विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ९२ ॥

प्र० खं० अ० १४१

आपश्चैवौषधीश्चैव तदा विशति पार्थिव ॥ अपायां तु पयः पीत्वा युक्ता चैवौषधीः शुभाः ॥ ३० ॥ पयः क्षरन्ति यदिच्छं गावोऽमृत- रसोपमम् ॥ तत्पवित्रं परं राजन्कापिलं चेद्विशेषतः ॥ ३१ ॥ हव्ये कव्ये च तद्राजन्सोमतुल्यं प्रकीर्तितम् ॥ तिलैर्ब्रीहिर्य- वैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन च ॥ ३२ ॥ प्रियङ्गुभिस्तथा दारैः शृङ्गाटकफलैः शुभैः ॥ गोधूमैश्चैक्षुभिश्चैः सचीनैचणकैरतथा ॥ ३३ ॥ श्यामाकैर्हस्तिश्यामाकैर्मधूकैर्हव्यदाडिमैः ॥ पनसैरनलिकैश्च खर्जूरप्रफलैस्तथा ॥ ३४ ॥ आम्रातैश्चाम्रनागैरौर्बलैर्दीर्घैश्च मूलकैः ॥ विदार्याऽनि- र्भटैश्च विशेषैश्च वराटकैः ॥ ३५ ॥ पिचुन्दैश्च तथा कंदैर्बदरैः करकन्दुभिः ॥ पालेवतै राष्ट्रकैश्च अक्षोदैः पनसैस्तथा ॥ ३६ ॥ काकोलैः क्षीरकाकोलैस्तथा पिण्डालुकैः शुभैः ॥ सुवर्चलामधूकैश्च वास्तुकेन च पार्थिव ॥३७॥ सिताखण्डगुडेर्मुख्यैः फणितेन च सर्पिभिः ॥ लामित्रैश्च सदानाभिश्चैवोत्सर्वारुचिभिर्दैः ॥ ३८ ॥ सर्षपाराजशाकाभ्यामिङ्गुदे राजजम्बुभिः ॥ प्रियालामलकैर्मुख्यैः फल्यभिश्च तिलोल्लकैः ॥ ३९ ॥ वेत्रा- ङ्कुरैस्तालद्रुमैश्चुक्रैर्काक्षीरकायवैः ॥ चौरैः समोचैर्लकुचैरथैवाथै बीजपूरकैः ॥ ४० ॥ छात्रातिच्छत्रकांगौराकैः कल्कण्डुकशर्कराकैः ॥ सुजातैकैः पद्मफलैर्धन्यैर्भोज्यैः सुसंस्कृतैः ॥ ४१ ॥ रागषाढवचोष्यैश्च त्रिजातकसमन्वितैः ॥ दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन पितरो नृणाम् ॥ ४२ ॥ द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मासान्हारिणेन तु ॥ औभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेन च पञ्च वै ॥ ४३ ॥ षण्मासांश्छागिकेनापि सप्त पारिषतेन च ॥ तथाऽष्टौ छागमांसेन पयसा पायसेन च ॥ ४४ ॥ वाराहेण नवैवाहू रौरवेण तथा दश ॥ मासानेकादशश्वाहुरुशनेन नराधिप ॥ ४५ ॥ संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन च ॥ पयोविकारैश्च तथा हव्यैश्च मनुजेश्वर ॥ ४६ ॥ पानकैश्च तथा हद्यैर्विसुगन्धैः सुशीतलैः ॥ वार्ध्रीण सस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥ ४७ ॥ वज्र उवाच ॥ वार्ध्रीणसमहं ब्रह्मन्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ यस्य मांसन कथिता तृप्तिर्द्वादश- वार्षिकी ॥ ४८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ त्रिपिबन्त्विन्द्रियक्षीर्णं यूथस्याग्रसरं तथा ॥ रक्तं वर्णेन राजेन्द्र छागं वार्ध्रीणसं विदुः ॥४९॥कालशाकं महाशल्कं खड्गमांसं तथैव च ॥ आनन्त्याय भवेद्दत्तं सर्वं च मधुसंयुतम् ॥ ५० ॥ खड्ग विषाणैः परिवर्जिता ये तेषां हि मांसेन भवन्त्यन- न्तम् ॥ श्राद्धं महाराज ततः प्रदेयं खड्गस्य मांसिन हिताय तेषाम् ॥ ५१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० श्राद्धहविर्वर्णनो नाम कचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४१ ॥ ॥ छ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ ॥ श्राद्धकालं समाचक्ष्व सर्वधर्मभृतां वर ॥ कस्मिन्काले कृते श्राद्धे प्रीयन्ते पितरो नृणाम् ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ श्राद्धकालस्त्वमावास्यां नित्यं पार्थिवसत्तम ॥ पौर्णमासी तथा माघी श्रावणी च ॥ ९२ ॥

नरोत्तम ॥२॥ प्रोष्ठपद्यामतीतायां तथा कृष्णत्रयोदशी ॥ आग्रहायण्यतीतायां कृष्णास्तिस्रोऽष्टकास्तथा ॥३॥ शाकैश्च प्रथमं कार्यं मांसैश्च तदनु न्तरा ॥ तृतीया च तथाऽपूपैर्नित्यमेव विजानता ॥ ४ ॥ अन्वष्टकासु च स्त्रीणां श्राद्धं कार्यं तथैव च ॥ अष्टकाविधिना हुत्वा क्रमेणैतास्तु पञ्चकाः ॥ ५॥ मात्रे राजन्पितामह्यै श्राद्धं कार्यं यथाविधि ॥ तथैव प्रपितामह्यै विश्वेदेवपुरस्सरम् ॥६॥ पिण्डनिर्वपणं कार्यं तासां च पितृवन्नृप॥ भुक्तेष्वथ च विप्रेषु तत्र कर्म निबोध मे ॥ ७ ॥ प्रादेशमात्रा राजेन्द्र चतुरंगुलमायताः ॥ तावदेव समुत्सेधाः षट्कुर्युस्तत्र कारयेत् ॥ ८ ॥ प्रत्येककर्षुमूले तु परिस्तीर्य हुताशनम् ॥ अग्निसोमयमौनां च यागं कृत्वा यथा पुरा ॥ ९ ॥ कर्षुत्रितयमूले तु पुरुषाणां तु कारयेत् ॥ पिण्ड निर्वपणं प्राग्वदेकैकस्मिन्यथाविधि ॥ १० ॥ कर्षुमिश्रितयं तच्च क्षीराद्भिः प्रपूर्येत ॥ कर्षुत्रितयमूले तु स्त्रीणां निर्वपणं भवेत् ॥ ११ ॥ दध्ना मांसेन पयसा कर्षूणां चैव पूरणम् ॥ १२ ॥ अन्नेनोदकमिश्रेण कार्यं मनुजपुङ्गव ॥ १२ ॥ भवन्तीभ्यो भवेदेतद्वश्यं परिकीर्तितम् ॥ एतानि श्राद्धकालानि नित्यान्याह प्रजापतिः ॥ १३ ॥ श्राद्धमेतेष्वकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥ वृद्धौ श्राद्धं नरः कुर्वन्प्रियं वृद्धिमवाप्नुते ॥ १४ ॥ वृद्धौ समर्चयेद्विद्वांस्त्रित्यं नान्दीमुखांन्पितॄन् ॥ वृद्धिश्राद्धेषु कर्तव्यास्तिलस्थाने यवास्तथा ॥ १५ ॥ कर्कन्दुदधिसंमिश्रांस्तथा पिण्डांश्च निर्वपेत् ॥ अच्छिद्रनामभिः कर्तव्यं श्राद्धं वै पुत्रजन्मनि ॥ १६ ॥ आधोचोपरमे कार्यमथवाऽपि नराधिप ॥ विवाहदिवसे श्राद्धं तथा कार्यं विचक्षणैः ॥ १७ ॥ वृद्धिश्राद्धं विधानेन चन्द्रे जन्मर्क्षमन्त्रिते ॥ श्राद्धं प्रयत्नात्कर्तव्यं भूतिकामेन पार्थिव ॥ १८ ॥ उत्तरादयनाच्छ्राद्धं श्रेष्ठं स्याद्दक्षिणायने ॥ चातु र्मास्ये च तत्रापि प्रसुप्ते केशवे हितम् ॥ १९ ॥ प्रोष्ठपद्यपरं पक्षं तथापि च विशेषवत ॥ पञ्चम्यूर्ध्वं च तत्रापि दशम्यूर्ध्वं ततोऽप्यति॥२०॥ मघासंयुता च तत्रापि शस्ता राजंस्त्रयोदशी ॥ तत्राक्षयं भवेच्छ्राद्धं मधुना पायसेन च ॥ २१ ॥ सर्वस्वेनापि कर्तव्यं श्राद्धमत्र नराधिप ॥ परामभोजौ त्वपचः श्राद्धमत्र तु कारयेत् ॥ २२ ॥ यस्तु श्राद्धं सदा कुर्यात्सोऽश्वमेधफलो भवेत् ॥ निद्रां त्यजति सर्वोत्मा यस्मिन्काले जनार्दनः ॥ २३॥ तत्र श्राद्धमनन्तं नात्र कार्या विचारणा ॥ श्राद्धं संक्रमणे भानोः कर्तव्यं पृथिवीपते ॥ २४ ॥ विषुवद्वितयं तत्र अयने द्वे विशेषतः ॥ व्यती पाते तथा श्राद्धं ज्ञेयं बहुफलं नृप ॥ २५ ॥ अक्षय्यं च तथा श्राद्धं विज्ञेयं राहुदर्शने ॥ व्रीहिपाके च कर्तव्यं यवपाके तथैव च ॥ २६ ॥ अप न ताननुमहाराज विना श्राद्धं कथंचन ॥ आश्विनस्यापरे पक्षे प्रथमे कार्तिकस्य च ॥ २७ ॥ पूर्वाह्ने शुक्लपक्षस्य श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः ॥ अप राह्ने तथा कार्यं कृष्णपक्षे नराधिप ॥ २८ ॥ संध्ययोर्वर्जयेच्छ्राद्धं तत्र रात्रौ नरेश्वर ॥ रात्रावपि च कर्तव्यं यदा स्याद्राहुदर्शनम् ॥ २९ ॥

