विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

चतुर्थोऽङ्कः । ११९ उर्वशी—कधं संगमणीओ अअं मणी । अदो एव्व महारा- एण आलिङ्गिदा जेव्व एदवत्थम्हि संवुत्ता । राजा—(उत्सङ्गे मणिं संनिवेश्य ।) स्फुरता विच्छुरितमिदं रागेण मणेर्ललाटनिहितस्य । श्रियमुद्वहति मुखं ते बालातपरक्तकमलस्य ॥ ७२ ॥ उर्वशी—पिअंवद, महन्तो क्खु कालो अम्हाणं पडिट्ठाणदो निग्गदाणम् । कदाइ असूइस्सन्ति पकिदिओ अम्हाणम् । ता एहि । गच्छम्ह । (इत्युत्तिष्ठत ।) राजा—यदाह भवती । उर्वशी—अथ कथं महाराओ गन्तुं इच्छदि । राजा— अचिरप्रभाविहसितैः पताकिना सुरकार्मुकाभिनवचित्रशोभिना । गमितेन खेलगमने विमानतां नय मां नवेन वसतिं पयोमुचा ॥ ७३ ॥ ———————————————————————————————— १ कथं संगमनीयोऽयं मणिः । अत एव महाराजेनालिङ्गितैवैतदव- स्थास्मि संवृत्ता । २ प्रियंवद, महान्खलु काल आवयोः प्रतिष्ठानान्निर्गतयोः । कदाचिद- सूयिष्यन्ति प्रकृतय आवाम् । तदेहि । गच्छावः । ३ अथ कथं महाराजो गन्तुमिच्छति । ———————————————————————————————— प्रप्रकारकम् अनिर्वचनीयदृष्टमिति यावत् ॥ ७१ ॥ उर्वशी । कथ संगमनीयोऽय मणि । अत एव महाराजेनालिङ्गितैवैतदवस्थास्मि संवृत्ता ॥ उर्वशी । प्रियंव- महान्खलु काल आवयो प्रतिष्ठानान्निर्गतयो । कदाचित्सूयिष्यन्ति प्रकृतय आवाम् । तदेहि । गच्छाव । प्रतिष्ठानारिति प्रयागपूर्वतीरस्थित झूषी संज्ञकस्थलसगराद् ॥ उर्वशी । अथ कथ महाराजो गन्तुमिच्छति ॥ अचिरप्रभेति । हे सलीलग-

१२० विक्रमोर्वशीये (चर्चरी।) पाविअसहअरीसंगमओ पुल्लअपसाहिअभुअङ्गओ। सेच्छापत्तविमाणओ विहरइ हंसजुआणओ ॥ ७४ ॥ (इति खण्डधारया निष्क्रान्तौ।) चतुर्थोऽङ्कः।

१ प्राप्तसहचरीसङ्गमः पुल्कप्रसाधितारः। स्वेच्छाप्राप्तविमानो विहरति हंसयुवा ॥

मने अचिरप्रभा विद्युत्तद्विलसिते हेतुमत्तः। सुरकार्मुकमेवाभिनवं नूतनं वि- भ्रमादेश्यं तेन शोभमानेन। 'आभ्रेदद्याश्चर्ययोश्चित्रम्' इति त्रिकाण्डी। वि मानत्वं प्रापितेन सम्भाव्येनेति शेषः। नूननेव मेघेन् मां गृहं प्रापय॥ ७३॥ हंसव्यापदेशेनाह—पावियइति। प्राप्तसहचरीसंगम पुळकप्रसाधिताङ्गः। से च्छाप्राप्तविमानो विहरति हंसयुवा॥ प्रसाधितं भूषितम्। स्वेच्छयैव प्राप्तं वि मानं यानं येन। स्वेच्छया विहरतीत्यर्थः। यद्वा स्वेच्छया ईश्वरेच्छया प्राप्तो विशिष्टो मानः प्रियासङ्गादिजनितास्य सत्कार्थो येन। एते अभिमानोपनीतमन्त्रो मयान ॥ ७४ ॥ खण्डधारयेति। खण्डधारख्या गीतिमुक्ता निष्क्रान्ता मित्यर्थः। तल्लक्षणं च पूर्वमुक्तम्॥ विश्रुतिर्विक्रमोर्वश्याश्चतुर्थेऽङ्के यथामति। निर्मिता रङ्गनाथेन मद्भद्रैः संशोध्यतामिदम्॥ इति श्रीमद्दिव्वेकरमौक्तिकुलमौलिमण्डनरङ्गनाथदीक्षितृ शिवधराएकृष्णतनूजेनरङ्गनाथनिर्मितायां विक्रमोर्वशीयप्र- शिकायां चतुर्थाङ्कोऽगमत् ॥

