विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ८२ ॥

प्र० खं० अ० १३०

युङ्नन्दन ॥ २ ॥ विष्णोरंशौ महावीर्यौ तपस्यभिरतौ सदा ॥ तयोस्तदाश्रमं रम्यं मृगैर्निचितपद्रुमम् ॥ ३ ॥ वदर्याश्रममित्युक्तं मृदुस्पर्शहिमं शुभम् ॥ उष्णतोयवहा गङ्गा शीतोतोयवहा परा ॥ ४ ॥ सुवर्णसिकता रम्या काञ्चनोत्पलमालिनी ॥ तत्र सा बदरी रम्या नित्यपुष्पफलोपगा ॥ ५ ॥ तत्र तौ मुनिशार्दूलौ घोरं तप उपाश्रितौ ॥ भवाय सर्वलोकस्य सर्वलोकेश्वरावुभौ ॥ ६ ॥ तयोस्तप- स्यतोरेवं मौनेयाप्सरसो दश ॥ तयोस्तु तपसो विघ्नं संभूय कृतनिश्चयाः ॥ ७ ॥ तं प्रदेशमनुप्राप्ता नानाभरणभूषणाः ॥ पितामहान् सौम्योऽस्ति कश्चिद्राजन्नृषिश्च ॥ ८ ॥ तासां दर्शनमासाद्य नरः कामवशो भवेत् ॥ कुसुमानि विचिन्वत्यो ललन्त्यश्च यथासुखम् ॥ ९ ॥ दृष्ट्वा नारायणोनाथ सर्वा बालमृगेक्षणाः ॥ तासामन्तर्गतं भावं ज्ञात्वा वेदविदां वरः ॥ १० ॥ जितक्रोधो महातेजा जितकामोऽधर्म्मवित् ॥ आदाय सहकारस्य रसं मदनदीपनम् ॥ ११ ॥ ऊर्वाविचूर्ण्य चार्व्वङ्गीं निर्ममेऽप्सरसं शुभाम् ॥ ऊर्व्वाः कृता सा चित्रेण चित्राकरणशालिनी ॥१२॥ तस्मिन्नेव क्षणे नारी बभूवायतलोचना ॥ न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च पन्नगी ॥ १३॥ तादृग्विधा त्रिलोकेऽस्मिन्द्यादृशी सा वराङ्गना ॥ तां दृष्ट्वा व्रीडितास्सर्वा मौनेयाप्सरसो दश ॥ १४॥ जगमुर्यथागतं राजंस्तच्चुश्राव पुरन्दरः॥ दृष्ट्वा कौतूहलतां च बदर्याश्रममागतः ॥ १५ ॥ पादयोन्पतदृङ्क्षी साध्योधर्मनित्यशः ॥ ददर्श च शुभाङ्गोनीं तां श्रियं देवीमिवापराम ॥ १६ ॥ तमुवाच हसन्साक्ष्यत्तदा नारायणः प्रभुः ॥ ममोरुजाता धर्मज्ञ उर्वशीयं भवेदिति ॥ १७ ॥ नयस्व त्रिदिवं चैनां भवतस्त्वग्रगा शुभा ॥ एवमुक्तो मुदं प्राप्य अभिवाद्य च तावृषी ॥ १८ ॥ अनयत्तां ततः स्वर्गं देवीं बालमृगेक्षणाम् ॥ शिष्यत्वे प्रददौ तांनो गन्धर्व्वस्य न तुम्बुरोः ॥ १९॥ ततः कदाचिच्छक्रस्य ननर्त्त पुरतस्तु सा ॥ उपदेशमतिक्रम्य तुम्बरोश्चाग्रहासिनी ॥२०॥ तां शशाप स गन्धर्व्वो मानुष्ये वत्स्यसे भुवि ॥ देवी कमिमं त्यक्ता मानुषेण सहानेवं ॥ २१ ॥ कश्चित्कालमुपात्येवं मानुषं तं शुचिस्मिते ॥ अगम्य त्रिदिवं तावत्तस्माद्भवस्यसवे ततः ॥ २२ ॥ तेनैव सार्धं त्रिदिवे रंस्यसे त्वं शुभा नना ॥ वैवस्वतास्यास्य मनोरैषीवन्तरसुच्यते ॥ २३ ॥ एवं हि शप्ता नृपवर्य तेन पपात राजन्युरुणा नृलोके ॥ उवास राज्ञा सहिता तु तस्मात्सर्व्व समाप्ताश्च तथैव तेन ॥ २४ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयव- ज्रसंवादे उर्वशीसम्भवो नामैकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥ [वज्र उवाच ॥] नाकं त्यक्त्वाोर्वशी ब्रह्मन्नृधनं कथं गता ॥ क च सा तं नरेन्द्रं दृष्टवत्यपराजितम् ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच मनो

॥ ८२ ॥

वैवस्वतस्यास्य द्वापरे प्रथमे पुरा ॥ वृत्ते देवासुरे युद्धे वृते चामृतमन्थने ॥ २॥ संग्रामे कृतकर्म्माणं तस्मिन्नेव नराधिपम् ॥ शक्त्याद्यासंन गतं रूपेणाप्रतिमं तदा ॥ ३ ॥ सम्पूज्यमानं त्रिदशैर्दर्शयाचितलोचना ॥ बुबुधे नरेन्द्रन्द्रं तदा नारायणान्मजा ॥ ४ ॥ दृष्ट्वा बभूव चास्वस्था कामबाणगणार्द्दिता ॥ ततः प्रभृति मेरुकुञ्जेषु भामिनी ॥ ५ ॥ आकारं गूहमाना सा कालं नयति कामिनी ॥ चिन्तयन्ती नरेन्द्रन्द्रं कन्दर्पप्रतिमं सदा ॥ ६ ॥ न सा मुङ्क्ते न स्वपिति श्रान्ता स्वपिति वा यदा ॥ तदा पश्यति तं स्वप्ने नीलनीरजललोचना ॥ ७ ॥ मनोरथैश्च कुरुते याँश्च तं प्रति भूमिपम् ॥ ८ ॥ तानि सा पश्यति स्वप्ने कथयित्त्वममोहिता ॥ कदाचित्क्रीडते राज्ञा कदाचिदनुनीयते ॥ ९ ॥ सुप्ता कदाचिद्राजेन्द्र वदन्ती प्रतिबुद्ध्यते ॥ कण्ठे गृहीता सा राज्ञा तथा चासौ महीपतिः ॥ १० ॥ एवं दृष्ट्वा तु सा स्वप्ने निद्रामोहेनुमागता ॥ तथैव बाहुपाशेन रचितेन विबुद्ध्यते ॥ ११ ॥ स्वप्नसंस्थं यदा दृष्ट्वा मोहमायाति सा चिरम् ॥ कृत्वा चित्रगतं पट्टे कदाचिच्च निरीक्षते ॥ १२ ॥ एवं नरेन्द्रे गतसर्वभावां विज्ञाय तां चारुतराज्यदृष्टिम् ॥ आपाण्डुसकामकपोलभित्तिं दृष्ट्वा रम्भा त्वरितं जगाद ॥ १३ ॥ यत्तेन चार्व्वङ्गि निगूहमाना भावं मया त्वं विदितासि सुभ्रुः ॥ तस्मिन्नरेन्द्रं हृदयं तवेदं योऽसौ महात्मा समरेष्वजेयः ॥ १४ ॥ पुरूरवा नाम जगत्त्रयेऽस्मि- न्ख्यातिं गतः सर्व्वारिहंर्तुवीरः ॥ रूपेण कामं व्यतिरिच्य भाति शौर्येण शक्रादतिरिच्यते सः ॥ १५ ॥ दाने समस्तस्य च नास्ति कश्चित्तत्स- त्प्यन्योप्यन्यगुणे नवीरः ॥ देवासुरेऽस्मिन्समरे हतानि तेनासुराणां नियुतानि पश्च ॥ १६ ॥ केशी विशाले मदनस्तथैयोध्या महाबलस्तेन तथापि शस्तः ॥ चन्द्रस्य पौत्रश्च बुधस्य पुत्रो मातापि तस्यार्कसुतस्य धात्री ॥ १७ ॥ मानं समुत्सृज्य विशालनेत्रं तं गच्छ बाले नृपतिं प्रतीतम् ॥ त्वत्सङ्गमे तस्य च नास्ति यत्नः सुदुर्लभत्वं खलु देवतानाम् ॥ १८ ॥ मनोरथानां त्वमगम्यभूमिर्यस्याभिलाक्षि सुरसु- राणाम् ॥ मृणालशय्या सुतनु त्वयेयं संक्लेशिता चन्दनपङ्कयुक्ता ॥ १९ ॥ तस्याङ्कमारुह्य भवस्व कान्ते विमुक्ततापा तपनीयवर्णे ॥ यास्याम एहीहि नरेश्वरस्य तस्याशु भो वेश्म वरप्रयोगे ॥ २० ॥ पुरं प्रतिष्ठानमिति प्रतीतं मातामहाद्बाह्वत्समुमवाप राजा ॥ इत्येवमुक्ता तपनीयवर्णा तथ्यं विदित्वा त्रपिता बभूव ॥ २१ ॥ उवाच रम्भां सखि तथ्यमुक्तं त्वया मतं तद्रुचितं भृशं मे ॥ यास्याव अद्यैव नरेश्वरस्य तस्यान्तिकं बालगुणामनेत्रे ॥ २२ ॥ यद्यद्य तं नीलसरोजनेत्रं सम्पूर्णचन्द्रप्रभमुखं नरेन्द्रम् ॥ पश्यामि नाहं पृथुदीर्घबाहुं ततो गमिष्याम्यवशावसानम् ॥ २३ ॥ पश्चैव कामस्य जनः पृथक्तान्यदाह रम्भे तदलं नृपेव ॥ समानिशं बाणभरैस्तु विद्ध्यश्च शाप्यते त्वन्निमित्तमेष

