वपृथक् ॥५७॥ स्वयञ्च विविधानां स्थानानि व्यदधात्प्रभुः ॥ ब्रह्मलोकं ब्राह्मणानां शक्रक्षत्रयजन्मनाम॥५८॥ मारुतं प... ॥ शूद्रजन्मनाम ॥ ब्रह्मचारिप्रस्थानां ब्रह्मलोकं प्रजापतिः ॥ ५९ ॥ प्राजापत्यं गृहस्थानां यथाविहितकारिणाम् ॥ स्थानं सप्त ऋषीणां च तथैव वनवासिनाम् ॥ ६० ॥ यतीनाममृतं स्थानं यथेच्छागामिनां सदा ॥ कृत्वा स सुप्रसंस्थानं प्रजागमं तु मानसम् ॥ ६१ ॥ अथासृजत्प्रजाकर्तृ- न्मानसांस्तनयान्प्रभुः ॥ धर्मं रुद्रं मनुं चैव सनकं च सनन्दनम् ॥ ६२ ॥ भृगुं सनत्कुमारं च रुचिं श्रद्धां तथैव च ॥ मरीचिमथ्वाङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ ६३ ॥ वसिष्ठं च महाभागं नारदं च महामुनिम् ॥ स्वभास्करान्वर्हिषदः अग्निष्वात्तांस्तथैव च ॥ ६४ ॥ क्रव्यादाम्रोपहूतांश्च आज्यपांश्च सुकालिनः ॥ आद्या मूर्तिविहीनाश्च त्रयस्तेषां गणाः स्मृताः ॥ ६५ ॥ चरमास्ते गणास्तेषां कथितास्तु ससूत्तयः ॥ महाभूतशरीराणि सृष्टवान्स तथैव च ॥ ६६ ॥ एवं कृत्वा प्रजासर्गं चांगुष्ठाद्दक्षिणात्ततः ॥ ससर्ज दक्षं भगवानामुंगात्तथैव च ॥ ६७ ॥ ससर्ज भार्या तस्यैव देवदेवः पितामहः ॥ तस्यां तु जनयामास दक्षो दुहितरः शुभाः ॥६८॥ ददौ ताश्च स धर्माय ब्रह्मपुत्रेभ्य एव च ॥ सतीं ददौ स रुद्राय रुद्रा गस्या- सुताः स्मृताः ॥ ६९ ॥ असंख्येया महावीर्या हरतुल्यपराक्रमाः ॥ त्रैख्यां तं भुवनं सर्वं सूर्यस्येव गभस्तिभिः ॥७०॥ भृगवे च ददौ ख्यातिं रूपे- णामप्रतिमौ शुभाम् ॥ भृगोर्धाताविधातारौ जनयामास साधुभौ ॥ ७१ ॥ श्रियं च जनयामास चञ्चरंश्च तुरङ्गमान् ॥ भृगुः प्रदाच्छुभं देवीं राजन्नारायणस्य च॥७२॥ तस्यां संजनयामास बलोन्मादौ महोत्कचौ ॥ मेरोः पर्वतराजस्य द्वे कन्ये भुवि विश्रुते ॥७३॥ धातुर्विधातुस्तत्ते दत्ते आयाति- र्नियतिस्तथा ॥ आयातिर्जनयामास प्राणं यदुकुलोद्वह ॥७४॥ नियतिर्जनयामास मुकुण्डं तपसां निधिम् ॥ व्यतीते सप्तमे कल्पे मुकुण्डोः सुमहात्मनः ॥ ॥७५॥ अहं पुत्रः ससुतपौ मनस्विनां नराधिप ॥ पत्नी मरीचेस्संभूतिर्द्दक्षस्य तनया शुभा ॥७६॥ प्रजापतिं पूर्णमासं जनयामास भामिनी ॥ पूर्णमासस्य विरजाः सुदामा तु तदात्मजः ॥ ७७ ॥ लोकलोकनिविष्टेस्तु लोकपालो मयोरितः ॥ पुत्रश्च पौर्णमासस्य सर्वेशो नाम चापः ॥ ७८ ॥ जनयामास पुत्रौ द्वौ स्तम्भः कश्यप एव च ॥ तयोर्गोग्तिकरौ पुत्रौ ज्ञेयौ संन्यासिनिश्चयौ ॥ ७९ ॥ स्मृतिमङ्गिग्नरसं प्रादाद्दक्षः पूर्व प्रजापतिः ॥ सिनीवाली कुहू राका तथैवानुमतिः शुभा ॥ ८० ॥ तस्यां संजनयामास अग्निं च भरतं तथा ॥ भरतस्य तथा पुत्रः पर्जन्य इति विश्रुतः ॥ ८१ ॥ हिरण्योरोमा पर्जन्य उदीचीं दिशमाश्रितः ॥ लोकलोकेऽवतिष्ठेस्ते लोकपालो मयोरितः ॥ ८२ ॥ अनुसूयां ददौ दक्षः तथार्रेः सुमहात्मनः ॥ तस्यां स जनयामास तपोराशिकरं परम् ॥ ८३ ॥ प्रीतिं दक्षः पुलस्त्याय दत्तोर्णा जननीं ददौ ॥

वि० ध० ॥ ६३ ॥ प्र० खं० अ० १०७ ॥ ६३ ॥

पुलस्त्या क्षमांच प्रादात्कर्दमस्य तु मातरम् ॥ ८४ ॥
कर्द्दिमः शङ्खपादश्च दक्षिणामाश्रितौ दिशम् ॥
लोकालोकनिविष्टौ ते लोकालोके मयोरितः ॥ ८५ ॥
दक्षश्च सन्ततिं प्रादात्क्रतवे भूरितेजसे ॥
षष्टिः पुत्रसहस्राणि बालखिल्या इति स्मृताः ॥ ८६ ॥
जनयामास धर्मज्ञान्सर्वांस्तानूर्ध्वरेतसः ॥
दक्षः प्रादादूर्ज्जां वसिष्ठाय महात्मने ॥ ८७ ॥
तस्यामस्य सुता जाताः सप्त सप्ताश्ववर्चसः ॥
रजोबाहुश्चोर्ध्वबाहुः पवनश्चानघश्च यः ॥ ८८ ॥
सुतपाः शक्तिरित्येते वासिष्ठाः सप्त कीर्त्तिताः ॥
केतुमान्सुमहातेजा रजसश्च तथा सुतः ॥ ८९ ॥
लोकालोकनिवासी ते प्रतीच्यां स मयोरितः ॥
स्वाहां प्रादात्स दक्षोऽपि सप्तार्चिषे शरीरिणे ॥ ९० ॥
दिव्यान्तरिक्षभौमानामग्नीनां जननीं प्रभुः ॥
स्वाधां प्रादात्पितृभ्यस्तु मेनाया जननीं शुभाम् ॥ ९१ ॥
हिमाचलाय मेनापि पितृभिः प्रतिपादिता ॥
चतुर्दशैव कन्याश्च दत्वा धर्माय वै ददौ ॥ ९२ ॥
कीर्त्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः ॥
बुद्धिलज्जा वपुः शान्तिः तुष्टिः सिद्धिश्चतुर्दशी ॥ ९३ ॥
कीर्त्तिपुत्रो यशोदेवो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः ॥
निश्चयश्च धृतेः पुत्रो मेधापुत्रस्तथा श्रुतः ॥ ९४ ॥
पुष्टेर्लाभः सुतश्चैव कामः श्रद्धासुतः स्मृतः ॥
क्रियायास्तनयो देवो मतिपुत्रस्तथा दमः ॥ ९५ ॥
बुद्धेर्बोधः सुतः प्रोक्तो लज्जाया विनयः स्मृतः ॥
वपुषो व्यवसायस्तु क्षेमः शान्तिसुतस्तथा ॥ ९६ ॥
तुष्टेः पुत्रस्तु सन्तोषः सुखः सिद्धेश्च भास्करः ॥
कामस्य च गतिर्भार्या तत्पुत्रो हर्ष उच्यते ॥ ९७ ॥
एवं प्रजाविवृद्ध्यर्थं दक्षो दत्त्वाऽथ कन्यकाः ॥
ईजे कदाचिद्यज्ञेन हयमेधेन पार्थिव ॥ ९८ ॥
तस्य जामातरः सर्वे गता यज्ञनिमन्त्रिताः ॥
भार्याभिः सहिताः सर्वे रुद्रं देवं सतीं विना ॥ ९९ ॥
रुद्रो नतिं न कुरुते भार्यार्थेनाभिचोदितः ॥
कदाचिदपि दक्षस्य ततोऽसौ न निमन्त्रितः ॥ १०० ॥
अनाहूतापि च गता पश्चात्तत्र सती शुभा ॥
दक्षान्न लेभे पूजां सा ततः क्रुद्धा शुभानना ॥ १०१ ॥
तत्याज दक्षसम्भूतां तां तनुं हिमकुन्दरे ॥
विनष्टां तु सतीं श्रुत्वा देवदेवः पिनाकधृक् ॥ १०२ ॥
शशाप दक्षं धर्मज्ञ मनुष्यस्त्वं भविष्यसि ॥
ध्रुवस्यान्वयसम्भूतो राजा त्रैलोक्यविश्रुतः ॥ १०३ ॥
तत्रापि विप्र क्रतौ तस्मिन् यज्ञकर्मण्यवस्थितान् ॥
भृगुं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ १०४ ॥
शशाप चैवाङ्गिरसं वसिष्ठं च महामुनिम् ॥
सतीमबुद्ध्यावृत्त्या च दक्षस्यैव प्रजापतेः ॥ १०५ ॥
अनुवृत्तिः कृता यस्माद्भाविधर्ममकोविदैः ॥
१तस्माद्भवन्तः प्राप्तेऽस्मिन् शुभे मन्वन्तरे द्विजाः ॥ १०६ ॥
ब्रह्मणो यजमानस्य जन्म भूयोऽवाप्स्यथ ॥