पञ्चमोऽङ्कः । (ततः प्रविशति हृष्टो विदूषकः ।) विदूषकः - ही ही भो, दिट्ठिआ चिरस्स कालस्स उव्वसी- सहाओ तत्तभवं राजा णन्दनवणप्पमुहेसु पदेसेसु विहरिअ पडि- णिउत्तो । पविशिअ णअरं दाणीं सऋआणुसासणेण पइदिमण्डल अणुरञ्झन्तो रज्जं करेदि । असंताणत्तण वज्झिअं मे ण किंचि सोअणीअम् । अज्ज तिधिविसेसो त्ति भअवदीणं गङ्गाजमुणाण संगमे देवीए सह किदाभिसेओ संपदं सवभारिअ उपविट्ठो । ता जाव अणकरणीअमाणस्स भवण्णुत्तेवणमहम्हाई भादुको विअ होमि । (इति परिक्रामति ।) (नेपथ्ये ।) हद्धी हद्धी । एसो तालवन्तपिधाण णिक्खिविअ णीअमाणो १ ही ही भो, दिष्ट्या चिरस्य कालस्योर्वशीसहायस्तत्रभवान्राजा नन्दनवनप्रमुखेषु प्रदेशेषु विहृत्य प्रतिनिवृत्तः । प्रविश्य नगरमिदानीं स्वकार्यानुशासनेन प्रकृतिमण्डलमनुरञ्जयन् राज्यं करोति । असन्तानत्वं वर्जयित्वास्य न किमपि शोचनीयम् । अद्य तिथिविशेष इति भगवत्यो- र्गङ्गायमुनयोः संगमे देव्या सह कृताभिषेकः संप्रतमुपकार्यायामुपविष्टः । तद्यावत्कलङ्क्रियमाणस्याङ्गानुलेपनमाल्याभागी भ्रातेव भवामि । २ हा धिक् हा धिक् । एष तालवृन्तपिधानं निक्षिप्य नीयमा- इदानीं विश्ववक्त्रमुखनायिकरूपोत्तराधं तावद्वेगमाह—तत इति । उर्वशी- सहितावगमनतो दृष्टः ॥ विदूषकः । ही ही भो इत्याश्चर्ये । दिष्ट्या विरला- त्मात् । चिरस्येत्याव्ययम् । उर्वशीसहायस्तत्रभवान्राजा नन्दनवनप्रमुखेषु प्रदे- शेषु विहृत्य प्रतिनिवृत्तः । प्रविश्य नगरमीदानीं स्वकार्यानुशासनेन प्रकृतिमण्डलं मनुरञ्जय राज्यं करोति । असन्तानत्वं वर्जयित्वास्य न किमपि शोचनीयम् । तिथिविशेष इति भगवत्योर्गङ्गायमुनयोः सङ्गमे देव्या सह कृताभिषेकः स- मुपकार्यायामुपविष्टः । अलङ्कृतमुपविष्ट इत्यपि पाठः । तद्यावत्कलङ्क्रियमा- णस्याङ्गानुलेपन माल्याभागी भ्रातेव भवामि । तिथिविशेषात् स्नायान्ति । कृता- दर्शो विसिक्तवान् । उपकार्यामिति गन्धदर्पः । प्राकृते निष्कमचन्नमत इत्यभियुक्तोऽत्र समभावि । पडिदा इति पाठे तु युक्त एवार्थः । उपका- र्यामिका इति विवक्षितम् ॥ नेपथ्य इति । पुटिकायांवृक्षशाखाद्वितयम् । त- ण्युक्तं यत्र तद् द्विर हा धिक् एष तालवृन्तपिधानं नीयमानं २।

१०० विक्रमोर्वशीये अच्छादाविरहिदेण मोलिरअणदाए जोइदो मणी आमिससङ्किणा गिद्धेण आक्खित्तो । विदूषकः—(आकर्ण्य ।) अधाहिदं अधाहिदम् । परमबहुमदो क्खु तव वअस्स संगमणीओ णाम चूडामणी । अदो क्खु असम- त्तेणेवत्थो एव्व तत्तभवं आसणादो उट्ठिदो । ता पासपरिवत्ती होमि । (इति निष्क्रान्तः ।) प्रवेशकः । (ततः प्रविशति राजा सूतश्च धनुर्द्धेधकौ परिजनश्च ।) राजा—वेधक वेधक, आत्मनो वधमाहर्त्ता कासौ विहगतस्करः । येन तद्यथम् स्तेयं गोपुरेव गृहे कृतम् ॥ १ ॥ किरातः—ऐसो अग्गमुहल्लग्गहेमसूत्तेण मशिणा अणुरञ्जअन्तो विअ आआसं भमदि । नोऽष्मरोविरहितेन मौलिचित्रतायां योजितो मणिरमिषशङ्किना गृध्रेणा- क्षिप्तः । १ अत्याहितमत्याहितम् । परमबहुमतः खलु तव वयस्य संगमनीयो नाम चूडामणिः । अतः प्रत्यक्षमानेपथ्य एव तत्रभवानासनत उत्थितः । तत्पार्श्ववर्ती भवामि । २ एषोऽग्रमुखग्रहममुखेण मणिनानुग्रवप्रियाकाशं भ्रमति । तोधिरहितव अथ हूवा आर्अरलतया योजितो मणिरमिषशङ्किना गृध्रेणा- क्षिप्तः । गमन ताउटतडम् इति त्रिकाण्डी ॥ विदूषकः । अत्यादिश्रणा- हितम् । अत्यहित महाभीति कर्म भीषानपेक्षिक' इति त्रिकाण्डी । परमबहु- मतः खलु तव वयस्य संगमनीयो नाम चूडामणिः । अतः प्रत्यग्रमानेपथ्य एव तत्रभवानासनत उत्थितः । तत्पार्श्ववर्ती भवामि । प्रवेशकलक्षणमु- क्तम् । वेधक इति दिशाटनम् । इषिदृषक इत्यपि ॥ आत्मनो वधमाह- र्तेति । शस्त्रहस्तः तद्यथमभयम् । गोमु पलङ्कृत ॥ १ ॥ किरातः । ल्नेन्मुन्तरप्रहेशगुदत्त मणितनुरञ्जवशिकदाथ भ्रमती । 'मुखकोटिलग्न- इ

पञ्चमोऽङ्कः । १०३ राजा—पश्याम्येनम् । असौ मुखालम्बितहेमसूत्रं बिभ्रन्मणिं मण्डलशीघ्रचारः । अलातचक्रप्रतिमं विहङ्गः सद्ररागलेखावलयं तनोति ॥ २ ॥ कथय । किं सम्प्रति कर्तव्यम् । विदूषक —(सरोषं १) भो, अल एत्थ घिणाए । अवराही सासणीओ । राजा—सम्यगाह भवान् । धनुर्धनुस्तावत् । परिजनः—२जं भट्टा आणवेदि । (इति निष्क्रान्तः ।) राजा—न दृश्यते हि विहगाधमः । विदूषकः—३इदोइदो दक्खिणन्तरेण चलिदो सउणिहदाओ । राजा—(दृष्ट्वा ।) इदानीं प्रभापल्लवितेनासौ करोति मणिना खगः । अशोकस्तबकेनेव दिङ्मुखस्यावतंसकम् ॥ ३ ॥ यवनी—(धनुर्हस्ता प्रविश्य ४) भट्टा, एदं ससरं चावम् । १ भो, अलमत्र घृणया । अपराधी शासनीयः । २ यद्भर्ताज्ञापयति । ३ इत इतो दक्षिणान्तरेण चलितः शकुनिहतकः । ४ भर्त्त इदं सशरं चापम् । हरि पाठः । भ्रमयुक्तेलय मुक्तमथेति पूर्वमेवतन्नियम्यग्रेहम् ॥ अला विति । मण्डलाकारभ्रमणे शीघ्रं चरो यश्चिरः । अङ्गाङ्ग जगते चन्दु तस्य चक्रम् । तत्प्रतिमं सादृश्यम् । तस्य मणे रागलेखा तस्या वलयं मण्डलम् ॥२॥ विदूषकः । भो, अलमत्र घृणया । अपराधी शासनीयः ॥ परिजनः । यद्भर्ताज्ञापयति ॥ विदूषकः । इत इतो दक्षिणान्तरेण चलितः शकुनिहतकः ॥ प्रभेति । प्रभाया फुल्ला पल्लवितश्च विस्तृतश्च ॥ ३ ॥ अधीऽश्रोऽतिकम् । क्रमशोग्रतो याहादी । प्रविष्टेऽ हस्ते चापं यत्नa क्रम्यमतिपम् ई०-