वि०ध० ॥ ८३ ॥

प्र० खं० अ० ३१

मातृभः ॥ २४ ॥ कामाग्निमध्ये परिवर्तमानं न याति भस्मत्वमिदं शरीरम् ॥ तस्यैव राज्ञो वदनेन्दुना तत्संरुच्यते मे हृदयस्थितेन ॥ २५॥ नय स्व मां तस्य विशालनेत्रे समीपमेवैव नरेश्वरस्य ॥ इत्येवमुक्ता करुणं हि रम्भा पाणावुपादाय विशालनेत्राम्॥२६॥ बुद्ध्या समुत्प्लुत्य ततोऽन्त- र्हिते जगाम राज्ञो भवनं प्रहृष्टा ॥ २७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उर्वशीरम्भासंवादो नाम त्रिंशदुत्तरशततमो- ऽध्यायः॥१३०॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ उर्वशी रम्भया सार्द्धं जगाम त्वरितं तदा ॥ कामार्त्ता सिद्धमार्गेण सा ददर्शार्थ नारदम् ॥१ ॥ व्रजन्तं सिद्ध- मार्गेण देवलोकादुपागतम् ॥ सम्पूज्य नारदं सुभ्रूः प्रत्युवाच सत्वरा ॥ २ ॥ तामाह नारदो रम्भे केयं ते प्रस्थिता सखी ॥ रम्भा शापमया त्तस्याः सर्वमेव न्यवेदयत् ॥ ३ ॥ तामाह नारदो भूयः शृणुष्व वचनं मम ॥ उर्वशी गतभावैयं मानुषं तं नरेश्वरम् ॥ ४ ॥ शापेन तुबवेरोर्मोहा दुचितं तत्र वत्स्यति ॥ ५॥ यथा शुभं तथा कार्यं त्वया मे वचनं शुभे ॥५॥ समयेनोर्वशी तस्य वस्तव्यसितेलोचना ॥ समयस्यान्यथा कार्यो यो राजंस्तं निबोध मे ॥ ६ ॥ मेषद्वयं तु पुत्रत्वे पुरा कृतवती शुभा ॥ तंत्रितयं शयनाभ्याशे स्थापनीयं सुलोचने ॥ ७ ॥ आहारं घृतमात्रं च कर्तव्यमनया तथा ॥ न द्रष्टव्यस्तथा नग्नो राजा रम्भे पुरूरवाः ॥८॥ न कर्तव्यमकामायास्तथा तेन च मैथुनम् ॥ एकस्मिन्नप्यथो भग्ने समये चारुलोचना ॥९॥ यदि वत्स्यति राजानं शिलाभूता भविष्यति ॥ उर्वशी रम्भया सार्धमेवमस्त्विति नारदम् ॥ १० ॥ उक्त्वा संपूज्य च मुनिं प्रतम्ये पुनरेव च ॥ नारदो व्यगमच्छिघ्रं पुरं वैश्रवणस्य च ॥ ११ ॥ ददर्श च प्रतिष्ठानं चौर्वशी रम्भया सह ॥ प्राकारगोपुरेणार्थेन काञ्चनेन विराजितम् ॥१२॥ चतुर्भिर्गोपुरैःशुभ्रै राजतैश्च विराजितम् ॥ शोभनं च तथा रम्यं विद्युन्मय च तोरणैः ॥ १३ ॥ सुविभक्तमहापण्यं महागजपथं शुभम् ॥ परिखा भिर्विचित्राभिः पद्मिनीभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ वसुभिश्चिद्धिभिः प्रासादैः पाण्डरैश्चोपशोभितम् ॥ शृङ्गाटवनभूयिष्ठं दिव्यं प्रसृपसुतम् ॥ १५॥ वणि ग्भिरुपसंकीर्णं नानापण्यविभूषितम् ॥ ऐरावतकुलोपन्नैःशलपर्वतसंन्निभैः ॥१६॥ कुंजरैर्बहुसाहस्त्रैःसंयुक्तं सुमनोहरैः ॥ तुगैर्वाजितैश्च पवनस्य समेर्जवै ॥ १७ ॥ पानमत्तैनरैर्युक्तमुद्यानेषु ततस्ततः ॥ शङ्खभेरिमृदङ्गानां पटहानां च निःस्वनैः ॥१८॥ विविधानां च वाद्यानां वादितां सर्वथैवम् गम् ॥ ब्रह्मघोषं महाघोषं वीणावेणुनिनादितम् ॥१९॥ हृष्टपुष्टजनाकीर्णं सर्वबाधाविवर्जितम् ॥ पद्मकिंजल्कवर्णाभिर्युतं स्त्रीभिः महम्मदैः॥२०॥ श्यामाभिश्च महाराज काण्डगौरिभिरेव च ॥ ॥ नानावेषधरैर्युक्तं नानादेशोद्भवैस्तथा ॥२१॥ नर्तकैर्नर्तकीपैश्च शिल्पेश्च ह्यनेकशः ॥ पूज्य तस्य मध्ये सा ददर्श नृपतेर्गृहम् ॥ २२ ॥ मध्ये हिमाचलस्येव कैलासं पर्वतौत्तमम् ॥ श्रीमद्भिः संयुतं रम्यैर्गृहमैः सहस्त्रशः॥२३॥सुधावदातैर्विपुलैश्चन्द्र

॥ ८३ ॥

श्मिसमप्रभैः ॥ कचिद्रलौः कचिद्रोकैः कचिद्द्रपाल राजतैः ॥२४॥ मणिद्रुमसोपानैर्मुक्ताजालविभूषितैः ॥ कचिच्च पुष्पदामाढ्यैर्ध्वजयन्तीयुतैः कचित् ॥ २५ ॥ तस्याविदूरे विपुलं वनं चैत्ररथोद्गमम् ॥ राज्ञः क्रीडावनं रम्यं ददर्श विपुलेक्षणा ॥ २६ ॥ द्रुमैर्बहुविधैर्युक्तं पुष्पधूपफलोपगैः ॥ पद्मिनीभिविचित्राभिः क्रीडाशैलैर्मनोहरैः ॥ २७ ॥ प्रासादैश्च तथा रम्यै रम्यैर्मणिगुणैस्तथा ॥ ततु रम्भावनं दृष्ट्वा सखी वचनमब्रवीत् ॥ २८ ॥ राज्ञः क्रीडावने रम्ये गहनेऽस्मिन्सुलोचने ॥ मायाच्छन्ना निवत्स्यावो यावदस्तमयं रवेः ॥ २९ ॥ ततो गत्वा नरेन्द्रं तं चोद्या तव चिकीर्षितम्॥ अहं त्वां तु नयिष्यामि सविधे तस्य भूपतेः ॥ एवमुक्ता सखीवाक्यं नोदगामास चोर्वशी ॥ ३०॥ इति क्रीडावनं ते च ततोऽवतीर्णे तद्देवरामे सुमनो भिरामे ॥ क्रीडावने तत्र तथोर्वशी सा सूर्यात्मजात्कालं मनसा समेच्छत् ॥ ३१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे क्रीडावनावतरणो नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सूर्यास्तमयमभिच्छन्ती ज्ञात्वा रम्भा तथोर्वशीम् ॥ विनोद्यार्थं हि तस्याश्च दर्शयामास तद्वनम् ॥ १॥ चारुनेत्रे पश्येमं सुभगे चम्पकद्रुमम् ॥ त्वद्गात्रवर्णसदृशैः समन्तात्कुसुमैश्चितम् ॥२॥ इमं च दाडिमं पश्य पुष्पितं वामलोचने ॥ योऽयं बिभर्त्ति कुसुमैस्त्वदीयामधरश्रियम् ॥ ३॥ पश्य कामशराकारं सहकारं मनोरमम् ॥ यत्र चात्मसुखपुत्रा रुद्रास्तस्य महात्मनः ॥ ४ ॥ श्रियं कपोलयोस्तुभ्यमाददानंमनोरमैः ॥ पुष्पैरुपेतां चार्वङ्गि मधूकं पश्य शोभने ॥ ५॥ तत्पयोधरसंकाशौ रस्यैरुपचितं फलैः ॥ पश्य ताल्द्रुमं सौम्ये मनसः प्रीतिवर्धनम् ॥६॥ स्तम्भस्त्वदूरुसंकाशैः कदलीं पश्य शोभने ॥ सुवर्णां चारुसर्वाङ्गी निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ ७ ॥ पश्यावमुक्तकलतां कुसुमाढ्यां मनोहराम् ॥ त्वत्केशपाशसंकाशैर्भ्रमरैरुपशोभिताम् ॥ ८ ॥ पश्येमं कुन्दविटपं त्वद्दन्तसदृशैः शुभैः ॥ समन्ता च्छोभितं पुष्पैर्विशालाक्षि मनोहरैः ॥ ९ ॥ पश्य चोत्पलिनीमेतामुत्पलेरुपशोभिताम् ॥ त्वन्नेत्रसदृशैः फुल्लैर्मनोहृदयनन्दनैः ॥ १० ॥ नलिनीं सुभगे पश्य कमलैः पुष्पितैर्युताम् ॥त्वन्निःश्वासगन्धाढ्यैः सौवर्णैश्चैवकेसरैः ॥ ११॥ राजहंसानिमान्पश्य, नलिनीतीरगोचरान् ॥ गमनं सुमनोहारि त्वदीयमित्र शिक्षितान् ॥ १२ ॥ त्वत्करायविधावन्सोम्ये धारयीद्वक्ष पल्लवान् ॥ क्रीडाशैलेममिमं पश्य युक्तं बहुविधैर्द्रुमैः ॥ १३ ॥ क्रीडाशैले चूतगतः कोकिलः कामवर्धनः ॥ कूजयत्यं मनोहरैरिवस्तनेन सहशान्तो ॥ १४॥ क्रीडाशैले नदीं पश्य निःसृतां शीतलोदकाम् ॥ तुल्यं ते मनसा सौम्ये वहन्तीं निर्मलं जलम्॥ १५॥ अहोश्चर्युतं सौम्यं दर्शनीयं वनं बहु ॥ किं तु पश्य विशालाक्षि सूर्योऽस्तमुपगच्छति ॥ १६॥ त्वां तु कामवशां ज्ञात्वा रूपयेव दिवाकरः ॥ संवृतांगुधरो देवस्त्वत्त्वमायाति भामिनि ॥ १७॥ कठोराण्युपि पत्राणि पद्वानानीव सुन्दरि ॥ अस्ततापात्तुरक्तानि राजन्ते शालिवनं

वि० ध० ॥ ८४ ॥

प्र० खं० अ० १३१

भृशम् ॥ १८ ॥ गिरीणां शिखरात्क्रान्तोरोषेव दिवाकरः ॥ जगामास्तं विशालाक्षि कृतकर्मा दिनक्षये ॥ १९ ॥ सन्ध्याकालेन रक्तेन प्रतीचीं
पश्य शोभने ॥ आलिङ्गमानां सहसा कामिनीमिव कामिनीम् ॥ २० ॥ साम्प्रतं नियमोपेता द्विजा द्विजवरोद्भवे ॥ सन्ध्याकालमुपासन्ते सतां
मार्गेणानुव्रताः ॥ २१ ॥ अनुयाता रविं सन्ध्या गतमस्तमपि प्रभुम् ॥ साध्वीव वनिता कान्ते कुलजाता मनस्विनी ॥ २२ ॥ बाल्येनातं
सुनासीरु तमसा पश्य भूतलेम् ॥ भृङ्गोद्गतमालानां तुल्येन वरवर्णिनि ॥ २३ ॥ व्यातं हि तमसा सर्वं न विरजाति किञ्चन ॥ मलिनेनेव
तापाङ्गि जगत्तत्सर्वं समीकृतम् ॥ २४ ॥ अस्यां हि सखि वेलायां मदनेन वशीकृताः ॥ नीलाम्बरधराः कान्ता यान्ति कान्तालताद्धुताः ॥२५॥
पश्योदितं च सुभगे सुभगं चन्द्रमण्डलम् ॥ पानमत्तयुवतीनां वदनेन ममालिषम् ॥ २६ ॥ किञ्चिद्रक्तञ्च गगनं श्वेततं तु गतं मयि ॥
पश्य चन्द्रमसं सुभ्रु नयनानन्दकारकम् ॥ २७ ॥ जगतोऽस्य तमो गत्वा शशाङ्कः सत्त्वसन्निभः ॥ विराजत्यमलः मोन्ये गगने सितसुप्रभो ॥२८॥
कामबाणहताप्तास्ते सदृशं गण्डयोः श्रिया ॥ विभर्त्त्यमृतचन्द्रन्द्रो ज्योत्स्नाजालं समुत्सृजन् ॥ २९ ॥ चन्द्रजातकुमेने दिशेयं वरवर्णिनि ॥
ज्योत्स्नाच्छलेन क्ष्मा देवी राजतीव विराजेते ॥ ३० ॥ चन्द्रन्मुद्युदिते पश्य फुल्लां कुमुदिनीं शुभे ॥ त्वद्विषद्वहसत्संकाशैः कुसुमैरुद्यताभिनीताम् ॥
॥ ३१ ॥ विरही चक्रवाकोऽयं रक्तामुत्पलिनीं शुभे ॥ सितामिव सुदुःखात्तॉ विशायायतलोचने ॥ ३२ ॥ चन्द्रकान्तगृहश्चास्माच्चन्द्ररश्मि-
समप्रभाः ॥ चन्द्ररश्मिपरासृष्टाः पतन्त्युदकविन्दवः ॥ ३३ ॥ आलिङ्गिता चन्द्रमसा जहौ रात्रितमःपटम् ॥ कामिनेव विशालाक्षि कामिनी
वसनं शुभा ॥ ३४ ॥ चन्द्रोदये चन्द्रसमानवक्त्रे नरेन्द्रचन्द्रे प्रमदावदंऽस्मिन् ॥ पश्य त्वमाशंस च जीवनाशां त्वदाननेतुन्न नयनी
प्रविद्धम् ॥ ३५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमकाण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उपवने चन्द्रोदयवर्णनो नाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३२ ॥
मार्कण्डेय उवाच ॥ इत्युक्ता रमया वाक्यं दृष्ट्वा राजानमागतम् ॥ दृष्ट्वा समाध्वसा देवी बभूवाथ तथोर्वशी ॥ १ ॥ अन्याश्चैवानवद्द गङ्गि
तस्याः शुभास्तने ॥ नेमाश्विकतसत्त्वं च सप्रम्वेदं समालभौ ॥ २ ॥ तानुवाच ततो रम्भा शृणुर्वशि वचो मम ॥ नेहासमोऽस्य नृपतेः
कार्यमल्पं भविष्यति ॥ ३ ॥ राजा सबलसहायोऽयं प्रविष्टो निशि काननम् ॥ प्रच्छन्ने शृणुवन्तावदस्य वाक्यानि नृपतेः ॥ ४ ॥
एवमस्त्वित्युवाचाथ रम्भां नागयणात्मजा ॥ मायाच्छन्नशरीरे ते ततश्चाययतंनृपम् ॥ ५ ॥ गजानं चारुसर्वाङ्गं प्रमृच्छ तु तदा मया ॥ गङ्गा
बहुमतो नित्यं गुणवांश्चातिधार्मिकः ॥ ६ ॥ मुवोवाच ॥ यतः प्रभृति राजेन्द्र त्रिविष्टादवतिम्हापातः ॥ ततः प्रभृति चालस्थ्यो मया दृष्टोऽसि