१ 'भोजने' इति ख० ।

देहत्यागे कृते राजन्सती देवी महाबला ॥ १०७॥ उमेति विश्रुता लोके मेनायाः समपद्यत ॥ हिमाचलोऽपि तां देवीं ददौ शर्वाय पार्थिव ॥ ॥ १०८ ॥ तया वियुज्यते नासौ कदाचिदपि विश्रुता ॥ तस्यां तु जनयामास देवदेवोऽपि शङ्करः ॥ १०९ ॥ विनायकं कुमारं च भृङ्गेशं सुमहाबलम् ॥ विघ्नानां च गणानां च पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् ॥ ११० ॥ विनायकं महादेवो गजवक्त्रं मनस्विनम् ॥ देवसेनापतिं शक्रः कुमारं कृतवाँस्तदा ॥ १११ ॥ न तत्याज समीपांच भृंगेशं शङ्करस्तदा ॥ वैवस्वतेन्तरे प्राप्ते राजा दक्षो व्यजायत ॥ ११२ ॥ ध्रुवस्यान्वयसम्भूतौ महाबलपराक्रमः ॥ तत्राश्वमेधे वितते अनाहूतेन शूलिना ॥ ११३ ॥ यज्ञो विध्वंसितस्तस्य वीरभद्रेण पार्थिव ॥ स दक्षो जनयामास कन्याः पार्थिवसत्तम ॥ ११४ ॥ तासां च मध्यादाददाद्विशतिमन्दिने ॥ देवतास्त्वभिमानिन्यो नक्षत्राणां पृथक्पृथक् ॥ ११५ ॥ उक्तं हि ते ऋक्ष गणस्य जन्म शुभावहं पापभयापहं च ॥ अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तत्त्वं वदस्वायतलोलिताक्ष ॥ ११६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० ऋक्षादिसंभवाध्यायो नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०७॥ ॥ छ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ ॥ दक्षस्य वंशं सकलं नक्षत्राणां च सम्भवम् ॥ त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि सर्वधर्मभृतां वर ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ औत्तानपादिर्धर्मात्मा ध्रुवः पूर्वं मयोदितः ॥ ध्रुवस्त्वजनयत्सृष्टिं महाबलपराक्रमाम् ॥ २ ॥ तस्य प्राचीनगर्भस्तु पुत्रस्तस्याप्युदारधीः ॥ दिवंजयस्तस्य पुत्रस्तस्य पुत्रो रिपुः स्मृतः ॥ ३ ॥ रिपोः पुत्रस्तथा श्रीमांश्चाक्षुषः कीर्तितो मनुः ॥ उरुस्तस्य सुतः श्रीमान्दृक्तस्तस्याप्यथात्मजः ॥ ४ ॥ अङ्गिर्जग्राह तं पुत्रं दत्तकं तु यशस्विने ॥ अङ्गस्य वेनः पुत्रस्तु नास्तिको धर्मवर्जितः ॥ ५ ॥ असच्छास्त्ररतो नित्यं लोकायतिकसत्तमः ॥ चकार लोके मर्यादां धर्मबाह्यो नराधिपः ॥ ६ ॥ न यष्टव्यं न होतव्यं न देयं धर्मकारणम् ॥ ऋषयस्तं समागम्य कदाचिद्वाक्यमब्रुवन् ॥ ७ ॥ ऋषय ऊचुः ॥ पूर्वमवृत्तां मर्यादां पूर्वैः पूर्वतरैः कृताम् ॥ लोकायतिकवाक्येन न त्वं हन्तुमिहार्हसि ॥ ८ ॥ कर्मणा सुकृतेनेह सुखं जन्तुः समश्नुते ॥ दुःखं जन्तुश्च प्राप्नोति दुष्कृतेन च कर्मणा ॥ ९ ॥ ये यजन्ते सदा देवान्गुरुशुश्रूषकाश्च ये ॥ विप्रपूजारता ये च तीर्थयात्रातथाश्च ये ॥ १० ॥ तपस्विनः सत्यरता ये च दाने सदा रताः ॥ समश्नुवन्ति भूपाल परलोके सुखानि ते ॥ ११ ॥ स त्वं सुखपरिभ्रष्टान्लोकान्नाप्तुमिहार्हसि ॥ वेन उवाच ॥ भवतां किं प्रलापेन वृथैव द्विजपुङ्गवाः ॥ १२ ॥ ये मृतास्ते मृताः सर्वे मृतानां सम्भवः कुतः ॥ प्रापत्य वायुभूतस्य निष्क्रान्तस्य शरीरतः ॥ १३ ॥ भूयः शरीरग्रहणं युक्त्या नैवोपपद्यते ॥ तपांसि ह्यपनाशिभिन्नाः संयमो भोगवर्द्धना ॥ १४ ॥ अग्नि

वि० ध० ॥ ७० ॥ प्र० खं० अ० १०८

होत्रादिकं कर्म बालकीडेव लक्ष्यते ॥ ग्राम्याणां मूढचित्तानां सोषिणां चैव योषिताम् ॥ १५ ॥ अन्येषां चैव धनिनां भूरिद्रवि- त्सुभिर्धनम् ॥ शास्त्राण्यनेकरूपाणि प्रथितानि सहस्रशः ॥ १६ ॥ देहि नित्यं यजस्वैवं देवास्त्वेडतुमहंकृताः ॥ धनमाप्यायसि शश्वं- विजेष्यसि सुखं च ते ॥ १७ ॥ मुधा एवं प्रतार्यन्ते धूर्तैर्धनाजिहीर्षया ॥ यावज्जीवं सुखं जीवेन्नास्ति मृत्योगोचरम् ॥ १८ ॥ भस्मीभूतस्य शान्तस्य पुनरागमनं कुतः ॥ नास्ति दत्तं हुतं चेष्टं न देवा ऋषयो न च ॥ १९ ॥ मयाप्तं भुवि राज्यं च भोगाश्चान्ये पृथग्विधाः ॥ कथं प्राप्तं हि त्यक्ष्यामि भवतां वचनेन वै ॥ २० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वेनस्य नृपसत्तम ॥ ऋषयस्तमथोचुस्ते राजन् दुष्टचेतसम् ॥ २१॥ ऋषय ऊचुः ॥ नैतद्दोषायिकं वाक्यं ध्रुवंवंशोद्भवस्य ते ॥ प्रत्यक्षं कर्मणां लोके फलं पार्थिव दृश्यते ॥ २२ ॥ काङ्क्ष्यमाणाश्च नान्यस्य भोजनाच्छादनं परम् ॥ सहस्रमेरकान्त्यान्पश्य भूपाल मानवान् ॥२३॥ शिविकाभ्यस्तथैवान्यान्न्नानाच्छादनान्याद्युखम् ॥ क्षुधया च परितांश्च शाकोच्छिष्टसुजस्तथा ॥ २४ ॥ काष्ठभारसमाक्रान्तान्परिस्रुतनरस्तथा ॥ जुगुप्सितांस्तथा दीनान्बहुशल्यान्नरोगतः॥ २५ ॥ पङ्ग्गन्त्यान्कुब्जकांश्च कुष्ठज्वरविपीडितान् ॥ २६॥ गोगर्दभहसिकांक्रान्तान्परिप्रेषनपरैस्तथा॥२६॥ तार्किकान्कृपणांन्दीनानव्याधिरुतान्सुवच्युतान्॥ इष्टबन्धुवियोगांतान्पश्य पापेन मानवान् ॥२७॥ आरोग्यरूपसत्त्वौजोधनधान्यसमन्वितान् ॥ यमेण च जनान्यंश्च वन्धुभूत्यमन्वितान्॥२८॥ राजमार्गममं लोकास्त्व कर्मानुवर्तते ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ततस्तेषां वचः श्रुत्वा ऋषीणामुग्रचेतसाम् ॥ २९॥ हन्मंतें हन्तं म॑यध्व प्रथमन्ना उवाच ह ॥ वेन उवाच ॥ शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ॥ ३० ॥ नाप्नुवन्ति जना विप्राः प्राप्नुवन्ति स्वभावतः ॥ स्वभावश्च विचित्रोऽयं संसारोङ्गकः सदा ॥ ३१ ॥ नात्र पूर्वकृतं कर्म ह्येतद्वाहो यथा द्विजाः ॥ अश्मानः कर्मणा केन सूक्ष्माश्चान्ये महत्तराः ॥ ३२ ॥ विन्ध्वत्याः कर्मणा केन सुवर्णापापाश्मिषु ॥ पाषाणादिश्चिददंतं कथं तृप्यन्ति देवताः ॥ ३३ ॥ के दृशा न मया दृष्टा नापि पूर्व पितामहैः ॥ नान्यैर्ज्योत्स्नया तांश्च धूर्तेर्वाक्यात्महेतुभिहे ॥ ३४ ॥ अन्येषुमृकेत चान्यस्य तृप्तिश्चेव कथं भवेत् ॥ अन्यद्भुक्तन चान्यस्य यदि तृप्तिर्वि- ध्यति ॥ ३५ ॥ दद्यात्पवित्रे श्राद्धं न म पश्योदनं महत् ॥ मृतस्य पक्षं दृश्यन्य भस्मीभूतम्य वा पुनः ॥ ३६ ॥ सर्वभावविवर्द्धन्य कि नु श्राद्धैः प्रयोजनम् ॥ कृपणेन दुर्दाति धनंलुब्धैः प्रकीर्तितम् ॥ ३७॥ धनिनां धननाशाय नततं स्वार्थतत्परैः ॥ वसं निविद्याः पुरुषा दृश्यन्त

॥ ७० ॥

१ 'भिक्षाञ्जब्रह्ममस्तकान्' इति ख० ।

दुःखजीविनः ॥ ३८ ॥ सुखान्विता हि दृश्यन्ते पापकर्मरतास्तथा ॥ तस्माद्धर्मेण किं कार्यं सुखं जीवेत्तु पण्डितः ॥ पुरुषार्थः परः कामो धनेन च तदाप्यते ॥३९॥ ऋषय ऊचुः ॥ प्रत्यक्षमेव पश्यन्तः पूर्वजन्मनि मानवाः ॥४०॥ परलोकं न पश्यन्ति पश्य देवेन वञ्चिताः ॥ जातमात्रो यथा जन्तुस्तनं गृह्णाति पार्थिव ॥ ४१ ॥ पूर्वजन्मान्तराभ्यासं विना तन्नैव चेष्टितम् ॥ प्राणेन वायुभूतेन जन्मन्त्यस्मिन्नन्या नरः ॥ ४२ ॥ करोति देहग्रहणं जन्मान्तरगतस्तथा ॥ महीविकारमश्मानः कर्मजीवविवर्जितान् ॥ ४३ ॥ सूक्ष्मत्वं च महत्त्वं च तेषामीश्वरकारितम् ॥ मन्त्रेण नीयते श्राद्धं फलोत्काले जने ॥ ४४ ॥ दृष्टः प्रवासिनो नैव तथा मन्त्रस्य पार्थिव ॥ प्राकाम्यायुक्ता देवाश्च युक्ता लघिमना तथा ॥ ४५ ॥ ज्ञानं युक्ताश्च गृह्णन्ति सर्वत्र विनिवेदितम् ॥ धर्ममासेवतां नृणां विपत्तियां नराधिप ॥ ४६ ॥ पूर्वजन्मकृतेनेह सुकृतेन च कर्मणा ॥ सुतेनैतेह तपसा ब्राह्मणेवसुधाधिप ॥ ४७ ॥ शापानि दीयमानानि प्रत्यक्षं किञ्च पश्यसि ॥ अमोघशास्तथा विप्राः सुततपसो नृप ॥ ४८ ॥ किन्न पश्यसि लोकेऽस्मिन्प्रत्यक्षं धर्मदर्शनम् ॥ बीजानि बीजकालेषु यैर्वाप्तानि पार्थिव ॥ ४९ ॥ त एव लोके दृश्यन्ते प्रत्यक्षं फलभागिनः ॥ दृष्ट्वा मन्त्रप्रभा वेण विप्रर्षेणपतत्परान् ॥ ५० विप्रापहारी कुर्वाणान्यैर्योऽध्यस्तीति चिन्तय ॥ येषामपि वचः शुद्धं परलोकं न विद्यते ॥ ५१ ॥ तैऽप्युद्विग्नन्तै पापानां तस्मात्पापं विवर्जय ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा तु वचनमृषीणां भावितात्मनाम् ॥ ५२ ॥ हेतोत्तरस्तदा दीनो नोत्तरं प्रत्य भाषत ॥ चिन्तयामास मनसा ब्राह्मणैर्धर्मतत्परैः ॥ ५३ ॥ यदिदुक्तं वचनं मिथ्यैतत्नात्र संशयः ॥ अभिप्रायं नरेन्द्रस्य ज्ञात्वा ब्राह्मणपुङ्गवाः ॥ ॥५४॥ विनष्टं मेनिरे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवैर्ब्रह्मणानां महात्मनाम् ॥ ५५ ॥ बुद्धिनिविशिता तस्य विनाशाय दुरात्मनः ॥ सर्वेश्वरः सर्वशक्तिः सर्वदृक्सर्वसाधनः ॥ ५६ ॥ प्रार्थितश्च तदा विष्णुः पृथिवीराज्यकारणात् ॥ देवा ऊचुः ॥ ध्रुववंशोद्भवं देवं वेनं भूपालकि ल्विषम् ॥ ५७ ॥ ब्राह्मणा घातयिष्यन्ति मन्त्रपूतैः कुशोदकैः ॥ ऊरू चास्य ततः क्षिप्रं मथिष्यन्ति समाहिताः ॥ ५८ ॥ कुरुष्व संभवं तत्र लोकानां हितकाम्यया ॥ कृत्वा तु संभवं तत्र पालयस्व जगत्त्रयम् ॥ ५९ ॥ आस्थाय मानुषं रूपं त्वं हि पालय तापतः ॥ एवं करिय इत्युक्त्वं देवदेवेन दक्षिण ॥ ६० ॥ देवैश्चोक्तं संक्रुद्धा निजघ्नुर्ब्राह्मणा नृपम् ॥ मन्त्रपूतैः कुशैः सर्वैस्ततस्तस्य दुरात्मनः ॥ ६१ ॥ ऊरू ममन्युः सहसा ततोऽस्य तनयोऽभवत् ॥ ह्रस्वोऽतिमात्रं कृष्णांगो दारुणो दारुणाकृतिः ॥ ६२ ॥ निषीदेति तमूचुस्ते ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ सर्वभूतनिषादानामुषीपाक्येन पार्थिव ॥ ६३ ॥ निषादवंशकर्तारं वेनकल्मषसम्भवम् ॥ ततोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्युः सहसा द्विजाः ॥६४॥