१२४ विक्रमोर्वशीये राजा—किमिदानीं धनुषा । बाणपथातीतं क्रव्यभोजनं । तथाहि । आभाति मणिविशेषो दूरमिदानीं पतत्रिणा नीतः । नक्तमिव लोहिताङ्गः परुषघनच्छेदसंस्पृक्तः ॥ ४ ॥ आर्य लातव्य । कञ्चुकी—आज्ञापयतु देवः । राजा—मद्वचनादुच्यन्तां नागरिकाः सायं निवासवृक्षाग्रे वि- धीयतां विहगावधः । कञ्चुकी—यथाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः ।) विदूषकः—भो, विसमीभवु भव संपदम् । कहिं गदो सो रवणुकुम्भीलओ भवादो सासणादो मुञ्चिस्सदि । (इत्युपविशतः ।) राजा—वयस्य, रत्नमिति न मे तस्मिन्मणौ प्रयासो विदूरमोतिशते । प्रियया तेनास्मि सरो संगमणीयेन संगमितः ॥ ५ ॥ (ततः प्रविशति सशरं मणिमादाय कञ्चुकी ।) कञ्चुकी—जयति जयति देवः । अनेन निर्भिन्नतनुः स वध्यो । रोषेण ते मार्गणतां गतेन १ भो, विश्रम्यतु भवान्संप्रतम् । कुत्र गतः स रत्नकुम्भीरको भवतः शासनान्मुच्येत । विहगवधः ॥ आभातीति । मणिविशेषः उत्कृष्टो मणिः । लोहिताङ्गो मङ्गलः । कान्तिमात्रा महीसुतः इति च सः । परुषघनच्छेदः परिणतमेघखण्डः ॥ ४ ॥ लातव्य इति कञ्चुकितः संज्ञाम् । तच्चामुमुक्ते प्रकृष्टम् ॥ विदूषकः । भो विश्राम्यतु भवान्संप्रतम् । कुत्र गतः स रत्नकुम्भीरको भवतः शासनान्मुञ्चेत । 'कुम्भी- रकाः कण्डोलवृक्षकल्पः प्रच्छन्न इति शेषः ॥ रत्नमिति मेति । विदू- रगतं वर्णशून्यास्तित्वं जीयते । संगमणीयेन तन्नाम्ना । संगमयेन सह संगमितः ॥ ५ ॥ अनेनेति । निर्भिन्नतनुर्विदारितशरीरः । वयमणीयं विहितः । मार्गणतां गतेन

पञ्चमोऽङ्कः । १२५ प्राप्तापराधोचितमन्तरीक्षा त्समौलिरत्नः पतितः पतत्री ॥ ६ ॥ (सर्वे विस्मयं रूपयन्ति ।) कञ्चुकी—अभिप्रेतोऽयं मणिः कस्मै प्रदीयताम् । राजा—वेधक, गच्छ । कोशपेटके स्थापयैनम् । किरात—'जं भट्ठा आणवेदि त्ति । (इतिमणिमादाय निष्क्रान्तः ।) राजा—(शस्त्रस्य प्रति ।) आर्य, जानाति भवान्कस्यायं बाण इति । कञ्चुकी—नामाङ्कितो दृश्यते । नात्र मे वर्णविभावसहा दृष्टिः । राजा—तदुपक्षेपय शरं यावन्निरूपयामि । विदूषक—किं भवं विमारेदि । राजा—शृणु तावदहर्तुर्नामाक्षराणि । विदूषक—अवहिदो म्हि । राजा—(वाचयति ।) उर्वशीसंभवस्यायमैलसूनोर्धनुष्मतः । कुमारस्यायुषो बाणः संहर्ता द्विषदायुषाम् ॥ ७ ॥ विदूषक—दिट्ठिआ संताणण वड्ढदि महाराओ । १ यदाज्ञापयतीति । २ किं भर्ता विचारयति । अवहितोऽस्मि । ४ दिष्ट्या सन्तानेन वर्धते महाराजः । वचनात् प्रभावः शासनं बोधनम् । अपराध्योचितं योग्यं शासनमित्यर्थात् ॥६॥ जायतेऽस्य ना कोशाभ्यन्तरस्थाने बभ्रौ स्थितपेटिकायां वरात्र । किरात । यद् नाप यतः ... पयति तत्र मम नयः शब्दयोगेन निरूपयामीति भविष्यदर्थे ॥ विदूषकः । किम् अत्र विचारयति ॥ विदूषकः । अवहितोऽस्मि ॥ उव नयन्त्येति । तस्य पुरूरवसः सूतोः पुत्रस्य । आयुर्नामधेय कुमारस्य । ० सायुषं । पञ्चाधिनार्थम् ॥ ॥ विदूषकः । दिष्ट्या संतानेन वर्धते

An accurate line-by-line transcription of the Devanagari text from the image:

१२६ विक्रमोर्वशीये राजा—कथमेतत् । सखे, अनिमिषा वियुक्तोऽहमुर्वश्या । न कदाचिदपि तत्रभवती गर्भाविर्भूतदोहदाप्युपलक्षिता । कुत एव प्रसूति । किं तु आविलपयोधराग्रं लवलीदलपाण्डुराननच्छायम् । कतिचिदहनि शरीरं श्वथवलयमिवाभवत्तस्या ॥ ८ ॥ विदूषकः—मा मव मानुसीधम्मं दिव्वाए ताए संभावेदु । पभावगूढाइं ताण चरिदाइं । राजा—अस्तु तावदेव यथाह भवान् । पुत्रसंवरणे किमिव कारणं तत्रभवत्या । विदूषकः—मा बुद्धी म राजा परिहरिस्सदि त्ति । राजा—कृतं परिहासेन । चिन्त्यताम् । विदूषक —को देवरहस्साइं तकइस्सदि । कञ्चुकी—(प्रविश्य ।) जयति जयति देव । देव, च्यवनाश्र- मात्कुमारं गृहीत्वा तापसी संप्राप्ता देवं द्रष्टुमिच्छति । राजा—उभयमप्यविलम्बितं प्रवेशय । कञ्चुकी—यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रम्य तापसीसहिते कुमारं मादाय प्रविष्टः ।) १ मा भवांमानुषीधर्मं दिव्यायास्तस्याः संभावयतु । प्रभावगूढानि तासां चरितानि । २ मा बुद्धौ मां राजा परिहरिष्यतीति । ३ को देवरहस्यानि तर्कयिष्यति । राज्ञः पिहत्वात्तदन इति सागरः ॥ अनिमिषी देववनिते। अन्यत्र नेमिनेमस श्चात् इत्यपि क्वचित्पाठः । सवमत्राच्छादनं यह्नेसशदाने पनेऽपि च इति कोषः ॥ आविषेति । आविलं मलिनम् । लवली लताविशेषः । छा येति केचित् । आननं मुखम् । आनीलचूचुकान्नम् इत्यपि पाठः । चूचुकं तु कुचाग्रं स्यात् इत्यमरः ॥ ८ ॥ विदूषकः । मा भवांमानुषीधर्मं दिव्यायास्तस्याः संभावयतु । प्रभा- वगूढानि तासां चरितानि ॥ संवरणं गोपनम् ॥ विदूषकः । मा बुद्धौ मां राजा परिहरिष्यतीति ॥ विदूषकः । को देवरहस्यानि तर्कयिष्यति ॥ उभयम् । कुमा-

पञ्चमोऽङ्कः। १२७ विदूषक — १न क्खु एसो खत्तिअकुमारो जस्स णामाङ्किदो गिद्धवक्खवेही णराचो उदन्तो तत्तभवदो बहु अणुकरेदि । राजा—एवमेतत् । बाष्पायते निपतिता मम दृष्टिरस्मि- न्वात्सल्यबन्धि हृदयं मनसः प्रसादः । संजातवेपथुगिरञ्चितधैर्यवृत्ति- रिच्छामि चैनमदयं परिरब्धुमङ्के ॥ ९ ॥ कञ्चुकी—भगवति, एवं नीयताम् । (तापसीकुमारौ यथोचितं स्थितौ ।) राजा—(दृष्ट्वा ।) भगवति, अभिवादये । तापसी—२महाराअ, सोमवंसं धारअन्तो होहि । (आत्मगतम् ।) भो, अणाचक्खिदो वि विण्णादो एव्व एस्स राएसिणो आवसो अ ओवसो संवन्धो । (प्रकटम् ।) जाद, पणम गुरुम् । (कुमारो बद्धाञ्जलिः प्रणमति ।) राजा—वत्स, आयुष्मान्भव । कुमार —(स्वगतम् । सगतम् ।) यदि हार्दमिदं श्रुत्वा पिता ममायं सुतोऽहमस्येति । उत्सङ्गे हृदयानां गुरुषु भवेत्कीदृशः स्नेहः ॥ १० ॥ १ ननु खल्वेष क्षत्रियकुमारो यस्य नामाङ्कितो गृध्रपक्षवेधी नाराच उपदन्तस्तत्रभवतो बहनुकगेति । २ महाराज, सोमवंश धारय भव । भो, अनाख्यातोऽपि विज्ञात एव तस्य राजर्षेरायुष्मतोश्च संबन्धः । जात, प्रणम गुरुम् । (सारथी लक्षं । विदूषकं । ननु खल्वेष क्षत्रियकुमारो यस्य नामाङ्कितो गृध्रपक्षवेधी नाराच उपलभ्य । नाराचो बाण । तत्रभवतो बहनुकरोति । तत्र भवन्तं पूज्यम्। बाष्पायते निपतितति। बाष्पयुक्तमिति बाष्पायते अश्रुसंयुता भवति। वात्सल्यबन्धि प्रभातिशयोयुक्तम्। वपयु कम्प । परिरब्धुमालिङ्गितुम् ॥९॥ तापसी। महाराज सोमवंशं धारयं भव । भो अनाख्यातोऽपि विज्ञात एव तस्य राजर्षेरायुषधीतस्य संबन्ध । जात प्रणम गुरुम्। आवेहि। युष्मानभवन्मून यदि हार्दमिति। अयं मम जनयिता। अहमस्य सुत इति श्रुत्वा यदि वि १२

१२८ विक्रमोर्वशीये राजा—सुन्दरि, किमात्तमावेद्यताम्। उर्वशी—शृणोतु महाराजः। एषो दीर्घायुरायुर्जातमात्रेणो- पनीतः किमिदमुचितमेतस्य वयःस्थे मयि सति। न खल्वयं कुशिकान्वयस्यात्मनश्चानुरूपं वर्तते यदेवं भवत्युत्कण्ठिता। तिष्ठतु तावदेष विषयः। राजा—मातः कथं ततः। उर्वशी—मया सुतभयात्पुनर्भयेन ऋष्यमूकपर्वते मह- र्षेः शरणं प्रापितेति सभापतिकम्। राजा—अहो प्रमादः। उर्वशी—... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

पञ्चमोऽङ्कः । १२९ राजा-वतस्तत । तापसी-तदो उवलद्धवुत्तन्तेण भयवदा चवणेण अह समा- दिट्ठा णिव्वादेहि एदं उव्वसीहत्थे ण्हासं त्ति । ता उव्वसीं पेक्खिदु इच्छामि । राजा-तेन ह्यासनमनुगृह्णातु भगवती । (शिष्योपनीतयोरासनयोरुपविष्टौ ।) राजा-रतभ, आहूयतामुर्वशी । कञ्चुकी-यदाज्ञापयति देव । (इति निष्क्रात ।) राजा-(कुमारमवलोक्य ।) एद्येहि वत्स । सर्वाङ्गीण स्पर्श सुतस्य किल तेन मामुपनतेन । आह्लादयस्व तावच्चन्द्रकरश्चन्द्रकान्तमिव ॥ ११ ॥ तापसी-जाद, णन्देहि पिदरम् । (कुमारो राजानमुपसर्पति ।) राजा-(आलिङ्ग्य ।) वत्स, पितृसखं ब्राह्मणमशङ्कितो वन्दस्व । विदूषकः-'किं' ति सङ्किस्सदि । ण अस्समवासपरिचिदो एव्व साहामिओ । १ तत उपलब्धवृत्तान्तेन भगवता च्यवनेनाहं समादिष्टा निर्वातयैनं मुर्वशीहस्त न्यासमिति । तदुर्वशी प्रेक्षितुमिच्छामि । २ जात, नन्दय पितरम् । ३ किमिति शङ्किष्यते । न वाऽऽश्रमवासपरिचित एव शाखामृग । दशशिखरे निपीयमानो स कीदृशो वाणस्य ॥ तापसी । तत उपल-वृत्तान्तेन भगवता च्यवनेनाहं समादिष्टा निर्वातयैनमुर्वशीहस्ते न्यासमिति । निर्वातर्नं न्यासप्रत्यर्पणम् । दाने न्यासार्पणे वैश्यद्रो निर्वातन मतम् इति मुक्तावली । न्यासो निक्षेप । तदुर्वशी प्रेक्षितुमिच्छामि ॥ सर्वाङ्गीण इति । किडे हिडिते । सर्वाङ्गीण सर्वाङ्गव्यापी । उपनतेन प्राप्तेन । तेन स्पर्शेन । 'उरगतेन इत्यपि पाठस्तदर्थ एव ॥ ११ ॥ तापसी । जात नन्दय पितरम् ॥ विदूषक । किमिति शङ्किष्यते । नवाऽऽश्रमवासपरिचित एव शाखामृग । आश्रम एक्या