॥ ८४ ॥

मानद ॥७॥ तदस्वास्थ्यं कामकृतं ज्ञातवानस्मि ते नृप ॥ तन्ममाचक्ष्व ते गुह्यं न चेन्नरवरेात्तम ॥ ८ ॥ पुरूरवा उवाच ॥ तव गुह्यं न मे किञ्चि- त्कदाचिदपि विद्यते ॥ अस्वास्थ्यकारणं सौम्य तव वक्ष्याम्यात्मनः ॥ ९ ॥ नारायणसुता कान्ता रूपेणाप्रतिमा शुभा ॥ उर्वशीनामतः ख्याता मया दृष्टा वराप्सराः॥१०॥ यतः प्रभृति चार्व्वङ्गी ततः प्रभृति मे सखे ॥ कामेनालेाक्यते चित्तं न च शाम्यति मे तथा ॥ ११ ॥ न चोपायं प्रपश्यामि तस्या लाभे द्विजोत्तम ॥ देवतानामपि शुभा दुर्लभा सा वराङ्गना ॥ १२ ॥ एवं दुःखपरीतस्य सखे कालेा गतो मम ॥ उपभुक्ता मया स्वप्ने साथ चार्व्वसितेक्षणा ॥ १३ ॥ चन्द्रकान्तगृहे ह्यस्मिन्काममार्गणताडिता ॥ चन्द्रोदये चारुमुखी त्रैलोक्यैकसुन्दरी ॥ १४ ॥ विनोदनार्थं हि सखे मनसोऽति मनोहरम् ॥ चन्द्रोदये ततः प्राप्तं चन्द्रकान्तशिलागृहम् ॥ १५ ॥ तदेहि त्वरितं सौम्य प्रविश्य रुचिरं गृहम् ॥ विनोदयामि हृदयं मन्मथेन वशीकृतम् ॥ १६ ॥ सखेावाच ॥ यथा दृष्टं त्वया स्वप्ने तथाय भविता ध्रुवम् ॥ सापि कामपरीताङ्गी त्वामु- पैष्यति भामिनी ॥ १७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमुक्ता विवेशाथ चन्द्रकान्तशिलागृहम् ॥ आसाञ्चक्रे तदा तस्मिन्मदनेन वशीकृतः ॥ १८ ॥ उर्व्वशी रम्भया सार्धं तच्छ्रुत्वा हर्षमागता ॥ आत्मानं दर्शयामास रम्भापि नृपतेस्तदा ॥ १९ ॥ जयेत्युक्त्वा महीनाथं रम्भा कामवशात्तदा ॥ बभूव पुरतस्तस्य शोभयन्तीव तद्गृहम् ॥ २० ॥ तामुवाच ततो राजा स्वागतं ते वरानने ॥ अलङ्कुरुष्व चार्व्वङ्गि रत्नमासनमिदं शुभम् ॥ २१ ॥ रत्नासनोपविष्टायां तदागमनविस्मितः ॥ तदा राजीववक्त्रांस्तामुवाच वराननाम् ॥२२॥ शक्रस्य नगरं रम्यं राजते नित्यशस्त्वया ॥ पौर्णमास्या यथा रात्रिः शशाङ्केनेव भामिनि ॥ २३ ॥ त्वं सभामण्डनं तस्य सचिच्छ्त्या त्वं च तुम्बुरोः ॥ त्वयाभिभूतास्सकलाः स्त्रियः सुप्ताः सुशो- भने ॥ २४ ॥ त्वयाभिभूताः सकलाः स्त्रियः स्वर्गे सुशोभने ॥ तव नेत्रसहस्रेण पश्यन्नपि तु पाकहा ॥ २५ ॥ सर्वत्र चारुसर्वाङ्गि न तृप्यति शुभानाने ॥ तन्ममाचक्ष्व सुभगे इहागमनकारणम् ॥ २६ ॥ रम्भोवाच ॥ शृणुष्वावहितो राजन्ममागमनकारणम् ॥ श्रुत्वा तच्च नरेन्द्रन्दु कुरुष्व वचनं मम ॥ २७ ॥ नारायणसुता देवी तत्र त्रैलोक्यसुन्दरी ॥ उर्वशी नाम चार्व्वङ्गी भूमिपाल सखी मम ॥ २८ ॥ सा त्वां दृष्ट्वा महेन्द्रस्य सदने काममोहिता ॥ न शर्म लभते बाला हाहिति वदती मुहुः ॥ २९ ॥ सा त्वद्धर्मेनंगेन मार्गणैर्भृशपीडिता ॥ लावण्य- शेषा संवृत्ता दिनैः कतिपयैः शुभा ॥ ३० ॥ क्षामक्षामकपोला सा त्वत्सन्समर्पितमानसा ॥ मदनेनाभितप्तांगी मानमुत्सृज्य भामिनी ॥ ३१ ॥ प्रस्थिता सा मया सार्द्धं तव दर्शनलालसा ॥ अन्तरा नारदेनोक्ता यत्र त्वं प्रस्थिता शुभे ॥ ३२ ॥ तत्र त्वया तु वक्तव्यं समयेन वरानने ॥

प्र० खं०
अ० १२४

मेषद्वयं तु पुत्रत्वे यत्त्वया परिकल्पितम् ॥ ३३ ॥ तत्तु ते शयनाभ्याशे स्थापयेत्तत्सततं यदि ॥ स राजा चारुसर्वाङ्गि नग्नो नैक्षेत भामिनि ॥ ३४ ॥
मैथुनं चाप्यकामा या नासौ ते कर्तुमर्हति ॥ घृताहारा तथा तत्र वस त्वं सुभगे सदा ॥ ३५ ॥ एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते समये यदि पार्थिवम् ॥ न
त्यक्ष्यसि तदा सौम्ये शिलाभूता भविष्यसि ॥ ३६ ॥ एतानि समयान्युक्त्वा नारदेन सखी ममा ॥ तानि त्वं प्रतिपद्यस्व भजस्व च शुभाननाम् ॥ ३७ ॥
पुरूरवा उवाच ॥ रम्भे तवाद्य वाक्येन अमृतेनेव भामिनि ॥ मृत्योर्वशमनुप्राप्तो जीवतोऽस्मि शुभानने ॥ ३८ ॥ ममापि तत्कृते रम्भे मदनः
शस्त्रवृष्टिभिः ॥ दुनोति हृदयं सुभ्रु दुर्वारो मदनोऽर्दितः ॥ ३९ ॥ सा त्वं जीवय मां शीघ्रं दर्शयस्व वराङ्गनाम् ॥ स्थास्यामि समये तस्मिन्नन्यस्मिन्मा
वत्स्यसे शुभे ॥ ४० ॥ कृतं ते समयं विद्धि नारदेन यदीरितम् ॥ अनाक्रन्दे निमग्नस्य मम काममहोदधौ ॥ ४१ ॥ प्लवो भव विशालाक्षि प्राणदा भव
सुन्दरि ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमुक्ता नरेन्द्रेण रम्भा चान्तर्दधे तदा ॥ ४२ ॥ उर्वशीसहिता चाथ दर्शयामास सा नृपम् ॥ जयेत्युक्त्वा नरेन्द्रं तु
तदा नारायणात्मजा ॥ ४३ ॥ व्रीडिता पुरतस्तस्थौ तस्य राज्ञो महात्मनः ॥ तां दृष्ट्वा प्रीतिमापाप स नरेन्द्रो महाद्युतिः ॥ ४४ ॥ पुलकाङ्कित
सर्वाङ्गो वर्णितुं सा न शक्यते ॥ पाणावादाय नृपस्तामुत्सङ्गे चोपवेशयत् ॥ ४५ ॥ रत्नासनं तथा भेजे रम्भापि सुमनोहरम् ॥ ततश्चोवाच
वचनं राजा मुदितमानसः ॥ ४६ ॥ पुरूरवा उवाच ॥ कामदेवः प्रसन्नोऽद्य ममोपरि वरानने ॥ अद्य वेद्म्यर्थिचकं सुभ्रुः शक्रादात्मानमात्मना ॥ ४७ ॥
त्रैलोक्यराज्यलाभेऽपि कुतः सा मे शुभे रतिः ॥ आज्ञाकारित्वमासाद्य या तवाद्य सुलोचने ॥ ४८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवं वदति भूपाले ययौ
रम्भावरानना ॥ क्षणेन मेषसहिता पुनः प्राप्ता नृपान्तिकम् ॥ ४९ ॥ मेषौ दत्त्वा नरेन्द्रस्य राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥ रम्भोवाच ॥ यास्यामि
लङ्कां राजेन्द्र तत्र प्राणेश्वरो मम ॥ ५० ॥ मत्प्रतीक्षः स्थितः श्रीमान्धनदस्यात्मसंभवः ॥ नलकूबरनामासौ त्रैलोक्यविदितः प्रभो ॥ ५१ ॥ यथा
चेयं सखी मह्यं नोत्कण्ठां कुरुते शुभा ॥ सर्वालयनस्य स्वर्गस्य तथा कार्यं त्वयानघ ॥ ५२ ॥ पुरूरवा उवाच ॥ यतिष्येऽहं तथा कर्तुं निर्वृता
भव मानदे ॥ रत्नान्येतान्युपादाय निर्गच्छस्व यथासुखम् ॥ ५३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमुक्ता ततो रम्भा नृपतेः प्रीतिकाङ्क्षणात् ॥ रत्नान्यु-
पादाय ययौ खेन लङ्कां महापुरीम् ॥ ५४ ॥ लब्ध्वोर्वशीं नरेन्द्रोऽपि रेमे स सहितस्तया ॥ यथा शच्या सुरगिरौ बलवान्पाकशासनः ॥ ५५ ॥
संत्यक्तभारः स तु मन्त्रिसमुख्यै रेमे तथा यादवसिंहमुख्य ॥ लक्ष्म्या समेतो भगवाननन्तो यथा स देवो भुवनस्य गोप्ता ॥ ५६ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उर्वशीपुरूरवःसमागमो नाम चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥

॥ ८५ ॥

प्रासादेषु विचित्रेषु तथा मणिगृहेषु च ॥ पुष्पवेश्मसु रम्येषु तथा वस्त्रगृहेषु च ॥ १ ॥ रत्नवेश्मसु मुख्येषु तथा चित्रगृहेषु च ॥ पर्वतानां च दुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च ॥ २ ॥ पद्मिनीषु च फुल्लासु तथा चोत्पलिनीषु च ॥ शय्यासु च परार्ध्यासु पुष्पशय्यासु चाप्यथ ॥ ३ ॥ रमयामास तां देवीं तथा विरचितेषु च ॥ गृहेषु बहुरत्नेषु धूपोद्गारिषु पार्थिव ॥४॥ रेमे स तु तया सार्धं मानसेषु पुनःपुनः ॥ रमयन्तीं वरारोहां न तृप्यति स नित्यशः ॥ ५ ॥ निशासु च सचन्द्रासु चन्द्रकान्ततरं मुखम् ॥ पपौ तस्या यथाकामं नरेन्द्रः स नराधिपः॥६॥ निशासु नचचन्द्रासु तन्मुखेवै द्योतितम्प्रभे ॥ देशे तां रमयामास राजा राजीवलोचनः ॥७॥वर्धयन्ती नरेन्द्रस्य सा तु कामं दिने दिने ॥ अदृष्टपूर्व्व शुभा भवत्यायतलोचना ॥८॥ राज्ञो दृष्ट सा दयिता तस्याश्च द्विगुणो नृपः ॥ तयाऽसौ प्रीयते राजा तेन सापि वराङ्गना ॥ ९ ॥ वरचन्दनदिग्धाङ्गी नानाभरणभूषितो ॥ रेमाते दम्पती हृष्टौ नानारत्नावभूषितौ ॥ १० ॥ अलङ्करोति तां राजा स्वयमेव कदाचन ॥ तयाऽलङ्कियमाणश्च प्रीतिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ ११ ॥ वरेषु तौ विचित्रेषु रेमाते मुदितौ भृशम् ॥ केशान्संशोभयन्तौ तौ कुसुमैस्तु परस्परम् ॥ १२ ॥ उर्वश्यभ्युदितं पुष्पं तथा च ग्रथितं पुनः ॥ धारयामास शिरसा प्रेम्णा पार्थिवसत्तमः ॥ १३॥ पत्रच्छेदेन यौश्चक्रे तिलकान्स नराधिपः ॥ ताँश्च सा धारयामास ललाटे चारुहासिनी ॥ १४॥ एवं संक्रीडतो राज्ञस्तया सह सुमध्यया ॥ वभूवुस्तनयाः पञ्च नामतस्तान्निबोध मे ॥ १५ ॥ आयुर्ज्येष्ठस्ततो धीमांस्तस्यान्यस्त्वननामयः ॥ अयुंरायुस्तथा चोऽपृच्छताञ्जुश्चैव पञ्चमः ॥ १६ ॥ एवं तस्याः प्रसूता वै याति काले मनोहरे ॥ १७ ॥ गन्धर्व्वमुख्यास्तु तदा समेता तया विहीना भृशमुत्सुकास्ते ॥ तदागमार्थाय सुरेन्द्रलोके मन्त्रं तदा चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥ १८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमकाण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उर्वशीसम्भोगवर्णनो नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ उर्वश्यागमने यत्नं चक्रुस्ते मन्त्रमुत्तमम् ॥ गन्धर्व्वस्तूरसेनोऽस्यास्तदा मन्त्रमभाषत ॥ १ ॥ उग्रसेन उवाच ॥ समयैर्व्यस्थिता तस्मिन्नुर्वशी चारुरूपणा ॥ व्युत्क्रान्तसमयं सा तु राजानं त्यक्ष्यते च तम् ॥ २ ॥ तमहं वेद्मि समयं तत्र यास्यामि चानघ ॥ युष्मत्कार्यं करिष्यामि सहाहायो न संशयः ॥ ३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमुक्त्वा ययौ तत्र यत्रासौ नृपतिः स्थितः ॥ रात्रौ जहार मेषं च मायया स नराधिप ॥ ४ ॥ मेषे ज्ञात्वा हतं देवी राजानमिदमब्रवीत् ॥ मेषो हतो महीपाल केनाप्यद्या सुतो मम ॥ ५ ॥ द्वितीयश्च हतो राजँस्तमानय सुतं मम ॥ एवमुक्तास्तया राजा नग्न एवाथ संभ्रमात् ॥ ६ ॥

^१ 'अयुरायुस्तथार्थोऽभूत्' इति ख० ।

वि० ध० ॥ ८६ ॥

प्र० खं० अ० ३९

उत्थानमन्वेषणं चक्रे मेषयोः पुरूषर्षभ ॥ अथापश्यत सा नग्नं राजानमसितेक्षणा ॥ ७ ॥ संस्मृत्य नाश्वत्थस्तिरेभूता बभूव सा ॥ गन्धर्वाणां ययौ सापि समीपं दुःखिता तदा ॥ ८ ॥ स्वर्गं प्राप्य विशालाक्षी नित्यं नृपपरायणा ॥ काममुन्नशरीरापि कालं नयति सुन्दरी ॥ ९ ॥ ऋषिशापभयाद्भीता मदनेन वशीकृता ॥ नित्यमास वरारोहा निःश्वासपरमा सती ॥ १० ॥ अप्राप्य मेषयुगलं विनिवृत्तो नराधिपः ॥ नापश्यच्छयने देवीं सस्मार समयं तदा ॥ ११ ॥ विदित्वा त्यक्तमात्मानं स्मृत्वा समयमात्मनः ॥ कामबाणाहितो राजा तथापि विजने वने ॥ १२ ॥ तां मार्गति वरारोहामुन्मत्त इव सर्वतः ॥ एकाकी विजने राजा प्रियया रहितस्तदा ॥ १३ ॥ विललाप महासत्त्वः कुसुत्त्व इव कश्चन ॥ पुरूरवा उवाच ॥ क्व गतासि विशालाक्षि विहाय विजनेत्र माम् ॥ १४ ॥ कथं प्रवेक्ष्यामि पुरं प्रतिष्ठानं विना त्वया ॥ प्राणास्त्यक्त्वा गमिष्यन्ति शरीरं मम सुन्दरी ॥ १५ ॥ अनुगन्तुं शरीरेण न शक्नोमि वरानने ॥ त्वं हि मे चपलापाङ्गि प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ १६ ॥ त्वया त्यक्तो ध्रुवं प्राणोन्स्य- क्ष्यामि वरवर्णिनि ॥ क्वासि क्वाहं गमिष्यामि किं करोमि ब्रजामि काम् ॥ १७ ॥ शरणं कामतप्तस्य मे संदर्शयतिप्रियाम् ॥ कं स्विच्छामि विजने कस्य सा विदिता भवेत् ॥ १८ ॥ क्षेमो वा मम कस्य स्यात्मे मे संदर्शयतिप्रियाम् ॥ प्रियाविरहितस्यैष निशाशेषो गतो मम ॥ १९ ॥ अन्तर्द्धानं गतातारा यथा देवी ममोर्वशी ॥ देवोऽरुणकरस्पर्शच्छोभां त्यजति चन्द्रमाः ॥ २० ॥ निशाक्षये शामवपुर्यथाहं तद्विनाकृतः ॥ एषा ह्यावर्त्तते पूर्वा सन्ध्या स्नात्वा द्विजातयः ॥ २१ ॥ नूनं नियमसंयुक्तास्तिष्ठन्ति विजिते- न्द्रियाः ॥ अयं ह्युदयमायाति सविता रक्तमण्डलः ॥ २२ ॥ सर्वसत्त्वसमो देवः सर्वेषां पापनाशनः ॥ उदितश्चाप्ययं सूर्यो विभाति विमले- म्बरे ॥ २३ ॥ एकं फुल्लं महापद्मं सरसीवामले यथा ॥ उदितं भास्करं ज्ञात्वा नलिनी पद्मलोचना ॥ २४ ॥ उन्मील्यालोकते सर्वं विना तेन निमीलिता ॥ तीक्ष्णारुः संप्रवृत्तोऽयं दिवसः कामवर्धनः ॥ २५ ॥ नैदाघो मां विशेषेण सन्तापयति तां विना ॥ कं पृच्छामि वरारोहां संतप्तकनकप्रभाम् ॥ २६ ॥ दृष्ट्वा मयेति सा देवी को मां वक्ष्यति कानने ॥ करीन्दूस्त्वमवम्येति तत्कुचाभौ समुद्वहन् ॥ २७ ॥ कुम्भौ कठोरौ सुमुखं पृच्छाम्येतं मतङ्गजम् ॥ त्वद्दन्तयुगलम्लव्यं यद्रुरुयुगलं ह्यभूत् ॥ २८ ॥ गतां तां यदि जानीषे कथयस्व ममोर्वशीम् ॥ एष हस्ती गतन्नासात्सिंहस्यास्य महात्मनः ॥ २९॥ अहञ्चैवोत्तरं मह्यं सिंह पृच्छाम्यहं वने ॥ मध्वस्त्वमृपमस्तस्याः क्व सा सम्प्रति केसरिन् ॥ ३० ॥ उर्वशी दयिता मह्यं यदि जानासि कथ्यताम् ॥ अदत्त्वैवोत्तरं सिंहः कथमद्य गतो मम ॥ ३१ ॥ दृष्ट्वा कथय हे बिम्ब देवीं बिम्बफलाधराम् ॥

॥ ८६ ॥

अनेनापि न चाख्याता पृष्टेन सुदती मम ॥ ३२ ॥ मयूर यदि जानीषे बालां बालमृगेक्षणाम् ॥ उर्वशीं कथयस्वाद्य क्व प्रिया मम वर्तते ॥ ३३ ॥ अन्तःशरीरं कामाग्निर्निर्दहति भास्करः ॥ तापात्तौ निःश्वसन्त्येते सिंहा गिरिगुहागताः ॥ ३४ ॥ निरस्तजिह्वाः संस्तप्ता विवृतास्या मुहुर्मुहुः ॥ यूथानि महिषाणां च शेरते नन्दिनीजले ॥ ३५ ॥ सूर्योद्धृतजलस्वेन्वे पङ्कशेषा सु शेरते ॥ गगनं चातकश्चायं तृष्णार्तो लोकते मुहुः ॥ ३६ ॥ स भृशं तोयपानार्थी उर्वशीयथ तथा त्वहम् ॥ यान्त्येते पद्मिनी खण्डाञ्कुञ्जरास्तापकर्पिताः ॥ ३७ ॥ सुहस्तमुत्क्षिप्तैश्च जलैः सिञ्चन्त्यात्मानमात्मना ॥ महाद्रुमाणां स्कन्धेषु विषण्णाश्चापरे गजाः ॥ ३८ ॥ तापं नयन्ति मध्याह्ने मुञ्चन्तः शीकरं मुहुः ॥ शाखापर्णान्तराण्यन्ते विहगास्तापतापिताः ॥ ३९ ॥ विशन्ति चैव त्राणार्थं मध्याह्नसमये भृशम् ॥ द्रुमशाखावगता ह्येते विहगानां च बालकाः ॥ ४० ॥ रक्तान्तचक्राः सुभृशं विशन्तीह मुहुर्मुहुः ॥ त्यक्ताहारक्रियाश्चैते मृगयूथा महावने ॥ ४१ ॥ द्रुमच्छायासु तिष्ठन्ति रोमन्थं कुर्व्वते मुहुः ॥ अवेक्ष्यमाणो दयितां भ्रातोऽस्मि विजये भृशम् ॥ ४२ ॥ छायायां विश्रमिक्ष्यामि शिरीषस्यास्य साम्प्रतम् ॥ तद्व्यात्तसुकुमाराणि पुष्पवाण्यस्य वनस्पतेः ॥ ४३ ॥ शिरीषवृक्षो रच्योऽयं मनोदृष्ट्यानन्दनः॥ किन्नु मां पीडयत्येष शिरीषस्तद्दिनाकृतम् ॥ ४४ ॥ सूर्य्यश्चास्तमुपायाति क्व गमिष्यामि शर्बरीम् ॥ अस्तं यातः सहस्रांशुर्निशा प्राप्ता सुदारुणा ॥४५॥ रात्रिमेनां विवत्स्यामि न्यग्रोधेऽस्मिन्महाद्रुमे ॥ उर्वश्या ऋद्धिरचिते वरवेश्मनि पार्थिवः ॥ ४६ ॥ स क्रीडति तया सार्धं सर्वकामैः सुपूजितः ॥ नूनं मां स जनो वेत्ति प्रतिष्ठानपुरे तु मे ॥ ४७ ॥ एतामवस्थ्यां कश्चिन्न न विजानाति साम्प्रतम् ॥ पौरो जन पदः कश्चिज्जनो मे दयितः सदा ॥ ४८ ॥ निद्रे भजस्व मांन्नेवं ध्रुवं स्वम्रे वराननाम् ॥ तां तु प्राप्स्याम्यहं सौम्यां मनसः प्रीति वर्धिनीम् ॥ ४९ ॥ कथमभ्युत्थितस्कन्धः पीडां जनयते मम ॥ तद्विक्रोविजितः पूर्वं विक्रोरत्यधुना मयि ॥ ५० ॥ तुद चन्द्र यथाकामं मम देहं विनाकृतम् ॥ त्वया तु नाथं संप्राप्य सापत्न्यं मम दर्शय ॥ ५१ ॥ हा हतोऽस्मि विनष्टोऽस्मि उर्वश्या रहितो वने ॥ चन्द्र पौत्रे कुरु दयां दर्शयस्व मम प्रियाम् ॥ ५२ ॥ शशाङ्क देव शीतांशो नृणां दृष्टिमनोहर ॥ आक्रन्दामि तवाद्याहं दर्शयस्व प्रियां मम ॥ ५३ ॥ अतत्त दर्शनस्यैव सा गता सुन्दरी मम ॥ अन्तर्धानं विशालाक्षी तां दर्शय ममोर्वशीम् ॥५४ ॥ कदाऽधररसं तस्याः पास्याम्यमृतसन्निभम् ॥ कदा दृक्ष्यास्म तां भूयः कमलोदरसन्निभाम् ॥५५॥ मृणालबाहुयुगलां पद्मवक्त्रां कदा प्रियाम् ॥ नीलोत्पलपलाशाक्षीमालिङ्ग्य तापं त्यक्ष्याम्यनङ्गजाम्॥५६॥