वि० ध० ॥ ७१ ॥

प्र० खं० अ० १०१ ॥ ७१ ॥

तस्मादस्य सुतो जातो विष्णुर्मानुषरूपधृक् ॥ पृथुरित्येव नामास्य चकृस्ते द्विजपुङ्गवाः ॥ तेन जातेन पुत्रेण वेनः पापाद्व्यमुच्यत ॥ ६५ ॥ सपुत्रलाभान्निर्दिवं जगाम वेनो दुरात्मा कृतसर्वपापः ॥ दृष्ट्वापि जातं पृथुमः कुमारं मेनेनिरे लोकमिदं कृतार्थम् ॥ ६६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पृथूद्भवो नामाधिकोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आद्धनाज्जज्ञे नाम धनुर्गुह महायशाः ॥ दृष्ट्वा जातं पृथुं देवाः सर्व एव सवासवाः ॥ १ ॥ आजग्मुः पुष्करं तीर्थमभिषेकं तदा पृथुम् ॥ ते चाभिषिषिचुर्देवा रत्नचित्रवरासने ॥ २ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च चन्द्रादित्यौ प्रभाकरौ ॥ दिशश्च विदिशश्चैव लोकपालाः सवासवाः ॥ ३ ॥ सर्वे देवगणाश्चैव ऋषयश्च तपोधनाः ॥ सर्वं स्वं तोयमुपादाय समुद्राश्च नदाश्चिण ॥ ४ ॥ सरांसि सरितः शैलाः सर्वे तीर्थवरास्तथा ॥ मोंडपिक्षदस्त्वङ्गा श्रीमान्वेण्वङ्गुषः पन्तप ॥ ५ ॥ सर्वस्तरः कृतस्तस्य शुद्धार्गेण महायशाः ॥ स्थिताः शिष्यवग नित्यं तस्यान्योपान्यनिरीक्षणे ॥ ६ ॥ पुरोहितः कृतस्तस्य याज्ञवल्क्यो महायशाः ॥ आथर्वणेन यस्तस्य सर्वान्दोषानपानुदहेत ॥ ७ ॥ उशनाश्च तथा मन्त्री कृतस्तस्य महात्मनः ॥ षाड्गुण्योपायगाद्यस्तस्य सर्वान्दोषान्व्यपोहति ॥ ८ ॥ कमलाभरणो नाम सुप्रतीकसुतस्तदा ॥ गजदन्ती कृतस्तम्य स्वयं गणेण धीमता ॥ ९ ॥ श्रीसुतस्तुरगः श्रेष्ठः शशाङ्कसदृशच्छविः ॥ मङ्गलार्थः कृतस्तस्य वृद्धार्गेण पार्थिव ॥ १० ॥ स्वय देवेन्द्रस्तस्मै दत्तानि नृपजाविधौ ॥ छत्रं सबालव्यजनं खड्गं च वसुधाधिप ॥ ११ ॥ तम्य लक्षणसंयुक्तं दुन्दुभ्या नंगेश्वर ॥ इत्येवं चाभिषिक्कन्तु पृथुवेन्यो महायशाः ॥ १२ ॥ विविधा शास्त्रदृष्टेन ब्राह्मणैर्मन्त्रपारगैः ॥ तस्य पैतामहे यज्ञे हयमेधे पुरातने ॥ १३ ॥ आजग्मुस्समुन्येषुदि मुतो जातः पन्तव्यः ॥ सम्भवश्चि गायत्सु अप्सरे वैश्वदिके ॥ १४ ॥ मागधश्च समुत्पन्नस्तस्मिन्नेव महाक्रतौ ॥ पृथोस्त्वथ तौ दृष्ट्वा चोदितावृषिभिस्तथा ॥ १५ ॥ ऊचतुन्तौ तदा देवानृषींश्च प्रणतो स्थितौ ॥ कर्मभिस्तूयते सर्वः कर्म चास्य न विद्यहे ॥ १६ ॥ कर्मणाञ्चानविज्ञानात्स्तमोऽप्यावन्तस्त्वयं पृथुम ॥ दृष्ट्वा ऊचु॥अस्मत्प्रभावविज्ञातो स्तुवतामतिविचारतः ॥ १७ ॥ मार्कण्डेय उवाच॥ऋषिभिन्तौ नियुक्ता तु तुष्टुवाते स्वकर्मभिः॥भविष्यत्पृथुविद्याद दिव्यं ज्ञानं परन्तपौ॥१८॥ तयोर्वियत्तु सुभीतः पृथुः प्रादात्त जेव्मृगः॥ अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय चा ॥ १९॥ ततो वेन्यं महाभागं प्रजास्ताः समुपद्रुवुः॥ तन्नो वृत्तं ददस्वेति महिषीवचनात्तदा ॥ २० ॥ मोडमिदभूतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया ॥ धनुरादाय बाणांश्च वसुधां नंदयन्बलो ॥ २१ ॥ ततो वेन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही ॥ ब्रह्मलोकादिकल्लोकांश्च च त्राणमविदन्त ॥ २२ ॥ सर्वत्रव पृथुं वेन्यमात्तकार्मुकमच्युतम् ॥ ददर्श

सुमहाभागं तेजसा भास्करप्रभम् ॥ २३ ॥ अरुन्धन्ती तु सा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत ॥ कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैरिनिन्दिता ॥ २४ ॥
उवाच वैन्यं नाथं क्लीवचे परिपश्यसि ॥ कथं धारयिता चासि मया हीनास्त्विमाः प्रजाः ॥ २५ ॥ पृथुरुवाच ॥ एकस्यार्थाय यो हन्यात्कुलानौ
वा परस्य वा ॥ एकं जीवं बहुत्वेऽपि कामं नैवास्ति पातकम् ॥ २६ ॥ यस्मिंस्तु निहते भद्रं एषन्त बहवः सुखम् ॥ तस्मिन्हंते नास्ति परं
पातकं नोपपातकम् ॥ २७ ॥ सोऽहं प्रजानिमित्तं त्वां वधिष्यामि वसुन्धराम् ॥ आत्मानं प्रपयित्वा तु धारयिष्ये प्रजास्त्विमाः ॥ २८ ॥
वृत्युपायं न चेद्वासां प्रजानां त्वं विधास्यसि ॥ विधास्यसि यदा भद्रे तदा त्वं सुखमाप्स्यसि ॥ २९ ॥ पृथिव्युवाच ॥ प्रजानां जीवनोपायं
विधास्यामि नरेश्वर ॥ विधत्स्व वत्स धर्मज्ञ क्षरंधे येन वत्सला ॥ ३० ॥ समं च कुरु सर्वत्र मम धर्मभृतां वर ॥ यथा निष्यन्दमानं वै क्षीरं
सर्वत्र भाव्येत ॥ ३१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ तत उत्सारयामास शिलजालानि सर्वतः ॥ पृथुर्वैन्यो महातेजास्तेन शैला विवर्द्धिताः ॥ ३२ ॥
ततः प्रभृति राजेन्द्र ग्रामाश्च नगराणि च ॥ कृष्यादिकं च सकलं भुवि कर्म प्रवर्तितम् ॥ ३३ ॥ तस्याः सत्यानि सा दुग्धा पृथुना पृथिवी
क्षिता ॥ वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा मनुं वै दक्षिणे करे ॥ ३४ ॥ ततस्तु ऋषिभिर्दुग्धा च्छन्दःपात्रे वसुन्धरा ॥ वत्सः सोमोभवत्तेषां दोग्धा चैव
बृहस्पतिः ॥ ३५ ॥ ऊर्जे देवगणैर्दुग्धा रुक्मपात्रे वसुन्धरा ॥ वत्सस्तु मघवानासीद्दोग्धा च सविता तथा ॥ ३६ ॥ हुधां च पितृभिर्दुग्धा
रौप्यपात्रे वसुन्धरा ॥ अन्तकश्चाभवद्दोग्धा वत्सो वैवस्वतो यमः ॥ ३७॥ पयश्चैवाप्यसे पात्रे दुग्धा दैत्यैर्वसुन्धरा ॥ दोग्धा गगन्तूर्वा मा वत्सं कृत्वा
विरोचनम् ॥३८॥ अलाबुपात्रे सपैश्च विषं दुग्धा धरा तथा ॥ तेषां च वासुकिर्दोग्धा वत्सश्चासीच्च तक्षकः ॥ ३९॥ अन्तर्धानं यदा यक्ष गन्धमात्रे
वसुन्धरा ॥ दुग्धा रजतनामेन वत्सं कृत्वा धनेश्वरम्॥४०॥ कपाले रुधिरं दुग्धा राक्षसैर्भीमविक्रमैः ॥ हेतिः प्रहृतिस्तथा दोग्धा वत्सस्त्वथाऽभवत्तथा ॥
॥४१॥ दुग्धा गन्धाय्नाद्र्धपात्रे गन्धर्वाप्सरसां गणैः ॥ वत्साश्चित्ररथस्तेषां दोग्धा वसुर्काचत्तस्तथा॥४२॥ औषध्यश्च तथा शैलैर्दुग्धा पात्रे शिलोमये ॥
वत्सस्तु हिमवानासीद्दोग्धा मेरुर्महागिरिः ॥ ४३ ॥ पलाशपात्रे वृक्षैस्तु दुग्धा पुष्पफलं शुभम् ॥ कामधुक् च ततः सालं वृक्षो वत्सस्तु वै स्मृतः ॥
॥४४॥ सर्वकामदुघा दोग्ध्री पृथिवी भूतभाविनी ॥ सैषा धात्री विधात्री च जननी भावनी तथा ॥४५॥ चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठेत्यतिरेव च ॥
सर्वभूताहिरण्या च सर्वभूतहितैषिणी ॥ ४६ ॥ वदन्ति मेदिनीं भूमिः क्षमा क्षोणी वसुन्धरा ॥ सर्वभूतशरीरस्था सर्वानुग्रहकारिणी ॥ ४७ ॥
मन्वन्तरेऽस्मिन्संप्राप्ते वैन्येन पृथिवीक्षिता ॥ प्रथमं वसुधा दुग्धा ततो दुग्धा यथोदितैः ॥ ४८ ॥ दुहितृत्वं गता तस्य पृथिवी तेन चोच्यते ॥