वि० ध० प्र० खं० अ० १४३

अक्षय्यं तत्सखाहृष्टं यद्दत्तं राहुदर्शने ॥ अतः काम्यानि वक्ष्यामि श्राद्धानि तव पार्थिव ॥ ३० ॥ आरोग्यमथ सौभाग्यं समरे विजयं तथा ॥ सर्वान्कामांस्तथा विद्यां धनं जीवितमेव च ॥ ३१ ॥ आदित्यादिदिनेष्वेवं श्राद्धं कुर्वन्सदा नरः ॥ क्रमेणैतदवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ॥ ३२ ॥ स्वर्गं ह्यपत्यानि तथा ब्रह्मवर्चसमेव च ॥ रौद्रेण कर्मणा सिद्धिं भुवं पुष्टिं तथा श्रियम् ॥ ३३ ॥ सर्वान्कामांश्च सौभाग्यं धनं ज्ञाति प्रधानताम् ॥ रूपयुक्ताँश्च तनयान्वाणिज्याद्धनसंपदम् ॥ ३४ ॥ कनकं सुहृदो राज्यं सफलां च तथा कृषिम् ॥ समुद्राद्यानालाभं च सर्वान्का माँस्तथैव च ॥ ३५ ॥ श्रेष्ठ्यं कामांस्तथा सर्वान्बलमारोग्यमेव च ॥ रूप्यं द्रव्यं गृहं गाश्च तुरगाँश्चैव जीवितम् ॥ ३६ ॥ कृत्तिकादिभरण्यन्तं क्रमात् भगणे नरः ॥ एकैकस्मिन्क्रमात्कुर्वन्फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ ३७ ॥ स्त्रियः सुरूपाः स्वगृह्ये कन्यानां च तथा वरान् ॥ सर्वान्कामान्य शश्चैव द्यूतजयं कृषिम् ॥ ३८ ॥ वाणिज्यं पशवश्चैव वाजिनश्च तथा सुतान् ॥ सुवर्णरौप्यसौभाग्यं प्राप्नोति श्राद्धदः क्रमात् ॥ ३९ ॥ प्रतिपत्प्रभृति ह्येतद्यावच्चैवात्रषोडशी ॥ चतुर्दशी तु कर्तव्या ये नराः शस्त्रघातिताः ॥ ४० ॥ श्राद्धं सदा पञ्चदशीषु कार्यं कामान्समश्नुतेऽभीष्टं मनुष्यः ॥ तस्मात्प्रयत्नेन नरेन्द्र कार्यं श्राद्धं सदा पञ्चदशीषु तज्ज्ञैः ॥ ४१ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे श्राद्धकल्पवर्णनो नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४२ ॥ ॥ छ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ ॥ कस्मै श्राद्धं न दातव्यं केन भुक्तं महाफलम् ॥ भवतोह द्विजश्रेष्ठ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ अनुद्वाहतनयो गजन्त्यश्च पौनर्भवः सुतः ॥ शूद्रापतिर्दुराचारो वाणिज्येनायुधजीविकः ॥ २ ॥ तथा वार्धुषिको यश्च शूद्रस्य च पुरोहितः ॥ पर्वकारस्तथा मूर्खो यस्य चोपपतिर्गृहे ॥ ३ ॥ कृत्वा नक्षत्रनिर्देशं यश्च जीवति पार्थिव ॥ चिकित्सितेन च तथा यस्य वृत्तिर्नरेश्वर ॥ ४॥ वेदविक्रयको यश्च वेदनिन्दक एव च ॥ तर्कशास्त्रेण दृब्धश्च नास्तिको धर्मवर्जितः ॥ ५ ॥ पिता विवदमानश्च यश्चैवोपनयेद्बहून् ॥ अयाज्ययाजी स्तेनश्च दम्भी कितव एव च ॥ ६ ॥ श्वित्री च यस्तथा काणो बधिरोऽन्धः कुणिस्तथा ॥ पशूनां पतिनैश्चैव ग्रामप्रेष्यो निराकृतिः ॥ ७ ॥ अवकीर्णी कुण्डगोली कुनखी श्यावदन्तकः ॥ कन्यादूष्यभिशस्तश्च मित्रध्रुक् पिशुनस्तथा ॥ ८ ॥ परिवित्तिः परीवेत्ता तस्य कन्याप्रदश्च यः ॥ याजकश्च तथा तस्य सोमविक्रयकृत्तथा ॥ ९ ॥ कूटसाक्षी च वाग्दुष्टः पदाङ्गो विकर्मकः ॥ तथा देवापविद्धाभिः विरुद्धजनकस्तथा ॥ १० ॥ यश्च हीनातिरिक्तोजो

॥ ९३॥

१ 'श्राद्धैर्दत्तं' इति ख० । २ 'तथैव चापविद्याभिविरुद्धप्रजननस्तथा' इति ख० ।

दुष्कर्मा दम्भकस्तथा ॥ यश्च युक्तस्तथा राजन्पातकैश्चोपपातकैः ॥ ११ ॥ द्विषन्मित्रे उभे चैव प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्राह्मणांम्पङ्क्तिपावनान् ॥ १२ ॥ ब्रह्मदेयानुसन्तानः तपस्वी विजितेन्द्रियः ॥ पारगो यजुषां यश्च सामवेदस्य पारगः ॥ १३ ॥ ऋग्वेदपारगो यश्च सुवर्णरङ्गसम्पारगः ॥ अथर्वशिरसोऽध्येता त्रिसुपर्णस्य पारगः ॥ १४ ॥ त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निधर्मशास्त्रविशारदः ॥ पुराणपारगो यश्च इतिहासविशारदः ॥ १५ ॥ अधीते सोत्तरं यश्च विष्णुधर्ममिदं शुभम् ॥ विजानाति यथावच्च यश्च व्याकरणं नृप ॥ १६ ॥ ज्योतिषश्च तथा वक्ता आयुर्वेदस्य च द्विजः ॥ ताभ्यां वृत्तिं न चेत्कुर्याद्वृत्तिस्ताभ्यां विगर्हिता ॥ १७ ॥ आहिताग्निश्च यो विद्वांत्सोमपश्च द्विजोत्तमः ॥ गुरुशुश्रूषणपरस्तीर्थपूतश्च यादव ॥ गायत्रीजपपिनरतो योगी ध्यानपरायणः ॥ १८ ॥ यस्याव्यनन्ते जगतामधीशे भक्तिः परा यादव वृन्ददेवे ॥ तस्मात्परं नाप्यमस्ति किञ्चित्पात्रं त्रिलोके पुरुषप्रवीर ॥ १९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पात्रापात्रपरीक्षाविवि- र्चनाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४३ ॥ वज्र उवाच ॥ कस्मिन्त्सुबहुफलं श्राद्धं देशे ब्राह्मणपुङ्गव ॥ एतन्त्सर्वं समाचक्ष्व भवान्त्वल्ह- इवाऽपरः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ गयाशीर्षवटे श्राद्धमक्षय्यं परिकीर्तितम् ॥ यद्दर्पणमैया चरति गाया लोके पुरातनी ॥ २ ॥ एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ॥ यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ ३ ॥ पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं प्रयागे नैमिषे तथा ॥ वाराणस्यां प्रभासे च कुरुक्षेत्रे समन्ततः ॥ ४ ॥ सन्निहत्यां विशेषेण राहुग्रस्ते निशाकरे ॥ (राहुग्रस्ते दिनकरे सन्नीत्यां पार्थिवोत्तम) ॥ ५ ॥ श्राद्धं कृत्वा समाप्नोति राजन्सुचरितं नरः ॥ अश्वमेधसहस्रस्य सम्यगिष्टस्य यत्फलम्॥६॥ स्नात एव तदामोति कृत्वा श्राद्धं स मानवः॥सर्व्वेषु देवलोकेषु कामचारी विराजते॥७॥पञ्चवर्णेन यानेन किङ्किणीजालमालिना ॥ देवरामागणादृष्टेन वीणासुरजनादिना ॥ ८॥ दिव्यश्वेताम्बुयुक्तेन कामगेन यथासुखम् ॥ आभूतसंप्लवं यावत्क्रीडत्यप्सरसां गणैः ॥ ९ ॥ कृतकृत्यश्च भवति पितॄणामनृणस्तथा ॥ श्राद्धं तथा पितॄणां च नोपयुज्येत वै पुनः ॥ १० ॥ यत्र क्वचन गङ्गायां श्राद्धस्यानन्त्यमुच्यते ॥ यमस्य भगिनी देवी यमुना पापनाशिनी ॥ ११ ॥ यत्र क्वचन तस्यां हि श्राद्धस्यानन्त्यमुच्यते ॥ पितॄणां दुहिता राजन्नर्मदा सरितां वरा ॥ १२ ॥ तस्यास्तीरे तथानन्तं श्राद्धं सर्वत्र पार्थिव ॥ अक्षयं च तथा श्राद्धमपारान्तिकपर्वते ॥ १३ ॥ वराहपर्वते राजञ्छ्राद्धस्यानन्त्यमुच्यते ॥ हिमवान्पर्वतश्रेष्ठः शङ्करश्वशुरो गिरिः ॥ १४ ॥ आकरः सर्व्वरत्नानां सर्व्वसत्त्वमपाश्रयः ॥ ताम्रनाला

१ 'पारगोऽथ्युर्वशाखायाम्' इति ख० । २ कोष्ठान्तर्गतः पाठः बहुपुस्तके नास्ति ।

वि० ध० ॥ १४ ॥ प्र० खं० अ० १४५ ॥ ४४ ॥

मधीवासः श्राद्धं तत्राऽक्षयं भवेत् ॥१६॥ एवमादिषु तीर्थेषु पर्वतेषु सरित्सु च ॥ सरोवरेषु सुरम्येषु ऋषीणामाश्रमेषु च ॥१६॥ निर्झरेषु तथारण्ये नदीनां प्रभवेषु च ॥ सङ्गमेषु च सुरम्येषु पुलिनेषु विशेषतः ॥१७॥ उद्यानेषु विचित्रेषु सेकतेषु समेषु च ॥ शाद्वलेषु च रम्येषु गिरीणां कन्दरासु च ॥ १८ ॥ गह्वरेषु नितम्बेषु च्छायायां कुञ्जरस्य च ॥ महीगतान्तरन्यस्तगजच्छायासु पार्थिव ॥ १९ ॥ यः कुर्यादपगेहे तु स कृच्छ्रार्हं प्रयत्नतः ॥ अक्ष्यमन्नपानं तु पितॄणां चोपतिष्ठतौ २०॥ गोमयेनोपलिप्तेषु श्राद्धं कार्यं गृहेषु च। मनोनेज्ञेषु विचित्रेषु रुचिरोपवनेषु चा। २१॥ देवा यतनेगोष्ठेषु श्राद्धं बहुफलं भवेत् ॥२२॥ तीर्थानि यानिह नरेन्द्रचन्द्र लोके पुराणैः परिकीर्तितानि ॥ तीरेषु तेषां विधिवत्प्रदाय श्राद्धं न शोचन्म रणं जितात्मा ॥ २३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्राद्धदेशानुकीर्तनो नाम चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि पितृभिर्याः प्रकीर्तिताः ॥ गाथाः पार्थिवशार्दूल कामयद्भिः पुरे स्वके ॥ १ ॥ अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥ नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः ॥ २ ॥ अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं हिमगर्भं जलाञ्जलिम् ॥ तिलमाक्षिक संयुक्तं यो नो दद्यात्समाहितः ॥ ३ ॥ अपि स्यात्स्वकुलेऽस्माकं यो नो दद्याच्च भक्तितः ॥ पायसं मधुसंमिश्रं वर्षासु च मघासु च ॥४॥ दाल्य उवाच ॥ पन्त्यो नृणां मुनिश्रेष्ठ योषितां च तथा नराः ॥ तच्छ्रोतुमिच्छा विप्रर्षे विधवा स्त्री न जायते ॥ ५ ॥ उपोषितेन येनाव्य पत्न्या न रहितो नरः ॥ पुलस्त्य उवाच ॥ अशून्यशयनं नाम द्वितीयां शृणु भो द्विज ॥६॥ यामुपोष्य न वैधव्यं प्रयाति स्त्री द्विजोत्तम ॥ पत्नीवियुक्तश्च नरो न कदाचित्प्रजायते ॥ ७ ॥ शेते जलनिधौ कृष्णः श्रिया सार्धं यदा द्विज ॥ अशून्यशयना नाम तदा श्राद्धे हि सा तिथिः ॥ ८ ॥ कृष्णापक्षद्वितीयायां श्रावणे मुनिसत्तम ॥ इममुच्चारयेन्मन्त्रं प्रणम्य जगतः पतिम् ॥ ९ ॥ श्रीवत्सधारिणं श्रीशं भक्त्याभ्यर्च्य श्रिया सह ॥ श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकान्त श्रीधाम श्रीपतेऽच्युत ॥ १० ॥ गार्हस्थ्यं मा प्रणशं मे यातु धर्मार्थकामदम् ॥ अग्नयो मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु देवताः ॥ ११ ॥ पितरो मा प्रणश्यन्तु मतो दाम्पत्यभेदतः ॥ लक्ष्म्या वियुज्यते देव न कदाचिद्यथा भवान् ॥ १२ ॥ तथा कलत्रसं बन्धो देव मे नैव भिद्यतु ॥ लक्ष्म्या शङ्खगदापद्मकरया सह ॥ १३ ॥ शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथैव मधुसूदन ॥ एवं प्रमाद्य पूजां च कृत्वा लक्ष्म्यास्तथा हरेः ॥१४॥ फलानि दद्याच्छय्यायामभीष्टानि जगत्पतेः ॥ नक्तं प्रणम्यपायतनं हविष्यंञ्चीत वाग्यतः ॥ १५ ॥ ब्राह्मणाय द्विती येऽह्नि शय्यां दद्यात्सदक्षिणाम्॥ एवं करोति यः सम्यङ्नरो मासचतुष्टयम्॥१६॥तस्य जन्मत्रये दाल्य गृहमङ्गो न जायते॥ अशून्यशयनश्यामा