१३० विक्रमोर्वशीये कुमारः—(राज्ञिनम् ।) तात, वन्दे । विदूषकः—सोत्थि भवदो । वड्ढदु भवम् । (तत प्रविशत्युर्वशी कञ्चुकी च ।) कञ्चुकी—इत इतो देवी । उर्वशी—(प्रविश्यावलोक्य च ।) को णु क्खु एसो कणअपीठोव विट्ठो महाराएण सञ्चीयमाणसिहण्डो चिट्ठदि । (तापसीं दृष्ट्वा ।) अम्महे, सञ्चवदीसहिदो पुत्तओ मे आऊ महन्तो क्खु संवृत्तो राजा—(विलोक्य ।) वत्स, इयं ते जननी प्राप्ता त्वदालोकनतत्परा । स्नेहप्रस्रवनिर्भिन्नमुद्वहन्ती स्तनांशुकम् ॥ १२ ॥ तापसी—जाद, एहि । पच्चुवगच्छ मादरम् । (इति कुमारेण सहोर्वशीमुपसर्पति ।) उर्वशी—अज्जे, पादवन्दणं करेमि । १ स्वस्ति भवते । वर्धतां भगवान् । २ को नु खल्वेष कनकपीठोपविष्टो महाराजेन सज्यमानशिखण्ड स्तिष्ठति । अहो, सत्यवतीसहित पुत्रको मे आयु महांखलु संवृत्तः । ३ जात, एहि । प्रत्युद्गच्छ मातरम् । ४ आर्ये, पादवन्दनं करोमि । वसिष्ठा शृतशिरमैत्रीक इत्यर्थः ॥ विदूषकः । स्वस्ति भवते । वर्धतां भवान् । उर्वशी । को नु खल्वेष कनकपीठोपविष्टो महाराजेन सज्यमानशि खण्डस्तिष्ठति । शिखण्डश्चूडा । 'शिखण्डे बर्हचूण्डयोः' इति मुक्तावली । अम्महे आश्चर्यै । सत्यवतीसहितः पुत्रको मे आयु । महांखलु संवृत्तः ॥ इयमिति । आलोक्तनतत्परा विलोकनैवताना । स्नेहेन प्रेम्णा प्रस्रव क्षरणयः । येन क्लिन्नं भिन्नं संसक्तम् । आर्दीभूतमिति यावत् । स्नेहप्रसर-'इति पाठे स्नेहस्य प्रसरो रोमाञ्चस्वेदनादिद्वारा आधिक्यम् । 'प्रस्रव' इति पाठे स्तन्यपयः अर्थात्तवेदोलूम् । भिन्नं वाध्यपदलार्थे दारिते संसक्ते स्फुटे इति लोचन ॥ १२ ॥ तापसी । जात, एहि प्रत्युपगच्छ मातरम् ॥ उर्वशी । आर्ये, पादवन्दनं करोमि ॥ तापसी ।

पञ्चमोऽङ्कः । १११ तापसी—वच्छे, भत्तुणो बहुमदा होहि । कुमार —अम्ब, अभिवादये । उर्वशी—वच्छ, पिदरं आराधयन्तो होहि । (राजानं प्रति ।) जेदु जेदु महाराओ । राजा—स्वागतं पुत्रवत्यै । इत आस्यताम् । उर्वशी—अज्जा, उवविसध । (सर्वे यथोचितमुपविशन्ति ।) तापसी—वच्छे, गिहीदविज्जो आऊ संपदं कवचारूढो सं- वृत्तो । एसो भत्तुणो समक्खं णिन्नादिदो सहिहत्थणिक्खेवो । ता तुम्हेहिं विसज्जिदं अत्ताणं इच्छामि । उवरुज्झइ मे अस्समधम्मो । उर्वशी—फोम चिरस्स अञ्चउत्तं पेक्खिअ अवहिदहिअएण जुज्जदि पुणो अस्समधम्मं विभावितुम् । ता गच्छदु अज्जा पुणो दसणाअ । १ वत्से, भर्तुर्बहुमता भव । २ वत्स, पितरमाराधयन्भव । जयतु जयतु महाराजः । ३ आर्या, उपविशत । ४ वत्से, गृहीतविद्य आयुः साम्प्रतं कवचारूढं संवृत्त । एष भर्तुः समक्षं निर्यार्तितः सखीहस्तनिक्षेपः । तद्युष्माभिर्विमर्जितमात्मानमिच्छामि । उपरुध्यते मे आश्रमधर्मः । ५ वामं चिरस्यायुष्यं प्रेक्ष्याप्रतिसंहृदयेन युज्यते पुनराश्रमधर्मं विभावयितुम् । तद्गच्छत्वार्या पुनर्दर्शनाय । बाले भर्तुर्बहुमता भव ॥ उर्वशी । वत्स, पितरमाराधयन्भव । जयतु जयतु महाराज ॥ उर्वशी । भार्या उपविशत ॥ तापसी । वत्से गृहीतविद्य आयुः साम्प्रतं कवचारूढः संवृत्तः । कवचहर इत्यपि पाठः । एष भर्तुः समक्षं निर्यादितः सखीहस्तनिक्षेपः । तद्युष्माभिर्विर्सिजतमात्मानमिच्छामि ॥ उपरुध्यते मे आश्रमधर्मः । अपरार्धयति इत्यपि पाठः ॥ उर्वशी । वाम चिरस्यार्युपुत्रं प्रक्ष्याप्रतिसंहृहृदयेन युज्यते पुनराश्रमधर्मं विभावयितुम् । तद्गच्छत्वार्या पुनर्दर्श-