वि० ध०

प्र० खं० अ० ९७

एवम्प्रभावः स पुरा पृथुरासीन्महीपतिः ॥ ४१ ॥ पिताऽप्यपापजितास्तस्य प्रजास्तेनानुबोधिताः ॥ प्रजानां रञ्जनात्तस्य नाम राजेति कीर्त्तितम् ॥ ६० ॥ राजा भोजो विराट्र सम्राट् गोपतिः पार्थिवस्तथा ॥ स एवैको महीनाथः शब्दैः पर्यायवाचकैः ॥ ६१ ॥ नमस्कर्तव्यस्तस्य नित्यं द्विजोत्तमैः ॥ वेदकर्मविदैर्विद्भिः प्रार्थ्याद्धिर्महताद्वयः ॥ ६२ ॥ पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थ्याद्धिर्महद्वयः ॥ वृत्तदाता तथा वेश्मनमस्कार्योऽथवा पृथुः ॥ ६३ ॥ शूद्रैरपि नमस्कार्यो धर्मकामैर्महीपतिः ॥ क्षेमसुस्थिस्तथा ध्याने नमस्कार्यः पृथुर्नृपः ॥ ६४ ॥ यो हि चोद्ये रणे याति कीर्तयित्वा पृथुं नृपम् ॥ स चोरव्याघ्रात्त्राताऽसौ भवति पार्थिव ॥ ६५ ॥ पृथ्व्याः कृत्वा नमस्कारं सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ तत्क्षणात्तस्य नमस्कारः सद्यःकार्यो जयेप्सुना ॥ ६६ ॥ वैन्यस्य भूपालवरस्य राज्ञश्श्रुत्वाभिषेकं प्रयतो मनुष्यः ॥ पापं समग्रं विजहाति शीघ्रं जयं तथाप्नोति यशश्च लोके ॥ ६७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पृथ्वभिषेकादिवर्णनं नाम नवोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अन्तर्धानः पृथोः पुत्रो हविर्धानस्तदात्मजः ॥ १ ॥ प्राचीनबर्हिषस्तस्य सुतः परमधार्मिकः ॥ २ ॥ उपयेमे समुद्रस्य लवणस्य स वै सुताम् ॥ सुवर्णायां तु सा पुत्रान् दश प्राचेतसो नृप ॥ ३ ॥ सर्वे प्राचेतसो नाम धनुर्वेदे च पारगाः ॥ अपृथग्धर्मचरणास्तेऽतप्यन्त महत्तपः ॥ ४ ॥ दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ॥ समुद्गतेषु दिक्षु तपस्यत्सु महीरुहाः ॥ ५ ॥ अरक्ष्यमाणां गां ववृधुर्वैधसां प्रजाक्षयः ॥ ६ ॥ न शक्यो मारुतो वातुं वृतै रुरुधुरुच्छ्रितद्रुमैः ॥ ५ ॥ तदुपश्रुत्य राजानः सर्व एते प्रचेतसः ॥ मुखेभ्यो वायुमग्निं च मुमुचुर्जातमन्यवः ॥ ६ ॥ निर्मूलानथ वृक्षान्तान्कृत्वा वायुरशोषयत् ॥ ७ ॥ तानग्निर्दहदुद्दण्ड एवमासीद्द्रुमक्षयः ॥ द्रुमक्षयमथो दृष्ट्वा किञ्चिच्छेषेषु शाखिषु ॥ उपागम्याब्रवीत्सोमो राजा प्रचेतसः ॥ ८ ॥ कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषाः ॥ कृता मही वृक्षशून्या शाम्यतामेष वोऽनलः ॥ ९ ॥ लभ्यतां च कन्येयं वृक्षाणां रत्नवर्तिनी ॥ भविष्यं जानता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया ॥ १० ॥ मारिषा नाम भवतीं पत्न्यर्थे प्रददाम्यहम् ॥ ततः सोमस्य वचनात्संजह्रुरनलं प्रचेतसः ॥ ११ ॥ संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं जगृहिरे च ताम् ॥ मनसा च ददुस्तस्यां गर्भं सर्वे प्रचेतसः ॥ १२ ॥ द्रुमेभ्यस्तु धृता तोये मारिषायां प्रजापतिः ॥ भवशापेन संभूतो भूयो दक्षप्रजापतिः ॥ १३ ॥ असृजन्मनसा दक्षः प्रजाः पूर्वं चतुर्विधाः ॥ नोत्पद्यन्ते च तास्तस्य अपध्याता हरेण तु ॥ १४ ॥ मैथुनेन ततः सृष्टिं कर्तुमिच्छन्प्रजापतिः ॥ असिक्नीमवहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः ॥ १५ ॥ सुतां सुमहतीं युक्तां तपसा लोकचारिणीम् ॥ तस्य पुत्रसहस्रं तु वीरिण्यां समपद्यत ॥ १६ ॥ तांस्तु दृष्ट्वा महातेजा विवर्धयिषतः प्रजाः ॥

तानुवाच महातेजा ब्रह्मपुत्रः स नारदः ॥१७॥ किं प्रमाणं तु मेदिन्यां दृष्ट्वैवं चाऽअज्ञानात् कथं सर्गं भवन्तः कर्तुमुद्यताः ॥१८॥ महीमानमथान्वेष्टुं गता दक्षसुतास्ततः ॥ लोकालोकस्य परतो गभोदस्य तथोपरि ॥१९॥ वायुमण्डलमसाद्य भ्रमणानाश्रमागताः ॥ दक्षोऽपि तेषु नष्टेषु वीरिण्यामेव धर्मवित् ॥ २० ॥ सहस्रं जनयामास पुत्राणामपरं ततः ॥ विवर्धिषून्वस्ते तु शबलाश्वाः पुनः प्रजाः ॥ २१ ॥ पूर्वोक्तं वचनं तैस्तु श्राविता नारदेन तु ॥ अन्योन्यमूचुस्ते सर्वं सम्यग्गाह महामुनिः ॥२२॥ भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः ॥ तेऽपि हर्यश्वमार्गेण प्रयाताः पृथिवीमिमाम् ॥ २३ ॥ तमेव वायुमासाद्य विनष्टाः शाश्वतीस्समाः ॥ तदाप्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रताः ॥ २४ ॥ प्रयातो नश्यति विभो तन्नः कार्यं विजानता ॥ अथ तेषु विनष्टेषु दक्षः कोपसमन्वितः ॥२५॥ शशाप नारदं क्रुद्धः तुल्यं जन्म न चाप्स्यसि ॥ देहं त्यक्त्वा स शापेन तेन दक्षस्य नारदः ॥ २६ ॥ भूयो मुनिसुतो जातः कश्यपस्य महात्मनः ॥ अश्वमेधं च वितते दक्षस्याऽदुक्तकर्मणः ॥ २७ ॥ विवंसायामास हरः पूर्ववैरेण भावितः ॥ दक्षोऽपि शतवार्ष्यान्तु शशास्ते ब्राह्मणोत्तमाः ॥२८॥ अद्य प्रभृति धूर्ज्यान्ति नत्वा सार्धं दिवौकसैः ॥ जन्मान्तरेऽपि वैराणि विनश्यन्ति न पार्थिव ॥ २९ ॥ तस्माद्वैरं न कर्तव्यं कदाचिदपि केनचित् ॥ हर्यश्वेष्वपि नष्टेषु महात्मसु पुरा तदा ॥ ३० ॥ असिक्न्यां जनयामास दक्षो दुहितरस्तदा ॥ षष्टिः कन्या रूपयुक्तास्तपसा महता युताः ॥ ३१ ॥ द्वे ददौ बहुपुत्राय चतस्रोऽरिष्टनेमिने ॥ द्वे प्रादात्स कृशाश्वाय दश धर्माय चाप्यथ ॥ ३२ ॥ चतुर्दश कश्यपाय चाष्टाविंशतिमिन्दवे ॥ प्रददौ बहुपुत्राय सुप्रभां भामिनीं तदा ॥ ३३ ॥ मनोरमां भानुमतीं विशालां बहुदामथ ॥ दक्षः प्रादान्महाभागश्चतस्रोऽरिष्टनेमिने ॥ ३४॥ कृशाश्वाय च प्रादात्सुप्रभां च तथा जयाम् ॥३५॥ अरुन्धतीं वसुं जामिलम्बाम् भानुमिरवतीम् ॥३६॥ संकल्पां च मुहूर्ता च साध्यां विश्वां तथैव च ॥ ददौ स दश धर्माय महात्मा लोकविश्रुतः ॥३७॥ अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका मुनिः ॥ कद्रूः क्रोधा इरा प्राधा विनता सुरभिः खशा ॥ ३७ ॥ चतुर्दशैताः प्रददौ कश्यपाय प्रजापतिः ॥ नामभिः पूर्व विख्याताः कृत्तिकाद्यास्तथैव च ॥ ३८ ॥ ददौ नक्षत्रयोगिन्य अष्टाविंशतिमिन्दवे ॥ देवतास्त्वभिमानिन्यो नक्षत्राणां महीपते ॥ ३९ ॥ एतावदुक्तं तव दक्षवंशम्प्लोद्भवं चाप्यथ भूमिपाल ॥ अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वायतलोहिताक्ष ॥ ४० ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० दक्षवंशवर्णनं नाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११० ॥

॥ छ ॥

॥ वज्र उवाच ॥ ॥ महादेवेन ऋषयः शापाः स्वायंभुवेऽन्तरे ॥ तेषां वैवस्वते प्राप्ते सम्भवं मम कीर्तय ॥ १॥ दशाशयोर्नीलं च तथा प्रजाः कीर्तय मे विभो ॥ ऋषीणां च तथा वंशं भृगुवंश

वि० ध० ॥ ७३ ॥

नृ० सिं० अ० १११

विवर्धन् ॥ २ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मन्वन्तरेऽस्मिन्संप्राप्ते राजन्वैवस्वते पुरा ॥ अश्वमेधे तु वितेने ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ३ ॥ महादेवस्य शापेन त्यक्त्वा देहान्स्वयं ततः ॥ ऋषयस्तु समुद्भूता हुते शुक्रे प्रजापत्या ॥ ४ ॥ देवानां मातरो दृष्ट्वा देवपत्नीस्तथैव च ॥ स्कन्नं शुक्रे महाराज ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ५ ॥ तज्जुहाव ततो ब्रह्मा ततो जातो हुताशनात् ॥ ततो जातो महातेजा भृगुः स तपसां निधिः ॥ ६ ॥ अङ्गान्त्वंगिरा जातस्सभार्योऽग्निरितस्त्वथ च ॥ मरीचिभ्यो मरीचिश्च ततो जातो महातपाः ॥७॥ वसुमध्योत्सवेत्पुत्रो वसिष्ठश्च महातपाः ॥ भृगुः पुलोमश्र सुतां दिव्यां भार्यामाविन्दत ॥ ८ ॥ यस्यां तस्य सुता जाता देवा द्वादश याज्ञिकाः ॥ भुवनो भावनश्चैव सुजन्यः सुजनस्तथा ॥९॥ क्रतुः सुवश्च पूषाश्च व्याजश्च व्यस्तुजश्व ह ॥ प्रसवश्चाव्ययश्चैव दशो द्वादशमस्तथा ॥ १० ॥ इत्येते भार्गवा नाम देवा द्वादश कीर्तिताः ॥ पौलोम्यजनयद्दिव्यं देवानां तु कनीयसम् ॥ ११ ॥ च्यवनं तु महाभागमात्मवन्तं तथाप्यसां¹ ॥ आत्मवानात्मजस्त्वेवो जमदग्निस्तदात्मजः ॥ १२ ॥ और्वा गोत्रकरस्तस्य भगवान्वां महामनाम् ॥ तत्र गोत्रकराञ्छृणु भृगोर्ह्यतोऽस्तस्सत्त्वहम् ॥ १३ ॥ भृगुश्च च्यवनश्चैव आत्मवांस्तु तथैव च ॥ और्वश्व जमदग्निश्च वात्स्यो दर्मिनडांयनः ॥ १४ ॥ नागायनो बर्हिषश्व पैलुश्चैवांगुशास्तिकः ॥ शौनकायनजीवान्तितः कौर्याधः पार्थिनस्तथा ॥ १५ ॥ वह्नीनार्विरूपाक्षो रोहिण्यायनिरंव च ॥ वैश्वानरिपारिकैर्वशार्थावर्णवुकस्तकः ॥ १६ ॥ विष्णुः पौंग्यवालकितैर्लोकैनान्तभागिनः ॥ मृत भागेयमर्कण्डजिहितोदीधितनस्तथा ॥ १७ ॥ मण्डूमाण्डव्यमण्डूकरुफनसङ्गितस्तथा ॥ स्थालिपिण्डः शिलपतिः शार्कराक्षिस्तथैव च ॥१८॥ मुकचायणो देवमतिः पाण्डाथिः सिगालवः ॥ सक्तुञ्चभातकिः कायिषजो वार्षिबिलायनिः ॥ १९ ॥ गार्ग्यायणा बायनश्च ऋषिगाहायन स्तथा ॥ गोष्ठापायनो वाह्नापायनो वेशम्पायन एव च ॥ २० ॥ वैकणैयः शाङ्गेवो याज्ञोपिश्चाष्ट्रकायनाः ॥ ललाटिकेलैकुटिश्चैव लाक्ष्ण्यायाः पारि मण्डलः ॥ २१ ॥ उलुलिः शेलुकिः कौहिश्चिन्त्यान्यः पैप्पलायनिः ॥ सत्यायनिनर्मालयतिः कोटालिः कौचहन्तिकः ॥ २२ ॥ शौर्किः शौकिः स कौचाक्षिः कौत्सिञ्चान्द्रमसिस्तथा ॥ जैकहिर्हिलिजश्वन्याञ्चलेदिकैर्वाणः ॥ २३ ॥ शार्गाङ्गतिकनेर्गनियो लोहाक्षिश्चल वैरिणः ॥ नामायनिश्चानुमतिः पर्णभागधिकासिकृत ॥ २४ ॥ समाख्यान्तानतश्चैषां पञ्च तु प्रवरा मताः ॥ भृगुश्च च्यवनश्चैव आत्मवानस्तथैव च ॥२५॥ और्व्वश्च जमदग्निश्च पञ्चैते प्रवरा मताः ॥ पम्पममंमवाहाह्य ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ २६ ॥ वाञ्जवायाजायो न