धर्मकर्मार्थसाधकः ॥ १७॥ भवत्यव्याकृतैर्भावैः पुरुषो नात्र संशयः ॥ नारी च दाल्भ्य धर्मज्ञ व्रतमेतद्यथाविधि ॥ १८॥ या करोति न सा शोच्या बन्धुवर्गस्य जायते ॥ वैधव्यं दुर्भगत्वं वा भर्तुर्वैद्धयं च सत्तम ॥ १९॥ नाप्नोति जन्मत्रितयमेतच्चोर्त्वा पतिव्रता ॥ २० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अशून्यशयनद्वितीयावर्णनो नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४५ ॥ दाल्भ्य उवाच ॥ उपवासान्वितं सम्यक्लोकद्वयफलप्रदम् ॥ कथितं भवता सर्वं यत्पृष्टोऽसि मया द्विज ॥ १ ॥ अन्यदिच्छाम्यहं श्रोतुं तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ संसारेऽहं मुक्तिञ्च संसारान्मुनिसत्तम ॥ २ ॥ पुलस्त्य उवाच ॥ अविद्याप्रभवं कर्म हेतुभूतं द्विजोत्तम ॥ संसारस्यास्य तन्मुक्तिः संक्षेपाच्छ्रूयतां मम ॥ ३॥ स्वजातिविहितं कर्म रागद्वेषविवर्जितम् ॥ कुर्वतः क्षीयते पूर्वमन्यच्चैन्नोपचीयते ॥ ४ ॥ अपूर्वसंभवाभावात्क्षयं याते तु कर्मणि ॥ १ दाल्भ्य संसारविच्छेदः कारणाभावसंभवः ॥ ५ ॥ भवत्यसंशयं चान्यच्छ्रूयतामत्र कारणम् ॥ संसारविद्युतेर्दाल्भ्य समासाद्वदतो मम ॥ ६ ॥ गृहीता कर्मणा येन पुंसा जातिर्द्विजोत्तम ॥ तत्प्रायश्चित्तभूतं वै शृणु कर्मक्षयावहम् ॥ ७ ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणाञ्चापि यत् सत्तम ॥ स्वजातिविहितं कर्म रागद्वेषविवर्जितम् ॥ ८ ॥ जातिप्रदस्याल्पत्वं तदेवाद्यास्य कर्मणः ॥ ज्ञानकारणभावं च तदेव प्रतिपद्यते ॥ ९ ॥ पुमाँश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तम ॥ ब्रह्मणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययात्मना ॥ १० ॥ एतत्ते कथितं दाल्भ्य संसारस्य समासतः ॥ कारणं भवमुक्तिश्च जायते योगिनो यथा ॥ ११ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इति दाल्भ्यः पुलस्त्येन यथावत्प्रतिबोधितः ॥ आराधयामास हरिं लेभे कामांश्च वाञ्छितान् १२ ॥ तथा त्वमपि राजेन्द्र केशवाराधनं कुरु ॥ आराध्य तं जगन्नाथं न कश्चिद्व्यसीदति ॥ १३ ॥ एतन्मयोक्तं सकलं तव भूमिप पृच्छतः ॥ अनाराध्याच्युतं देवं कः कामानाप्नुयान्नरः ॥ १४ ॥ वज्र उवाच ॥ भगवानवतीर्णोऽभून्मर्त्यलोकेमिहाच्युतः ॥ भागवततारणार्थाय सुव्रो भीष्महितैषिणैः ॥१५॥ मातृष्वत्रे च गोविन्दो मम पूर्वपितामहः ॥ चकार प्रीतिमतुलां पाण्डुपुत्रैः सह द्विज ॥१६॥ साच्यं कृतवाँश्चैव तेषां सर्वेश्वरो हरिः ॥ निस्तीर्णो येन भीष्मोधौ कुरुसैन्यमहोदधिः ॥१७॥ उपकारी महाभागः स तेषां सर्ववस्तुषु ॥ केशवः पाण्डुपुत्राणां सुतानां जनको यथा ॥ १८ ॥ धन्यास्ते कृतपुण्याश्च ते मे पाण्डुसुता मताः ॥ विविशुर्ये परिष्वङ्गैरङ्गोविन्दस्यजङ्गमम् ॥ १९ ॥ गज्यहेतोरिहार्जुन कस्मात्पाण्डुनन्दनाः ॥ सप्तलोकैकनाथेन ये भवन्त्येकशायिनः ॥ २० ॥ आत्मानमनुगच्छामि भगवन्तकलम्वम् ॥ जातं निधूतपापैऽस्मिन्

१ 'क्षयं यात्यादिकर्मणि' इति ख० ।

वि० ध० ॥ ३५ ॥ प्र० मं० अ० १४६

कुले विष्णुपरिग्रहे ॥ २१ ॥ एवं देववरस्तेषां प्रसादात्सुमुखो हरिः ॥ पृच्छतां कश्चिदद्याद्य किंचिदिष्टं महात्मनाम् ॥ २२ ॥ गुह्याज्जनार्दनं यांस्तु धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ पप्रच्छ धर्मान्निखिलांस्तान्ममाख्यातुमर्हसि ॥ २३ ॥ धर्मार्थकाममोक्षेषु यदृष्टं मधुसूदनः ॥ तेषामेवाग्रदृग्भावान्नोक्तो मिच्छामि तत्त्वतः ॥ २४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ बहूनि धर्मगुह्यानि धर्मपुत्राय केशवः ॥ पुरा प्रोवाच राजेन्द्र प्रसादात्सुमुखो हरिः ॥ २५ ॥ शरतल्पगताद्भीष्माच्छ्रुत्वा युधिष्ठिरः ॥ पृष्टवान्यज्जगन्नाथं तन्मे निगदतः शृणु ॥ २६ ॥ पञ्चमेनाश्वमेधेन यदा स्नातो युधिष्ठिरः ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ ॥ भगवन्वैष्णवा धर्माः किंफलाः किंपरायणाः ॥ २७ ॥ किं कृत्यमधिकृत्यैते भवन्तोत्पादिकाः पुरा ॥ यदि ते पाण्डवेशेहो विधृते मधुसूदन ॥ २८ ॥ श्रोतव्यास्ते मया धर्मास्तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ पवित्रांश्च ये धर्माः सर्वपापप्र- णाशनाः ॥ २९ ॥ तव वक्त्रच्युता देव सर्वधर्मेष्वनुत्तमाः ॥ यच्छ्रुत्वा ब्रह्मघ्नो गोघ्नः पितृघ्नो गुरुतल्पगः ॥ ३० ॥ सुरापो वा कृतघ्नश्च मुच्यते सर्वकिल्विषैः ॥ एतन्मे कथितं सर्वं समाचक्ष्व सुरोत्तम ॥ ३१ ॥ वशिष्ठाद्यैर्महाभागैर्मुनिभिर्भावितात्मभिः ॥ ततोऽहं तव देवेश पादमूल- मुपागतः ॥ ३२ ॥ धर्मान्कथय तान्देव यदहं भवतः प्रियः ॥ श्रुत्वा मे मानवान्धर्मान्वासिष्ठांश्च महाफलान् ॥ ३३ ॥ पाराशरकृतांश्चैव तथाऽत्रेयस्य धीमतः ॥ श्रुत्वा शङ्खस्य गार्ग्यस्य लिखितस्य यमस्य च ॥ ३४ ॥ जाबालेश्च महाबाहोस्तृणैर्द्वैपायनस्य च ॥ उशनामहवृद्धैश्च जातिवंशांश्च पावनाः ॥ ३५ ॥ गुणस्य गुणबाधैश्च काश्यपस्यालयेतथ च ॥ बहुव्यनकृतांश्चैव शाकुनेयांस्तथैव च ॥ ३६ ॥ अगस्त्यप्रोक्ता मौद्गल्याः शाण्डिल्याः सौरभास्तथा ॥ मुगोदङ्गिरसश्चैव कश्यपोद्दालकोदिताः ॥ ३७ ॥ सुमन्ता जैमिनीयाश्च पैलम्य च महात्मनः ॥ दश मपायतनीताश्च पिप्पलादकृताश्च ये ॥ ३८ ॥ ऐन्द्राश्च वारुणाश्चैव कौवेरा वात्स्यपायिनकाः¹ ॥ आपस्तम्बकृता धर्मान्नक्त्या गोपालकन्म्य- च ॥ ३९ ॥ मुद्गलबिन्दुःकृताश्चैव सौरा हरितकास्तथा ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ शृणु राजन्यहाबाहो धर्मानसन्कुरुनन्दन ॥४०॥ धर्मवृद्धिकरं वर्ष्म वृषभस्य तु लक्षणम् ॥ ऋषभः स समुद्राख्यः सततं कुलवर्धनः ॥ ४१ ॥ मण्डिकापुष्पाचित्रश्च धन्यो भवति पुङ्गवः ॥ कामैर्लोमण्डलैश्चापि स्निग्धा भवति भोगदः ॥ ४२ ॥ अतसीपुष्पवर्णैश्च तथा धन्युत्तरः स्मृतः ॥ एते धन्यान्तथाधन्यान्कीर्तयिष्यामि ते नृप ॥ ४३ ॥ हृस्वातालाब्राडे दशना रूक्षशृङ्गाशफाश्च ये ॥ अव्यक्तवर्णा हरवाश्च व्याघ्रसम्मतिभाश्च ये ॥ ४४ ॥ ध्वाङ्क्षामप्रवर्णाश्च तथा सूपकणिर्भमाः ॥ कुब्जाः काणा

¹ 'वात्स्यपौलकाः' इति ख० ।

॥ २५ ॥

स्तथा खञ्जाः केकराक्षास्तथैव च ॥ ४५ ॥ विषमश्वेतपादाश्च उद्धान्तनयनास्तथा ॥ न ते वृषाः प्रयोक्तव्या न च धार्यास्तथा गृहे ॥ ४६ ॥ मोक्तव्यानां च धार्याणां भूयो वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ ४७ ॥ स्वस्तिकाकारशृङ्गाश्च मेघघोषसदृशस्वनाः ॥ महाप्रमाणाश्च तथा मत्तमातङ्गगामिनः ॥ ॥ ४८ ॥ महोरस्का महोच्छासा महाबलपराक्रमाः ॥ शिरः कर्णौ ललाटं च वालधिश्चारुणानि च ॥ ४९ ॥ नेत्राग्रं च खुरोष्ठानि शस्यन्ते चन्द्रमस्त्विषः ॥ चिह्नान्येतानि शस्यन्ते कृष्णस्य तु विशेषतः ॥ ५० ॥ भूमिं कर्षति लांगूलात्प्रशस्तः स्थूलवालधिः ॥ पुरस्ताच्च तथा नीचो वृषभश्च प्रशस्यते ॥ ५१ ॥ शङ्खिचक्रपताकाभा येषां राजिर्विरोजते ॥ अनडुहस्ते ते धन्या ऋद्धिसिद्धिप्रदा वहाः ॥ ५२ ॥ प्रदक्षिणं निवर्त्तन्ते स्वयं ये विनिर्वर्तिताः ॥ समुन्नतनिरोध्रीवा धन्यास्ते कोशवर्द्धनाः ॥ ५३ ॥ रक्तशृङ्गानयनना- श्वेतवर्णा भवन्त्यपि ॥ शफैः प्रवालसदृशैर्नास्ति धन्यतरस्ततः ॥ ५४ ॥ एते धन्याः प्रयत्नेन मोक्तव्या यदि वा वृषाः ॥ धारिताश्च तथा मुक्ता धनधान्यविवर्द्धनाः ॥ ५५ ॥ चरणानि मुखं पुच्छं यस्य श्वेतानि गोपतेः ॥ लाक्षारससवर्णश्च तं नीलमिवि निर्दिशेत् ॥ ५६ ॥ वृष एव स मोक्तव्यो न संशार्यो गृहे भवेत् ॥ यदर्थमेशा चरित गाथा लोके पुरातनी ॥ ५७ ॥ एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ॥ यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥५८॥ एवं वृषं लक्षणसंप्रयुक्तं गृहोद्भवं क्रीतमथापि राजन् ॥ मुक्त्वा न शोचेन्मरणं महात्मा मोक्षं विधिं चाहमतो विधास्ये ॥ ५९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वृषलक्षणवर्णनो नाम षट्पञ्चाशिरुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ॥ १४६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आश्वयुक् कृष्णपक्षस्य पञ्चदश्यां नराधिप ॥ कात्तिकिक्यास्तथैवा मासि वृषोत्सर्गं तु कारयेत् ॥ १ ॥ ग्रहणे द्वे महा पुण्ये तथा चैवायनाद्वयम् ॥ विषुवाचितयं चैव सुताहो वान्यवस्य च ॥ २॥ मृताहो यस्य तस्यार्थे तस्मिन्नहनि शङ्करम् ॥ सुसमिद्धं गवां मध्ये परिस्तीर्य हुताशनम् ॥ ३ ॥ पयसा श्रपयेद्भिक्षां श्लक्ष्णं समाहितः ॥ पूषा गा अन्वेतु नश्च पूष्णे हुत्वा नराधिप ॥ ४ ॥ इह राडिति हुत्वा च जपेद्रुद्रान्समाहितः ॥ तथैव पौरुषं सूक्तं कूष्माण्डानि नराधिप ॥ ५ ॥ ततः कोष्णेन वृषभमद्भिस्नातंः सुशिल्यवान् ॥ शूलेन दक्षिणे पार्श्वे वामे चक्रेण निर्दहेत् ॥ ६ ॥ अङ्कितं स्नापयेत्पश्चात्स्नाने तस्य तथा पठेत् ॥ हिरण्यवर्णोति ऋचश्चतस्रो मनुजेश्वर ॥ ७ ॥ आपो हि ष्ठेति तिस्रश्च शन्नो देवीति चाप्यथ ॥ वत्सतर्यश्चतस्रश्च तं वृषं च नराधिप ॥ ८ ॥ अलङ्कुर्यात्ततः पश्चाद्गन्धमाल्यैश्च शक्तितः ॥ किङ्किणीभिश्च रम्याभिस्तथा

