विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

गर्ग उवाच ॥ देवतार्चाः नृत्यन्ति वेपन्ते प्रज्वलन्ति च ॥ आरटन्ति च रोदन्ति प्रस्विद्यन्ति हसन्ति च ॥१॥ उत्तिष्ठन्ति निषीदन्ति प्रधावन्ति वसन्ति च ॥ भुञ्जते विक्षिपन्ते वा गात्रप्रभरणाध्वजान् ॥२॥ अवाङ्मुखावातिष्ठन्ति स्थानात्स्थानं भ्रमन्ति च ॥ वमन्त्यग्निं तथा धूमं स्नेहंरक्तं तथा वसाम्॥३॥एवमादीनि दृश्यन्ते विकारा सहसोत्थिताः॥लिङ्गायतनचित्रेषु तत्र वासं न रोचयेत्॥४॥राज्ञो वा व्यसनं तत्र सवादेशो विनश्यति॥ देवयात्रां सचित्पातां दृष्ट्वा देशभयं वदेत् ॥ ५ ॥ पितामहर्षिगंधर्वेषु यात्रिमिंतं द्विजेषु तत् ॥ गुरुशुक्रमिश्रजातानि यानि तानि पुरोहिते ॥६॥ पशूनां रुद्रजं ज्ञेयं नृपाणां लोकपालजम्॥ ज्ञेयं सेनापतीनां तु यत्स्यात्स्कन्दविनायकम् ॥७॥ लोकानां विष्णुवाश्विन्द्रविश्वेर्कसमुद्भवम् ॥ विनायको द्भवं ज्ञेयं गणानां ये तु नायकाः ॥ ८ ॥ देवप्रेष्यनृपप्रेष्यदेवेषु स्त्रीषु नृपस्त्रियः ॥ वास्तुदेवेषु विज्ञेयं गृहिणामेव नान्यथा ॥ ९ ॥ देवताचांर्विकारेषु श्रुतित्वेता पुरोहितः ॥ देवताचंां - ततो गत्वा स्नातामाच्छाद्य भूपयेत् ॥ १० ॥ पूजयेच्च महाभाग गन्धमाल्यान्नसम्पदा ॥ मधुपर्केण विधि वदुपहितैश्चदन्तरम् ॥ ११ ॥ तल्लिङ्गेन च मन्त्रेण स्थालीपाकं यथाविधि ॥ पुरोधा जुहुयाद्धोमौ सप्तरात्रमतन्द्रितः ॥ १२ ॥ विप्रांश्च पूज्या मधुरा न्नपानैः सदक्षिणैः सप्तदिनं द्विजेन्द्रा।प्राप्तेऽष्टमेऽह्नि क्षितिगोप्रदानैः सकाश्रनैः शांतिमुपैति पापम् ॥ १३॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने अर्चाविकारोपशमनवर्णनो नाम पञ्चत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः॥ १२६॥गर्ग उवाच॥ अनिर्माद्दीप्यते यत्र राष्ट्रे भृशसमन्वितः ॥ न दीव्यते चेन्धनं वा सराशूः पीड्यते नृपः ॥१॥प्रज्वलदाम्बुनाशं च तथार्द्रं वाति किञ्चन ॥ प्रसादस्तोरणं द्वारं नृपे श्म सुरालयम् ॥२॥ एतानि यत्र दह्यन्ते तत्र राजभयं भवेत् ॥ विद्युता वा प्रदृश्यन्ते तथापि नृपतेर्भयम् ॥३॥ अनैशानि तमांसि स्युर्दिश आबुर जांसि च ॥ धूमस्वानग्निजो यत्र तत्र विद्यान्महद्भयम् ॥ ४ रात्रावनभ्रे गगने भयं स्यादृक्षवर्जिते ॥ दिवा सतारे गगने तथैव भयमादिशेत् ॥ ५॥ ग्रहनक्षत्रवेकृत्ये ताराविकृतदर्शने ॥ प्रवाहानायनानेषु चतुष्पान्मृगपक्षिषु ॥ ६ ॥ आयुषेषु च दीप्तेषु ब्रूमाप्यत्सु तथैव च ॥ निर्यत्सु कोशेश्च तथा संग्रामस्तुलभो भवेत् ॥ ७ ॥ विनाग्निं विस्फुलिङ्गाश्च दृश्यन्ते यत्र कर्हिचित् ॥ स्वभावाच्चापि पूर्वन्ते धूर्त्तपि विकृतानि च ॥ ८ ॥ विकाराश्चायुधानां स्युस्तत्र संग्राममादिशेत् ॥ त्रिरात्रोपोषितस्तत्र पुरोधाः सुसमाहितः ॥ ९ ॥ समिद्भिः क्षीरवृक्षाणां सर्पिषैश्च घृतेन च ॥ अग्मिल्लिङ्गेभ्य जुहुयाद्वह्निं श्वेताम्बरः शुचिः ॥ १० ॥ दद्यात्सुवर्णं च तथा द्विजेभ्यो गाश्चैव वस्त्राणि तथा भुवं च ॥ एवं कृते पापमुपैति नाशं यद्गद्वितैरुक्तमभवं द्विजेन्द्र ॥ ११ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने

वि० ध० ॥२७१॥ द्वि० सं० अ० १३८ ॥२७१॥

औत्पातिकामिधानेनो नाम षट्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३६ ॥ गर्ग उवाच ॥ पुरेषु येषु दृश्यन्ते पादपा देवचोदिताः ॥
रुदन्तो वा हसन्तो वा स्रवन्तो वा बहून्सरान् ॥ १ ॥ पुरोगवा विना वातं शाखां मुञ्चन्त्यसंभ्रमात् ॥ फलपुष्पं तथा बाला
दर्शयन्ति विहायसाः ॥ २ ॥ सर्वावस्थां दर्शयन्ति फलपुष्पमथाभवम् ॥ क्षीरं स्नेहं सुरां रक्तं मधु तोयं स्रवन्ति च ॥ ३ ॥
शुष्यन्त्यरोगाः सहसा शुष्का रोहन्ति वा पुनः ॥ उत्तिष्ठन्ति पतिताः पतन्ति च तथोत्थिताः ॥४॥ तत्र वक्ष्यामि ते ब्रह्मन्नापाके फलमेव च ॥
रोदने व्याधिमाख्याति हसने देशविप्लवम् ॥ ५॥ शाखाप्रपतने कुर्यात्संग्रामे योधपातनम् ॥ बालानां मरणे कुर्याद्बालानां फलपुष्पता ॥ ६ ॥
स्वराष्ट्रमृदं कुरुते फलपुष्पसनाततम् ॥ क्षयं सर्वत्रगे क्षीरे स्नेहे दुर्भिक्षलक्षणम् ॥ ७॥ वाहनापचयं मध्ये रक्ते संग्राममादिशेत् ॥ मधुस्रावे भवे
द्व्याधिर्जलस्रावेण वर्षति ॥ ८ ॥ अरोगशोषणाज्ज्ञेयं ब्रह्मन् दुर्भिक्षलक्षणम् ॥ शुष्केषु समरोहत्सु वीर्यमन्नं च हीयते ॥ ९ ॥ उत्थाने पतितानां च
भयं भेदकरं भवेत् ॥ स्थानात्स्थानान्तरंगणां देशभङ्गं तथादिशेत् ॥ १०॥ जलस्थापि च वृक्षेषु रुदत्स्वपि धनक्षयम् ॥ एतद्ब्रोर्जितवृक्षेषु सर्वं राज्ञो
विपच्यते ॥११॥पुष्पे फले वा विकृते राज्ञो मृत्युं तदादिशेत् ॥ अन्येषु चैव वृक्षेषु वृक्षः स्यात्केवलोद्भवतः ॥१२॥ आच्छादयित्वा तं वृक्षं गन्धमाल्यै
र्विभूषयेत् ॥ वृक्षोपरि तथा छत्रं कुर्यात्तापप्रशान्तये ॥ १३ ॥ शिवमभ्यर्चयेद्देवं पशुं चास्मै निवेदयेत् ॥ मूलस्ये इति पम्पापान्हुत्वा रुद्रं जपे
त्तथा ॥ १४ ॥ मध्वाज्ययुक्तेन तु पायसेन संपूज्य विप्रान्ध्रुवं च दद्यात् ॥ गीतेन नृत्येन तथाचेयते देवं भवं पापविनाशहेतोः ॥ १५ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामे प्रति पुष्करोपाख्याने औत्पातिके वृक्षवैकृतवर्णनो नाम सप्तत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३७॥
॥ गर्ग उवाच ॥ अतिवृष्टिस्त्वनावृष्टिर्दुर्भिक्षायोभयं मतम् ॥ अनृते मदिने रिक्ता वृष्टिर्ज्ञेया भयावहा ॥ १ ॥ अनभ्रे विकृता चैव विज्ञेया
राजमृत्युदे ॥ शीतोष्णताविपर्यासे जन्तूनां रिपुजं भयम् ॥ २ ॥ शोणिते वर्षते यत्र तत्र शस्त्रभयं भवेत् ॥ अङ्गारपांशुवर्षेण नगरं
तद्विनश्यति ॥ ३ ॥ मज्जास्थिस्नेहमांसानां जनमारभयं भवेत् ॥ फलपुष्पे तथा धान्ये हिरण्यादि भयाय तु ॥ ४ ॥ पांसुजन्तुपलानां तु वर्षेण
रोगजं भयम् ॥ छिद्राणां तु प्रवर्षे च सस्यानामभिवर्धनम् ॥ ५॥ विरजस्के रवौ व्योम्ने यदा छाया न दृश्यते ॥ दृश्यते तु प्रतीपा वा तत्र देश
भयं भवेत् ॥ ६ ॥ निर्भ्रे चाथ रात्रौ वा श्वेतं चाम्यतोन्नरेण तु ॥ इन्द्रायुधं तदा दृष्ट्वा उल्कापातांस्तथैव च ॥ ७ ॥ दिग्दाहाहारिवैर्पा वा गन्धर्वनगरं
तथा ॥ परचक्रमयं ब्रूयाद्देशोपद्रवमेव वा ॥ ८ ॥ सूर्येन्दु पर्जन्यसमीरणानां यागस्तु कार्यो विधिवद्विजेन्द्र ॥ धान्यान्नगोकाञ्चनदक्षिणाश्च देया ॥२७१॥

द्विजानां भयनाशनैः ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने औत्पातिकेषु वृष्टिविकृत्यवर्णनो नामाष्टत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३८ ॥ गर्ग उवाच ॥ नगरादुपसर्पन्ति समीपमुपयन्ति वा ॥ अशोष्या अपि शुष्यन्ति समीपं प्रवहन्ति वा ॥ १ ॥ नद्यो हृदस्रवणा विसराश्च भवन्ति चेत् ॥ विवर्णं कलुषं तप्तं फेनवज्रं तु संकुलम् ॥ २ ॥ क्षीरं स्नेहं सुरां रक्तं वहन्ते वा कूलोदकाः ॥ पण्णासामन्यतरं तत्र परचक्रभयं भवेत् ॥ ३ ॥ जलाशया नदन्ते वा प्रजल्पन्ति क्षरन्ति वा ॥ विशुष्येत्तेऽथ वा भङ्गोऽल्पाम्बुरजांसि च ॥ ४ ॥ अखाते वा जलोत्पत्तिः ससत्त्वा वा जलाशयाः ॥ संगीतशब्दा दृश्यन्ते जनमारमयं वदेत् ॥ ५ ॥ जलाशयानां वैकृत्ये संयतस्तु जलाशये ॥ स्थालीपाकेन पशुना वरुणं पूजयेद्द्विज ॥ ६ ॥ दिव्यमन्त्रैः पयः सर्पिर्मधु चात्रावसेचनम् ॥ जातव्या वारुणा मन्त्रास्तैश्च होमो जले भवेत् ॥ ७ ॥ मध्वाज्ययुक्तं परमान्नमत्र देयं द्विजानां द्विज भोजनायै ॥ गावश्च देया द्विज वस्त्रयुक्तास्तथोदकुम्भाः सकलाशान्त्यै ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने जलवैकृत्यवर्णनो नामैकोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३९ ॥ ॥ छ ॥ गर्ग उवाच ॥ ॥ कालप्रसवना नार्यः कालातीताः प्रजास्तथा ॥ विकृतप्रसवाश्चैव युग्मप्रसविकास्तथा ॥ १ ॥ अमानुषा अषण्डाश्च सञ्जातव्यसनात्तथा ॥ हीनाङ्गा अधिकाङ्गाश्च जायन्ते यदि वा स्त्रियः ॥ ॥ २ ॥ पशवः पक्षिणश्चैव तथा चैव सरीसृपाः ॥ विनाशं तस्य देशस्य कुलस्यापि विनिर्दिशेत् ॥ ३ ॥ विवासयेत्तान्नृपतिः स्वराष्ट्रात्श्रियं च पूज्याश्च ततो द्विजेन्द्राः ॥ किमिच्छकैर्ब्राह्मणतर्पणं च कार्यं ततः शान्तिरुपेति पापम् ॥ ४ ॥ इतिश्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने स्त्रीप्रसववैकृत्यवर्णनो नाम चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४० ॥ गर्ग उवाच ॥ वडवा हस्तिनी गोर्वा यदि युग्मं प्रसूयते ॥ विजातं विकृतं वापि षड्भिर्मासैर्विशेद्गृहेत् वै ॥ १ ॥ वियोनिषु च गच्छन्तो मैथुनं देशनाशनाः ॥ अन्यत्र वेसरोत्पत्तेर्नृणां वाजातिमैथुनम् ॥ २ ॥ सर्पमूषकमाजरोमत्स्यश्वानो विवर्जिताः ॥ ज्ञेया दुर्भिक्षकर्तारः स्वजातिपिशिताशिनः ॥ ३ ॥ अकालजं महं घोरं चतुष्पान्पक्षिणांणम् ॥ अन्यजातिवदेत्श्वै धन्यं श्वानं विशेपतः ॥ ४ ॥ अमानुषा मानुषवज्जल्पन्ति प्राणिनो यदि ॥ विकृता वा प्रसूयन्ति परचक्रागमं वदेत् ॥ ५ ॥ त्यागो विवासनं दानं तेषां कार्यं विजानता ॥ तर्पयेद्ब्राह्मणांश्चात्र जपेन्मांह्वं कारयेत ॥ ६ ॥ मृदंगवाद्यैः पटहैः संगीतैः पूजा च कार्या त्रिदिवौकसां वै ॥ धातूस्तथेज्या विधिना च कार्या देयं तथान्नं बहुशो द्विजेभ्यः ॥ ७ ॥ इति