अनङ्गशरत्रस्तस्य बाले भव गतिर्मम ॥ दर्शस्व दर्शनं सुभ्रूः का ममान्या गतिर्भवेत् ॥ ५७ ॥ काममोहेनगृहीतस्य त्वमेवाभूरुगार्तिभम् ॥ भूयस्त्वमेव
सुभगे गतिर्भव ममानघे ॥ ५८ ॥ एषा विरहिता रात्रिर्मम वर्षशतोपमा ॥ अन्वेष्टुं क्व गमिष्यामि निर्घृणां तां ममोपरि ॥ ५९ ॥ यस्याः कोप
न जानामि स्वप्नेऽपि वरवर्णिनि ॥ दैवेनोपहतास्त्याध्वा त्यक्ता सा सुभगा गता ॥ ६० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवं स विलपञ्राजा त्यक्ताहारः
परिश्रमन् ॥ आससाद कुरुक्षेत्रं द्वादशाहेन पार्थिव ॥ ६१ ॥ पुष्करिण्यास्तटपृष्ठे पुष्करै रूपशोभिते ॥ निपसाद तदा श्रान्तः क्षुत्पिपासासमन्वितः ॥
विललाप स तत्रापि मदनेन वशीकृतः ॥ ६२ ॥ कदा नु तच्चन्द्रमसोऽनुकान्ति मुखं स्मितं चारुविलोचनायाः ॥ उद्दाम्य पश्याभ्यथचं
तृषातौं वारीव पान्थः पथि कृच्छ्रलभ्यम् ॥ ६३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरूरवःप्रलापवर्णनो नाम पञ्चात्रिंशदु
त्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ उर्वश्यापि वरारोहा मदनेनाभिपीडिता ॥ जगाद नारदस्त्याथ स्वामवस्थां नृपं विना ॥ १ ॥
तत्ततां नारदः प्राह सुभगे गच्छ पार्थिवम् ॥ तस्याप्यवस्था महती त्वद्विहीनस्य सुन्दरी ॥ २ ॥ एकां रात्रिं नरेन्द्रण सहायं वरवर्णिनि ॥
स्वर्गलोगात्पुपागच्छ श्रेयः प्राप्स्यसि वै ततः ॥ ३ ॥ नारदेनैवमुक्ता सा सर्वाभिर्बहुभिर्वृता ॥ पुष्करिण्यास्तटपृष्ठे यत्रौ स्नातुं वरानना ॥ ४ ॥
एतस्मिन्नेव काले तु निद्रयोपहतो नृपः ॥ अप्सरोभिश्चसंभ्रातस्तत्र सुप्वाप पार्थिव ॥ ५ ॥ अद्य यास्यामि राजानमिति दृष्ट्वा तदोर्वशी ॥ क्रीडन्त्य
जले तस्मिन्सखीगणवृता तदा ॥ ६ ॥ त्यक्तनिद्रो नरेन्द्रोऽपि विललाप चिरं पुनः ॥ शुश्राव विलपन्तं सा सखीभिः सहिता नृपम् ॥ ७ ॥
दर्शयामास चात्मानं पार्थिवस्य शुभा ततः ॥ उवाच च वरारोहा नारदोक्तमशेषतः ॥ ८ ॥ तत्रैवेवावस तां रात्रिं सह तेन वरानना ॥ गत्रिंक्षये
विसृष्टं सा राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥ ९ ॥ उर्वशीयुवाच ॥ आराधयस्व गन्धर्वांन्मोहं त्यक्त्वा नरेश्वर ॥ तेषां प्रार्थय मां सौम्य ततः प्राप्स्यसि मा
चिरम् ॥ १० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमुक्त्वा ययौ स्वर्गं राजा तत्रैव पार्थिव ॥ स विपुले चक्रे तद्गतेनैव चेतसा ॥ ११ ॥ अथ संवत्सरे पूर्णे
सूर्योदयनं प्रति ॥ नारदं पुरतः कृत्वा गन्धर्वा दर्शने ददुः ॥ १२ ॥ गन्धर्वा ऊचुः ॥ वरं वरय राजेन्द्र यदिच्छसि महाभुज ॥ वयं हि तव
दास्यामः सर्व एवामरप्रभाः ॥ १३ ॥ पुरूरवा उवाच ॥ भवन्तश्चेत्प्रसन्ना मे यदि मे रोचते वरम् ॥ उर्वशी सह चार्वाङ्गीं भर्वाद्धर्मम् दीयतामम ॥ १४ ॥
गन्धर्वा ऊचुः ॥ स्थालीं पूर्णीममां राजन्गृहाणामितविक्रमै ॥ अस्मादग्निं त्रिधा कृत्वा यजस्व विगतज्वरः ॥ १५ ॥ वेदोक्तेन विधानेन गन्धर्वत्व
मवाप्स्यसि ॥ त्रेताभिपूर्वस्य विधेरस्मिन्मन्वन्तरे भवान् ॥ १६ ॥ भविता दर्शता लोकंगुरुश्च जगतोपतिः ॥ गन्धर्वत्वमवाप्याथ राजन्प्राप्स्यस्यथो

वेशीम् ॥ १७ ॥ मन्वन्तरमिमं सर्वं रन्ता च त्वं तया सह ॥ मन्वन्तरे गते राजन्नुर्वश्या सहितो भवान् ॥ १८ ॥ प्रवेक्ष्यति निशानार्थं सोमं शीतांशुमुज्ज्वलम् ॥ आचारं सर्वलोकस्य पितृणां स्थानमुत्तमम् ॥ १९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अग्निस्थालीं नृपे दत्वा गन्धर्वास्त्रीन्दिवं ययुः ॥ अथाऽऽजगाम तं देशं बालमादाय चोर्वशी ॥ २० ॥ ऊर्ध्वमुवाच ॥ तस्मिन्समागमे सौम्य जातोऽयं तनयः प्रभो ॥ तमादाय प्रतिष्ठां व्रज पार्थिव मा चिरम् ॥ २१ ॥ कृतं नामास्य गन्धर्वैराधायुरिति भूमिप ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवं दत्त्वा नृपे बालं सा प्रयाता त्रिविष्टपम् ॥ २२ ॥ एकाकी चिन्तयामास बुधपुत्रोऽप्यनन्तरम् ॥ किन्तु बालमुपादाय गमिष्यामि पुरं स्वकम् ॥ २३ ॥ अथादाय गमिष्यामि स्थलीमेतां विभावसोः ॥ श्वापदेभ्यो भयं घोरं बालस्येह भविष्यति ॥ २४ ॥ मया विहीनस्य भयं नास्ति किंचिद्विभावसोः ॥ एवं स निश्चयं कृत्वा बालमादाय सत्वरः ॥ २५ ॥ जगाम स्वपुरं हृष्टः ससैन्याश्वमृगानुगः ॥ स्थालीं ददर्श हीनां तु दृष्ट्वा मोहमुपागतः ॥ २६ ॥ त्रिदिवादित्य गन्धर्वा मूढं पार्थिवसत्तमम् ॥ उत्थापयित्वा वचनमूचुस्तिष्ठत्विह दक्षिणः ॥ २७ ॥ राजन्नग्निश्च शमीमार्गेण प्रविष्टः स हुताशनः ॥ अश्वत्थादरणीं कृत्वा जनयस्व हुताशनम् ॥ २८ ॥ क्रियाः कृत्वा तु तं वीर यजस्व विधिवत्तदा ॥ तमिष्ट्वा प्राप्स्यसे वीर गन्धर्वत्वमसंशयम् ॥ २९ ॥ त्रेताग्निं ते नरेन्द्रह होष्यन्ति सततं द्विजाः ॥ सप्तवर्षाणि तेऽन्ते यास्यत्यस्मात्सलोकताम् ॥ ३० ॥ त्रयोऽग्नयश्चौपसदास्तव राजन्प्रकीर्तिताः ॥ अग्निराहवनीयस्तु वासुदेवो नराधिप ॥ ३१ ॥ दक्षिणाग्निरस्तथा ज्ञेयो नित्यं संकर्षणो बुधैः ॥ तथा च गार्हपत्योऽग्निः प्रद्युम्नः परिपठ्यते ॥ ३२ ॥ तथैवापसदो राजन्ननिरुद्धः प्रकीर्तितः ॥ तस्मादेव वरो विष्णुरमृतात्मा नराधिप ॥ ३३ ॥ फलमिष्टन्त्वनारतो गन्धर्वत्वं प्रयच्छति ॥ कामं विनाग्निहोत्रेण हुतो राजञ्जनार्दनः ॥ ३४ ॥ प्रयच्छति परं स्थानममृतं शाश्वतं ध्रुवम् ॥ अग्निहोत्रादृते राजन्गन्धर्वत्वं न विद्यते ॥ ३५ ॥ सुहुतेनाग्निहोत्रेण प्राप्यते संशयं विना ॥ एवमुक्ता ययुः सर्वे गन्धर्वास्त्रिदिवं ततः ॥ ३६ ॥ राजाप्यरणिमादाय शमीगर्भामवेक्ष्य च ॥ ततः प्रसूति राजेन्द्र शमीगर्भाद्धुताशनम् ॥ जनयन्ति द्विजश्रेष्ठास्तत्र सन्निहितस्त्वसौ ॥ ३७ ॥ एकोऽग्निरभवत्पूर्वं वैवस्वतस्यास्य तथान्तरस्मिन् ॥ त्रिधाकृतस्तेन महानुभावसंयं त्रिविधैः ऋतुशतान्विज्ञैः ॥ ३८ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रेतायुगुत्पत्तिर्नाम पञ्चदशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ ततः स स्वपुरं प्राप्य चातुर्योपासनतत्परः ॥ ईजे बहुविधैर्यज्ञैः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १ ॥ अश्वमेधशतैरित्वा वाजपेयैः सहस्रशः ॥ अग्निष्टोमैश्चातिरात्रैर्वादशाहैः पुनः पुनः ॥ २ ॥ सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामभवद्राट् बभौ ॥ अमात्यैर्नृपवृतः सर्वैः म