१ 'तौश्च वापुहुद्देहायम्' इति ख० ।

वि० ध० ॥ ९६॥ प्र० खं० अ० १४८

चीनौशनैः शुभः ॥ ९ ॥ ततः कर्त्ता जपेन्मन्त्रमिमं प्रयतमानसः ॥ वृषो हि भगवान्धर्मश्चतुष्पादः प्रकीर्तितः ॥ वृणोमि तमहं भक्त्या स मे रक्षतु सर्वतः ॥१० ॥ एवं युवानं वृषभं ददामि गवां पतिं यूथपतिं सवर्षम् ॥ अनेन सार्धं चरत प्रकामं यथा तथा प्राप्नुत वत्सतर्यः ॥ ॥ ११ ॥ एवं युवानं गोपतिं वो ददामि अनेन क्रीडन्तीश्वरतैः प्रियेण ॥ सहास्माभिः प्रजया मा तरिभ्मिो वथाम द्विपतं सोमराजन् ॥ १२॥ मन्त्रं पिता वत्स इति प्रतीतं जपेत् कर्णे वृषभस्य सव्ये ॥ प्रचालयेतं वृषभं ततस्तु पूर्वा दिशं वत्सतरेश्च सर्वाः ॥१३॥ वामोयुगं भर्हातुरथ प्रदेयं सुवर्णयुक्तं मधुघृतं च कांस्यम् ॥ शिल्पान्वधानस्य तथैव मूल्यं देयं यथा तुष्टिसुपैति राजन् ॥ १४ ॥ विप्रान्नथान्नं दधिमर्पिपा युतं संभोज नीयाः पयसा च मिश्रम् ॥ उत्सृष्टमात्रे वृषभे व्रजन्ति तृप्तिं परां तस्य पितामहा ये ॥ १५ ॥ यस्मिंस्तडागे म जलं तृषार्त्तः पातुं ममा गच्छति तत्पितॄणाम् ॥ दिव्याम्बुपूर्ण कलशं महीपते लोकं परं तृप्तिमन्तः प्रयान्ति ॥ १६ ॥ सरिद्वरां काञ्चिदथोपयाति तृष्णान्वितस्तस्य पितामहानाम ॥ तर्ति विधत्ते सरितां वरिष्ठा सुदीर्घकालं विमलाम्बुवाहैः ॥ १७॥ दर्पेण पूर्णः सविषाणघातेर्यदा यदा धारयते तरङ्गान् ॥ पितॄन्तदा तस्य तदन्न कूटं ध्रुवं स यतीति न संशयोऽत्र ॥ १८ ॥ रोग्णां च तुल्यानि शतानि राजन्भोक्ता तथा तस्य दिवं प्रयाति ॥ मवन्तमगणां परिपूर्णकामः संसेव्यमानस्त्रिदशाङ्गनाभिः ॥ १९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वृपोत्सर्गवर्णनो नाम मतसप्तवारिंशदुत्तमशतमो ऽध्यायः ॥ १४७॥

॥ वज्र उवाच ॥ चरितं बुधपुत्रस्य मार्कण्डेय मया श्रुतम् ॥ अतः श्राद्धविधिः पुण्यः सर्वपापप्रणाशनः ॥ १॥ वन्ध्याः प्रसूयमान्याः फलं दाने तथा श्रुतम् ॥ कृष्णाजिनप्रदानं च वृषोत्सर्गमथैव च ॥ २ ॥ श्रुत्वा रूपं नगेन्द्रस्य बुधपुत्रस्य भार्गव ॥ कौतूहलं समुत्पन्नं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ३ ॥ केन कर्मविपाकेन स तु राजा पुरूरवाः ॥ अवाप तादृशं रूपं मोभोयामपि चोत्तमम् ॥ ४ ॥ दुर्वासिषुसुवन् श्रोधामन्यतर्वाश्च मनोरमान् ॥ उर्वशी संगता त्यक्त्वा सर्वभावेन तं नृपम् ॥ ५ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ शृणु कर्मविपाकंन येन राजा पुरूरवाः ॥ पुरूरवा इति ख्यातो मद्भवन्सिन्महीपतिः ॥ ६ ॥ चाक्षुपस्यान्यन्वे जातश्चाक्षुषमन्वन्तरं मनोः ॥ मवन्वृषणगुणैर्युक्तः कवले . हूप वर्जितः ॥ ७ ॥

वज्र उवाच ॥ पुरूरवा मद्भूयतिः कर्मणा केन भार्गव ॥ वभूव कर्मणा केन कुरूपश्च तथा द्विज ॥ ८ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ द्विजयामे द्विजश्रेष्ठो नाथेवाडऽसीत्पुरूरवाः ॥ नद्याः कूले महाराज पूर्वजन्मनि पार्थिवः ॥ ९॥ म तु मद्रपतिर्नासा योऽभूद्राजा पुरूरवाः ॥ अस्मिञ्जन्मव्यसो विप्रो द्वादशीषु सदानघ ॥ १० ॥ उपोष्य पूजयामास राज्यकामा जनार्दनम् ॥ चकार लापनानं च ॥ ९६॥

स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम् ॥ ११ ॥ उपवासफलं प्राप्य राज्यं मद्रेश्वरूपकम् ॥ उपोषितस्तदाम्यङ्गान्द्रूपहीनोऽभ्यजायत ॥ १२ ॥ उपोषितो नरस्तस्मात्स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम् ॥ वर्जयेत्तत्प्रयत्नेन रूपघ्नं तत्परं नृणाम् ॥ १३ ॥ एतत्ते कथितं तस्य यद्वृत्तं पूर्वजन्मनि ॥ मद्रेश्वरत्वे चरितं शृणु तस्य महीपतेः ॥ १४ ॥ तस्य राजगुरोः सर्वैः समुपेतोऽथ पार्थिव ॥ जनानुरागो नैवासीद्रूपहीनस्य यादव ॥ १५ ॥ रूपकामः स मद्रेशस्त पसे कृतनिश्चयः ॥ राज्यं मन्त्रिगते कृत्वा जगाम हिमपर्वतम् ॥ १६ ॥ व्यवसायाद्वितीयस्तु पद्भ्यामेव महायशाः ॥ ऊर्द्धं संतीर्य स नदं विष्वान्ते स्वकीं नदीम् ॥ इरावतीमिति ख्यातां ददर्शोदतिमनोहराम् ॥ १७ ॥ तुहिनगिरिभवां महौघवेगां तुहिनसगर्भसमानशीततोयाम् ॥ तुहिनसदृशवर्णफेनयुक्तां तुहिनपक्षाः सरितं ददर्श राजा ॥ १८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मद्रेश्वरस्य तपोवन गमनं नामाष्टचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ स ददर्श नदीं पुण्यां रम्यां हैमवतीं शुभाम् ॥ गन्धर्वगणसंकीर्णां नित्यं शक्रेण सेविताम् ॥ १ ॥ सुरभ्रमदसिंदूरैर्यस्यां राजिर्विराजते ॥ मध्येन शक्रचापाभा तस्यां मज्जति सर्वदा ॥ २ ॥ तपस्विकशरणायातां मुख्यब्राह्मणसेविताम् ॥ ददर्श शीतपानीयां महाराजः पुरूरवाः ॥ ३ ॥ प्लुतहंसावलीच्छां काशाचामरवीजिताम् ॥ साभिषेकामिव स तां पश्यन्प्रीतिं परां ययौ ॥ ४ ॥ पुण्यां सुशीतलां हृद्यां मनसः प्रीतिवर्धिनीम् ॥ क्षयवृद्धिगतां सौम्यां सोममूर्तिमिवापराम् ॥ ५ ॥ सुशीतशीघ्र पानीयां द्विजपुञ्जनिषेविताम् ॥ सुतां हिमवतः श्रेष्ठां चञ्चद्वीचिविराजिताम् ॥ ६ ॥ अमृतस्वादुसलिलां तापसैरुपशोभिताम् ॥ स्वर्गारोहणनिः श्रेणीं सर्वकल्मषनाशिनीम् ॥ ७ ॥ अदभ्रां समुद्रमहिषीं महिषीगणगाहिताम् ॥ हितां सर्वस्य लोकस्य कस्य नौत्सुक्यकारिणीम् ॥ ८ ॥ गोकुलाकुलतीरां तां रम्यां शैवालजटिलाम् ॥ हंससारससंघृष्टैर्जलजैः सेवितां शुभैः ॥ ९ ॥ आवर्तनाभिगम्भीरां द्वीपोरुजघनस्थलाम् ॥ नीलनीरजनेत्रां तामुरुद्रुमकमलालकाम् ॥ १० ॥ हिमाभफेनवसनां चक्रवाकस्तनीं शुभाम् ॥ बलाकापङ्क्तिदशनां चलन्मत्स्यावलिभ्रुवम् ॥ ११ ॥ स्वजलोद्धतमातङ्गरम्यकुम्भपयोधराम् ॥ हंसनूपुरसंघुष्टां मृणालवलयावलीम् ॥ १२ ॥ यस्यां रूपमदोन्मत्तमत्तगन्धर्वावृतः सदा ॥ मध्या ह्नसमये राजन्क्रीडत्यप्सरसां गणः ॥ १३ ॥ तामप्सरोविनिर्मुक्तैर्नानावर्णैः कुसुमोज्ज्वलाम् ॥ स्वतीरसमुद्भूतैर्नानावर्णात्सुग न्धिभिः ॥ १४ ॥ तरङ्गशतसंक्रान्तसूर्यमण्डलदुर्द्दशाम् ॥ सुरमज्जनितान्वातप्रद्रव्यविषभूषिताम् ॥ १५ ॥ शक्रभ्रमणडसल्लिलैदैवृक्षीकुच चन्दनैः ॥ संयुतं सलिलं यस्याः षट्पदैरुपसेव्यते ॥ १६ ॥ यस्यास्तीरभवा वृक्षाः सुगन्धिकुसुमान्विताः ॥ तथा प्रकृष्टभ्रमरा