श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने वैकृतोपशमनवर्णनो नामैकचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽ-
ध्यायः ॥ १४१ ॥ गर्ग उवाच ॥ यानि यानान्युक्तानि युक्तानि न हि यान्ति चेत् ॥ चोद्यमानानि तस्य स्यान्महद्दुःखमु-
पस्थितम् ॥ १॥ वाह्यमाना न वाह्यन्ते वाह्यन्ते चायनाहताः ॥ अचलाश्च चलन्त्येव न चलन्ति चलास्तथा ॥ २ ॥ आकाशात्तूयनादाश्च गीतम-
न्वर्धितस्वनाः ॥ काष्ठं दार्वाविकारादि कुठारं कुरुते यदि ॥ ३ ॥ गवां लांगूलसंश्लेषित्रयं तु यदि पातयेत् ॥ उपरागं दिधुक्षूक्ता घोरं शस्त्रभयं
वदेत् ॥ ४॥ वायोस्तु पूजा द्विज सद्भिरिष्टिं कृत्वा तदुक्तोऽस्त जपेच्च मन्त्रान् ॥ दद्यात्प्रसूतं परमात्मनेभ्रं प्रदक्षिणानेन शमोऽस्य भूयात् ॥५॥ इति
श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० वज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने उपस्करवैकृतवर्णनो नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४२ ॥
गर्ग उवाच ॥ प्रविशन्ति यदा ग्राममरण्यं मृगपक्षिणः ॥ अरण्यं यान्ति वा ग्राम्याः स्थलं यान्ति जलेद्भवाः ॥ १ ॥ जलं वा स्थलजा यान्ति
घोरं वाशन्ति निर्भयाः ॥ राजद्वारे पुरद्वारे शिवाश्चाप्याशिवप्रदाः ॥ २ ॥ दिवा रात्रिश्चरा वापि रात्रौ वापि दिवाचराः ॥ ग्राम्यास्त्यजन्ति ग्रामं
वा शून्यतं तस्य निर्दिशेत् ॥ ३ ॥ दीप्ता वाशन्ति सन्ध्यासु मण्डलानि च कुर्वते ॥ वाशन्ते विस्वरं यत्र तदापत्यत्फलं वदेत् ॥ ४ ॥ प्रदोषे
कुक्कुटो वाशेद्दस्र्मते वापि कोकिलः ॥ अकोदयोऽर्कमभिमुखः श्वा वा नृपभयं भवेत् ॥ ५ ॥ गृहे कपोतः प्रविशेत्कव्यादो मूर्ध्नि लीयते ॥ मधु
वा मक्षिका कुर्यान्मृत्युं गृहपतेर्वदेत् ॥ ६ ॥ प्राकारद्वारगेहेषु तोरणपण्यवीथिषु ॥ केतुच्छत्राद्युधायधेषु क्रव्यात्संन्निपतेद्यदि ॥ ७ ॥ जायते वाथ
वल्मीको मधु वा दृश्यते यदि ॥ स देशो नाशमायाति राजा च म्रियतेऽथ वा ॥८॥ मूषकच्छागलमान्दष्टा प्रसूतान्क्रुद्धयं भवेत् ॥ काष्ठोल्लूकस्यैव
शृङ्गाद्याः श्वानो मर्कटैर्जैताः ॥ ९ ॥ श्मशानं निर्गता ग्रामाद्ग्रामश्रोष्ठविनाशनाः ॥ एकाण्डता तु काकानां यदि चैवाप्यनण्डता ॥ १० ॥
निर्मधु च निवेराश्च देशनाशकरः स्मृतः ॥ अपसव्यं भ्रमन्तश्च मण्डले रणवेदिनः ॥ ११ ॥ दुर्भिक्षवेदोनो ज्ञेयाः काका धान्यमुखे यदि ॥
जनानामभिभवन्तश्च निर्भया रणवेदिनः ॥ १२ ॥ काकौ मैथुनसक्तौ श्वेतश्च यदि दृश्यते ॥ राजा वा म्रियते तत्र स वा देशो विनश्यति ॥ १३ ॥
उलूको वाशते यत्र विपतेद्वा तथा गृहे ॥ ज्ञेयो गृहपतेर्मृत्युर्धननाशस्तथैव च ॥ १४ ॥ मृगापक्षिकांश्चैव कुर्याद्धोमान्सदक्षिणान् ॥ देवाः कपोत
इति च जप्तव्याः पक्षीभिर्द्विजः ॥ १५ ॥ गावश्च देया विविधद्विजानां सकाञ्चना वस्त्रयुगोत्तरीयाः ॥ एवं कृते शान्तिमुपैति पापं मृगोद्विजैर्वा विनिर्व
दितं यत् ॥ १६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामंप्रति पुष्करोपाख्याने औत्पातिके मृगपक्षिवैकृतवर्णनो नाम त्रिचत्वारिंशदु-