वि० ध० ॥ ८८ ॥

प्र० खं० अ० ३७

विजये महीतलम् ॥ ३ ॥ दुर्भिक्षं मरणं व्याधिर्नाभवत्कस्यचित्क्वचित् ॥ सर्वो धर्मपरो लोकः सर्व एव सुखी जनः ॥ ४ ॥ सर्वे चैव समृद्धाssस्तस्मिञ्जनपदेश्वरे ॥ नासीत्पुत्रवधार्हाणां वधस्तस्मिन्मृषा तदा ॥ ५ ॥ सर्वभूतानि राजानं भावेनोपगतान्यतन्। तम् ॥ सर्वस्य च जनन्यासीत्स राजा पितुस्तन्निभः ॥६॥ दृष्ट्वा तं भूपतिं स्वप्ने प्रसीदन्ति जनास्तदा ॥ यदा निर्यात्यसौ राजा चतुरङ्गबलान्वितः ॥७॥ गृहचर्यारता नार्यस्तदा पश्यन्ति तं सदा ॥ पुष्पैश्चन्दनचूर्णैश्च तथैव विकिरन्ति तम् ॥ ८ ॥ उर्वशी कृतपुण्या सा देवी नारायणात्मजा ॥ यथा क्रीडितमस्याङ्के वदन्त्येवं च योषितः ॥ ९ ॥ अयमायात्यसौ राजा यदा शृण्वन्ति योषितः ॥ गृहकार्याण्यपि त्यक्त्वा तदा यान्ति गवाक्षकम् ॥ १० ॥ अक्ष्णाणि शास्त्राणीव बहुचन्द्राणि योषिताम् ॥ मुखै रजन्ति वेश्मनि निर्याते पृथिवीश्वरे ॥ ११ ॥ या न पश्यति तं यान्तं सा तं ज्ञात्वा तिरोहितम् ॥ मुषितं चैव चाऽऽत्मानं वेत्ति निन्दति सा भृशम् ॥ १२ ॥ या च पश्यति तं यान्तं कन्दर्पसदृशं नृपम् ॥ तद्गतेन हृदा सापि शून्या तिष्ठति वेश्मनि ॥ १३ ॥ यदा यजति यज्ञैश्च तदा शून्या वसुन्धरा ॥ सर्वा भवति राजानं तदा गच्छति वै जनः प्रती ॥ १४ ॥ यश्च याति जनस्तस्य यज्ञे राज्ञो महात्मनः ॥ किमिच्छकैस्तदा राजा सर्वैः संपूज्यते तदा ॥ १५ ॥ सभासंस्थस्य वै राज्ञः प्रती हारो दिने दिने ॥ उद्घोषयति कार्यार्थी तस्य राज्ये कथंचन ॥ १६ ॥ इत्येवं शासतो राज्यं गतः कालो महीपतेः ॥ न कश्चिद्विद्धिजानाह दर्शयध्वं ममोर्वशीम् ॥ १७ ॥ द्रक्ष्यसे तां स्वयं राजन वयं दर्शयामहे ॥ ततस्तेषां धने लोभं चक्रे कामनिपीडितः ॥ १८ ॥ ह्रियमाणे धने विप्रैः शतैः पञ्चत्वमागतः ॥ जीवितश्चापरैर्विप्रैस्तोरणैर्धर्मपातिः ॥ १९ ॥ आत्मानं गर्हयित्वाऽसौ लब्धसंज्ञो महीपतिः ॥ आयुं गन्धर्वडमियि चैव प्रतिष्ठानपुरे स्वके ॥ २० ॥ संनिवेश्यात्ततो राजा ययौ नारायणाश्रमम् ॥ तस्याश्रमे तपश्चक्रे राजा संवत्सरत्रयम् ॥ २१ ॥ ततो नारायणः प्राह तं नृपं तपसि स्थितम् ॥ अद्य प्राप्स्यसि तां राजन्युक्ते परित्यजे ॥ २२ ॥ सशरीरोऽथ गन्तासि त्रिविष्टपं गजसत्तम ॥ २४ ॥ विमाना वदति विमानं प्रत्यदृश्यत ॥ २३ ॥ उर्वश्याधिष्ठितं रम्यं गन्धर्वैश्च सहस्रशः ॥ यस्मिन्युक्तं तुरङ्गाणां सहस्रं चन्द्रवर्चसाम् ॥ २४ ॥ विमाना दवरुह्याथ गन्धर्वाप्सरसां गणाः ॥ उर्वशी च ववन्दैनमृषिं ज्वलनतेजसम् ॥ २५ ॥ अनुज्ञातोऽथ ऋषिणा तदा गजा पुरूरवाः ॥ कृत्वाऽभि होग्रमात्मन्यं विमानं तं समास्थितः ॥ २६ ॥ ऋषिं प्रदक्षिणीकृत्य त्रिविष्टपं स नृपो गतः ॥ मश्रगेगे नृपः स्वर्गे तदा प्राप्य सुदुर्लभम् ॥ २७ ॥ शक्रेणाभ्यर्चितः काले विजहार यथासुखम ॥ देवानान्तु सवेषु उर्वश्या महितस्तदा ॥ २८ ॥ नासौ विमुच्यते माब्नात्कदाचिदपि पार्थिवः ॥ ॥ ८८ ॥

अमावस्याममावस्यां नियतं चन्द्रभास्करौ ॥ २९ ॥ दृष्टं यातौ महीपालमेकराशिगतौ सदा ॥ उर्वश्या सहितं पौत्रं यदा पश्यति चन्द्रमाः ॥ ३०॥ तदा सुधारसं देवः स्नेहात्स्रवति मानद ॥ सुधामृत्सन्नं तं च पिबन्ति पितरः सदा ॥ ३१ ॥ श्राद्धकालस्तदायुक्तो नृणां नृपवरोत्तम ॥ तदा श्राद्धं हि यद्दत्तं सुधारसविमिश्रितम् ॥ ३२ ॥ तद्दर्शन्ति महीपाल पितरोऽमृतसविभ्रमम् ॥ अमावस्याममावस्यां तदा श्राद्धं प्रयत्नतः ॥ ॥ ३३ ॥ कुरुष्व भूमिपश्रेष्ठ सर्वकामानवाप्स्यसि ॥ येऽपि श्राद्धं करिष्यन्ति तदा चान्ये नराधिप ॥ ३४ ॥ तेषामप्यायुर्यशः सौख्यं दास्यन्ति प्रपितामहाः ॥ देवकार्यादपि श्रेष्ठं पितृकार्यं प्रचक्षते ॥ ३५ ॥ पितरो नाम राजेन्द्र देवानामापि देवताः ॥ राज्यकामः स्वर्गकामः पुष्टिकामस्तथैव च ॥ ३६ ॥ पितॄन्सन्तर्पयेच्छ्राद्धे चन्द्रसूर्यसमागमे ॥ वसन्ति सततं राजन्पितरश्चन्द्रमण्डले ॥ ३७ ॥ तेषां मासमहोरान्नं विभागं तत्र मे शृणु ॥ कृष्णपक्षाष्टमी मध्ये तेषामुद्ययते रविः ॥ ३८ ॥ शुक्लाष्टम्यां तथैवास्तं तेषां याति दिवाकरः ॥ अमा वस्या तदा तेषां मध्याह्नं जायते नृप ॥ तस्माच्छ्राद्धानि देयानि तस्मिन्काले प्रयत्नतः ॥ ३९ ॥ एतावदुक्तं नृपवर्य तस्य धर्मत्मजस्याऽप्रतिमस्य वृत्तम् ॥ धन्यं यशस्यं रिपुनाशनं च सौभाग्यदं पापहरं सुखं च ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरूरवसः स्वर्ग प्राप्तिर्नाम सप्तत्रिंशादुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३७ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ वर्तन्ते पितरः स्वर्गे केषांचित्नरके तथा ॥ नरकस्थाः फलं दातुं कथं शक्ता वदस्व मे ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पितृणां तु गणाः सप्त नामतस्तान्निबोध मे ॥ त्रयोऽमूर्त्तिमंतस्तेषां चत्वारश्चामूर्त्तयः ॥ २ ॥ सभासुरा बहि षदोऽग्निव्वात्तास्तथैव च ॥ त्रयो मूर्त्तिमंतस्तेषां चत्वारश्चाप्यमूर्त्तयः ॥ ३ ॥ क्रव्यादश्चोपहूताश्च आज्यपाश्च सुकालिनः ॥ मूर्तिमन्तः पितृगणाश्च त्वारश्च प्रकीर्तिताः ॥ ४ ॥ सुभास्वरा ब्रह्मणः पुत्राः सोमपाप्याययन्ति ये ॥ ब्रह्मलोकचरा राजंस्त्रैलोक्यं मूर्त्तिविवर्जिताः ॥ ५॥ तथा बर्हिषदो नाम राज पुत्रा मरीचिनः ॥ आप्याययन्ति ते दैवाँल्लोके सोमपदे स्थिताः ॥ ६ ॥ विप्रजलोके तिष्ठन्ति अग्निष्वात्ता नराधिप ॥ पुलस्त्यस्य ऋषेः पुत्रा भावयन्ति जगन्ति ते ॥ ७ ॥ दानवान्यक्षगन्धर्व्वान्पन्नगान्गोरगान्क्षसान् ॥ दैत्यान्भूतपिशाचांश्च विद्याधरणगांस्तथा ॥ ८ ॥ नागान्सुपर्णान्पुण्यांश्च पर्वतान्सत्सरिस्तथा ॥ क्रव्यादौँश्चोपहूतांश्च अन्यपाँश्च सुकालिनः ॥ ९ ॥ ब्राह्मणाक्षत्रियान्वैश्यान्भावयन्त्यन्यजांस्तथा ॥ कवेरङ्गिरसश्चैव कर्द मस्य प्रजापतेः ॥ १० ॥ वसिष्ठस्य तथा पुत्राः क्रमेणैते प्रकीर्तिताः ॥ ज्योतिर्भासः स्मृता लोके ये च लोका मरीचिनः ॥ ११॥ तेजस्विनो मान साश्च क्रमेणैते प्रकीर्तिताः ॥ एते श्राद्धस्य भोक्तारो विधेर्देवैः सदा सह ॥ १२ ॥ एते श्राद्धं सदा भुक्त्वा पितॄन्संतर्पयन्त्यतः ॥ यत्र क्वचन धर्मज्ञ

॥ वि०ध० ॥ ॥ ८९ ॥

प्र० खं० अ० १३९

वर्तमाना हि योगतः ॥ १३ ॥ एते च पृष्ट्या विनियोजयन्ति श्राद्धस्य दातारमदीनसत्त्वाः ॥ तृप्तास्तथैते विनियोजयन्ति दातुः पितॄन्सर्वगता- न्सहैव ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पितृस्वर्गनरकनिवासहेतुनिर्णयो नामाधिकैकोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३८ ॥

॥ वज्र उवाच ॥ वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते प्रथमे भुवनन्दन ॥ श्राद्धं प्रदर्शितं केन तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ हिरण्याक्षावधे पूर्वं यदा त्यक्ता धराधराः ॥ धरां सपक्षा खगमाः सं गता मनुजेश्वर ॥ २ ॥ धराधरापरित्यक्ता तदा चलितबन्धना ॥ धरा स्थानाच्च्युता वेगात्प्रावि- वेश रसातलम् ॥ ३ ॥ हिरण्याक्षं तदा हत्वा त्वराहो जनार्दनः ॥ प्रोथेन च कराभ्यां च विधाय वसुधां बलात् ॥ ४ ॥ संपूज्यमानस्त्रिदशैः प्रावि- वेश रसातलम् ॥ ५ ॥ रसातलगते त्वाहूय शेषकूर्त्ता स्वके स्थितः ॥ ६ ॥ दंष्ट्राग्रेण समुद्धृत्य महीं दंष्ट्रे तदा भुजे ॥ वामबाहुनिविष्टां तां कृत्वा त्रिद- शपुङ्गवः ॥ ६ ॥ उज्जहार महातेजा लोकानां हितकाम्यया ॥ रत्नज्वालाबलीपुञ्जविभाव्यमुखाम्बुजः ॥ ७ ॥ शेषस्तुष्टाव देवेशं तस्मिन्काले जगद्गुरुम् ॥ पुरंनिवेश्य वसुधा देवं तद्बाहुसंस्थिता ॥ ८ ॥ तदा तुष्टाव भूपाल रमणीयतमाकृतिः ॥ उद्धृत्य वसुधां स्थाने स्थापयित्वा तथा स्वके ॥ ९ ॥ जगाम भूमौ धर्मज्ञ वराहे नाम पर्वतम् ॥ कल्पारम्भे वराहस्य पसूतेः सरितां ताम् ॥ १० ॥ तां समासाद्य धर्मात्मा देवः सर्वगतः प्रभुः ॥ दंष्ट्राग्रलग्नं मृत्पिण्डं गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ ११ ॥ प्राग्वेदांश्च तिलान्कृत्वा दर्भान्निर्मथ्य एव च ॥ जलप्रस्रवणाभ्याशे तस्मिन्मान्गिरिवरे तदा ॥ १२ ॥ दक्षिणाग्रांस्तु विन्यस्य दर्भांस्तानमनुसुदनः ॥ मृत्पिण्डान्सतिलोंस्तेषु दत्त्वावांश्चिगिराधिप ॥ १३ ॥ दत्त्वा च गन्धधुप्पाद्यैः पूजयामास धार्मिकः ॥ पूजयित्वा च मर्यादां कृतवान्स नराधिप ॥ १४ ॥ अद्यप्रभृति लोकेषु प्रतानुद्दिश्य वै पितॄन् ॥ ये तु श्राद्धं करिष्यन्ति तेषां पुष्टिर्भविष्यति ॥ १५ ॥ श्राद्धकाले तथा तेन पिण्डनिर्वपणं तथा ॥ पितॄणां ये करिष्यन्ति तेषां पुष्टिर्भविष्यति ॥ १६ ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ पूज्या ते भविष्यन्ति स्वयं पिण्डेषु नित्यदा ॥ १७ ॥ तेषां त्रयः प्रजिताश्च भविष्यन्ति तथाप्यहम् ॥ १८ ॥ त्रयो लोकास्त्रयो देवास्तथैव च युगत्रयम् ॥ १८ ॥ पूजिताश्च त्रयो देवा ब्रह्मोविष्णुमहेश्वराः ॥ पूजितैस्तैर्भविष्यामि चतुरात्मा तथाप्यहम् ॥ १९ ॥ पितुः पितामहः पिण्डो वासुदेवः प्रकीर्तितः ॥ पितामहश्च निर्दिष्टस्तथा संकर्षणः प्रभुः ॥ २० ॥ पितृपिण्डेषु विज्ञेयः प्रद्युम्नश्चाप्यहं जातः ॥ आत्माऽनिरुद्धो विज्ञेयः पिण्डनिर्वपणं बुधैः ॥ २१ ॥ श्राद्धं कर्तुं कथं शक्यं विना वैष्णवतेजसा ॥ एवं संपूजितस्तेन चतुरात्मा त्वहं स्थितः ॥ २२ ॥ भविष्यामि प्रदास्यामि तस्य कामान्यथेप्सितान् ॥ चत्वारः पूजिता वेदाश्चत्वारश्च तथाश्रयः ॥ २३ ॥ चत्वारश्च युगास्तेन