॥ ७३ ॥

¹ 'भविष्यतामव.' इति ख० ।

वैवाह्या ज्ञेयास्त्रिप्रवरास्तु ते ॥ भृगुश्च जमदग्निश्च तथैवोर्व्वश्च पार्थिव ॥ २७ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि शृणु चान्यान्भृगूद्वहान् ॥ जमदग्निर्विद्वैश्च पौलस्त्यो वैजभृत्तथा ॥ २८ ॥ प्राचीनयोग्यो भगवानृषिः क्रौञ्चायनस्तथा ॥ ऋषिमभ्यश्चजाताश्च एकायनवटापनों ॥ २९ ॥ आत्रेयोऽथिमितश्चैषां सर्वेषां प्रवरः स्मृतः ॥ भृगुश्च च्यवनश्चैव ह्यात्मवानस्तथैव च ॥ ३० ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ऋग्वेदीया मार्गेयचे ग्रामायणिरेथायानिः ॥ ३१ ॥ आपस्तम्बिस्र्वस्तथा ताल्विनैर्ऋतिः कपिञ्जरैव च ॥ आर्ष्टिषेणो गार्दभिश्च काद्द्मायणिरेव च ॥ ३२ ॥ अश्वा यनिरथाश्वापि पंचार्षेयाः प्रकीर्तिताः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ३३ ॥ यौविराधो वीतहव्यो नासाथ्यश्चण्डमो दमः ॥ जीवंत्या यनिमोदश्च विल्विश्च खलिस्तथा ॥ ३४ ॥ भाविलिर्भागवित्तिश्च कौशाम्बिर्विद्युदंक्षकैः ॥ वालेयः समदा गेयिर्गिरिक्षितिरथैव च ॥ ३५ ॥ गौर्गिजिश्च संवशालस्तथा पौष्णायनो मुनिः ॥ रोमादश्च तथैतेषामार्षेयाः प्रवरा मताः ॥ ३६ ॥ भृगुश्च वीतहव्यश्च तथा चैव सदेवसः ॥ परस्पर मवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥३७॥ खालयोनिः शाकटायनो मैत्रेयः सातयस्तथा ॥ द्रोणायनो नौकमायन आशिषिन्ध पिक्षायनिः ॥ ३८ ॥ हेमजिद्विस्तथैतेषामार्षेयाः प्रवरा मताः ॥ भृगुश्चैवाथ वध्यश्वो दिवोदासस्तथैव च ॥३९॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ४० ॥ सकायनो यज्ञापर्चिर्ग्यन्थिस्तथैव च ॥ ४० ॥ प्रत्यूहश्च तथा श्रीभ्यःशैलिवैकादशायनिः ॥ तथा गृत्समदो राजञ्शुनकश्च महातृषिः ॥ ४१ ॥ प्रवरस्तु यथोक्तानां ब्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ॥ भृगुर्गृत्समदश्चैव द्वावेतो परिकीर्तितौ ॥ परस्परमवैवाह्या इत्येते परिकीर्तिताः ॥४२ ॥ एते तवोक्ता भृगुवंश जाता महानुभावा नृप गोत्रकाराः ॥ येषां च नाम्नां परिकीर्तनेन पापं समग्रं विजहाति जन्तुः ॥ ४३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमकाण्डे मार्क ण्डेयवज्रसंवादे भृगुवंशातुक्रीर्त्तनं नामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मरीचितनया राजन्सुरूपा नाम विश्रुता ॥ भार्या ह्यङ्गिरसो दिव्या यस्याः पुत्रा दश स्मृताः ॥ १ ॥ आत्मा ह्यायुर्मुहूर्द्दो मदः प्राणस्तथैव च ॥ हविष्मांचांगविष्ठश्च ऋतः सत्यश्च ते दश ॥ ॥ २ ॥ इत्येतेऽङ्गिरसो नाम देवा वै सोमपीथिनः ॥ सुरूपा जनयामास ऋषीन्सर्वेश्वरानपिमान् ॥ ३ ॥ बृहस्पतिं गोतमं च संवर्त च महा ऋषिम् ॥ अयस्यं वामदेवं च उतथ्यमुरुशिजं तथा ॥ ४ ॥ इत्येते ऋषयः सर्व गोत्रकाराः प्रकीर्तिताः ॥ तेषां गोत्रसमुत्पन्नान्गौत्रकारा न्त्रिबोध मे ॥ ५ ॥ उतथ्यो गौतमश्चैव तैलेजोऽभिजिदस्तिथा ॥ बौद्धिर्नैधिः सलोगाक्षिः क्षोरोजी टाकिरेव च ॥ ६ ॥ राह्लाकिः सौपुरिश्च केरातिः शारलोमकिः ॥ पौष्पिजन्मोतुभावश्च ऋषिश्चैव बडोबडः ॥ ७ ॥ कराटक्श्च माचीयः उपविन्दुरथैषिणिः ॥ रौहिण्यायानिर्जागर्लिः

वि० ध० ॥ ७४ ॥

प्र० खं० अ० ११९

क्रौञ्चा चैवारुणायनिः ॥ ८ ॥ सोमो डायनिकाशेकः कौटिल्यः पार्थिवस्तथा ॥ रौहिण्यायनिरेवांशुस्तुल्योद्योवांसुरेव चा॥ ९॥ तथा च गुल्मयोवांशु स्तम्बयोवांशुुरेव च ॥ कावाकिः पुष्पधैश्च क्षीरकारिण्डिरेव च ॥ १० ॥ अषाढिश्च करेशैश्च पारिकारिणिरेव च ॥ इत्यापेयास्तु संवपां प्रवराः परिकीर्तिताः ॥ ११ ॥ आंगिरसश्च तथोतथ्यो मुनिश्चैधतपस्तथा ॥ परस्परमवैवाहा इत्येते परिकीर्तिताः ॥ १२ ॥ उषाजिच्च अयस्यश्च¹ कक्षीवान्गौतमस्तथा ॥ आपेयाः प्रवराश्चैषां च प्रवराञ्छृणु ॥ १३ ॥ अंगिरश्च ततोतश्च उषाजिक्ष महातपिः ॥ सोमस्त्वभिभविर्भिक्षु सालिभ्रवालिंस्तथा ॥ १४ ॥ भारद्वाजः सौबुद्धिश्च मेघो देवमतिस्तथा ॥ आश्वलायनवात्सिक्षौ ह्यभिंवशः शलार्थातः ॥ १५ ॥ वालिषेयिनिशौकेयौ वागांहावेवकालिस्तथा ॥ शाटिश्च कपिवर्णश्च प्रावाहिश्वाश्वलायनिः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ १६ ॥ कावाकिश्च समाकाश्चित्तथा चांशुमतिः प्रभुः ॥ भार्वेोकर्णिस्तथाचैवं च वाध्री विच्छिन्दित्घाटिकैः वाग्रयीविश्वनश्चैव च ॥ दैवायार्दव्यथानिर्हार्र्किणः सम्भ्राङ्गिरिकः ॥ १८ ॥ धौर्वायिः साभिमुद्रिश्च तथा गोमदग्निश्च्यः॥ माल्म्यकाथः सालहगो शृलो हाम्स्तथैव च ॥ १९ ॥ गार्गदाद्यिः कौतपतिः कांसैाकस्त्रितथैव च ॥ तादाकिर्जन्यैद्रौणिश्च जैवालायनिरेव च ॥ २० ॥ आपमन्तर्यमोजादृष्टिः कारणीपिरङ्गुलि रेव च ॥ पौरुश्चैव महातेजाः शङ्खलायनिरेव च ॥ २१ ॥ आपेयो नामतश्चैषां संवषां प्रवरो नृप ॥ अङ्गिरगः प्रवरस्तषां द्वितीयश्च बृहस्पतिः ॥ २२ ॥ तृतीयश्च भरद्वाजः प्रवराः परिकीर्तिताः ॥ परस्परमवैवाहा इत्येते परिकीर्तिताः ॥ २३ ॥ काणायानाः कापेयाश्चातथा वात्स्यपायणाः ॥ आध्रूकद् आध्र्वन्दी च तन्त्रालिश्मशक्यकायनः ॥ २४ ॥ क्रोडिः शार्की च कार्पी च तालकॄन्सामुहागवताः ॥ लापकद्रालविमंपा मर्कटः पैलुकायनः ॥ २५ ॥ सूत्संशश्च तथा चार्की गर्गः श्यामायनिस्तथा ॥ बाल्हिः सार्हिंश्चैव पक्षांपेयाः प्रकीर्तिताः ॥ २६ ॥ अङ्गिरास्तु महातेजा देवाचार्यो बृहस्पतिः ॥ भरद्वाजस्तथा गर्गश्च्यवन भगवानपिः ॥ २७ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ कपितरः स्वस्तितरो दर्भः शक्तिः पतञ्जलिः ॥ २८ ॥ भूयसी जलमन्धिश्च विन्दुर्धुण्डिः कुशांतकिः ॥ भृगुस्तु गजकर्णी च शोम्वाटिः शाशिबस्तथा ॥ २९ ॥ शालिश्च शुक्लः काण्वो मुनिः क्रौञ्चिन्यत्तथा ॥ काठ्यो वाच्यायनिंश्चैव सावन्यायनिंश्व न् ॥ ३० ॥

॥ ७४ ॥

¹ ‘वाहुः’ इति ख० । ² ‘दाक्षिमा’ इति ख० । ³ ‘अश्मश्च’ इति ख० । ⁴ ‘दशितः’ इति क० । ⁵ कैकेयौ इति ख० । ⁶ ‘शौटिः’ इति ख० । ⁷ ‘देवापिः’ इति क० । ⁸ ‘सञ्ज्ञकिः’ इति ख० । ९ ‘ग्रैवापिः’ इति क० । १० ‘सात्यमुग्निश्च’ इति ख० । ११ ‘वात्स्यशरायणः’ इति ख० ।