॥२८०॥

तरशततमोऽध्यायः ॥ १४३ ॥ गर्ग उवाच ॥ प्रासादतोरणाट्टालद्वारप्राकारवेश्मनाम् ॥ अनिमित्ते तु पतनं दृष्टानां राजमृत्युवे ॥ १ ॥ रजसा वाथ धूमेन दिशो यत्र समाकुलाः ॥ आदित्यचन्द्रताराश्च दिव्वर्णा भयवृद्धये ॥२॥ रक्षसा यत्र दृश्यन्ते ब्राह्मणाश्च विधर्मिणः ॥ ऋतवश्च विपर्य्य स्ता अपूज्यः पूज्यते जनैः ॥ ३ ॥ नक्षत्राणि वियोगीनि तन्महद्भयलक्षणम् ॥ केतूदयोपरागो न च्छिद्रुता शशिसूर्य्ययोः ॥ ४ ॥ ग्रहशक्तिकृति र्यत्र तत्रापि भयमादिशेत् ॥ स्त्रियश्च कलहायन्ते बाला निघ्नन्ति बालकान्॥ ५ ॥ शौलाचारविहीनाश्च मद्यमांसासृतप्रियाः ॥ तथा पाषाणभूयि ष्ठाश्चार्य्यमार्गप्रच्युता द्विजाः ॥६॥ यत्र देशे विजायन्ते तत्र विद्यादुपद्रवम् ॥ उचितैर्नाभिपूर्ज्यन्ते यूपान्नबलिभिः सदा ॥ ७॥ क्रियाणामशुचितानां च विच्छित्तिर्यत्र जायते ॥ अग्नियंत्र न दीप्येत ह्यमानास्तु शान्तिषु ॥ ८ ॥ पिपीलिकास्तु क्रव्यादो यान्ति चातुरतस्तथा ॥ पूर्णकुम्भाः स्त्रवन्ते च हविर्वा विप्रलुप्यते ॥ ९॥ मङ्गल्याश्च गिरो यत्र न श्रूयन्ते समन्ततः ॥ श्वशृगांलारुदती चाथ प्रहसन्ति रुदन्तिवा॥ १०॥ न च देवेषु वर्त्तन्ते यथा वद्ब्राह्मणेषु च ॥ ममेदोषाणि चोच्यन्ते वाद्यन्ते विगुराणि च ॥ ११ ॥ गुरुमित्रसुहृदो यत्र शत्रुवज्जायता जनाः ॥ ब्राह्मणा-सुहृदोऽमात्याअसनो यत्राव मन्यते॥ १२॥ शान्तिमङ्गलहोमेषु नास्तिक्यं यत्र जायते ॥ राजा वा म्रियते तत्र स वा देशो विनश्यति॥१३॥राज्ञो विनाशे सम्प्राप्ते निमित्तानि निबोध मे ॥ ब्राह्मणाम्प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणेक्ष विरुध्यते ॥ १४॥ ब्राह्मणेर्निन्द्यते चापि ब्राह्मणांश्च जिघांसति ॥ न तान्मरति कृत्येषु याचितश्चाभि भूयते ॥ १५॥ रमते निर्दयैश्चेषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥ अपूर्व्वं तु करं लोभात्तथा पातयते जने ॥ १६ ॥ एतेष्वभ्यर्च्ययेच्छक्रं सपत्नीकं द्विजो त्तम ॥ भोज्यानि चैव कार्याणि सुराणां बल्यस्तथा ॥ १७॥ गावश्च देया द्विजपुङ्गवेभ्यो सुवं तथा काञ्चनमम्बरञ्च ॥ होमश्च कार्यः सुरपूजनं च एवं कृते शान्तिमुपैति पापम् ॥ १८॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने उत्पातप्रशमनं नाम चतुश्च त्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः॥१४४॥ राम उवाच ॥ किं तु कृत्यतमं राज्ञस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः॥ राज्यतन्त्रं कथंराज्ञा पालनीयं विपांश्चता॥ १॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सप्तांगस्य च राज्यस्य भावयुक्तैन भूभृता ॥ एतावदेव कर्त्तव्यं राज्ञा तन्त्रं सुगुप्तम् ॥ २ ॥ साम दानं तथा दुर्गं कोशो दण्ड स्तथैव च ॥ मित्रं जनपदश्चैव राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते ॥ ३ ॥ सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य विभ्रक्तंर्निवासयेत् ॥ अहितान्घातयेद्राज्ञा क्षिप्रमेवाविचा रयन् ॥ ४ ॥ सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य वृद्धिः कार्या नृमण्डले ॥ मण्डलेषु च सर्वेषु कर्षणीया महीक्षिता ॥ ५ ॥ राम उवाच ॥ मण्डलानि समा चक्ष्व विजिगीषोर्यथाविधि ॥ यान्याश्रित्य नृपैः कार्यं सन्धिविग्रहचिन्तनम् ॥ ६ ॥ पुष्कर उवाच ॥ आत्ममण्डलमत्राथ प्रथमं मण्डलं

द्वि० खं० अ० १४६

वि० धं० ॥२८३॥

भवेत् ॥ समन्तात्तस्य विज्ञेया रिपवो मण्डलस्य तु ॥ ७ ॥ अधिकृत्याऽभियोक्तुं तु तत्रापि शृणु कल्पनम् ॥ अभियोज्यः स्मृतः शत्रुस्तत्प्रापि
च प्रतीहिता ॥ ८ ॥ तत्परस्तु सुहृज्ज्ञेयो मित्रं मित्रारिपुस्तथा ॥ एतत्पुरस्तात्कथितं पश्चादपि निबोध मे ॥ ९ ॥ पार्ष्णिग्राहस्ततः पश्चात्
तत्सवाक्रन्द उच्यते ॥ आसारस्तु ततोन्यस्त्वाक्रन्दसार उच्यते ॥ १० ॥ जिगीषोः शत्रुशक्तस्य विमुक्तस्य तथा द्विज ॥
निग्रहात्तनुमहे शक्तो मध्यस्थः परिकीर्तितः ॥ ११ ॥ निग्रहस्यानुग्रहे शक्तः सर्वेषामपि यो भवेत् ॥ उदासीनः स कथितो
बलवान्पृथिवीपतिः ॥ १२ ॥ एतावदेव ते राम प्रोक्तं द्वादशराजकम् ॥ नानापि निश्चयः शक्यो वक्तुं मनुजपुङ्गव ॥ १३ ॥ नास्ति
जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ॥ सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १४ ॥ त्रिविधा रिपवः प्रोक्ताः कुल्यानन्तर
कृत्रिमाः ॥ पूर्वः पूर्वो गुरुस्तेषां दुर्भिशक्तितमो मतः ॥ १५॥ अनन्तरोऽपि यः शत्रुः सोऽपि मे कृत्रिमो मतः॥ पाणिग्राहो भवेद्राज्ञा शत्रोर्मित्रा
भियोगितः ॥ १६ ॥ पाणिग्राहमुपायैस्तु शमयेच्च तथा स्वकम् ॥ मित्रेण शत्रोराच्छेद्यं न शंसन्ति पुरातनाः ॥ १७ ॥ मित्रं हि शत्रुतामेति
सामन्तत्वादिनन्तरम् ॥ शत्रुं जिगीषुरुच्छिन्द्व्यात्स्वयं शक्तोति चेद्यदि ॥ १८ ॥ प्रतापवृद्धौ तेनास्य न मित्राज्जायते भयम् ॥ नान्यथा पृथिवीं
जेतुं शक्त्या राम जिगीषुणा ॥ १९ ॥ प्रतापवृद्धिः कर्तव्या तस्माद्राज्ञा यथा तथा ॥ तथास्य नोद्विजेल्लोको विश्वास्यश्च यथा भवेत् ॥ २० ॥
जिगीषुर्धर्मविजयी तथा लोकं वशं नयेत् ॥ यः स्यादधर्मविजयी तस्मादुद्विजते जनः ॥ प्राप्यापि वसुधां कृत्स्नां न चिरं श्रियमश्नुते ॥
॥ २१॥ धर्मेण यज्ञो भवति बुद्धिधर्मेण वृद्धिक्ष तथापन्न ॥ धर्मेण लब्ध्वा वसुधां जितारिर्भुक्ता चिरं नाकमनुप्रयाति ॥२२॥ इति श्रीविष्णुधर्मो
त्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने राज्यमण्डलवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४५ ॥
॥ राम उवाच ॥ ॥ सामभेदौ तथा प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च ॥ दण्डः सुदेशे कथितः परदेशे ब्रवीहि मे ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥
द्विविधः कथितो दण्डः परदेशे पुरातनैः ॥ प्रकाशाप्रकाशश्च तं निबोध द्विजोत्तम ॥२॥ लुण्ठनं ग्रामघातश्च सस्यघातस्तथैव च ॥ चतुर्गेण
दण्डेन परषां च तथा वधः ॥ ३॥ प्रकाशः कथितो दण्डः प्रत्यक्षं वन्दिदीपनम् ॥ अप्रकाशो विषं वह्निर्दूषेश्च पुरुषैर्वधः ॥ ४ ॥ दूषणं
यवसादीनामुदकानां च दूषणम् ॥ रसक्रियाश्च विविधाः सुभगा भेदनादिकम् ॥ ५ ॥ एवमादीनि कार्याणि परचक्रे महीक्षिता ॥ स्वराष्ट्रं
च द्विजश्रेष्ठ दूषणं बलिनामपि ॥ ६ ॥ चत्वार एते कथिताभ्युपायाः प्रधानभूता भुवि पार्थिवानाम् ॥ अतः परं ते कथयामि राम शेषांस्त्वस्ते न