१७

वि० ध० ॥ १७ ॥ प्र० खं० अ० १५०

भ्रमरैस्ते निराकुलाः ॥ १७ ॥ यस्यास्तीरे रतिं यान्ति सदा कामवशात्तुगाः ॥ तपोधनाश्च ऋषयस्तथा देवाः सवासवाः ॥ १८ ॥ लभन्ते यत्सुताङ्गास्तु देवेभ्यः प्रतिमाननाः ॥ स्त्रियश्च नाके बहुलाः पञ्चेन्द्रियशतात्मनाः ॥ १९ ॥ या बिभर्ति सदा तोयं देवसंघैरपीडितम् ॥ पुलिन्दमृगवृन्दैश्च व्याघ्रसंघैरुपाडितम् ॥ २० ॥ सततमस्नपनीयां सतारगणनामलाम् ॥ स तां पश्यन्नृपो राजा सतामीप्सितकामदाम् ॥ २१॥ यस्यास्तीररुहैः कारैः फुल्लैश्चंद्रांशुसन्निभैः ॥ राजद्भिर्विवृताकाशं रम्यैस्तत्क्षीरसन्निभैः ॥ २२॥ या च सदा दिवि सेव्येति¹ देवेर्यो च सदा भुवि सेव्येति² विप्रैः ॥ या च सदा सकलाघविनाशं भक्तजनस्य करोत्यतिचित्रा ॥ २३॥ या च गता सरितां हि कदम्बैर्यो च युता सततं हि महीनैः ॥ या च युता शततोयकदम्बैर्यो च गता सततं हिमहीनः ॥ २४ ॥ युक्तापि केलिस्रैगौणैः कल्पिवृन्दायता सन्भागयुक्तसलिलापि सुवर्णयुक्ता ॥ सुवर्णयुक्ता पद्मविशुद्धिविदृशीला शीतांशुतुल्यपयसा ददृशे नृपेण ॥ २५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इरावतीवर्णनो नामैकोनपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आलोक्यचन्द्रीं पुण्यां तस्मन्मिरिहृतकुम् ॥ स गच्छंश्च ददर्श हिमवन्तं महागिरिम् ॥ १ ॥ वसुच्छिद्रविर्दुभिर्वृतं भूर्जैः सुपान्डुरैः॥ पश्चिमामथ संचोरयिन सिद्धगीतं शुभाभू ॥ २॥ नदीप्रपातसंजातमहाशब्दैः समन्ततः ॥ असंश्लूतान्यशब्दान्तं शीततोयं मनोरमम् ॥ ३ ॥ देवदारुवनैर्नीलैः कृताद्योवसनं शुभम् ॥ मेघतोयंतयं तं शैलं ददर्श स नराधिपः ॥ ४ ॥ श्येनमेघकृतोष्णीषं चन्द्रार्केन्दुकरं क्वचित् ॥ हिमावृनितसर्व्वाङ्गं क्वचिद्धातुविचित्रितम् ॥ ५ ॥ चन्दनेनावलिप्ताङ्गमिवतपञ्चाङ्गुलेि यथा ॥ शीतदं निदाघेऽपि शिलोपविपमंसंकटम् ॥ ६ ॥ सालकैश्चकेसरैर्मूतां मुदितं चरन्तः क्वचित् ॥ क्वचिद्स्पृष्टसूर्याशुं क्वचिच्च तमसा वृतम् ॥ ७ ॥ दरीमुखैः क्वचिद्भीमैः पिवन्तमचिलं बहु ॥ क्वचिद्विद्याधरगणैः क्रीडद्भिरूपशोभितम् ॥ ८ ॥ उपगीतं तथा मुख्यैः किन्नरगणं गणैः क्वचिद् ॥ आपानामूमौ च गणैर्गन्धर्वापसरसां क्वचित् ॥ ९ ॥ गीतादिभिः समाकीर्णं गन्धर्व्वाणां मनोहरम् ॥ निरूपदवनैर्देशैर्नीलशाद्वलमण्डितैः ॥ १० ॥ क्वचिच्च कुसुमर्युक्तैश्चात्यन्तरुचिरैः शुभम् ॥ तपस्विशरणं शैले कामिनामपि दुर्लभम् ॥ ११ ॥ मृगयूथानुचरितं दन्तिनिर्भरमहाद्रुमम् ॥ यत्र सिंहनिनादेन त्रस्तानां भैरवं रवम् ॥ १२ ॥ श्रुत्वापश्यति विश्रान्तं गजानानाकुलं कुलम् ॥ तपश्च तापसैर्येत्य कुलदेशेऽवलंकृतम् ॥ १३ ॥ रवैर्युतः समुत्पुत्रैर्वालोक्यं चाप्यलंकृतम् ॥ अर्शनशरणं नित्यमर्हताजनसेवितम् ॥ १४ ॥ अर्हतः पश्यति गिरिमर्हन्तं प्लवसम्पदम् ॥ अल्पेन

१, २ अत्र 'सेव्यते' इति वक्तव्ये 'सेव्यति' इति पाठश्छन्दोऽनुरोधादार्षः ।

तपसा यत्र सिद्धिः प्राप्येत तापसैः ॥ १५ ॥ यश्च दर्शनमात्रेण सर्वकल्मषनाशनः ॥ महापातसंपातप्रभीतखगबन्धुभिः ॥ १६ ॥ वायुनीत सदावाहिः कृतदेशं कचित्कचित् ॥ अल्पस्वल्पजलैः शृङ्गैः कचिच्चातिसमुच्छ्रितैः ॥ १७ ॥ नित्यार्कतापविषमं दुर्गम्यैर्मनसाप्युतम् ॥ देवदारु महावृक्षपुञ्जशाखानिरन्तरैः ॥ १८ ॥ समन्तसुवनाकारैः प्रदेशैरुपशोभितम् ॥ हिमच्छन्नमहाशृंगं प्रपातनितनिर्झरम् ॥ शङ्खलक्ष्माभिविषमं हिमसंरुद्धकन्दरम् ॥ १९ ॥ दृष्ट्वैवं तां चाहानितन्भूमिं महाप्रभावः स महीन्द्रनाथः ॥ बभ्राम तत्रैव मुदा समेतः स्थानं ततः किञ्चिदया- ससाद ॥ २० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हिमवद्वर्णनो नाम पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५० ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ तस्यैव पर्वतैन्द्रस्य प्रदेशं सुमनोहरम् ॥ अगम्यं मानुषैरन्यैर्देवयोग्यादुपागतः ॥ १ ॥ इरावती सरिच्छ्रेष्ठा यस्माद्देशा- द्विनिर्गता ॥ मेघश्यामं च तं देशं द्रुमखण्डैरनेकधाः ॥ २ ॥ सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैः सशाल्मलैः ॥ न्यग्रोधैश्च तथाश्वत्थैः शिरीषैः शिंशपादुरुमैः ॥ ३ ॥ श्लेष्मातकैरामलकैर्हरीतकीविभीतवैः ॥ रभ्यैश्चन्दनवृक्षैश्च कपित्थै रक्तचन्दनैः ॥४॥ वटैर्माहिषकैश्चाटैरश्वकर्णैस्तथार्जुनैः ॥ हस्तिकर्णैः सपनसैः कोविदारैः सुपुष्पितैः ॥५॥ देवदारुमहावृक्षैस्तथा कालियकद्रुमैः ॥ पद्मकेश्र्वन्दनैर्नीलवैः कुटजैर्हरिचन्दनैः ॥ ६॥ प्राचीनामल- रुकैश्च स्थूणिकैः सप्तपण्डिकैः ॥ खर्जूरैरौशिरैश्च प्रियालव्रातकेतकैः ॥७॥ तेरुमानवैतवैर्भव्यैः काश्मीरैः फालिमिरुतथा ॥ जातिफलैः पूगफलैः कदफ्फलैर्लवलीफलैः ॥ ८ ॥ मन्दारैः कोविदारैश्च किंशुकैः कुसुमांगुभिः ॥ पलाशैः शमिसंछासंवैतसव म्लवेतसैः ॥ ९॥ रक्तातिरज्जनाज्ञिर्जिरिगुंदैः सप्रियंगुभिः ॥ रक्ताशोकैस्तथाऽशोकैरुत्तंसैः सचिरान्त्रिकैः ॥१०॥ मुचुकुन्दैस्तथा कुन्दैराटूरूपपद्मरूपकैः॥किंकरोतैः किरातैश्च केतकैश्च सकेतकैः ॥११॥ शोभाञ्जनैश्च सनैश्च मूकुलकनिकोत्चकैः ॥ सुपूगैश्चारुवसनैर्दुमैः श्रेष्ठस्तथासनैः ॥ १२ ॥ मन्मथस्य शराकारैस्सहकारैर्मनोहरैः ॥ पीतयूथिकया राजडूथिकया तथा ॥ १३॥ जात्या चम्पकजात्या च तुम्बूरैश्चाप्युदुम्बरैः ॥ माषैश्चौधैस्सलकुचैस्तिलवक्वलंकुशैर्भलैः ॥ १४ ॥ तथा सुपद्मपाव- रणैर्वरणैः कामिवल्लभैः॥पुष्पालुकैश्च वकुलैः पारिभद्रकमर्द्रकैः॥१५॥ धाराकदैवैः कुटजैः कदंबैर्गिरिकूटजैः॥ आक्रान्तसर्वकुंकुमैः कुंकुमैः कमनीयकैः ॥ ॥१६॥ कर्कन्धुबदरैर्नीपैः दीपेरिव महोत्सवजैः ॥ रक्तैः पालेवितैः श्वेतैर्दाडिमैश्चान्यकद्रुमैः ॥१७॥ प्रतानैः पिप्पलीनां च नागवल्ल्याश्च भागशः ॥ मरिचस्य तथा गुल्मैर्नवमल्लिकया तथा ॥ १८ ॥ मृद्वीकामण्डलैश्चोव्यैरित्युक्तकमण्डलैः ॥ त्रपुसैर्व्वारुकानां च प्रतानैः सफलेः शुभैः ॥ १९ ॥ कूष्माण्डानां प्रतानैश्च अलाबूंनां तथा क्वचित् ॥ चिर्भटस्य प्रतानैश्च पटोलैः कारवेल्लकैः ॥ २० ॥ कर्कटीकैः प्रतानैश्च वार्त्ताकैर्वृंहतीफलैः ॥