त्र्यार्षेयो नामतस्तेषां प्रवरो भूमिपोत्तम ॥ अङ्गिरादामवाह्यश्च तथा चैवाप्यतत्ययः ॥ ३१ ॥ परस्परमवैवाह्याः सर्व एव प्रकीर्तिताः ॥ संकृतिश्च त्रिमाद्रिश्च शैशूः शैपतिरेव च ॥ ३२ ॥ तण्डिश्च जानकिश्चैव तैलकाद्वय एव च ॥ नारायणाश्चापिमिश्च लौक्षिर्गांगिर्हलस्तथा ॥ ३३ ॥ गालविश्चापि त्र्यार्षेयः सर्वेषां प्रवरा मताः ॥ आंगिरः संकृतिश्चैव गौरिवीतिस्तथैव च ॥ ३४॥ परस्परमवैवाह्याः ऋषय परिकीर्तिताः ॥ काण्वायना हारिकः कौत्स्यः पौंग्यस्तथैव च ॥ ३५ ॥ हस्तिदमो वात्स्यमालिर्गागिलोयैरवः ॥ भीमवेशः शांख्व्यदर्मिः सर्वे त्रिप्रवरा मताः ॥ ३६ ॥ अङ्गिरास्तु तमस्यश्च पुरुकुत्सस्तथैव च ॥ कुत्साः कुत्सैर्वैवाह्या एवमाहुः पुरातनाः ॥ ३७ ॥ रथीतरार्णां प्रवराः त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ॥ अङ्गिराश्च सुरूपार्थ्यस्तथैव च रथेतरः ॥ ३८ ॥ रथेतररा अवैवाह्या नितराञ्च रथेतरैः ॥ विष्णुवृद्धः शने मद्रिर्जत्रिणः कात्रिणस्तथा ॥ ३९ ॥ प्रडिवश्च महातेजास्तथा चैव परायणः ॥ त्र्यार्षेयश्च मतस्तेषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥४०॥ अङ्गिराश्च विरूपाक्ष पृथुदश्वस्तथैव च ॥ परस्परमवै वाह्या इत्येते परिकीर्तिताः ॥ ४१ ॥ सान्त्यसुग्धिर्महातेजा हिरण्यस्तम्बिसुव्रतौ ॥ त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरो नृप ॥ ४२ ॥ अङ्गिरात्तृत्स दश्चैव मुद्दलश्च महातपाः ॥ परस्परमवैवाह्या इत्येते परिकीर्तिताः ॥ ४३ ॥ मोहजिह्नो देवजिह्वो अभिजिद्बविरादयः ॥ अपाननह्रव्यश्चैव वैरिण्यास्तावितौर्मोद्गलाः ॥ ४४ ॥ त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥ अङ्गिराश्चैव ताविश्च मौद्गल्यश्च महातपाः ॥ ॥ ४५ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ऊरुण्वश्च मुरुण्डश्च तृतीयः शाकटायनः ॥ ४६ ॥ ततः प्रागश्वयो नारी मर्कटो रमणः शणः ॥ काण्वमार्कट्यश्चैव तथा रामवणो मुनिः ॥ ४७ ॥ श्यामायनस्तथैतेषां त्र्यार्षेयः प्रवरो मतः ॥ अङ्गिरा आजमीढश्च काण्वश्चैव महातपाः ॥ ४८ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ तित्तिरिः कपिभूश्चैव गार्ग्यश्चैव महामुनिः ॥ ४९ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ आर्षेयो नामतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥५०॥ अङ्गिरस्तित्तिरिस्त्वैव कपिभूश्च महाद्युतिः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ५१ ॥ अङ्गिराः सम्रद्वाजो ऋषिवन्दनवस्तथा ॥ ५२ ॥ बृहस्पतिर्मंत्रवचाः पञ्चार्षेयाः प्रकीर्तिताः ॥ अङ्गिराः सम्रद्वा जस्तथा चैव बृहस्पतिः ॥ ५३ ॥ ऋषिर्मित्रवचश्चैव ऋषिवन्दन्तवस्तथा ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ५४ ॥ भारद्वाजः कटाशौण्डः शैशिरयस्तथैव च ॥ इत्येते कथिताः सर्वे ब्यामुष्यायणात्रजोः ॥ ५५ ॥ पञ्चामेयास्तथान्येषां प्रवराः परिकीर्तिताः ॥ अङ्गिराः सम्रद्वाजस्तथैव च

१ 'माद्रिः' इति ख० । २ 'आर्षेयश्च' इति ख० । किञ्चित्पुस्तके यत्रयत्र त्र्यार्षेय इति पदं तत्र सर्वत्र आर्षेय इत्येव लभ्यतेऽत्र तूत्तर । ३ 'रावणजेसुनी' इति ख० ।

वि० ध० ॥ ७५ ॥ प्र० खं० अ० १९४

बृहस्पतिः ॥ ६६ ॥ सौङ्घ्य शैशिवैश्व प्रवराः परिकीर्त्तिताः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ ६७ ॥ एते तवोक्ताङ्गिरसस्तु वंशे महानु- भावा नृप गोत्रकाराः ॥ येषां च नाम्नां परिकीर्त्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ॥ ६८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आङ्गिरसो वंशानुकीर्त्तनं नाम द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अत्रिवंशसमुत्पन्नान्गोत्रकारान्निबोध मे ॥ कर्पूरापणशौलेयास्तथा शाराइणाश्च ये ॥ शैवलकी शौनवर्णारघोसीडुतयश्च ये ॥ १ ॥ गौरग्रीवः सकारिक्षिय मैत्रायाणाश्च ये ॥ आत्मगन्या वामथ्या गोपन्नास्तालिकिन्दवः ॥ २ ॥ ह्वानजिह्वाह्निगन्द्रीविरेन्द्राणिः शाकटायनः ॥ तैलेयश्चैव बौलेयश्चाश्विगोणी मन्तिन्थ्या ॥ ३ ॥ जलदो भग पादश्च सौपुषिश्च महातपाः ॥ छान्दोग्यस्त्वथेतपामाषयः प्रवगे मतः ॥ ४ ॥ धाराश्चाश्व तथाग्निश्च ऋचनानस एव च ॥ पञ्चप्रवरवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ ५ ॥ दाक्षिविः पालकश्च और्णनाभिः सिलिर्मिलिः ॥ बीजवापी शिरीषश्च मौञ्जकश्चाविशिष्टिंगी ॥ ६ ॥ वल्चन्तन्यंतथान्यं त्र्यार्षयः प्रवरा मतः ॥ अग्निशौविष्टरश्चैव तथा पूर्वातिथिः स्मृताः ॥ ७ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ ९ ॥ आत्रेयान्पुत्रिकापुत्रानत ऊर्ध्वं निबोध मे ॥ ८ ॥ हालेयश्च सवालेयो वाममध्यस्तथैव च ॥ गोत्रयश्चैव गोत्रयाः त्र्यार्षेयाः परिकीर्त्तिताः ॥ ९ ॥ अत्रिश्च वाममध्यश्च पौत्रिकैव महानृषिः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ १० ॥ इत्यात्रेयवंशप्रभवोऽनवेक्ष्या महानुभावा नृप गोत्रकाराः ॥ येषां तु नाम्नां परिकीर्त्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ॥ ११ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अत्रिवंशानुकीर्त्तनं नाम त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अत्रेरेवापरं वंशं तव वक्ष्यामि पार्थिव ॥ अत्रेः सोमः सुतः श्रीमांस्तस्य वंशोद्भवो नृपः ॥ १ ॥ विश्वामित्रस्तु तपसा ब्राह्मण्यं समवाप्तवान् ॥ तस्य वंशमहं वक्ष्ये तन्मे निगदतः शृणु ॥ २ ॥ विश्वामित्रो दूरावतन्त्या चिकित्नागालवो ॥ वनपृष्ठ शलङ्कश्च तथा चाश्वान- तायनः ॥ ३ ॥ श्यामायनो याज्ञवल्क्यो जाबालिः सैन्धनायनः ॥ दाभ्रेयाश्च कार्णपा च मौञ्ज्या अथ मौञ्जुताः ॥ ४ ॥ आतृपा आपवाप्यः पाण्योदयाम्यंब्यः ॥ वववाद्या बह्लयः पाणतम्यः मकोष्ठिकाः ॥ ५ ॥ त्र्यार्षेयाः प्रवरास्तेषां सर्वेषां परिकीर्त्तिताः ॥ विश्वामित्रो देवरतः उद्दलश्च महायशाः ॥ ६ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ मार्गमित्रस्तथाश्वाश्च माथुरुच्चन्दुम एव च ॥ ७ ॥ त्र्यार्षेयाः प्रवरास्त्वेत ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ विश्वामित्रस्तथा ज्युष्टो मधुच्छन्दाम्तथैव च ॥ ८ ॥ पञ्चप्रवरवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ धनञ्जयः कपर्दयः ॥ ७६ ॥

१ 'चकित' इति ख० ।

पाणिकृष्टश्च पार्थिव ॥ ९ ॥ पाणिनिश्चैव त्र्यार्षेयाः सर्व एते प्रकीर्तिताः ॥ विश्वामित्रो मधुच्छन्दस्तथा चैवाघमर्षणः ॥ १० ॥ परस्परमवैवाहा
ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ कामलायनाजिश्श्व आश्मरथ्यास्तथैव च ॥ ११ ॥ बन्धुलिश्चैव त्र्यार्षेयाः सर्वेषां प्रवरा मताः ॥ विश्वामित्रश्च
श्मरथो बन्धुलिश्च महातपाः ॥ १२ ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ पूरणाः पारिधान्वन्तः त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ॥ १३ ॥
विश्वामित्रः पूरणश्च तयोर्द्वा प्रवरौ स्मृतौ ॥ पाक्षिवर्ता अवैवाहाः पूरणाश्च परस्परम् ॥ १४ ॥ लोहिता अष्टकाश्च ऋषीश्वोदारिहस्तथा ॥ १५॥
विश्वामित्रो लोहितश्च अष्टकश्च महातपाः ॥ १६ ॥ अष्टका लोहितैर्नित्यमवैवाहाः परस्परम् ॥ उदरण्डः कत्थकश्च ऋषीश्वोदार्विहस्तथा ॥ १७॥
त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥ ऋणावान्नियतिश्चैव विश्वामित्रस्तथैव च ॥ १७ ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥
औदुम्बराः शौशिरिटिश्चिस्तार्क्ष्यायणस्तथा ॥ १८ ॥ टंकायनिश्चैतकायनिस्तार्क्ष्यायणिरेव च॥ कात्यायनिः करीराभिः शाङ्ख्यायानिलावकी॥ १९॥
मौञ्जायनिश्च भगवांस्त्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ॥ किलिः कस्तितया विद्याद्विश्वामित्रस्तथैव च ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥२०॥
एते तयोक्ताः कुशिका नरेन्द्र महानुभावाः सततं द्विजेन्द्राः ॥ येषां तु नामां परिकीर्तितेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ॥ २१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मो-
त्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विश्वामित्रवंशानुकीर्तनं नाम चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११४ ॥मार्कण्डेय उवाच ॥ मरीचेः कश्यपः
पुत्रः कश्यपस्य तथा कुले ॥ गोत्रकारांस्तृणान्वक्ष्ये तेषां नामानि मे शृणु ॥ १ ॥ आश्रायणा श्वषणा मेषकीर्गीटकायनाः ॥ गुरुमंजी
माठरश्च गोजाविश्च लक्ष्मणः ॥ २ ॥ शालहलेयाः कौरोज्याश्चैकिन्याश्वासुरायणाः ॥ मन्दान्यावै मुगयन्तो श्रोतसो भौसतायनाः ॥३॥ देवयाता
गोपयाता अधेच्छाग्रायतश्च ये ॥ ताकयनास्तिश्चहया अभियोंगा गदापनाः ॥ ४ ॥ कातवान्दिर्महाचक्रिर्दाक्षपणाय एव च ॥ ग्रीवायणा हरिकेयो
हास्तिसदास्तथैव च ॥ ५॥ वात्स्या वालिन्यकृतहा हस्तलायनिसंस्तथा ॥ आश्रायणः पेलुसुलौ राश्चताताय नस्तथा ॥ ६ ॥ कौशीतकाश्च
पाकान्ता अग्रिशर्मायणाश्च ये ॥ मेषयः कैवमेयश्च तथा चैव सुबभ्रवः ॥७॥ प्राचीथयो ज्ञानगया आश्रामय एव तु ॥ श्यामोचरा नैमिययः
तस्त्या ये शाङ्कलायनाः ॥८॥ काष्टहायननामारीचा डाँजिहायनहस्तिकाः॥ वैकेण्याः काश्यपाश्च शामिमिश्रा हारितावनाः ॥९॥मातंगिनो वभ्रसवः
त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ॥ वत्सरः कश्यपश्चैव निध्रुवश्च महातपाः ॥ १० ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ रैक्षश्च सांख्यमित्राश्च यांधे