॥२८४॥

मयेरिता ये ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० दण्डप्रणयनवर्णनो नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४६ ॥ पुष्कर उवाच ॥ अभिमन्येत नृपतिर्नेन मम विग्रहे ॥ अनर्थांयानुबन्धः स्यात्सन्धिना च तथा भवेत् ॥ १ ॥ साम लब्धास्पदं चात्र दानं चात्र क्षयार्थकम् ॥ भेदे दण्डोऽनुबन्धः स्यात्तदा पक्षं समाश्रयेत् ॥ २ ॥ अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत् ॥ उपेक्ष्यैव धर्मज्ञ श्रेयसे तत्र सा स्मृता ॥ ३ ॥ उपेक्षाया यत्र तु शक्यमर्थं क्षयव्यवाया समता न तत्र ॥ कार्यं भवेद्ब्राह्मणविद्वहेण लज्जाऽपहारेणाप्यथ सन्धिना वा ॥ ४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रतिपुष्करोपाख्याने उपेक्षावर्णनो नाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४७॥ पुष्कर उवाच ॥ उत्पातैर्बहुजैः कार्यं परस्योद्वेजनं नृपैः ॥ अरातिशिविरस्यात्र वसतिर्यस्य पक्षिणः ॥ १ ॥ स्थूलस्य तस्य पृच्छयर्था हृत्वोल्कां विपुलां द्विज ॥ विसृज्यैतं ततस्तैस्तुल्कापातं प्रदर्शयेत् ॥ २ ॥ अनेनैवत्व मारेण बुद्ध्या निश्चित्य यत्नतः ॥ उत्पातानि तथान्यानि दर्शनीयानि पार्थिवैः ॥ ३ ॥ उद्वेजनं तथा कुर्यात्कूहकैर्विविधैरपाम् ॥ संवत्सरानहार्पक्ष नाशं ब्रूयुः परस्य च ॥ ४ ॥ जिगीषुः पृथिवी राज्ये तेन चोद्वेजयत्परान् ॥ देवतानां प्रसादानि कीर्तनीयानि तस्य तु ॥ ५ ॥ स स्वप्नलाभांश्च तथा जिगीषुः प्रनिकीतयेत् ॥ दुःस्वप्नलाभं च तथा परेषांमिति निश्चयः ॥ ६ ॥ आगतं नो मित्र बलं प्रहरध्वमभीतवत् ॥ एवं ब्रूयाद्वने प्राप्ते मया भग्नाः परे इति ॥ ७ ॥ ह्वग्डाः किलकिलांशब्दं मम शङ्खैस्ततस्तथा ॥ देवान्गृण्हितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति ॥८॥ एवं प्रकारा द्विजवर्य मायाः कार्या नरेन्द्रैररिषु प्रहृष्टैः ॥ मायाहतः शत्रुश्च परस्य शक्यः सुखं हन्तुमदीनसत्त्वः ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्या ने उपाधिवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४८ ॥ पुष्कर उवाच ॥ चतुरङ्गं बलं राजा मायाजालेन दर्शयेत् ॥ महायाथैकतु प्राप्तान्ददर्शयेद्विदोकसः ॥ १ ॥ रक्तवृष्टिश्च संदृश्यां परेषां शिवरं प्रति ॥ छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादांश्च दर्शयेत् ॥ २ ॥ आधितस्तता सन्धिसह्रीनस्तत्त कार्यं भवेद्राम महेन्द्रजालम् ॥ वक्ष्यामि तच्चोपनिषत्सु तुभ्यं योगानि चान्यानि जयावहानि ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इन्द्रजालवर्णनो नामैकोनपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४९ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सन्धिञ्च विग्रहञ्चैव द्वैगुण्यं कथितं बुधैः ॥ यदाश्रित्य तथैवान्यैः षाड्गुण्यं परिकीर्तितम् ॥ १॥ सन्धिञ्च विग्रहञ्चैव यानमासनमेव च ॥ द्वैधीभावं संश्रयं च षाड्गुण्यं परिकीर्ति तम् ॥ २ ॥ पणबन्धः स्मृतः सन्धिर्पकारस्तु विग्रहः ॥ जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्रा विधीयते ॥ ३ ॥ विग्रहेऽपि स्वके देशे स्थितिरासन

वि० ध०
॥२८२॥

द्वि०खं०
अ० १६१

मुच्यते ॥ बलार्धेन प्रमाणं तु द्वैधीभावं तदुच्यते ॥ ४॥ उदासीने मध्यमे वा संश्रयात्संश्रयः स्मृतः ॥ समेन सन्धिमन्विच्छेद्धीनेन च बलीयसः ॥
॥ ५॥ हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा ॥ तत्रापि तस्य पार्ष्णिस्तु बलीयान्न समाश्रयेत् ॥ ६ ॥ आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं
रिपुंयदा ॥ अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान्द्वैधीभावं समाश्रयेत् ॥ ७॥ बलिना निगृहीतस्तु यो मन्येथेन पार्थिवः ॥ संश्रयस्तेन कर्तव्यो गुणानामचषो
गुणः ॥८॥ बहुलक्ष्यव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितम् ॥ बहुलभ्रक्रमः स्यात्तदा राम समाश्रयेत् ॥ ९ ॥ सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात् संश्र-
यम् ॥१०॥ एवं च बुद्ध्वा नृपतिर्गुणानां काले च देशे च तथा विभागे ॥ समाश्रयेद्भागवमर्द्दवाशुमूर्य चैतावदुक्तं नृपतेस्तु कार्यम् ॥ ११ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पाड्गुण्यवर्णनो नाम पश्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६०॥
॥ राम उवाच ॥ ॥ अज्ञाने कर्म मे ब्रूहि राज्ञो राजीवलोचन ॥ यच्च कार्यं नरेन्द्राणां तथा च प्रतिवत्सरम् ॥ १ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥
द्विसूर्हतार्वशपायां रात्रौ निद्रां त्यजेन्नृपः ॥ वेणुवीणामृदङ्गानां पदज्ञानां च निःस्वनैः ॥ २॥ वन्दिनां निःस्वनैश्चैव तथा मङ्गलवादिनाम् ॥
ततः पश्येन्महीपालो गूढांश्च पुरुषांन्निशि ॥ ३ ॥ विश्वापन्ते न ये लोके तदीया इति केनचित् ॥ आयव्ययस्य श्रवणं ततः कार्यं यथाविधि ॥
॥ ४ ॥ देवोत्सर्गं ततः कृत्वा राजा स्नानगृहं व्रजेत्तादृशात्तुभ्यः प्रदोपे तु कल्पसूत्सादिनास्ततः ॥५॥ स्नानं कुर्यात्ततः पश्चाद्दन्तधावनपूर्वकम् ॥
सौषधैर्मन्त्रपूतैस्तु पानीयैर्विधिवैः शुभैः ॥ ६॥ सन्ध्योपास्य प्रयतः कृतजप्यः समाहितः ॥ अनन्यागारं प्रविश्याथ वह्निं पश्येन्नृपो
थसा ॥ ७ ॥ हुतान् सम्यक्ततः कुर्याद्वासुदेवस्य चार्चनम् ॥ दुःस्वप्नशमनं कर्म तत्र कुर्यात्पुरोहितः ॥८॥ स्वयं चोमस्महे वह्नो पवित्रां जुहुया
न्नृपः ॥ तर्पयेदुदकैर्देवान्पितॄंश्च यथाविधि॥ ९॥ दद्याद्विजांतये धेनुं सवत्सां च सकांचनामू॥ शक्त्या घनैः पूजयित्वा दताशीः सततं द्विजैः॥ १०॥
अङ्गुलिस्तस्तः स्रग्वी सुवासाश्चाप्यलंकृतः ॥ दर्पणे च सुखं पश्येत्सुसुवर्णं च सर्पिषि ॥ ११ ॥ आज्यं प्रसन्नं सुरभि यदि स्याद्विज्यो भवेत् ॥
दीयमाने च दुर्बन्धे पतिते च भयं भवेत्॥ १२॥ विकृतं चेन्मुखं पश्येद्राजा मृत्युमवाप्नुयात् ॥ सुभगे च यदा पश्येत्तदा तस्य शुभं भवेत् ॥१३॥
ततस्तु शृणुयाद्राजा सांवत्सरसुखोद्गतम् ॥ दिवसे तिथिनक्षत्रे सर्वाशुभनिवारनम् ॥१४॥ भिषजां च वचः कुर्यात्तत्सव्वारोग्यवर्धनम् ॥ मङ्गला
लम्भनं कृत्वा ततः पश्येद्रुरुन्नृपः ॥१५॥ कृत्याशीर्भिः पञ्चाद्राजा गच्छेत्सभन्ततः ॥ तत्रस्थान्ब्राह्मणान्पश्येदमात्यान्मन्त्रिणस्तथा ॥ १६॥
ततश्चैव महाभाग प्रतीहारनिबोधतः ॥ तत्रेतिहासश्रवणं कुर्यात्किञ्चिद्विचक्षणैः ॥ १७ ॥ ततः कार्यार्थिनां कुर्याद्धर्माधीः कार्यनिर्णयम् ॥ १८॥