चतस्रश्च दिशस्तथा ॥ चत्वारश्च तथा वर्णाश्चत्वारश्च तथाश्रमाः ॥ २४ ॥ चत्वारो लोकपालाश्च भविष्यन्तीह पूजिताः ॥ एवं कृत्वा स मर्यादां तत्रैवान्तरधीयत ॥ ततः प्रभृति लोकेऽस्मिञ्छ्राद्धं सिद्धिः प्रकीर्तितम् ॥ २५ ॥ स्वर्गं च मोक्षं च यशः सुखानि राज्यं च पुत्रानथ भूमिपाल ॥ त्रिविष्टपं मुक्त्वा विविधांश्च कामान्देवेश्वरः श्राद्धकृतो विधत्ते ॥ २६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्राद्धोत्पत्तिर्नाम कोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३९ ॥ वज्र उवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि कथ्यमानमहं त्वया ॥ विधिं श्राद्धस्य धर्मज्ञ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वक्ष्यमाणगुणान्विप्रानपूर्वरूपसमन्वयेत् ॥ कर्ता समेतेस्तैर्भाव्यं संयतैश्च निमन्त्रितैः ॥ २ ॥ श्राद्धार्हः प्रयततः स्नातः स्वाचान्तः सुसमाहितः ॥ शुक्लावासाः समभ्यर्च्य नृवराहं जनार्दनम् ॥ ३ ॥ आमश्राद्धेषु कृत्वा प्रथमपञ्चकम् ॥ ( मध्यमं पञ्चकं कृत्वा पशुश्राद्धेष्वसंशयम् ॥ ४ ॥ अमावास्यासु सर्वासु हुत्वा चौत्तमपञ्चकम् ॥ ) हुत्वा च पञ्चकानेतानष्टकात्रितयं क्रमात् ॥ ५ ॥ अन्वष्टकासु च तथा भोजयेत्प्रयतो द्विजान् ॥ द्वौ दिव्ये प्राक् त्रयः पित्रेः चैकैकमुभयत्र वा ॥ ६ ॥ उदङ्मुखाँश्च पितॄणां सातान्विग्नाङ्गुणं क्रमात् ॥ तिलदर्भोपकीर्णेषु चासनेषूपवेशयेत् ॥ ७ ॥ पितॄनावाहयाम्यिति स्वप्सुक्त्वा समाहितः ॥ आवाहयस्वेति ततो द्विजेरुक्तोऽथ तन्मनाः ॥ ८ ॥ अपयान्त्वसुरा दार्भ्यां यातुधानान्विसर्जनम् ॥ तिलैः कुर्यात्प्रयत्नेन तथवा गौरसर्षपैः ॥ ९ ॥ एते पितर इत्येव सर्वस्ताननम आवह ॥ आग्नेयन्तु तथोदीयं एतद्वः पितरस्तथा ॥ १० ॥ कुशौस्तिलवामिश्रेण तथा गन्धयुतेन च ॥ यास्तिष्ठन्ति धारयन्ति अमृतावणिगिति ऋचा ॥ ११ ॥ यन्मे मातेति च तथा पाद्यमर्घ्यञ्च कारयेत् ॥ निवेश्य विप्रेषु तथा पाद्यार्घ्यं प्रयततः क्रमात् ॥ १२ ॥ गन्धैर्वस्त्रैश्च पुष्पैश्च धूपैश्चाप्यथ भूषणैः ॥ अर्चयेद्ब्राह्मणांस्तुष्ट्या श्रद्धानः समाहितः ॥ १३ ॥ आदौ समर्चयेद्विद्वान्दैवेद्वान्निवेशितान् ॥ निवेशितांश्च पित्रर्थे ततः पश्चात्समर्चयेत् ॥ १४ ॥ वैश्वदेवनिविष्टानां चरसं हस्तधावनम् ॥ विसर्जनं च निर्दिष्टं तेषु रक्षा यतः स्थिता ॥ १५ ॥ सर्वमन्यत्प्रदातव्यमादौ तेषां नराधिप ॥ संपूज्य गन्धपुष्पैश्च ब्राह्मणान्प्रयत्नतस्तदा ॥ १६ ॥ आदित्या वसवो रुद्रा द्विजान्वीक्ष्य ततो जपेत् ॥ अग्नौ च करवाणीति तैरुक्तं च कुरुष्विति ॥ १७ ॥ परिस्तीर्य ततो वह्निमभिमुद्धृत्य सर्वतः ॥ आहिताग्निरस्तु जुहुयाद्दक्षिणाग्नौ समाहितः ॥ १८ ॥ अनाहिताग्निश्चौपसदे अस्यभावे तथाप्सु वा ॥ सोमायादौ पितृमते कव्यवाहनाय

१ कोष्टकान्तर्गतः पाठः क.पुस्तके नास्ति ।

वि० ध०
॥ १०॥
प्र० खं० अ० १४०

चायचे ॥ १९ ॥ यमाय चैवाङ्गिरसे हुत्वा प्रयतमानसः ॥ ये मामकाश्च पितर एतैः पितृगणस्तथा ॥ २० ॥ अयं यज्ञाङ्गभूतो वै रूपा चौ
गीतिथ्यथ ॥ प्रयतस्तन्मनाः कृत्वा गजैश्वैवाभिमन्यणम् ॥ २१ ॥ आग्ना सुषेकेति ततो घृतं वाच्यथा पयः ॥ निक्षिप्य रौप्यपात्रेषु जुष्टा
र्केषु भावतः ॥ २२ ॥ यथोपपन्नैश्चाथवा तूष्णीमन्नं निवेदयेत् ॥ नमो विश्वेभ्य इति च मतिलोनेदकेन च ॥ २३ ॥ प्राङ्मुखेषु च यद्दत्तं
तदन्नमुपमन्त्रयेत् ॥ उदङ्मुखेषु यद्दत्तं नामगोत्रप्रकीर्तनैः ॥ २४ ॥ मन्त्रैश्चप्रयतः प्राज्ञः स्वशान्तैः सुसमाहितः ॥ यन्मे प्रकामाद्भोक्तव्यैश्चा
क्रव्यात्तैश्च च ॥ २५ ॥ इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चाप्यथ ॥ सत्तत्वं परमं मन्त्रं श्रावयेदग्रतो द्विजान् ॥ २६ ॥ दक्षिणाग्रांस्ततो दर्भा
न्कृत्वानावैषपाणुलतैः ॥ मन्त्रितान्वह्निमन्त्रेण विकिरेत्सुसमाहितः ॥ २७ ॥ पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्तेषु दर्भेष्वसंशयम् ॥ मध्वाज्यतिलमिश्रेण चात्रे
नात्र्येण यादव ॥ २८ ॥ पितृपिण्डे भवेन्मन्त्रः पृथिवी दर्विदर्शिता ॥ पैतामहे भवेन्मन्त्रस्त्वन्तरिक्षेति पार्थिव ॥ २९ ॥ प्रपितामहके मन्त्र
द्यौर्र्दौरिति कीर्तियेत् ॥ ये तत्र पितरः प्रेता मन्त्रेणानेन धर्मवित् ॥ ३० ॥ सूत्रं निवेदयेद्भक्त्या क्षौमाग्रं च निवेदयेत् ॥ ऊर्जं वहन्तीति ततः
सात्रं दद्याद्यथोक्तकम् ॥ ३१ ॥ अपसव्येन पिण्डेषु श्रद्धया परया युतः ॥ गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपैर्भक्ष्यैश्च भोजनैः ॥ ३२ ॥ पानैः समर्चये
त्पिण्डान्सादरः प्रयततः सदा ॥ यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा ॥ ३३ ॥ अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिञ्श्राद्धे ततः सदा ॥ भुक्तव
त्स्वथ विप्रेषु विधिं मे गदतः शृणु ॥ ३४ ॥ अन्नं सत्पृणमभ्युक्ष्य मामिशिक्षेति यत्नतः ॥ उदङ्मुखानां विप्राणां पुरतः सोदकं ततः ॥ ३५ ॥
अन्नन्तु विकिरेद्भक्त्या पितृभागस्तु सः स्मृतः ॥ प्रष्टव्या ब्राह्मणा भक्त्या मूनिविष्टेन जातुना ॥ ३६ ॥ तृप्ता भवन्तः संपन्नो भवतां कश्चिदन्न
तु ॥ ततः स्मोति च तैरूक्तः संप्रतिष्ठामिति चाप्यथ ॥ ३७ ॥ दद्यादाचमनं भक्त्या श्रद्धानः समाहितः ॥ यन्मे गर्भश्च शक्रश्च इति कृत्वा प्रदक्षि
णाम् ॥३८॥ प्रत्येकं तर्पयेद्विद्वांन्दक्षिणाभिः स्वशक्तितः ॥ भवन्तोऽभिगमन्विति वाच्य विप्रास्त्वनन्तरम् ॥ ३९ ॥ तैस्तूक्तोऽभिरताः स्मेति
द्विजानां पुरतः स्थितः ॥ दैवाश्च पितृश्चेति जपेन्मन्त्रमतीन्द्रियः ॥ ४० ॥ पितॄणां नामगोत्राण जलं दद्यमनन्तरम् ॥ ब्राह्मणानां
द्विजैर्वाच्यं चालयं मनुजेश्वर ॥ ४१ ॥ ततस्तु प्रार्थना कार्या मन्त्रेणानेन भूमिप ॥ दातारो नोऽभिवर्द्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ॥ ४२ ॥ ॥१०॥
श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहु देयं च नोऽस्त्विति ॥ वाजेवजेति तृप्याप्य कृत्वा चैषां प्रदक्षिणम् ॥ ४३ ॥ जातुभ्यामवनिं गत्वा प्रणिपत्य
विसर्जयेत् ॥ अपसव्येन कर्तव्यं पितृकार्यं नराधिप ॥ ४४ ॥ ब्राह्मणेनैव वक्तव्या यदि पृष्टा हविर्गुणाः ॥ यावद्धूष्मा भवन्त्यन्न