। (वै० प्र०) प्र० ख० ।

वि० ध० ॥ ७६ ॥ । प्र० खं० अ० १९६ ।

याः परिकीर्तिताः ॥ ११ ॥ वत्सारः कश्यपश्चैव वैश्वश्च महातपाः ॥ परस्परमवैवाह्यौ गोत्रौ द्वौ परिकीर्तितौ ॥ १२ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्युपायणगोत्रजान् ॥ आतुष्टुभो भाक्तयः स्वातन्त्रो राजवल्लवः ॥ १३ ॥ गैरिशेरो देववृद्धिश्चैन्द्री गोपर्यवाकविः ॥ मालुलिः काडुविज्ञाङ्घ्रिः शतश्मिरितस्त्वैव च ॥ १४ ॥ दिवा वासिष्ठा इत्येते नक्तं ज्ञेयाश्च काश्यपाः ॥ त्र्यार्षेयाश्च तथा तेषां सर्वेषां प्रवराः शुभाः ॥ १५ ॥ वत्सारः कश्यपश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ १६ ॥ सा माता बलिपुत्रश्च भोपलोड्य जलप्लवः ॥ सुश्रामयुरः पर्णश्च सोऽष्टमो गर्दभीमुखः ॥ १७ ॥ हिङ्गुण्याहुः कैरातः उभो काश्यपगामिलौ ॥ आह्लेलो वृकपुच्छश्च सुकेतुश्च तथोत्तरः ॥ १८ ॥ उलूकभल्लूको वत्सयो महाकेरुस्तथैव च ॥ शार्दूलवंशतानवौ द्रावोलेवल्यतातवः ॥ १९ ॥ पैपलादिः पूर्ववर्विरितीवन्त्या वर्गिनिकः ॥ त्र्यार्षेयापि मन्त्रर्ष्यां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥ २० ॥ असितो देवलश्चैव कश्यपश्च महातपाः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥ ऋषिप्रवान्वयन्तु कश्यपस्य ह्यसंवणाभ्यः सकलं प्रसूतम् ॥ जगत्समग्रं यदुसिंहमुख्य तत्ते च वक्ष्याम्यहमुत्तरेण ॥ २२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कश्यपवंशावकीर्तनं नाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वसिष्ठवंशजान्विप्रान्प्रविवाय गदतो मम ॥ एकार्षयश्च प्रवरो वसिष्ठानां प्रकीर्तितः ॥ १ ॥ वसिष्ठ एव वसिष्ठा अविवाह्या वसिष्ठजैः ॥ व्याघ्रापादा औपगवाः वैकवा शाडलायनाः ॥ २ ॥ कापिष्ठला श्वेतोत्तमा आश्वलाः सर्वदाकराः ॥ गोधायना बोधयश्च ड्राकल्पा अपवाहिुकैत ॥ ३ ॥ वालिशिया पालिंशियास्तथोमाङ्कवक्ष ये ॥ आयस्थूणाः शीतवृक्षास्तथा बह्वपुगोहितैः ॥ ४ ॥ लोमात्याः स्वनिरुक्खाः माण्डलिर्गालितालिन्यथा ॥ बह्विष्ठिश्च सुमता श्वपादिर्वाहिडंव च ॥ ५ ॥ शालिल्लिब्वलिलाश्चैव वलिश्रव एव च ॥ माण्डवां याज्ञवल्क्यश्च एकोपायनस्तथा नृप ॥ ६ ॥ वसिष्ठ एषां प्रवरो अवैवाहाः परस्परम् ॥ शैललयो महाकर्णो काण्ण्यः कैवणिस्तथा ॥ ७॥ कपिञ्जलो वालशिखिर्भागविनायतनाश्च य ॥ कोषायाणा लाकदया कोलहूतागुणायणाः ॥ ८ ॥ शाकहत्याः कशापोया अथो उल्लपवाश्च ये ॥ माङ्कचायतना अब्दुन्ना अथो मार्षिणगायचयः ॥ ९ ॥ दामकायतना वाह्यवो वाक्ययोगाणमन्तया ॥ आवायनाश्च ऋषयो ये च क्रोडादनायवाः ॥ १० ॥ प्रत्यवायनाश्च ऋषय औपमन्यव एव च ॥ माङ्कचायनाथ ऋष्यनन्था ये च डङ्गन्काः ॥ ११ ॥ पाडुकायन आंब्दाहा ऋपयश्च लेलयाः ॥ मालया ऋतवक्तव्यः पूर्णांगर्त्तिन्यथ च ॥ १२ ॥ त्र्यार्षेयार्डाप मन्त्रेष्यां सर्वेषां प्रवरम्तया ॥ ॥ १६ ॥

१ 'असितो देवलश्चैव' इति ख०। २ 'शाङ्खत्याश्च वाटकान्' इति ड०। ३ 'पुर्णदन्त्या' इति क०। ४ 'शाकलदा' इति ग०। ५ 'नाम' इति ख०। ६ 'शाकलादत' इति ख०। ७ 'शावका' इति ड०।

भगो वसुर्वसिष्ठश्च इन्द्रः सम्पतिरेव च ॥ १३ ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ औपस्वस्थाः स्वस्थ्यलयो वालो हलो ह्यश्वश्च ये ॥ १४ ॥ मध्यन्दिना अक्षतयः पैप्पला देविर्वेङ्कपा ॥ त्रैशुङ्गा वनगा आलवाः कुण्डिनाश्च नरोत्तम ॥ १५ ॥ ज्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥ वसिष्ठमित्रावरुणौ कुण्डिनश्च महातपाः ॥ १६ ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ जातूकर्णा यचश्चैव पाद्पाश्च तथैव च ॥ १७ ॥ ज्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरस्तथा ॥ जातूकर्णो वसिष्ठश्च तथैवान्त्वत्थ पार्थिव ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ १८ ॥ वसिष्ठवंशविहिता मयेते ऋषिसम्भवा नृप गोत्रकाराः ॥ येषान्तु नाम्नां परिकीर्त्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ॥ १९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथममखण्डे मा० सं० वसिष्ठवंशानुकीर्त्तनं नाम षोडशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११६ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वसिष्ठस्तु महातेजा निमेः पूर्वपुरोहितः ॥ १ ॥ बभूव पार्थिवश्रेष्ठ यज्ञेस्तस्य समन्ततः ॥ शान्तात्मा पार्थिवश्रेष्ठ विश्राम तदा पुरा ॥ २ ॥ तं गत्वा पार्थिवश्रेष्ठो निमिर्वचनमब्रवीत् ॥ भगवन्द्यष्टुमिच्छामि तन्मा याजय मा चिरम् ॥ ३ ॥ तमुवाच महातेजा वसिष्ठः पार्थिवोत्तमम् ॥ कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व तव यज्ञैः समन्ततैः ॥ ४ ॥ भृशं श्रान्तोऽस्मि विश्रम्य याजयिष्यामि ते नृप ॥ एवमुक्तः प्रत्युवाच वसिष्ठं नृपसत्तमः ॥ ५ ॥ पारलौकिककार्येषु कः प्रतीक्षितुमुत्सहते ॥ न यस्य सोहृदं ब्रह्मन्कृतान्तेन बलीयसा ॥ ६ ॥ धर्मकार्ये त्वरा कार्या चले यस्माद्धि जीवितम् ॥ धर्ममार्गतो जन्तुर्मृतोऽपि सुखमश्नुते ॥ ७ ॥ श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्निकम् ॥ न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम् ॥ ८ ॥ क्षेत्राण्युत्सृज्यहासक्तमन्यत्र गतमानसम् ॥ वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ ९ ॥ न कालस्य प्रियः कश्चिद्द्वेष्यो वास्य न विद्यते ॥ आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनम् ॥ १० ॥ प्राणो वायुश्चलत्वञ्च वायोर्विदितमेव च ॥ यत्र यज्जीव्यते ब्रह्मन्क्षणमात्रं तदद्भुतम् ॥ ११ ॥ सोऽहं सम्भृतसम्भारो भवन्तसमुपागतः ॥ न चेद्याजयसे मह्यं याज्यामन्यन्तु याजकम् ॥ १२ ॥ एवमुक्तस्तदा तेन निमिना ब्राह्मणोत्तमः ॥ शशाप तं निमिं क्रोधाद्विदेहस्त्वं भविष्यसि ॥ १३ ॥ श्रान्तं मां त्वं समुत्सृज्य यस्मादन्यं द्विजोत्तमम् ॥ धर्मज्ञः सुरेन्द्राद्य च्याजकं कर्तुमर्हसि ॥ १४ ॥ निमिस्तं प्रत्युवाचाथ धर्मकार्यरतस्य मे ॥ विघ्नं करोषि नान्येन याजनं च तथेच्छसि ॥ १५ ॥ शापं ददामि तस्मात्तवं विदेहोऽद्य भविष्यसि¹ ॥ एवमुक्ते तु तौ जातौ विदेहौ द्विजपार्थिवौ ॥ १६ ॥ देहहीनौ तयोर्जीवौ ब्रह्मणमुपजग्मतुः ॥ आगतां तौ समीपेऽथ ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥ १७ ॥