वि० ध० ॥ १८४ ॥ प्र० सं० अ० १५१ ॥ १८४ ॥

कहारमूलकुमुदैः शाकैश्च विविधैस्तथा ॥२१॥ सुवर्चलाभिः सर्वाभिः सर्षपाभिस्तथैव च ॥ काकोलीक्षीरकाकोलीछत्रया चातिच्छत्रया ॥२२॥ काकमाचीमहावृद्धिशर्कराद्दलकन्दलैः ॥ तथा क्षीरिकाशार्केन कालशाकेन चाप्यथ ॥ २३ ॥ शिम्बिधान्यैस्तथा धान्यैः सर्वैरनिवशेषतः ॥ ओषधीभिर्विचित्राभिर्दीयमानाभिरेव च ॥ २४ ॥ कन्दैर्विदार्या च तथा तद्द्टैः स्वादुसंयुतैः ॥ मुनिपुष्णारटीशेपाराजक्ष्यकवास्तुकैः ॥ २५ ॥ आयुष्याभिर्यशस्याभिर्वण्याभिश्च नराधिप ॥ जरायुकुल्यमथ्याभिः शुद्धयन्नाभिरेव च ॥ २६ ॥ सौभाग्यजननीभिश्च वृष्याभिश्चाप्यनेकशः ॥ वेत्रवेणुलताभिश्च कीचकैर्वेणुभिः ॥ २७॥ काशैः शशाङ्कसंकाशैः शरगुल्मैस्तथा क्वचित् ॥ कुशगुल्मैस्तथा रम्यैर्गुल्मैश्चामुनोद्भवैः ॥ २८ ॥ कार्पासया त्वचा च दुकूलेन शुभेन च ॥ तथा च कदलीखण्डैर्मनोहारिभिरुत्तमैः ॥ २९ ॥ तथामरकतप्रख्यैः प्रदेशैः शाद्वलान्वितैः ॥ इरापुष्पसमायुक्तैः कुङ्कुमस्य च भागशः ॥ ३० ॥ तगरातिविषामांसीग्रन्थिपर्णीसुरागदैः ॥ सुवर्णपुष्पैश्च तथा भूमिपुष्पैस्तथा परैः ॥ ३१ ॥ जम्बीरिकागुस्तूपैश्च सरसैः सुसुकैस्तथा ॥ भृङ्गेरवरजमोदामिः कुठेरकप्रियालुकैः ॥ ३२ ॥ जलजैश्च तथा पद्मैर्नानावर्णैः सुगन्धिभिः ॥ उद्गादित्यसंकाशैः पूर्णचन्द्रनिभैस्तथा ॥ ३३ ॥ तपनप्रियसंज्ञैश्च अतसीपुष्पसन्निभैः ॥ कुरूपत्रनिभैश्चान्यैः स्थलपद्मैश्च भागशः ॥ ३४ ॥ पद्मवर्णैः समाकीर्णं बहुवर्णैस्तथैव च ॥ दृष्टादृष्ट्यादिहिसुहृदैः कुसुमेश्चन्दसन्निभैः ॥ ३५ ॥ तथा बहिशिखाकारै राजद्रोणोपलैः शुभैः ॥ नीलोत्पलैः सकह्वारैरर्जुनैस्तक्कोरैरकैः ॥ ३६ ॥ भूर्जटकैस्तृणोपलैश्च कावाटै रक्तसोत्पलैः ॥ जलजैः स्थलजैर्गुल्मैः फलैः पुष्पैस्तथैषतः ॥ ३७ ॥ विविधैश्च नीवारैर्मुनिभोज्यैर्नराधिप ॥ न तद्धान्यं न तच्छक्यं न तच्छाकं न तत्फलम् ॥ ३८ ॥ न तन्मूलं न तत्कन्दं न तत्पुष्पं नगाधिप ॥ नागलोकेोद्भवं यच्च नाकलोकोद्भवं च यत् ॥ ३९ ॥ अनूपवनयोनोत्थं च तत्र यन्नास्ति यादव ॥ सदा पुष्पफलं सर्वमजलप्लुतयोगतः ॥ ४० ॥ महेश्वरः स ददर्श तपसोऽथाय यो गतः ॥ ददर्श च तथा तत्र नानाहंसपतत्त्रिणः ॥ ४१ ॥ मधुराञ्छतपत्रांश्च कलवाचश्चकोकिलान् ॥ तथा कादम्बकादंसांश्चक्रकुटाञ्जलकुक्कुटान् ॥४२॥ क्रूङ्गान्वैङ्कक्षांश्चश्यामांसितांश्चाम्रकपिञ्जलान् ॥ धातंग्रपून्वान्मद्गूनकलेविङ्गांञ्छुकांस्तथान् ॥ कान् ॥ ४३ ॥ चटकांश्र्चक्रवाकांश्च आटकांश्चिद्विहमान्स्तयान ॥ पुत्रप्रियांश्चोद्दिहपुत्रान्नन्दीन्गर्विष्वर्तकान् ॥ ४४ ॥ पागवतानकामलोञ्च शारकोञ्जीवजीवकान् ॥ लावतैश्चकतैर्वात्तिर्ग्रांस्तथैवमपभञ्जुद्रकान् ॥४५॥ ताम्रचूडान्वर्णचूडान्कोयष्टीन्वर्र्गुटकान् ॥ त्रपिपुत्रांन्सहंगतान्कुकूटान्व्याघ्रकुक्कुटान् ॥ ४६ ॥ उद्बर्हाेटपुन्नगोदैर्बडाम्तथा कुङ्कमरूडकान् ॥ भृङ्गाजाञ्छ्यागपादांन्सूलिङ्गान्पिण्डमालवान् ॥४७॥ मञ्जुलेयकदात्यूहगाप...

पुत्रात्स्रवञ्जुलान् ॥ भारद्वाजांस्तथा चापान्सुवर्णजननीयकान् ॥४८॥ एतांश्चान्यांश्च हि बहून्पक्षिसंघान्मनोहरान् ॥ श्वापदांन्विविधाकारान्म्मृ- गांश्चैव महामृगान् ॥ ४९ ॥ व्याघ्रान्सकेसरिणः सिंहान्विचित्रः शरभान्वृकान् ॥ ऋक्षांस्तरक्षून्बभ्रून्कन्दोलान्गोलाङ्गूलान्सवानरान् ॥ ५० ॥ शशाँल्लोकाञ्छशप्लवान्माजरांग्न्याख्यः शुनः ॥ मूपिकांस्त्राकुलांश्चापिंत्संहान्प्रोद्गुसेगोमकान् ॥ ५१ ॥ तथा मत्तांश्च मातङ्गान्न्महिषान्गवयान्नृ- पान् ॥ चरमान्सुमरांश्चैव तथा गोराग्रखप्तानपि ॥५२॥ उरत्रांश्च तथा मेषान्सारङ्गांनथ कर्कशान् ॥ रुह्रून्मृपूदान्पुष्पान्कर्कटान्कर्कटान्मुगान् ॥ नीलांश्चैव महानीलान्कालद्रुगमातृकांन् ॥५३॥ श्वदंष्ट्रान्रमरभारन्कोकुकानकपशम्बरान् ॥५४॥ करालान्कृतमालांश्च कालपुच्छींस्तथारुणान् ॥ उष्णून्गाजावग्राहांश्च तुरगान्खरगर्दभान् ॥ ५५ ॥ एतान्पश्यन्स मद्रेशो विरुद्धैश्च परस्परम् ॥ अविरुद्धान्वने तस्मिन्विर्वृत्तिं च परां ययौ ॥ ५६ ॥ तदाश्रमपदे सुख्यो बभूवुरिह पुरा नृप ॥ तत्रप्रासादात्सदा युक्ते स्थावरैर्जङ्गम्रैस्तथा ॥ ५७ ॥ हिंसन्ति न तथाऽन्योन्यं हिंसकास्तु परस्परम् ॥ क्रव्यादाम् प्राणिनस्तत्र सर्वे क्षीरफलाशनाः ॥ ५८॥ निर्मितास्तत्र रथ्यंर्त्तमणिणा सुमहात्मना ॥ शिलानां निमदेशेषु तन्न गावः स्वयं नृप ॥ ५९ ॥ पयः क्षरन्ति तद्दिव्यममृतस्वादुसन्निभम् ॥ कचिद्राजमहिष्यश्च कचिदजा च भागशः ॥ ६० ॥ शिलाः क्षीरेण संपूर्णा दृष्ट्वा चान्यत्र यादव ॥ स पश्यन्परमां प्रीतिमवाप वसुधाधिपः ॥६१॥ सरांसि तत्र दिव्यानि नद्यश्च विमलोदकाः ॥ मृणालकानि दिव्यानि शीतलानि च भागशः ॥ ६२ ॥ कन्दराणि च शैलस्य सुखसेव्यानि यादव ॥ हिमपातो न तत्रास्ति समन्तात्पञ्चयोजनम् ॥ ६३ ॥ उपत्यकासु शैलस्य शिखरेषु तु विद्यते ॥ तत्रापि राजञ्छिद्वरं पर्वेतेन्दूस्य पाण्डुरम् ॥ ६४ ॥ हिमपातं सदा तत्र वनाः कुर्व्वन्ति संहताः ॥ तन्नास्ति चापरं शृङ्गं यत्र तोयं घना घनाः॥ ६५ ॥ नित्यमेवाभिवर्षन्ति शिलाभिः शिखरं खरम् ॥ तदाश्रमं मनोहारि यत्र कामचरा धराः ॥ ६६ ॥ सुरस्रूप्योपभो ग्यत्वाच्छारिवनः सफलाः सदा ॥ सदोपणीतम्रमरं सुरस्त्रीसेवितामरम् ॥ ६७ ॥ सर्वपापक्षयंकरं शैलस्येव महाकम् ॥ वानरैः क्रीडमानैश्च देशे देशे नराधिप ॥ ६८ ॥ हंसपुञ्जाः कृतास्तत्र चन्द्रबिम्बसमप्रभाः ॥ तदाश्रममसमन्तात्त्व हिमसंरक्षकन्दरम् ॥ ६९ ॥ शैलवाटैः परिवृतमगम्यं मनुजैः सदा ॥ पूर्व्वाराधितदेवशो महाराजः पुरूरवाः ॥ ७० ॥ तदाश्रममनुप्राप्तो देवदेवप्रसादातः ॥ तदाश्रमं श्रमशमनं मनोहरं मनोहरैः कुसुमरजतैरलंस्कृतम् ॥ कृतं च तत्स्वयमथ चात्रिणा शुभं शुभप्रदं तं ददृशेस मद्रराट् ॥७१॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महर्ष्याश्रमवर्णनन्नामैकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः॥१५१॥मार्कण्डेय उवाच ॥ तत्र यौ तौ महाशृङ्गो महावैष्णवमहिमो ॥ तृतीयं तु तयोर्मध्ये

वि० ध० ॥ ११९ ॥

प्र० खं० अ० १६२ ॥ १२१ ॥

शुद्धमत्यन्तशोच्चूतम ॥ १ ॥ नित्यातपं ततश्शिलं सदा भगतिवर्जितम् ॥ तस्याधस्ताल्लहक्षणे देशे भागे च पश्चिमे ॥ २ ॥ जातीलतापरिक्षिप्तं विवरं चारुदर्शनम् ॥ दृष्ट्व कौतुकमाविष्टस्तं विवेश महीपतिः॥३॥ततमसा चातिनिबिडं नलवमात्रं महीपतिः।नलवमात्रमतिक्रम्य स्वप्रभाभरणोज्ज्वलम्॥ ॥ ४ ॥ समुच्छ्रितमथात्यन्तं गम्भीरं परिवर्त्तुलम् ॥ न तत्र सूर्यस्तपति न विराजति चन्द्रमाः ॥ ५ ॥ तथापि दिवसाकारं प्रकाशं तदहर्निशम् ॥ क्रोशार्धिकपरीमाणं सरसा च विराजितम् ॥६॥ समन्तातस्तस्य शैलल्या तु वेदिका॥ सौवर्णे राजतैर्वृक्षैर्वैद्रुमैरपि शोभिता ॥ ७ ॥ नाला माणिक्यकुसुमैः स्वप्रभाभरणोज्ज्वलैः ॥ तस्मिन्सरसि पद्मानि पद्मरागच्छदानि च ॥ ८ ॥ वज्रेकसजालानि सुगन्धीनि तथाप्यति ॥ पद्मेरंगैरितै नीलैर्वैदूर्यैश्च महीपते ॥ ९ ॥ कर्णिकाश्च तथाशेषा जातरूपस्य पार्थिव ॥ तस्मिन्सरसि या भूमिसैसा कर्दमसङ्कुला ॥ १० ॥ नानारत्नेरुपचिता जलजानां समाश्रया ॥ कपर्दकानां शुक्तीनां शङ्खानां च महीपते ॥ ११ ॥ मकराणां च मत्स्यानां पेण्डानां कच्छपैः सह ॥ तत्र मस्तकखण्डानि वज्राणि च सहस्रशः ॥१२॥ पद्मरागेन्द्रनीलानि महानीलानि पार्थिव ॥ पुष्परागाणि रम्याणि तथा कर्केतकानि च ॥१३॥ तुङ्कञ्च व खण्डानि तथा शेषस्य भागशः ॥ राजावर्त्तस्य मुख्यस्य रुधिराख्यस्य चाप्यथ ॥ १४ ॥ सूर्येन्दुक्रान्तयोश्चैव पिलोभेह्लाकतस्य च ॥ ज्योतिरसस्य रम्यस्य शङ्कस्य च भागशः ॥ १५ ॥ मसारगल्वशङ्खानां स्फटिकस्य तथैव च ॥ गोमेदपिष्टकानां च धूली मरकतस्य च ॥ १६॥ वैदूर्यसौगन्धि कयोस्तथा राजमणेर्नृप ॥ वज्रस्य चैव मुख्यस्य तथा ब्रह्ममणेरपि ॥ १७॥ मुक्ताफलानां मुख्यानां ताराविग्रहधारिणाम् ॥ सुवर्णोप्यं चैव ततोऽयं स्नानाचीतिविनाशनम् ॥१८॥ वैदूर्यस्य शिलामध्ये समन्तस्य शोभना ॥ प्रमाणेन तथा सा च ह्वं च राजन्युतः शते ॥१९॥ चतुरस्रा तथा रम्या तपसा निर्मितात्रिणा ॥ बिल्वद्भारसमे देशे केतुतन्त्र हिरण्मयः ॥२०॥ प्रदेशः स तु राजेन्द्र द्वीप तस्मिन्मनोहरे ॥ तथा पुष्करिणी रम्या तन्मध्य जच्छिलतले ॥२१॥ सुशीतामलपानीया जलजेश्च विगजिता ॥ आकाशविमला राजंश्चतुरस्त्रा मनोहरा ॥ २२ ॥ तस्यास्तूदकः स्वादु लघु शीतं सुगन्धि च ॥ न क्षिणोति तथा कार्यं कुक्षिमापूरयन्त्यपि ॥२३॥ तार्तं विधते परमां शरीरं च महत्सुखम् ॥ मध्यं च तस्याः युक्तं प्रासादं तपसा त्रिणा ॥ २४ ॥ रुक्मसेतुप्रवेशं तत्सर्व्वरत्नमयं शुभम् ॥ शशाङ्करश्मिसङ्काशं प्रासादं गजतं हितम् ॥२५॥ रम्यं वैदूर्यसोपानं विद्रुमामलतारकम् ॥ इन्द्रनीलमहाचक्र आतङ्करूपविभूषितम् ॥२६॥ पद्मरागमहास्तंभं तथा मरकतवेदिकम् ॥ वज्रशुजालसङ्कुन्तिं रम्यं दृष्टिमनाहरम् ॥२७॥ प्रासादं तत्र