१३२ विक्रमोर्वशीये राजा—आर्ये, तत्रभवते च्यवनाय मम प्रणाममावेदविष्यसि । तापसी—ऐव्वं भोदु । कुमारः—आर्ये, सत्यमेव निवर्तनम् । इतो मामपि नेतुमर्हसि । राजा—अयि वत्स, उषितं त्वया पूर्वस्मिन्नाश्रमे । द्वितीयम- ध्यासितुं तव समयः । तापसी—जाद, गुरुणो वअणं अणुचिट्ठ । कुमारः—तेन हि यं सुप्तवान्मदङ्के शिखण्डकण्डूयनोपलब्धसुखम् । तं मे जातकलापं प्रेषय शितिकण्ठकं शिखिनम् ॥ १३ ॥ तापसी—ऐव्वं करेमि । उर्वशी—भअवदि, पादवन्दणं करेमि । राजा—भगवति, प्रणमामि । तापसी—सोत्थि भोदु तुम्हाणम् । (इति निष्क्रान्ता ।) राजा—सुन्दरि, अद्याहं पुत्रिणामग्र्यः सुपुत्रेण त्वयामुना । पौलोमीसम्भवेनेव जयन्तेन पुरंदरः ॥ १४ ॥ १ एवं भवतु । २ जातः, गुरोर्वचनमनुतिष्ठ । ३ एवं करोमि । ४ भगवति, पादवन्दनं करोमि । ५ स्वस्ति भवतु युष्मभ्यम् । गार्ह्य । 'कामं विसृज्य प्रेष्यं विरहोत्कण्ठितासि न पुनर्नेमावरोधे वर्तितुम्' इत्यपि कचित्पाठः ॥ तापसी । एवं भवतु ॥ उषितं स्थितम् । पूर्वेस्मिन्नाश्रमे ब्रह्मचर्याश्रमे । द्वितीयो गार्हस्थ्याश्रमः ॥ तापसी । जात, गुरोर्वचनमनुतिष्ठ । यं सुप्तवानिति । गुप्तवानित्या चकार । यद्वा सुप्तः स्वापो विद्यतेऽस्येति तथा तम् । जातकलापमुद्गतपिच्छभारम् । कलापः संहतौ बर्हे काष्यादावित्युभयदत्तो' इति मुखरटी । शितिकण्ठकं नीलश्रीवं तन्नामानं वा ॥ १३ ॥ तापसी । एवं करोमि ॥ उर्वशी । भगवति, पादवन्दनं करोमि ॥ तापसी । स्वस्ति भवतु युष्मभ्यम् ॥ अद्याहमिति । पुत्रिणां पुत्रवतामग्र्यः श्रेष्ठः पौलोमी

पञ्चमोऽङ्कः । १३३ (उर्वशी स्मृत्वा रोदिति ।) विदूषकः-किं णु खलु संपदं अण्णोदी अस्सुमुही संवृत्ता । राजा-(साश्रवम् ।) किं सुन्दरि प्ररुदितासि ममोपनीते यशस्वितेरधिगमात्स्फुरति प्रमोदे । पीनस्तनोपरिणिपातिभिरर्पयन्ती मुक्तावलीविरचनां पुनरश्रुकंसैः ॥ १५ ॥ उर्वशी-सुणादु महाराओ । पढमं उण पुत्तदंसनसमुत्थिदेण आणन्देण विसुमरिदम्हि । दाणीं महिन्दपेरिदत्तेण मम हिअए ठिदं समएण । राजा-कथ्यतां समयः । उर्वशी-अह पुरा महाराजगहिदहिअआ गुरसावसंमूढा महि- न्देण अवणीकदअ अब्भणुण्णादा । १ किं नु खलु साप्रतमप्रभवत्यश्रुमुखी संवृत्ता । २ शृणोतु महाराजः । प्रथमं पुनः पुत्रदर्शनसमुत्थितेनानन्देन विस्मृ- तास्मि । इदानीं महेन्द्रप्रवर्त्तितेन मम हृदये स्थितं समयेन । ३ अह पुरा महाराजगृहीतहृदया गुरुशापसंमूढा महेन्द्रेनावधी- कृत्याभ्यनुज्ञाता । दाधी । जयंत इत्यनुषंग ॥ १४ ॥ विदूषक । किं नु खलु सांप्रतमप्रभव त्यश्रुमुखी संवृत्ता । सांप्रतमित्यत्र एकपदे इति पाठः । एकपदे तत्क्षणे । तत्क्षणैकपदे तुल्ये क्षण मात्रे च सत्वरम्' इति हलायुधः ॥ किं सुन्दरीति । प्ररुदिता कृतरोदना । वंशस्य कुलस्य स्थितिरवस्थानं यस्मात्तादृशस्य सुत स्याधिगमात्प्राप्तेः कुल प्रस्थानप्राप्तया । वंशो वेणौ कुले वर्गे पृष्ठस्यावयवा न्तरेति । मात्राविवरदण्डापि वाप्यभाण्डान्तरेऽपि च ॥ इति धीरधसेनः । मर्यादायामवस्थाने स्थाने धीमनि च स्थितिः इति विश्वलोचनः । स्फुरति प्रकाशमाने । प्रमोदे संतोषे । उपनीत इत्येव धवि । महति इति कचित्पाठः । महति उद्दामे । पुनरुक्तैरिति क्रियाविशेषणम् । विरचनम् इति पाठे तद्विशे षणम् । अश्रुत्युभिः । अश्रमश्रु च (शोणितम्) इति त्रिकाण्डी ॥ १५ ॥ उ र्वशी । शृणोतु महाराजः । प्रथमं पुनः पुत्रदर्शनसमुत्थितेनानन्देन विस्मृतास्मि । इदानीं महेन्द्रप्रकीर्तनेन मम हृदये स्थितं समयेन । समयेनावधि कालेव । समया शपथामारकालसिद्धान्तसंविद् इति त्रिकाण्डी ॥ उर्वशी ।

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

१३४ विक्रमोर्वशीये राजा—किमिति । उर्वशी—जदा मम सो पिअवअस्ससो तुइ समुप्पण्णदस्स मुहं पेक्खदि तदा मम समीपं तुए आगन्तव्वं त्ति । तदो मए महारा अवियोगभीरूहाए जादमेत्तो एव्व विज्जागमणिमित्तं अ भअवदो चवणस्स अस्समपदे एसो पुत्तओ अज्जाइए सञ्चवदीए हत्थे आप्पणा णिक्खित्तो । अज्ज उण विदुणो आराहणसमत्थो संवुत्तो त्ति काउन णिज्जादिदो एसो दीहाऊ आऊ । एत्तिको मे महाराएण सह संवासो । (सर्वे विषादं नाटयन्ति । राजा मोहमुपगच्छति ।) सर्व—समस्ससदु समस्ससदु महाराओ । कञ्चुकी—समाधत्स्व महाराज । विदूषक —अव्वह्मण्णं अव्वह्मण्णम् !