¹ 'भाविष्यसी' इति ख० ।

वि० ध० ॥ ७७ ॥ प्र० खं० अ० ११८

अद्य प्रभृति ते स्थानं निमे जीवं ददाम्यहम् ॥ नेत्रपक्ष्मसु सर्वेषां मनुष्याणां भविष्यसि ॥ १८ ॥ त्वत्सम्बन्धात्तथा तेषां निमेषः सम्भविष्यति ॥ चालयिष्यन्ति तु यदा नेत्रपक्ष्माणि मानवाः ॥ १९ ॥ एवमुक्ते मनुष्याणां नेत्रपक्ष्मसु सर्वशः ॥ जगाम निमिर्जीवे तु वरदानात्तस्यभूयः ॥ २० ॥ वशिष्ठजीवं भगवाञ्छ्रुत्वा वचनमब्रवीत् ॥ मित्रावरुणयोः पुत्रो वशिष्ठ त्वं भविष्यसि ॥ २१ ॥ वशिष्ठ इति ते नाम तत्रापि च भविष्यति ॥ जन्मद्वयमतीतं च तत्रापि त्वं स्मरिष्यसि ॥ २२ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु मित्रश्च वरुणस्तथा ॥ वदर्याश्रमसासाद्य तपस्तेपतुख्यम् ॥ २३ ॥ तपस्यतोस्तयोरेवं कदाचिन्साधवे ऋतौ ॥ पुष्पितद्रुमसंच्छित्ने शुमे दक्षिणमारुते ॥ २४ ॥ उर्व्वश्यथ वरागेहा कुर्व्वती कुसुमोच्चयम् ॥ समूद्रसक्तवसना तयोर्दृष्टिपथं गता ॥ २५ ॥ तां दृष्ट्वा सुमुखों सुभ्रू नीलनीलोज्जलोचनाम् ॥ उभो क्षुभ्नुतुर्वीर्य्यन्तदृष्ट्पग्निसादितौ ॥ २६ ॥ स्कन्ने रेतस्यथोदृष्ट्वा शापभीता वराप्सराः ॥ चकार कलशे शुक्रमन्तायणेण मनोमये ॥ २७ ॥ तस्माद्दष्टिपथे जाता तस्मात्प्रतिसिता भुवि ॥ वशिष्ठाख्यास्तस्यश्च मित्रावरुणयोः सुतौ ॥ २८ ॥ वशिष्ठस्तूपयेमेथ भगिनीं नाब्दव्य तु ॥ अरुन्धतीं वरांगहां तनयां शक्तिम जीजनत् ॥ २९ ॥ शक्तेः पराशरः पुत्रस्तस्य वंशं निबोध मे ॥ यस्य द्वैपायनः पुत्रः स्वयं विष्णुर्जायत ॥ ३० ॥ प्रकाशा जनिता येन लोके भारतचन्द्रमाः ॥ पराशरस्य तस्य त्वं शृणु वंशमनुत्तमम् ॥ ३१ ॥ काइमया वाह्यनानो जैमयो मैमतायनः ॥ ३२ ॥ गौपालिः पञ्चशंखौ ज्ञेया कृष्णपराशराः ॥ ३२ ॥ प्रगोढयो वाह्वतपाः पार्थवः कौतुजातयः ॥ डार्यविः पञ्चमश्चैषां ज्ञेया नीलपराशराः ॥ ३३ ॥ कापारायणा कापिसौथाः कोकिक्यस्या नयान्तपाः ॥ पुक्करः पञ्चमश्चैषां ज्ञेया रक्तपराशराः ॥ ३४ ॥ अविद्ययौता वार्पण्या इत्येयाः श्लोकजातय वै इषीकतस्तः पञ्चमश्च एते श्वेतपराशराः ॥ ३५॥ वटिका वार्गणश्चैव स्कन्धन्धाः कौशिकान्तयः ॥ आभिरंगो पञ्चमश्च एत गौरपराशराः ॥३६॥ खलवायणी वार्षयणी तिल्वणो वैल्ववृक्षपः ॥ तालिमिंगो पञ्चमश्च एते धूम्रपराशराः ॥ ३७ ॥ पराशराणां मत्रंषां व्यंपंचः प्रवगे सतः ॥ पराशरश्च शक्तिश्च वशिष्ठश्च महातपाः ॥ ३८ ॥ पञ्चप्रवरमेवाहुर्याः सर्वे एव पराशराः ॥ ३९ ॥ उक्तमेतत्ते नृप वंशमुख्वाः पराशराः सुच समप्रभावाः ॥ येषां तु नाम्नां संकीर्त्तनत पापं मयंयं पुरुषो जहाति ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पराशरवंशानुकीर्त्तनं नाम सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११७॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परमहस्तस्य वक्ष्ये वंशोद्भवान्द्विजान् ॥ अगस्त्यः करम्भो यः कौसल्याकुलाजास्तथा ॥ १॥ स्वमेवसो मयोद्युक्तस्तथा गान्धारकायनिः ॥ पोलस्त्याः पुलहश्चैव क्रतुवंशभवस्तथारणाः॥ ॥ ७७ ॥

वाष्णेयोऽपि मतैश्चां सर्वेषां प्रवराः शुभाः ॥ अगस्त्यश्च महेन्द्रश्च ऋषिश्चैव मयोभुवः ॥ ३ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ पौर्ण- मासाः पारणाश्च ज्याष्णोयाः परिकीर्तिताः ॥ ४ ॥ अगस्त्यः पौर्णमासश्च पारणश्च महातपाः ॥ परस्परमवैवाह्या पौर्णमासाश्च पारणम् ॥ ५ ॥ एतदुक्तं ऋषीणां ते वंशानुक्रमपूरुषम् ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि किं तवानद्य कथ्यताम् ॥ ६॥ वज्र उवाच ॥ पुलस्त्यस्य क्रतोश्चैव महात्मनः ॥ अग- स्त्यस्य तथा चैकं कथं वंशं तदुच्यते ॥ ७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कृतः खलवनपत्योऽस्ति गजश्वेवश्वेतन्तरे ॥ इध्मवाहं स पुत्रत्वे जग्राह नृपसत्तम ॥ ८ ॥ अगस्त्यपुत्रं धर्मज्ञ अगस्त्यात्मकतस्तथा ॥ पुलस्त्यस्य तथा पुत्रः तिरश्चः पृथिवीपते ॥ ९ ॥ तेषां ते जन्म वक्ष्यामि उत्तरत्र यथा विधि ॥ पुलस्त्यप्रजां दृष्ट्वा नातिप्रीतमना ह्यभूत् ॥ १० ॥ अगस्त्यजं दृष्टसुतं तं पुत्रत्वे कृतवांस्तदा ॥ पौलह्यश्च तथा राजन्नागस्त्याः परिकी- र्त्तिताः ॥ ११॥ एते तवोक्ताः प्रवरा द्विजानां महासुभाबा नृप गोत्रकाराः ॥ येषां च नामां परिकीर्त्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अगस्त्यवंशानुकीर्त्तनं नामाष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११८ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अस्मिन्वैवस्वते प्राप्ते शृणु धर्मस्य पार्थिव ॥ दाक्षायण्यश्च सकलं शृणु त्वं वंशमुत्तमम् ॥ १ ॥ एवं तानि महीदंगं शरी- राणि नराधिप ॥ अरुन्धत्या प्रसूतानि धर्मो वैवस्वतेन्तरे ॥ २ ॥ अष्टौ च वसवः पुत्राः सोमपाश्च वसोस्तथा ॥ धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानलोऽनिलौ ॥ ३ ॥ प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ धरस्य पुत्रोद्रविणम्नः कालः पुत्रो ध्रुवस्य च ॥ ४ ॥ काल- स्यावयवानां तु शरीराणि नराधिप ॥ मुहूर्त्तवर्णं कालादि प्रस्तुतान्यविशेषतः ॥ ५ ॥ सोमस्य भगवान्वर्चः श्रमस्त्वपापस्य कीर्त्यते ॥ अनेकजन्मा जनवः कुमारश्चानलस्य तु ॥ ६ ॥ पुरोजवाश्चानिलस्य प्रत्यूषस्य च देवलः ॥ विश्वकर्मा प्रभासस्य त्रिदशानां स वार्धिकः ॥ ७ ॥ जामी दुहितरः प्रोक्ता नागवीथ्यादयो नव ॥ लंबापुत्रः स्मृतो घोषो भानोः पुत्रश्च मानवः ॥ ८ ॥ ग्रहांणां तु सर्वेषां चान्येषामपि तेजसाम् ॥ मरुत्वत्यां मरुत्वन्तः सर्वे पुत्राः प्रकीर्तिताः ॥ ९ ॥ संकल्पायाश्च संकल्पास्तथा पुत्राः प्रकीर्तिताः ॥ मुहूर्त्ताश्च मुहूर्तायाः माध्यात्माख्यासुताः स्मृताः ॥ १० ॥ मत्तोन्मत्तश्च प्राणश्च नरोपाणश्च वीर्यवान् ॥ चित्तिर्नरो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा ॥ ११ ॥ विशुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या- द्वादश कीर्तिताः ॥ विश्वायाश्च तथा पुत्रा विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः ॥ १२ ॥ ऋतुर्दक्षो वसुः सत्यः कालः कामो धुनस्तथा ॥ ऊर्जवान्मृदुजौ

१ 'श्वेतादि' इति ख० ।

वि० पु०
॥ ७८॥

प्र० सं०
अ० १२१

विश्वेशमाहात्म्य हि ते दशा ॥ १३ ॥ एतावदुक्तं तव कूर्मवंशं संक्षेपतः पार्थिवमुख्यमुख्य ! ॥ व्यासेन वक्तुं न हि शक्तिरस्ति गर्जिन्वता वर्षशते-
रनेकैः ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० धर्मवंशात्तुकल्पितं नामैकनवतितमोऽध्यायः ॥ ११९ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥ मार्क-
ण्डेय उवाच ॥ ॥ अतः परं कश्यपस्य शृणु वंशं नराधिप ॥ यत्र प्रायेण संभूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ १ ॥ अदितेर्द्वादशादित्या देवपुत्राः
प्रकीर्तिताः ॥ धाता पुत्रोऽर्यमा पूषा शक्रोऽशो वरुणो भगः ॥ २ ॥ त्वष्टा विवस्वान्त्वरुणो विष्णुरंशांशमस्तथा ॥ विष्णोरंशन संभूताः
साध्या देवगणा नृप ॥ ३ ॥ त एव तेजसोऽर्डशेन जाताश्चैवादितैः सुताः ॥ नरनारायणौ चोभौ यौ ते गजनयेन्त्रिणौ ॥४॥ इन्द्राविष्णू तथैवोक्त
वादित्येषु नराधिप ॥ मनोन्तरमासाद्य सर्वत्रैव जनार्दनः ॥ ५ ॥ अंशेनैकेन भवति मगणः सोमपायिनाम ॥ तस्मिन्मणे देववरो विष्णुर्लोक
नमस्कृतः ॥ ६ ॥ तेजसाऽभ्यधिको नैको भवतीति न संशयः ॥ यस्तेषामादितिशासनं करोति वसुधाधिप ॥ ७॥ कर्माणिर्यान्यतु तथान्तरेषु
वक्ष्ये भविष्येषु तथा नग्रेन्द्र ॥ मन्वन्तराणां परिकीर्तनेषु शृणुष्व तावद्विनिर्वंशमुख्यम ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्क-
ण्डेयवज्रसंवादे आदित्योत्पत्तिर्नाम विशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२० ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ दितिः पुत्रद्वयं गज
अनयामास विश्रुतम् ॥ हिरण्याक्षं च दुर्धर्षं हिरण्यकशिपुं तथा ॥ १ ॥ हिरण्याक्षो हतो राजन्त्वराहेण संयुगे ॥ हिरण्यकश्यपु
राजन्नृसिंहेन निपातितः ॥ २ ॥ हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्लादोऽग्निकुलान्तकः ॥ कालनेमिश्च दुर्धर्षो महाबलपराक्रमः ॥ निहतो
आराध्य केशवं देवं प्रह्लादश्च महाबलः ॥ प्रातवांञ्जीवितं दीर्घं बालं दिनमनुत्तमम् ॥ ३ ॥ कालनेमिश्च दुर्धर्षो विष्णुना घातितो भुवि ॥ ३ ॥
वासुदेवेन निवृते तारकामये ॥ ४॥ प्रह्लादस्य सुतः श्रीमान्बाणनामा विरोचनः ॥ विंगंचनसुतः श्रीमान्बलिर्नित्येव विश्रुतः ॥ ५॥ वामनं रूपम-
स्थाथ बद्धो यो विष्णुना पुरा ॥ बलर्वाणः सुतो राजन्भूतो बाहुसहस्रवान् ॥ ७ ॥ पितुन्नृ भृशः श्रीमान्पितृव्यं नवानाव ॥ विवाहं दूतवा
न्कृष्णो नगरं शोणिताह्वयं ॥ ८ ॥ यस्मिन्त्स वै देववरः प्रमथ्य स्कन्दं च रुद्रं विर्जितैः समेतम् ॥ गणं विजित्य नृपतिभगवान् महाद्युर्त हर्यवख्वार
पत्रम् ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दितिवंशानुकीर्तनं नामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२१॥ वज्र उवाच ॥
हिरण्यकशिपोः पुत्रो कालनेमिर्महासुरः ॥ कथं कृष्णेन निहतन्तमहमाचक्ष्व पृच्छतः॥ ३॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ यदा दैत्यवधूं वृत्ते दैत्याः पराजयमन्विताः॥

^१ 'रोचमानस्तथैव च' इति ख०।

॥ ७८॥