१ 'सारकम्' इति क० ।

भगवान्देवदेवो जनार्दनः ॥ भोगिभोगावलीसुतः सर्वालङ्कारभूषितः ॥ २८ ॥ जानुमाकुञ्चितन्त्वेकं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ फणीन्द्रसन्निधौधात्रि द्वितीयञ्च तथा नृप ॥ २९ ॥ लक्ष्म्युत्सङ्गतोबिभ्रत्तु शेषभोगप्रसारितः ॥ फणीन्द्रभोगविव्यस्तबाहुकूर्परशोभितः ॥ ३० ॥ स्वाङ्गुलीपृष्ठविन्यस्त देवशीर्षधरं विभुम् ॥ एकं तु देवदेवस्य द्वितीयं संप्रसारितम् ॥ ३१ ॥ समाकुञ्चितजानुस्थमणिबन्धसुशोभितम् ॥ किञ्चिदङ्कुशितं चैव नाभिमद्देशे करस्थितम् ॥ ३२ ॥ तृतीयं च भुजं तस्य चतुर्थं तु तथा शृणु ॥ आत्तसन्तानकुसुमं घ्राणदेशानुसापिणम् ॥ ३३ ॥ लक्ष्म्या संवाह्यमानांघ्रिः फुल्लपद्म निभैः करैः ॥ सन्तानमालामुकुटं हारकेयूरभूषितम् ॥ ३४ ॥ धूपितं च तथा देवमङ्गेरङ्गुलिचीरकैः ॥ फणीन्द्रफणविव्यक्तचारुरत्नशिखोज्ज्व लम् ॥ ३५ ॥ अङ्गास्तवस्तुरितं प्रतिष्ठितमथात्रिणा ॥ सिद्धान्तपूज्यं सततं समन्तात्कुसुमार्चितम् ॥ ३६ ॥ दिव्यगन्धावलिताङ्गं दिव्यधूपेन धूपि तम् ॥ गोरसैः सफलेर्दूर्वैः सिद्धैरुपहृतैः सदा ॥ ३७ ॥ संशोभितं पुरःपार्श्वे देवमुत्तमशोभिकम् ॥ तथा पश्चान्सुखं दृष्ट्वा ववन्दे स नराधिपः ॥ ३८ ॥ जानुभ्यां शिरसा चैव गत्वा भूमिं यथाविधि ॥ नाम्नां सहस्रेण तथा तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ ३९ ॥ प्रदक्षिणमथो चक्रे स तृप्त्याय पुनःपुनः ॥ रम्यमायतनं दृष्ट्वा तत्रोवासाश्रमे नृपः ॥ ४० ॥ विशालां हि गुहां काञ्चिदाश्रित्य सुमनोहराम् ॥ तपश्चकार तत्रैव पूजयन्तो जनार्दनम् ॥ ४१ ॥ नानाविधैः सदा पुष्पैः फलैर्मूलैः सुगोभसैः ॥ नित्यं त्रिषवणस्नायी वह्निपूजापरायणः ॥ ४२ ॥ देवापीपीडितैः कुर्वन्सततं प्राणधारणम् ॥ सर्वा हारपरित्यागं स कृत्वा मनुजेश्वरः ॥ ४३ ॥ अनाश्रितगुहाशायी कालं नयति पार्थिवः ॥ त्यक्ताहारक्रियस्यास्य केवलाम्भोऽशनस्तथा ॥ ग्लानि स्तस्य समायति न शरीरे तदद्भुतम् ॥ ४४ ॥ एवं स राजा तपसि प्रसक्तः सम्पूजयन्देववरं सदैव ॥ तत्राश्रमे कालमुवास कञ्चित्स्वगोपिमे दुःख मविन्दमानः ॥ ४५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आश्रमवर्णनो नाम द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५२ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ गत्वाश्रमपदं राजा त्यक्ताहारपरिच्छदः ॥ क्रीडाविहारंगन्धर्वैः पश्यत्यप्सरसस्सह ॥ १ ॥ कृत्वा पुष्पोच्चयं भूरि *प्रग्रथित्वा तथा सजः ॥ अत्र निवेद्य देवाय गन्धर्वेभ्यस्तथा ददौ ॥ २ ॥ पुष्पोचयप्रसक्तानां क्रीडन्तीनां यथा सुखम् ॥ चेष्टा नानाविधाकाराः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ३ ॥ काश्चित्पुष्पोचये सक्ता लताजालेन वेष्टिताः ॥ सर्वोजननेन सत्त्यक्ताः कान्तेन परमोक्षिताः ॥ ४ ॥ मकरन्दसमाक्रान्तनयनाः काश्चिदङ्गनाः ॥ कान्तनिःश्वासवातेन नीरजस्कीकृतेक्षणाः ॥ ५ ॥

१ 'समन्तत' इति क०-।

वि० ध० ॥ १०० ॥ प्र० खं० अ० १५३ ॥ १०० ॥

काचिदुचित्य पुष्पाणि ददौ कान्तस्य भामिनी ॥ कान्तसङ्गार्थितैस्तैश्च रराज कृतशेखरा ॥ ६ ॥ स्वयमुच्चित्य सङ्ग्रन्थ्य रमणकृतशेखरा ॥ कृतकृत्यमिवाऽऽत्मानं मेने मन्मथवर्धिनी ॥ ७ ॥ अन्यस्मिन्संगहने कुञ्जे विशेषकुसुमा लता ॥ काचिदेवं रहो नीता रमणेन रिरंसुना ॥ ८ ॥ कान्तसन्नामितलताकुसुमानि विचिन्वती ॥ सर्वाभ्यः काचिदात्मानं मेने सर्वगुणाधिकम् ॥ ९ ॥ क्वचित्पश्येति भूपालो नलिनीषु पृथक्पृथक् ॥ क्रीड्यमानास्तु गन्धर्व्वैर्व्वरामा मनोरमाः ॥ १० ॥ काचिच्चाताड्यत्कान्तंसमुदकेन शुचिस्मिता ॥ ताड्यमाना तथैवान्या कान्तेन रतिसाध्वसौ ॥ ११ ॥ कान्ता तु ताडयामास जातवेदा वराङ्गना ॥ अदृश्यत वराहोऽ बाह्वृत्युत्पथोऽथवा ॥ १२ ॥ कान्ताम्बुताडनभ्रष्टकेशापाशनिबन्धना ॥ श्वासोत्कुलमुखी भाति मधुपैरिव पद्मिनी ॥ १३ ॥ स्ववक्त्रसदृशैः पुष्पैः संछन्नलिनीवने ॥ छन्ना काचिच्चिरात्ताता कान्तेनान्विष्य यत्नतः ॥ १४ ॥ ज्ञाता शीतापदेशेन काचिच्छ्रोताङ्गना भृशम् ॥ स्मापालिङ्गनं चक्रे मनोभिन्डोलपितं विभुम् ॥ १५ ॥ जलाद्रं वसनं सूक्ष्ममङ्गलीने शुचिस्मिता ॥ धारयन्ती जनं चक्रे काचित्तत्र समन्मथम् ॥ १६॥ गन्धमाल्यगुणैः काचित्कान्तेनातृष्ण्य चास्मसि ॥ दृष्ट्वोत्सङ्गमर्पयति रमणं प्राहसच्चिवम् ॥ १७॥ काचिन्न्यस्तसखीहस्ताजुह्वानुशनावक्षता ॥ संभ्रमात्कान्तरामणमग्रा मापि न्यमज्जत ॥ १८ ॥ काचित्पृष्टीकृतादित्या केशस्तिस्तोयकारिणी ॥ शिलतोललता भर्त्रा दृष्टा कामातर्चचक्षुषा ॥१९॥ हतमाल्यं सुललितं संक्रान्तकुचकुङ्कुमम् ॥ गतान्तक्कान्तकान्तमसमभवत्तत्सरोदकम् ॥२०॥ मुखादंतरेणान्येदेववरामागणेन च ॥ पूज्यमानं स ददृशे देवदेवं जनार्दनम् ॥ २१ ॥ क्वचिच्च ददृशे गजा लतागृहगताः स्त्रियः ॥ मण्डयन्त्यः स्वगात्राणि कान्तसम्बन्धमानसाः ॥२२॥ काचिदादर्शसुव्यक्तम दूर्तीसुव्यक्तदृत्स ॥ शृण्वती कान्तवचनम तिकान्तमुखा बभौ ॥२३ ॥ काचित्सत्वरिता दूत्या भूषणानां विपर्ययम् ॥ कुर्वाणा नैव बुबुधे मन्मथाविष्टचेतना ॥ २४ ॥ वायुवस्त्रांतसंगभि कुसुमोत्करमण्डिते ॥ क्वचित्पश्यन्त्यो ददृशे प्रदेशं नर्त्तनाहाडे ॥२५॥ पाययामास रमणं स्वयं काचिद्वराङ्गना ॥ काचिन्न्यपां वगंगहा कान्तापाणि-समापितम् ॥२६॥ काचित्स्वनेत्रासंकान्तं नीलोत्पलयुतं बभुः ॥ पीत्वा पश्चाच्च रमणं विगते ते महोत्पले ॥ २७॥ त्वेवं पीतं तूनमित्युक्त्वा रमणन मा ॥ सत्यं विदित्वा मुग्धत्वाद्बभूव व्रीडिता चिरम् ॥२८॥ काचिन्कान्नापितं सुभ्रूः कान्तपीतावशेषितम् ॥ मद्येशेषगमं पानं पपा मन्मथबंधना ॥२९॥ आपानगोष्ठीषु तदा तासां स नृपुङ्गवः ॥ शुश्राव विविधं गीतं तन्त्रीस्वलविविमिश्रितम् ॥ ३० ॥ प्रदोपममयं ताम्र दृष्ट्वंदं जनार्दनम् ॥ गजन्म्

१ 'प्रतिमा यथा' इति क० । २ 'विहारोय' इति ख० । ३ 'युक्ता' इति ख० । ४ 'वालधौ ताश्च' इति ख० । ५ 'कांश्चि' इति क० ।