१ यदा मम स हृदयवल्लभस्य त्वयि समुत्पन्नसुतस्य मुखं प्रैक्ष्यते तदा मम
समीपं त्वयागन्तव्यमिति । ततो मया महाराजवियोगभीरुतया जातमात्र
एव विद्यागमनिमित्तं च भगवतश्च्यवनाश्रमपदे एष पुत्र आर्यीया
सत्यवत्या हस्ते आत्मना निक्षिप्तः । अद्य पुनः पितुराराधनसमर्थः
संवृत्त इति कृत्वा निर्यातित एष दीर्घायुरायुः । एतावान्मम महाराजेन
सह संवासः ।
२ समाश्वसितु समाश्वसितु महाराज ।
३ अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् ।
महारा०... महेश्वरेण कृतः धनुषा... ॥ उर्वशी । यदा
मम स हृदयवल्लभस्य त्वयि समुत्पन्नसुतस्य मुखं प्रेक्ष्यते तदा मम समीपं त्वयागन्तव्य
मिति । ततो मया महाराजवियोगभीरुतया जातमात्र एव विद्यागमनिमित्तं च भग
वतश्च्यवनस्याश्रमपदे एष पुत्र आर्यीया सत्यवत्या हस्ते आत्मना निक्षिप्तः । अद्य
पुनः पितुराराधनसमर्थः संवृत्त इति कृत्वा निर्यातित एष दीर्घायुरायुः । एतावान्मम
महाराजेन सह संवासः ॥ सर्व इति । समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः ॥ विदूषकः ।
अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । अब्रह्मण्यशब्दोऽयं ही ही विनष्टोऽस्मीति ॥ पृथा त्राणे...

पञ्चमोऽङ्कः । ११५ राजा—(सनिःश्वासं ।) अहो, सुखप्रत्यर्थिता दैवस्य । आश्वासितस्य मम नाम सुतोपलब्ध्या सद्यस्त्वया सह कृशोदरि विप्रयोगः । व्यावर्तितातपरजः प्रथमाभ्रवृष्ट्या वृक्षस्य वैद्युत इवानलपण्डितोऽयम् ॥ १६ ॥ विदूषकः—अधं सो भत्थो अणत्थाणुबन्धीत्ति तक्केमि तत्तभ- वदा वकलं गेण्हिअ तवोवणं गन्तव्वं ति । उर्वशी—हा हदम्हि मन्दभाआ। मयि किदविणअस्स पुत्त- अस्स रम्भाणन्तरं सम्गारोहणेण अवसिदकज्जो विप्पओअमुही महाराओ समाथस्सदि । राजा—सुन्दरि, मा मैवम् । नहि सुलभवियोगा कर्तुमात्मप्रियाणि प्रभवति परवशः प्राक्ते तिष्ठ भर्त्तु । १ अथ सोऽर्थोऽनर्थानुबन्धीति तर्कयामि तत्रभवता वल्कलं गृहीत्वा तपोवनं गन्तव्यमिति । २ हा हतास्मि मन्दभाग्या । मयि कृतविनयस्य पुत्रस्य रम्भानन्तरं स्वर्गारोहणेनावसितकार्यं वियोगमुखी महाराजं समर्थयिष्यति । सुखविरोधिता । प्रतिरोधितारको मय्यवस्थितिवत् इति टिप्पणी ॥ आश्वासितस्येति । सुतोपलब्ध्या पुत्रप्राप्त्या । नामेति प्रकाशे । नाम प्राक्- दर्शेनाभ्यस्तेष्वैषम्यमुखेष्विति टिप्पणी । आश्वासितस्य कृतसमाश्वासस्य । विप्रयोगो वियोगः । व्यावर्तिता दूरीकृता आतपरजोभ्यां सा यस्य । अन्धो रश्मिमात्रे साम्प्रतेऽपि च हन्यते इति घटा । भासस्त्विषा इत्युक्त- त्वात् । प्रथमाभ्रवृष्ट्या नूतनमेघवर्षेण । अयं मेधो बरिवाह इत्यमरः । वैद्युतो विद्युत्संबन्धी ॥ १६ ॥ विदूषकः । अथ सोऽर्थोऽनर्थानुबन्धीति तर्कयामि तत्रभवता वल्कलं गृहीत्वा तपोवनं गन्तव्यमिति । असमयप्रविष्टस्य तस्य दुश्चेष्टितस्येत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ उर्वशी । हा हतास्मि मन्दभाग्या । मयि कृतविनयस्य पुत्रस्य रम्भानन्तरं स्वर्गारोहणेनावसितकार्यो वियोगमुखं महाराजः समर्थयिष्यति ॥ नहीति । दुःखं मुक्त्वा वियोगेन यतः सोऽपराधी

