरण्यगर्भविराडादिविविधरूपेणोत्पन्नः, 'असि' । 'प्राणे'

---

* विश्वसृष्ट्कतेजोदा इति B, N, O, Q, चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† हृत्पुण्डरीकेण नियमितत्वादिति Q, चिह्नितपुस्तकपाठः ।
R 2