दोषनृत्यन्ति नानावाद्यपुरःसराः ॥ ३२॥ याममात्रे गते रात्रौ विनिर्गत्य गुहामुखात् ॥ आयान्ति संयुताः कान्तैः स्वक्रीडारचितोत्सुकान ॥३३॥ नानागन्धार्चितलताश्चानानागन्धसुगन्धिनः ॥ नानाविचित्रशयनान्कुसुमोत्करमण्डितान् ॥ ३३ ॥ एवमप्सरसां पश्यन्क्रीडितानि स पर्वते ॥ तप स्तेपे महाराजः केशवार्पितमानसः ॥ ३४ ॥ तमुचुर्नृपतिं गत्वा गन्धर्वाप्सरणां गणाः ॥ राजन्स्वर्गोपमं देशं प्रातस्त्वमरिर्मर्दन ॥ ३५॥ वयं हि ते प्रदास्यामो मनसः काङ्क्षितान्वरान् ॥ तानादाय गृहं गच्छ तिष्ठेह यदि वा पुनः ॥ ३६ ॥ पुरूरवा उवाच ॥ अमोघदर्शनाः सर्वे भवन्तस्त्व मितौजसः ॥ वरं वितरताद्यैव प्रसादं मधुसूदनात् ॥ ३७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमस्त्वित्यथोक्तैस्तैः स तु राजा पुरूरवाः ॥ तत्रोवास सुखौ मासं पूजयन्नो जनार्दनम् ॥ ३८ ॥ प्रिय एव सदैवोसीद्गन्धर्वाप्सरसां नृप ॥ तुतोष स जनो राजंस्तस्यालोल्येन कर्मणा ॥ ३९ ॥ मघवत्य मध्ये स नृपः प्रविष्टस्तदाश्रमं रत्नसहस्रविचित्रम् ॥ तोयाशनस्तत्र उवास मासं यावत्सितान्तं नृप फाल्गुनस्य ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथम खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे जलक्रीडावर्णनं नाम त्रिषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६३॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ फाल्गुनामलपक्षान्ते राजा स्वप्ने पुरूरवाः ॥ तस्यैव देवदेवस्य शुश्राव गदितं शुभम् ॥१॥ रात्र्यामस्यां व्यतीतायां मन्त्रिणा त्वं समेष्यसि ॥ तेन राजन्समागम्य कृतकृत्यो भवि ष्यसि ॥ २॥ स्वप्नमेवं स राजर्षिर्दृष्ट्वा विपुलविक्रमः ॥ प्रत्यूषकाले विधिवत्तत्स्नातः प्राग्वदवन्दितः ॥ ३ ॥ कृतकृत्यो यथाकामं पूजयित्वा जनार्दनम् ॥ स्वप्नं तद्देवदेवस्य न्यवेदयत धार्मिकः ॥ ४ ॥ ततः शुश्राव वचनं देवताचांसमीरितम् ॥ एवमेतन्महीपाल नात्र कार्या विचारणा ॥ ॥ ५ ॥ एवं प्रसादं सम्प्राप्य देवदेवोजनार्दनात् ॥ कृतकृत्यमिवात्मानं मेने स नरपुङ्गवः ॥ ६ ॥ कृतेद्वाचोवनो राजा तदा द्रुतुहताशनाः ॥ जगाद सुहृदां तेषां प्रसादं मधुसूदनात् ॥ ७॥ तच्छ्रुत्वा तदा सर्वे राजानमपराजितम् ॥ विद्धात्तु प्रसन्नस्ते देवदेवो जनार्दनः ॥ ८ ॥ अप्रसन्ने जगन्नाथे देशोऽस्मिन्नृप कस्यचित् ॥ न गतिर्विद्यते राजंस्त्वं च देशमिहागतः ॥ ९ ॥ सुखं प्राप्नुहि भद्रन्ते ब्रूय एव हितेप्सितान् ॥ स सादइत्वितो ते कामा न्देवः सर्वगतः प्रभुः ॥ १० ॥ एयुक्त्वा गरेन्द्रं तं गन्धर्वाप्सरसां गणाः ॥ जग्मुः क्रीडाविहाराय यथापूर्वमरिन्दम् ॥ ११ ॥ अथाजगाम तं देशं ब्रह्मणो मानसः सुतः ॥ १२॥ त्रिजगद्वशसां स्थानमत्रिः सुगणान्वितः ॥ १२॥ तमागतं मुनिवरं दृष्ट्वा राजा पुरूरवाः ॥ पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैरासनेन भ्यपूजयत् ॥ १३ ॥ सम्पूज्य च महाभागमिदं वचनमब्रवीत् ॥ अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ॥ १४॥ यत्ते देवगणैर्वन्द्यौ वन्दितौ

१ 'समादाय तु' इति ख० 'ससादत्त' इति क० ।

वि० ध० ॥ १०७॥ प्र० खं० अ० १५५

चरणौ मया ॥ श्रेयः प्रसूतिवृक्षस्य पुरोदस्तव दर्शनम् ॥ १५ ॥ सर्वपापान्तकरणं सर्वकल्याणकारणम् ॥ किं वा न लभ्यमस्तीह तेषां द्विजवरो- त्तम ॥ १६ ॥ अमोघदर्शने दृष्टे मय्यप्रतिमतेजसि ॥ एवमुक्तस्तदा राज्ञा सुप्रसन्नो जगाद तम् ॥ १७ ॥ शृणु राजन्वचो मह्यं यत्ते वक्ष्यामि सुव्रत ॥ देवदेवसमादेशादिदं ते दर्शनं मया ॥ १८ ॥ सुप्रसन्नो हि भगवान्देवस्ते मधुसूदनः ॥ द्वादशीषु सदा राजन्सोपवासेन नित्यशः ॥१९॥ पूजितो भगवान्विष्णुस्त्वयातीते तु जन्मनि ॥ २१ ॥ राजसेन तु भावेन त्वया देवः समर्चितः ॥ २० ॥ अयं काममाश्रित्य राजविहतकण्टकम् ॥ सात्त्विकेन तु भावेन पूजयित्वा जनार्दनम् ॥ २१ ॥ राज्यं मदद्य संप्राप्तं निष्कण्टकमरिन्दम ॥ द्वादश्यामुपवासैस्त्वं देवदेवं चक्रिणा ॥ २२ ॥ प्रदर्शितमिदं स्थानं मदीयं स्वर्गसन्निभम् ॥ इह राजंस्तपस्तप्त्वा देवदेवं जनार्दनम् ॥२३॥ आगत्य दृष्टवानस्मि पुरा वर्षगणान्वहून् ॥ प्राप्या पूजां हृषीकेशात्तात्कृते विवरे शुभे ॥२४॥ नित्यं मन्निहिता राजंस्त्वस्यार्चा विनिर्मिता ॥ नियोगोद्देवदेवस्य पूज्यते सिद्धसत्तमैः ॥ २५ ॥ नेयं दृष्टा मनुष्येन्द्र मनुष्येन च राक्षसैः ॥ पिशिताशैरितश्चैवान्यैर्हेतुपूर्वा कथञ्चन ॥ २६ ॥ अस्मिन्स्थानेऽपि देशे त्वयालोल्येन कर्मणा ॥ आराधितो जगन्नाथो देवश्चक्रागदाधरः ॥ २७ ॥ आसन्नफलमूलेऽपि बहुगौरवसंयुते ॥ क्षोद्युक्तिशक्तिप्राये नमक्तिकफलेयुते ॥ २८ ॥ केवलन्माभिना ततं यत्तवया परमं तपः ॥ तेन तेऽहं वरं दद्मि यदभीष्टं तवानघ ॥ २९ ॥ अचिरेणैव कालेन त्वया राजन्कृतं तपः ॥ रूपार्थं रूपलाभाय प्राप्तं मे गदतः शृणु ॥ ३० ॥ तद्धतं ये करिष्यन्ति मनुजेश्वर मानवाः ॥ स्त्रियो वापि नरश्चैव प्राप्स्यन्ते रूपमुत्तमम् ॥ ३१ ॥ सौभाग्यमतुलं लोके लावण्यमपि चोत्तमम् ॥ धर्मिष्ठतां तथारोग्यं कुले जन्म तथोत्तमे ॥ ३२ ॥ जन्मान्तरमथासाद्य स्वर्गलोकं तथाविधम् ॥ स्वर्गलोकात्तथाभ्रेष्टा मानुष्ये गुणसंयुताः ॥ ३३ ॥ ब्राह्मणा धनसम्पन्ना भविष्यन्त्यथवा नृपाः ॥ जन्मान्तरमथासाद्य भवेद्येव फलप्रदाः ॥ ३४ ॥ नृपवन्तो महाराज दृष्टा सुत्र च तेऽनघाः ॥ यस्मात्त्वया तपस्तप्तं केशवश्चाप्य पूजितः ॥३५॥ मया समागतश्चापि गंधर्वेश्च महेश्वरः ॥ इहैव कृत्वा धर्मज्ञ रूपमत्र महाफलम् ॥ दिव्यरूपधरो भूत्वा स्वर्गारूं गन्तुमर्हसि ॥ ३६ ॥ एतावदुक्तः स तु मञ्जुनाथो महात्माना तेन नरेन्द्रसिंह ॥ पप्रच्छ तं धर्मसुतन्त्वविद्रुतः नम्रस्य तस्याशुशयं विधानम् ॥ ३७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरूरूवाऽदितिदर्शनं नाम चतुःपञ्चाशद्विशततमोऽ- ध्यायः ॥ १५४॥ पुरूरवा उवाच ॥ श्रोतुमिच्छामि भगवन्त्रूपसत्रं महाफलम् ॥ यत्समातं भविष्यामि दिव्यरूपधरेण सुते ॥ १ ॥ ॥१०७॥

१ 'पुष्टं' इति ख० ।

अग्निरुवाच ॥ तत्सत्रं कर्तुकामेन चान्वेष्टव्यो ब्राह्मणो गुरुः ॥ ज्योतिषं यो विजानाति इतिहासांश्च कृत्स्नशः ॥ २ ॥ तत्प्रदिष्टेन विधिना पादक्षात्प्रभृति क्रमात् ॥ उपोषितव्यं नक्षत्रं प्रत्येकं तन्निबोध मे ॥ ३ ॥ फाल्गुन्यां समतीतायां कृष्णपक्षाष्टमी तु या ॥ समुत्पन्नां तां तु सम्प्राप्य व्रतं गृह्णीत मानवः ॥ ४ ॥ उपोषितव्यं नक्षत्रं नक्षत्रस्य च दैवतम् ॥ वरुणं च तथा चन्द्रं पूजयेद्विधिना नरः ॥ ५ ॥ पूजयेद्देवदेवेशं भगवन्तं जनार्द्दनम् ॥ उपोष्य शङ्कं देवस्य प्रयत्नेन च पूजयेत् ॥ ६ ॥ ततोऽभिप्लवनं कृत्वा पूजयित्वा तथा गुरुम् ॥ उपवासस्तु कर्त्तव्यो द्वितीयेऽहनि पार्थिव ॥ ७ ॥ उपोष्य ऋक्षे विगते स्नात्वा सम्पूज्य केशवम् ॥ कृत्वाऽन्हिकमहं भक्त्या पूजयित्वा द्विजोत्तमात् ॥ ८ ॥ हविष्यमन्त्रं भोक्तव्यं शृणु चाङ्गक्रमं मम ॥ पादयोः कथितं मूलं प्राजापत्यं तु जङ्घयोः ॥ ९ ॥ आश्विनं जानुयुगलं चोरुयुग्मं च पार्थिव ॥ सहिते द्वे तथाषाढे गुह्यं च सहिते स्मृते ॥ १० ॥ पूर्वोत्तरे च फाल्गुन्यौ कृत्तिकासु कटिर्भवेत् ॥ पार्श्वयोः कुक्षियुक्तान्येषु नक्षत्रनिश्चितं मतम् ॥ ११ ॥ उदरे प्रौष्ठपदे राजन्नेत्रती च तथा भवेत् ॥ उरोऽनुराधासु तथा पृष्ठं निष्ठायासु कीर्तितम् ॥ १२ ॥ भुजौ ज्ञेयौ विशाखासु हस्तौ प्रोक्तौ तथा करौ ॥ अङ्गुल्यश्च तथा प्रोक्ता राजसिंह पुनर्वसौ ॥ १३ ॥ आश्लेषायां तथा प्रोक्ता ज्येष्ठायां नृप कन्धरा ॥ श्रवणौ श्रवणौ ज्ञेय मुखं पुष्ये प्रकीर्तितम् ॥ १४ ॥ दन्ताः स्वातौ शतभिषा हनू प्रोक्तौ तथा नृप ॥ मघायां नासिका प्रोक्ता मृगशीर्षे च लोचने ॥ १५ ॥ चित्रा ललाटे विज्ञेया भरण्यश्च तथा शिरः ॥ शिरोरुहास्तथाऽऽर्द्रासु व्रतस्यान्ते नराधिप ॥ १६ ॥ मधुशुक्लावसाने तु सत्रं परिसमाप्यते ॥ यद्यन्तरायं न भवत्किंचिच्छौचनिमित्तजम् ॥ १७ ॥ अन्तरायं महाराज यदि शौचनिमित्तजम् ॥ उपोष्यमेवोपावसेत्सर्वसत्रसमम्परं पुनः ॥ १८ ॥ क्रमप्राप्तं हि नक्षत्रं चाशुद्ध्यामपवर्जितम् ॥ उच्छूद्यन्न्महीपाल प्रत्यवायं समश्नुते ॥ १९ ॥ अङ्गक्रमेण संक्कोलैलर्वङ्गकुसुमैस्तथा ॥ २१ ॥ व्रतान्ते प्रयततः स्नात्वा पूजयेन्मधुसूदनम् ॥ २० ॥ चन्दनागुरुकर्पूरमृगदर्पै