१३६ विक्रमोर्वशीये अहमपि तव सूनान्वद्य विन्यस्य राज्यं विचरितमृगयूथान्याश्रयिष्ये वनानि ॥ १७ ॥ कुमारः—नार्हति तातो नृपगुणधारिताया दम्य नियोजयि- तुम् । राजा—अयि वत्स, मा मैवम् । शमयति गजानन्यान्गन्धद्विपः कलभोऽपि स प्रभवतितरां वेगोदग्रं भुजङ्गशिशोर्विषम् । भुवनमधिपतिर्बालावस्थोऽप्यलं परिरक्षितुं न खलु वयसा जात्यैवाय स्वकार्यसहो गणः ॥ १८ ॥ आर्य लातव्य । कञ्चुकी—आज्ञापयतु देवः ! राजा—मद्वचनादमात्यपर्षतं ब्रूहि, संभ्रियतामायुष्मतो राज्या- भिषेकः । (कञ्चुकी दुःशेन निष्क्रान्तः । सर्वं रुटिनिघातं रूपयति ।) परवत्ता पराधीनता । परतन्त्रः पराधीनः परवान्' इत्यमरः । शासनं आज्ञाकरणम् । सूनौ पुत्रे । सूतुः पुत्रेऽनुजे रवी इत्यनेकार्थे । विचरितानि कृतगमनानि मृगयूथानि मृगसमूहा येषु ॥ १७ ॥ नृपगुणतो नृपश्रेष्ठः । 'महोक्षधारितायाम्' इत्यपि पाठः । दम्यवत्सतरी समाः इति त्रिकाण्डी ॥ शमयतीति । गन्धद्विपो गन्धगजः कलभो बालोऽपि सन् अन्यान् गजाञ्शमयति परिभवति । गन्धगज लक्षणं च— यस्य गन्धं समाघ्राय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपाः । स वै गन्धगजो नाम नृप- तर्विजयावहः ॥ इति । यतः बालोऽनेन तद्गजासिरिजेनेय इति रघून वचनोक्ते विवरान न दूरम् । भुजङ्गशिशोः विषं तरं प्रभवति मारणसमर्थं भवति । घातं वचनम् । उक्तं वाग्भट्टा—रसायणाथंयोगेनास्थिमथनुकारि धातवः इति । एष च समवधिप्रथया रवि भवन्ति । लक्षणानि च पिशनांश्रे दृष्टवष्टयङ्गिकपितानि । यथा — येन समाधमाद्या रच्यति विषत भेदरूपेष तेषौ तन्मोर्ध्वशारदः दैः वपुषि प्रनयतो वर्णेनद्रश्यतः। यो यत वक्षमोऽसौ नयनविषधरो दन्तरूपात् च द्विष्टां षष्ठानि पायमोदा मिनरवि च यति प्रसमो भ उद्भ्यः ॥ इति । एष बालावस्थोऽप्यधिपाटी राजा भुवं परिरक्षितुमलं समर्थं घटुः । यतोऽयं गन्ध गजादयगणः समुदायी वयसा न रुणान्ति महादंगहो निजकार्यकरणसमर्थो

पञ्चमोऽङ्कः । १२७ राजा—(आकाशमवलोक्य ।) कुतो नु खलु भो विद्युत्संपातः । (निपुणमवलोक्य ।) अये, भगवान्नारदः । गोरोचनानिकषपिङ्गजटाकलापः संलक्ष्यते शशिशकलमलीतसूत्रः । मुक्तागुणातिशयसंभृतमण्डनश्री- र्हैमप्ररोह इव जङ्गमवल्पवृक्षः ॥ १९ ॥ अर्घोऽर्घस्तावत् । उर्वशी—अय्य भअवदो अग्घो । (ततः प्रविशति नारदः ।) नारदः—विजयतां विजयतां मध्यमलोकपालः । राजा—भगवन्, अभिवादये । उर्वशी—भअव, पणमामि । नारदः—अविरहितौ दम्पती भूयास्तम् । राजा—(आत्मगतम् ।) अपि नामैवं स्यात् । (प्रकाशम् । कुमारं निर्दि- श्य ।) वत्स, भगवन्तमभिवादयस्व । कुमारः—भगवन्, और्वशेय आयुः प्रणमति । नारदः—आयुष्मान्भव । १ अयं भगवतोऽर्घः । २ भगवन् प्रणमामि । न हेतुः सः २२ सङ्गाद्दर्विर्वृहन्नरामर्षे इत्यर्थः ॥ १८ ॥ संज्ञिरः ! विवक्षामूह गोरोचनेति । गोरोचनाया निकषः कषपाषाणः सदृशस्तद्वत्पिङ्गो पिङ्गो जटाकलापो जटासमूहो यस्य । शशिशकलं चन्द्रखण्डं मुक्तागुणानां माला- मुक्तागुणामौक्तिकहाराणामतिशयेनात्यन्तं संभृतं कृतं मण्डनं भूषणं शोभा यस्य । तथा हैमप्ररोहः कनकप्रवालः स इव कल्पवृक्ष इव संलक्ष्यते दृश्यते जङ्गमः प्ररोह इव संलक्ष्यते ॥ १९ ॥ उर्वशी । अय्य भअवदो अग्घो । आर्य पूजार्हस्य षष्ठ्या इति विकल्पात् । मध्यमलोकस्य पृथिव्याः । पुत्रि एवं च सत्येवमस्तु इतिविकल्पाद् रूपम् । उर्वशी । भगवन् प्रणमामि ॥ आयुष्मान् भव दीर्घायुर्भव ॥

यहाँ पृष्ठ का देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

११८ विक्रमोर्वशीये राजा—अथ विष्टरोऽनुगृह्यताम् । (नारद उपविशति । सर्वे यथायोगमुपविशन्ति ।) राजा—(सविनयं ।) भगवन्, किमागमनप्रयोजनम् । नारद—राजन्, श्रूयतां महेन्द्रसन्देशः । राजा—आहितोऽस्मि । नारदः—यन्मापत्यां मय्या वनगमनाय कृतबुद्धिर्भवतमनु- कम्पि । राजा—किमाज्ञापयति । नारदः—त्रिकालदर्शिभिरृषिभिः सुरासुरविमर्दो भावी । स चोध धनुर्धरः सहायः । तेन न त्वया शस्त्रत्यागः कार्यः । इयं चोर्वशी यावदायुस्तव सहधर्मचारिणी भवत्विति । उर्वशी—(आत्मगतम् ।) ओणे विअ हियआदो आणन्दिरम् । राजा—परमनुगृहीतोऽस्मि वज्रधरेण । नारदः—युक्तम् । त्वयि रथे च निषण्णे धनुषा च समाहिताग्रेण । सुरपतिना प्रतिमल्लो गूढो भवता ॥ २० ॥ नारद उपविशति, नारद, उर्वशी तथा राजा कुशाण्डिका विधाय

• गम्भीर दृष्टि से । और भगवान् ने कहा - इन्द्र का सन्देश यह है कि इस कुमारी को अपना कर वन में जाने के लिये कृतसङ्कल्प हुए आपको कृपा के विचार से मना किया गया है । अतएव कृपा कर के न जायें । क्योंकि भविष्य में होने वाले देवासुर संग्राम में आपको ही इन्द्र का सहायक होना उचित है । इसलिए शस्त्र न छोड़ें इत्यादि । उर्वशी - यह सुन कर आनन्दित हुई और बोली कि मेरे मन का शल्य दूर हो गया ॥ २० ॥ राजा । भगवन्