॥२८२॥

व्यवहारांस्ततः पश्येत्समो भूत्वारिमित्रयोः ॥ त्यक्ता सभां ततः कुर्यान्मन्त्रं तु सह मन्त्रिभिः ॥ १९ ॥ यत्रास्य कश्चित् मन्त्रं शृणुयान्न कथञ्चन॥ एकेन सह तं कुर्यान्न कुर्याद्बहुभिः सह ॥ २० ॥ न च मूर्खेर्न चानामैस्तथा नादाम्भिकैर्नृपः ॥ मन्त्रं सुविष्ठितं कुर्याद्येनारं न धावति ॥२१॥ राज्ञां विनाशमूलस्तु कथितो मन्त्रविभ्रमः ॥ नाशयेद्धर्महन्मन्त्रः कुप्रयुक्तस्तमन्त्रवत ॥ २२ ॥ मंत्रे सुनिश्चिते सिद्धिः कथिता पृथिवीतलम् ॥ क्रियमाणानि कर्माणि यस्य वेत्ति न कश्चन ॥ २३ ॥ कृतान्येव विजानाति स राजा पृथिवीपतिः ॥ पृथक् च मन्त्रिभिर्मन्त्रं कृतं वै संहितैः पुनः ॥ २४ ॥ विचार्याप्तैस्ततः साधु पश्चात्त्र समाश्रयेत् ॥ प्रज्ञाभिमानी नृपतिर्मन्त्रिवचने रतः ॥ २५ ॥ छिद्रे विनाशमायाति तडान्गमिव काजलम् ॥ आकारगृहने राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता ॥ २६ ॥ आकारैरिङ्गितैः प्राज्ञा मन्त्रं जानन्ति पण्डिताः ॥ सांवत्सरगणौ वैद्यानां मन्त्रिणां वचने रतः॥२७॥ राजा विष्ठितिमाप्नोति चिरं यशसि तिष्ठति ॥ त एवं मृगयासक्तं धारयन्ति विभूषितः ॥२८॥ ह्रीषु माने तथाक्षेपु वृथा ज्यायाश्च भार्गव ॥ करणप्रयने सक्तं हिंसायां च नराधिपम् ॥ २९ ॥ तथा परोक्षनिन्दायां बलवृद्धिप्रहेष्वपि च ॥ अन्येषु चाप्यनर्थेषु प्रसक्तं वारयन्ति तम् ॥ ३० ॥ मन्त्रं कृत्वा ततः कुर्याद्व्यायामं पृथिवीपतिः ॥ रथे नागे तथैवाश्वे खड्गे धनुषि चाप्यथ ॥ ३१ ॥ अन्येषु चैव शस्त्रेषु नियुङ्क्तेषु ततः परम् ॥ पञ्चाशदर्द्धितः स्नातः पश्येद्दिष्णं सुपुजितम्॥३२॥ हुतं च पावकं पश्येद्विप्राश्चपश्येत्पूजितान्॥स्वामिनो दक्षिणाभिश्च पूजितान्भृगुन्दन ॥ ३३॥ ततोऽनुलिप्तः सुरभिः स्रग्वी रुचिरभूषणः ॥ सुवासा भोजनं कुर्याद्धितं च भृगुसातदा ॥३४॥ आत्तं परीक्षितं वर्द्यं मृगपक्षीङ्गितैस्तथा॥ पूर्वं परीक्षितं चान्यैर्जोगुल्पा चाग्निमन्त्रितम्॥३५॥ विषघ्नंश्च मणीन्द्राजा धारयन्वीर्यवर्द्धितान्॥ भुक्त्वा ह्यतीतताम्बूलः परिक्रम्य विशेद्यतः ॥ ३६॥ शयने वामपार्थेन ततः शास्त्राणि चिन्तयेत् ॥ कोष्ठागारायुधागाराणि चाश्वं च वाहनम् ॥ ३७ ॥ योधंश्च दृष्ट्वा चाश्वांश्च ततः सन्ध्यान च पश्चिमा ॥ कार्याणि चिन्तयित्वा च प्रेषयित्वा ततश्चरान् ॥ अन्तःपुरचरो भूत्वा कुङ्कु भुक्ता तथा हितम् ॥ ३८ ॥ सर्वैस्तुवीणापटहरवेण संविशेत् निद्रां कृतपूर्वरक्षाम् ॥ एतद्भारश्यं हि नराधिपानामाजाविके ते कथितं विधानम् ॥ ३९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आजलिको नामैकपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५१ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ राजा तु जन्मलग्ने प्रति मासं समाचरेत् ॥ जन्मनः क्षालनं कर्म यत्तत्पूर्व मयेरितम् ॥ १ ॥ पुष्पस्नानं ततः कुर्यात्प्रीतिमासं नराधिपः ॥ संक्रान्तौ पूजयेत्सूर्य बाल मिन्दुं तथैव च ॥२॥ ग्रहं सम्पूजयद्द्वाजा निर्गतं रविमण्डलात् ॥ अगस्त्यस्योदये कार्या तथा पूजा नराधिपैः ॥ ३॥ पूजयेश्चोत्तरो मासान्युतं