यावदश्नन्ति वाग्यताः ॥ ४६॥ तावदश्नन्ति पितरो यावन्नोक्ता हविर्गुणाः ॥ उच्छिष्टमार्जनं यावन्न कृतं नृपसत्तम ॥ ४६॥ तावदश्नन्ति पितरः स्वधा- रसविमिश्रितम् ॥ हस्तदत्तानि लेह्यानि लवणं व्यञ्जनानि च॥ ४७॥ दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुङ्क्ते च किल्विषम् ॥ सौवर्णे राजताभ्यान्तु खड्गेण पा- त्रेण चाप्यथ ॥ ४८ ॥ दत्तमक्षयतां याति खड्गोनेनोदुम्बरेण वा ॥ मांसं नाश्नाति यः पङ्क्त्यां यथावद्विनियोजितम् ॥ ४९॥ स प्रेत्य नरकं याति नात्र कार्या विचारणा ॥ ५० ॥ श्राद्धे दाता च भोक्ता च मैथुनं यदि गच्छतः ॥ तन्मासं पितरस्तस्य भुञ्जते रेतसा युतम् ॥ एवं श्राद्धं तथा कार्यं शूंद्रेणापि नराधिप ॥ ५१ ॥ मन्त्रवर्ज्यं हि शूद्रस्य सर्वमेतद्विधीयते ॥ वज्र उवाच ॥ यस्य जीवतिपिता श्राद्धं कस्यासौ कर्तुमर्हति ॥ ५२ ॥ त्वमेव संशयच्छेत्ता संशयं छिन्धि मे द्विज ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ येषां श्राद्धं पिता कुर्यात्तेषामेव स कारयेत् ॥ मन्त्रहीनं प्रकर्त्तव्यं तेन श्राद्धं यथा विधि ॥ ५३॥ मातामहानां श्राद्धं तु मन्त्रहीनं च कारयेत् ॥ श्राद्धं च सुहृदां कुर्यात्स्त्रीणां चाक्षयवाचकम् ॥ ५४ ॥ वज्र उवाच ॥ पिता पिता- महश्चैव जीवतां यस्य देहिनः ॥ तेन श्राद्धं कथं कार्यं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ५५॥ मार्कण्डेय उवाच॥ येषां पितामहः कुर्यात्तेषां श्राद्धं नराधिप ॥ तेन कार्यं महाप्राज्ञ यथावदनुपूर्वशः ॥ ५६ ॥ वज्र उवाच ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ यस्य जीवन्ति कर्तव्यं तेन श्राद्धं कथं द्विज ॥ ५७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ तेन श्राद्धं न कर्तव्यं विधिलोपो नु यादृव ॥ पूजनीयाश्च पितरः पितामहपितुः स्वयम् ॥ ५८ ॥ वज्र उवाच ॥ जीवतिपितामहो यस्य पितुश्चैव पितामहः ॥ पिता प्रेतस्तथा यस्य तस्य श्राद्धविधिं वद ॥ ५९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पिण्डनिर्वपणं कृत्वा स पितुर्मनुजेश्वर ॥ पितुः पितामहादूर्ध्वं द्वाभ्यां पिण्डं निवेदयेत् ॥ ६० ॥ वज्र उवाच ॥ पिता पितामहो प्रेतौ यस्य स्यातां द्विजोत्तम ॥ पितुः पितामहो जीवत्तस्य श्राद्धविधिं वद ॥ ६१॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पित्रे सपिण्डं कृत्वा तु पिण्डनिर्वपणं ततः ॥ पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्पितामहपिता- महो॥ इत्यावज्र उवाच॥ प्रेतः पिता भवेद्यस्य पितुश्चैव पितामहः॥ तेन कार्यं कथं श्राद्धं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः॥ ६३॥ मार्कण्डेय उवाच॥ स तु दत्त्वा पितुः पिण्डं ततः ऊर्ध्वं पितामहात् ॥ द्वाभ्यां दद्यात्सदा पिण्डं त्वेवमाहुर्मनीषिणः ॥ ६४ ॥ वज्र उवाच ॥ प्रेतः पितामहो यस्य पिता जीवे- द्विजोत्तम ॥ पितुः पितामहो जीवस्तस्य श्राद्धविधिं वद ॥ ६५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ दत्त्वा पितामहे पिण्डं स तूर्ध्वं प्रपितामहात् ॥ पिण्डनिर्व- पणं कुर्याद्भ्यामित्यमतेन्द्तः॥ ६६॥ वज्र उवाच॥ सप्ताधिपमहं मन्त्रं श्रोतुमिच्छामि भार्गव ॥ श्राद्धकालेषु नियतं रक्षोघ्नं यन्मय कीर्तितम्॥ ६७॥

१ 'श्राद्धन्तु' इति क० ।
१६

वि० ध० ॥ ४११ ॥

प्र० खं० अ० १४१

मार्कण्डेय उवाच ॥ पापापहं पावनमध्यमेधसमं तथा ॥ मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्माच्छ्रुतं ब्रह्मनिर्मितम् ॥ ६८ ॥ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायो गिभ्य एव च ॥ नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव भवत्विह ॥ ६९ ॥ आद्येऽवसाने श्राद्धस्य त्रिवारं तु जपेत्सदा ॥ अश्वमेधफलं ह्येतद्द्विजैः सत्कृतै पूजितम् ॥ ७० ॥ पिण्डनिर्वपणे चापि जपेदेतत्समाहितः ॥ पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रद्रवन्ति च ॥ ७१ ॥ पितॄंश्च त्रिषुलोकेषु मन्त्रोऽयं तार यत्युत ॥ पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतैर्ब्रह्मवादिभिः ॥ ७२ ॥ राज्यकामो जपेदेतत्समा मन्त्रमतन्द्रितः ॥ वीर्यसर्वार्थशौर्यादिश्र्यायुर्बुद्धिविवर्धनम् ॥ ॥ ७३ ॥ प्रीयन्ते पितरोनेन जपेन नियमेन च ॥ सप्ताचिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम् ॥ ७४ ॥ अमूर्तानां समूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् ॥ नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचक्षुषाम् ॥ ७५ ॥ इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयोस्तथा ॥ सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्नमस्यान्यि कामदान् ॥ ७६ ॥ मन्वादीनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा ॥ तानमस्कृत्य सर्वान्वै पितॄनप्सूध्वनेषु च ॥ ७७ ॥ नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योःपितरस्तथा ॥ द्यावापृथिव्योश्च तथा नमस्ये तान्कृताञ्जलिः ॥ ७८ ॥॥ देवर्षीणां च नेतारः सर्वलोकनमस्कृतान् ॥ धातारः सर्वभूतानां नमस्ये तान्पिताम हान् ॥ ७९ ॥ प्रजापतेर्गवां वह्नेः सोमाय च यमाय च ॥ योगेश्वरेभ्यश्च तथा नमस्ये तान्कृताञ्जलिः ॥ ८० ॥ पितृगणेष्व्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु ॥ स्वयम्भुवे नमस्कृत्य ब्रह्मणे लोकचक्षुषे ॥ ८१॥ एतत्तूक्तं सप्ताचिर्ब्राह्मणपूजितम् ॥ पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमदक्षोविनाशनम् ॥ ८२ ॥ एतेन विधिना युक्तः शृण्वैवं लभते नरः ॥ अन्नमायुः सुताँश्चैव वदन्ति पितरो भुवि ॥ ८३ ॥ भक्त्या परमया युक्तः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ॥ सप्तार्चिषं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः ॥ सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्याममकेराड् भवेत्॥८४॥ वज्र उवाच ॥ ब्रह्मन्मन्त्रं समाचक्ष्व सर्वशत्रुनिवर्हणम्॥ पिण्डनिर्वपणे येन मन्त्रणोप्याः कुशोत्तमाः ॥ ८५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्रवद्वताश्च सर्वेसुरदानवा मया ॥ ये राक्षसा यक्षपिशाचगुह्यका हता मया यातुधानाश्च सर्वे ॥ ८६ ॥ एतेन मन्त्रेण सुसंयतात्मा तिलान्विकीर्य्येषु तथा विदिक्षु ॥ यस्मिन्देशे पठ्यते मन्त्र एष तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति ॥ ८७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्राद्धोद्विर्गुणो नाम चत्वा र्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४० ॥ ॥ छ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ कस्मिन्देशे न कर्तव्यं श्राद्धं भृगुकुलोद्वह ॥ किंञ्च देयमदेयं च तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम ॥ १ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ त्रिशङ्कु वर्जयद्देशं सर्वं द्वादशयोजनम् ॥ उत्तरेण पतङ्गस्य दक्षिणेन च कैकटम् ॥ ॥ २ ॥ देशवैशङ्कवो नाम विवर्ज्यः श्राद्धकर्मणि ॥ कारस्करः कलिङ्गश्च सिन्धोरुत्तरमेव च ॥ ३ ॥ चातुर्वर्ण्यं

॥ ४११ ॥

विहीनाश्च ये च देशा नराधिप ॥ अन्येष्वपि च देशेषु तद्देशजनदर्शनम् ॥ ४ ॥ वर्जयेच्छ्राद्धकाले तु पतितानां विशेषतः ॥ रजस्वलाश्र्व षण्ढाश्च श्वानसूकरकुक्कुटाः ॥ ५ ॥ यथा श्राद्धं न पश्यन्ति तथा कार्यं विजानता ॥ रक्षार्थं चाप्यथेतेषां गुप्तिः कार्या नरेश्वर ॥६॥ तिलांविकीर्य्य कार्यं यातुधानविनाशनम् ॥ पिण्डांश्च गोऽजाविप्रेभ्यो दद्यादग्नावथ क्षिपेत् ॥ ७ ॥ मध्यमं पुत्रकामा वा पत्नी पिण्डं च भक्षयेत् ॥ तीर्थश्राद्धे सदा पिण्डान्क्षिपेत्तीर्थे विचक्षणः ॥ ८ ॥ दक्षिणाभिमुखो भूत्वा पित्रो रिक्ता प्रकीर्त्तिता ॥ पिण्डनिर्वपणं कार्यं कुशा लाभे विचक्षणैः ॥ ९ ॥ कुशेशु राजन्सर्वेषु पवित्रे ते परे मते ॥ सूत्रं प्रदेयं वासोऽर्थं क्षौमकार्पाससम्भवम् ॥ १० ॥ दशां विवर्जयेत्प्राज्ञो यद्यप्याहतवस्त्रजा ॥ क्षौमकार्पासं त्यक्त्वा सूत्रमन्यन्न दापयेत् ॥ ११ ॥ घृतेन दीपो दातव्यस्त्वथावाप्यौषधैरसैः ॥ वसामेदोद्भवं दीपं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ १२ ॥ चन्दनागुरुकर्पूरकुङ्कुमैश्च प्रदापयेत् ॥ अश्मधेमसमा होते पितॄणामनुलेपनाः ॥ १३ ॥ न दातव्यं मलुयेन्द्रं यदन्यच्चानुले पनम् ॥ धूपो गुग्गुलुजो देयस्तथा चन्दनसारजम् ॥ १४ ॥ अगुरुं च सकर्पूरं तुरुष्कं च प्रदापयेत् ॥ अतोऽन्यदपि यत्किंचिद्धूपार्थं तद्विवर्ज येत् ॥ १५ ॥ सघृतं गुग्गुलं धूपं धूपार्थं यः प्रयच्छति ॥ अश्वमेधफलं तस्य धूपदातस्तथैव च ॥ १६ ॥ जात्यश्च सर्वा दातव्या मल्लिका श्वेतयूथिका ॥ जलोज्वानि सर्वाणि कुसुमानि विवर्जयेत् ॥ १७ ॥ यानि कण्टकिजातानि न देयानि नराधिप ॥ यानि कण्टकितायाणि शुक्लानि सुरभीणि च ॥ १८ ॥ तानि राजेन्द्र देयानि लताजानि विशेषतः ॥ रक्तानि जलजातानि तथा देयानि यादव ॥ १९ ॥ विपुलां श्रियमाप्नोति पितृन्पुष्पैः समर्चयन् ॥ अनर्ह्याणि विवर्ज्यानि श्राद्धे नियमतन्द्रितैः ॥ २० ॥ भक्ष्येष्वापि न देयानि यानि तानि निबोध मे ॥ भूस्तृणं सुमुकं शिग्रुं पालक्यं तण्डुलीयकम् ॥ २१ ॥ कूष्माण्डालाबुवृन्ताकनिप्पलीमरिकानि च ॥ श्राद्धेषु नांगरं देयं लवणं सैन्धवं तथा ॥ २२ ॥ सैन्धवव्यतिरेकेण लवणानि न दापयेत् ॥ नक्तं गृहीतमुदकं तथा पल्वल्सम्भवम् ॥ २३ ॥ श्राद्धकाले विवर्ज्यं च माहिषं क्षीरमेव च ॥ राजमाषमसूराश्च चणकाः कोद्रवषकाः ॥ २४ ॥ वर्ज्याश्चामिषवो नित्यं शतपुष्पं गवेधुकम् ॥ कर्माणि कुसुमभं च पटोलं बृहतीफलम् ॥ २५ ॥ करीसुरभी चोभौ प्रतिगन्धि च यद्भवेत् ॥ जम्बीरफलं वर्ज्यं कोविदारं च पार्थिव ॥ २६ ॥ वस्तुसंदर्शनं शस्तं श्राद्धे नित्यमरिन्दम ॥ कुतपस्य च सान्निध्यं तथा कृष्णाजिनस्य च ॥ २७ ॥ कृष्णाजिनस्य दानं च रजतस्य विशेषतः ॥ कृष्णाजिनं सकुतपं कृष्णानि च तिलानि च ॥ २८ ॥ श्राद्धकर्मणि शस्तानि विद्पन्तित्तस्तुतस्तथा ॥ सोमः सदैव मासान्ते रविणा सह संगतः ॥ २९ ॥