४८

द्वि० सं०
अ० १५१
॥२८३॥

मधुसूदनम् ॥ प्रौष्ठपादामले पक्षेपूजयेच्च शतक्रतुम् ॥४॥ नवम्यामश्वयुक्छुक्ले भद्रकालीं च पूजयेत् ॥ रवौ स्वातिमनुप्राप्ते कुर्यान्नीराजनं तथा॥५॥
संवत्सरात्कोटिहोमं कुर्याच्च घृतकम्बलम् ॥ राज्यसंवत्सरमथो कुर्यात्तद्वृद्धयेनृपः॥६॥ कर्माण्यैतानि नराधिपस्य नित्यानि ते राम मयोदितानि ॥
एतानि कृत्वा विविधैर्नरेंद्रैश्चिरं समाग्रां प्रशास्तिशा॥७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामे प्रति पुष्करोपाख्याने सांवत्सरिक
वर्णनो नाम द्विपञ्चाशदुत्तरशतमोऽध्यायः ॥१५२॥ राम उवाच ॥ कथं हि चतुरो मासान्कार्यं केशवपूजनम् ॥ पार्थिवेन सुरश्रेष्ठ तन्ममाचक्ष्व
पृच्छतः ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ उद्यतेन सदा भाव्यं राज्ञा भृगुकुलोद्वह ॥ आषाढशुक्लपक्षान्ते राजा स्थानमुपाश्रयेत् ॥ २ ॥ अभ्युत्थः परा
नृणां प्रसुतस्येहसर्व्वदम् ॥ तोयोपेतं विषंढं च प्रावृट्कालहतं तथा ॥३॥ यत्रस्थश्च स्वविषयं सर्वं शक्नोति रक्षितुम् ॥ तत्रस्थश्चतुरो मासान्नाज्ञश्च
पोषयेन्नृपः ॥ ४ ॥ स्नेहपानैर्बहुविधैः प्रतिपानैश्च भार्गव ॥ आषाढशुक्लपक्षान्ते दशम्यामूर्द्ध नराधिपः ॥ ५ ॥ उत्सवेन्तु महत्कुर्याद्देवस्य चार्चने
रतः ॥ अर्चायां वा पटे वापि कृतं देवमथार्चयेत् ॥ ६ ॥ देवभोगमयं विष्णुं श्रीसहामग्रिमन्दमम् ॥ बलिभिर्विविधाभिस्तु पुष्पधूपैः सुग
न्धिभिः ॥ ७ ॥ उत्सवं तु महत्कुर्यात्ततः प्रभृत्तिदिनं नृपः ॥ ततः प्रभृति नित्यं स्याद्वासुदेवस्य पूजनम् ॥८॥ सात्वतैर्भागवतैश्चैव सांवत्सरपुरोहितैः ॥
गीतनृत्यैस्तथा देवं विशेषाणान पूजयेत् ॥९॥ अस्मिन्नेव तथा काले कोटिहोमं समाचरेत् ॥ कार्त्तियां तत्समाप्तिस्तु यथा भवति भार्गवा॥ १०॥
शुक्लपक्षामिभागेन्त्य कार्त्तिकस्य ततो नृपः ॥ उत्सवं सुमदत्कुर्याद्देवदेववार्चनं तथा ॥ ११ ॥ वैकुण्ठं पूजयेद्देवमर्चायामथवा पटे ॥ महादानं ततो
दद्यात्श्रेयां दद्यात्तथैव च ॥ १२ ॥ महदानमथ श्लाघ्नां नटानां नर्तकैः सह ॥ यात्राविधानं सकलं तथा कुर्यान्महीपतिः ॥ १३ ॥ एतत्कृत्वा
ततो यात्रा देया भवति पार्थिवैः ॥ शरत्काले गतातंकैः पृथग्भूराथकुञ्जरैः ॥ १४ ॥ एवं च राजा चतुरो हि मासान्पूज्यो भवेद्देववरो हि हर्ता ॥
सन्त्यक्तिचिहं मधुसूदनं च संपूज्य यात्रामिभमतप्रदा स्यात् ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधम्रोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करो-
पाख्याने चातुर्मास्यविधिकथनो नाम त्रिपञ्चाशदुत्तरशतमोऽध्यायः ॥ १५३ ॥ ॥ राम उवाच ॥ शक्रसम्पूजनं कार्यं कथं राज्ञा पुरोत्तम ॥
सम्यग्भाद्रपदे मासि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ असुरैस्तु सुरा भग्नाः पुरा युद्धे भृगूत्तम ॥ ब्रह्माणं शरणं
जग्मुः सर्वभूतहिते रतम् ॥ २ ॥ ते तु मूढाः सुराः सर्वे निर्जिता दानवैर्भृवम् ॥ तानुवाच ततो ब्रह्मा क्षीरोदे मधुसूदनम् ॥ ३ ॥
गच्छध्वं सहिताः सर्वे स वः श्रेयः करिष्यति ॥ एवमुक्ता सुराः सर्वे क्षीरोदे केशवं ययुः ॥ ४ ॥ ददृशुश्च तदा देवं वासुदेवं जगद्गुरुम् ॥

अमृतात्माथमेघाभं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ५ ॥ तुष्टुवुश्च महाभागं त्रिदशास्तं पुनःपुनः ॥ सर्वेशामीश्वरं देवं भुवनस्यैककारणम् ॥ ६ ॥ देवा ऊचुः ॥ नमस्ते पुण्डरीकाक्ष शरणागतवत्सल ॥ देवारिबलदर्पघ्न त्रिदशेन्द्रसुखप्रद ॥ ७ ॥ चामीकराभमवसन तार्क्ष्यप्रवरकेतन ॥ शेषपर्यङ्कशयन लक्ष्मीहृदयवल्लभ ॥ ८ ॥ सुरासुरशिरोरत्ननिघृष्टचरणाम्बुज ॥ उत्निद्रचारुकमलविराजितकराम्बुज ॥ ९ ॥ स चैकदेव भगवानस्माकमसुरैर्भ वान् ॥ गतिस्तेन स्म सम्प्राप्ता दैत्यभ्रान्तास्त्वदन्तिकम् ॥ १० ॥ प्रसीद देवदेवेश जहि तानसुराधमान् ॥ येऽस्माकं देवदेवेश पीडयन्ति सदा व तु ॥ ११ ॥ भगवानुवाच ॥ ध्वजमेतं प्रदास्यामि भवतामारिनाशनम् ॥ दृष्टमात्रेण येनेह विद्रविष्यन्ति दानवाः ॥ १२ ॥ श्रीपुष्कर उवाच ॥ एवमुक्त्वा ध्वजं ददौ विष्णुरुत्तमम् ॥ सौवर्णशृङ्गोच्छ्रितं दिव्यं शक्रध्वजमिति श्रुतम् ॥ १३ ॥ तमादाय सुराः सर्वे प्रययुर्दानवालयम् ॥ देवाद्युपगताञ्छ्रुत्वा दानवा निर्ययुस्ततः ॥ १४ ॥ सुसन्नद्धबलाः सर्वे प्रगृहीतायुधास्तथा ॥ दृष्ट्वा देवबलं ते च शक्रकेतुविराजितम् ॥ १५ ॥ तत्ते जसा महाभाग मूर्च्छीभूताः क्षणेन तु ॥ मूर्च्छितांस्तु ततो दैत्यान्दिशोविदिशिनिपातिताः ॥ १६ ॥ केचिद्गता दिशो जग्मुस्समूहे विविशुस्ततः ॥ ततो लब्धजयः शक्रः पूजयामास तं ध्वजम् ॥ १७ ॥ पूजयित्वा नृपतये वसवे प्रददौ तदा ॥ गर्गोक्तेन विधानेन तं च पूजितवान्वसुः ॥ १८ ॥ तेनास्य तुष्टो मघवानिदं वचनमब्रवीत् ॥ इन्द्र उवाच ॥ येऽन्ये भूमिपाः श्रेष्ठाः शक्रध्वजमहोत्सवम् ॥ १९ ॥ अद्य प्रभृति धर्मज्ञ करिष्यन्ति समाहिताः ॥ तेषां तु विविधा वृद्धिर्भविष्यति सदा द्विज ॥ २० ॥ दुर्भिक्षं मरको व्याधिः परचक्रभयं तथा ॥ सर्वाण्येतानि नश्यन्ति कृते शक्रध्वजोत्सवे ॥ ॥ २१ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ततः प्रभृति राजानो राम शक्रमहोत्सवम् ॥ कुर्वन्ति गर्गकथितं सर्वभयविनाशनम् ॥ २२ ॥ धन्यं यशस्यं रिपुनाशकारि कीर्तिप्रदं धर्मफलप्रदं च ॥ कार्यं नरेन्द्रैर्विजयाय यत्नाच्छक्रोत्सवं तत्कथयामि तुभ्यम् ॥ २३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शक्रध्वजोत्पत्तिवर्णनो नाम चतुःपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५४ ॥ पुष्कर उवाच ॥ शिबिरात्पूर्वदि ग्भागे भूमिभागे तथा शुभे ॥ प्रागुदक्प्रवणे देशे शक्रार्थं भवनं शुभम् ॥ १ ॥ वासोभिः शयनैः शुद्धैर्नानारंगैस्तथैव च ॥ ततः शक्रध्वजस्थानं मध्ये संस्थाप्य यत्नतः ॥ २ ॥ मघवन्तं पटे कुर्यात्तस्य भागे तु दक्षिणे ॥ ३ ॥ वामभागे पटे कुर्यादृद्धीं देवीं तथैव च ॥ प्रतिष्ठापादसिते पक्षे प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥ ४ ॥ तयोस्तु पूजा कर्तव्या सततं वसुधाधिपैः ॥ वनप्रवेशविधिना शक्रयष्टिं ततो नृप ॥ ५ ॥ आनयेद्गोरथेनाथ वायवैः

१ 'घटम्' इत्यपि पुस्तकान्तरे पाठः ।

पुरुषेष्वथ ॥ अर्जुनस्यार्जकणैस्य प्रियकस्य वचस्य च ॥ ६ ॥ सुदारुणश्च तथा तथैवोदुम्बरस्य च ॥ चन्दनस्यथ वा राम पद्मकस्याथ वा यदि ॥ ७ ॥ अलाभे सर्वकाष्ठानां यष्टिं कुर्वीत वैणवीम् ॥ सुवर्णनद्धां घर्मांज्ञ तां च सम्यक्प्रवेशयेत् ॥८॥ प्रौष्ठपादसिते पक्षे अष्टम्यां रिपुसूदन ॥ क्रमप्रमाणा विज्ञेया शक्रयष्टिरितो नृप ॥९॥ चतुर्भिरङ्गुलैर्हीना साचे भवति शर्मदा ॥ अष्टाधिश्र्व तथा मूले छित्वा तोये यथा क्षिपेत् ॥ १० ॥ यायादुद्धृत्य नगरं सम्यग्वेप प्रवर्तते ॥ तस्याः प्रवेशे नगरं पताकाध्वजमालि च ॥ ११ ॥ सिक्तराजपथं कुर्यान्माल्यालङ्कृतबालकम् ॥ नटनर्तकसङ्कीर्णं तथा पूजितदैवतम् ॥ १२ ॥ सम्पूजितगृहं राज्ञः तथा पूजितवानरम् ॥ पौरैरनुगतो राजा सुवेशैः फलपाणिभिः ॥१३॥ अष्टम्यां वाद्यघोषेण तां तु यष्टिं प्रवेशयेत् ॥ प्राक्संस्थास्तां ततः कुर्याद्वैण्वैः संच्छादितां शुभैः ॥ १४ ॥ पूजितां पूजयेत्तान्तु यावत्सा द्वादशीफलम् ॥ एकादश्यां सोपवासो नृपः कुर्यात्प्रजागरम् ॥ १५ ॥ संवत्सरंण सहितो मन्त्रिणा सपुरोधसा ॥ रात्रौ जागरणं कार्यं नागरेण जनेन तु ॥ १६ ॥ स्वानयेत्तान् महाभाग देवा प्रक्ष्या तथा मधु ॥ पूजयेन्मृत्यगीतेन रात्रौ शक्रं नराधिपः ॥ १७ ॥ द्वादश्यां तु शिरःस्नातो नृपतिः प्रयत स्ततः ॥ यन्त्रेणोत्थापनं कुर्याच्छक्रकेतोः समाहितः ॥ १८ ॥ सुयंत्रितं तु तं कुर्याद्दृढं स्तम्भचतुष्टयम् ॥ पूजयेन्मन्त्रमन्त्राणां गन्धमाल्यान्नसम्प दा ॥ १९ ॥ नित्यं च पटयोः पूजां याष्टिपूजां च कारयेत् ॥ बलिभिस्तु विचित्राभिस्तथा ब्राह्मणपूजनैः ॥२०॥ नित्यं च जुहुयान्मन्त्रान्पुरोधाः शक्रदैवत्यान् ॥ नित्यं नृत्येन गीतेन तथा शक्रं च पूजयेत् ॥ २१ ॥ द्वादश्यां पूजयेद्राजा ब्राह्मानान्धनसंचयैः ॥ विशेषेण च धर्मज्ञ सांवत्सर पुरोहितौ ॥ २२ ॥ उत्थाने च प्रवेशे च शक्रस्यायुरलापिचः ॥ वट्यमाणेन मन्त्रेण कालवित्सपुरोहितः ॥ २३ ॥ पूजयित्वैतं केतुं धूपैर्विविधै रपि ॥ छत्रेण च तथा वस्त्रैर्माल्यादामैस्तथैव च ॥ २४ ॥ एवं सम्पूजयन्नृपम तदा दिनचतुष्टयम् ॥ पञ्चमे दिवसे प्राप्ते शक्रकेतुं विसर्जयेत् ॥ २५॥ पूजयित्वा महाभाग बलेन चतुरङ्गिणा ॥ नीत्वा करीन्द्रैर्विख्यातयं ततो नद्यां प्रवाहयेत् ॥ २६ ॥ वाद्यघोषेण महता संगीते तत्र कीर्तितम् ॥ पौरा जानपदास्तत्र : क्रीडां कुर्युस्तदाम्भसि ॥ उत्सवं च तथा कार्य जलक्रीडारतैनैरैः ॥ २७ ॥ एतद्विधानं नृपतिस्तु कृत्वा प्राप्नोति वृद्धिं धनवाहनानाम् ॥ नाशं तथा शत्रुगणस्य राम महत्प्रसादं त्रिदशाधिपनाथच ॥ २८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शक्रध्वजोत्सववर्णनो नाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५६ ॥ ॥ छ ॥ पुष्कर उवाच ॥ इन्द्रध्वजशिरो भज्येत्पतिद्वन्द्वध्वजो यदि ॥ भज्यते शक्राध्विषां नृपतेर्नियतं वधः ॥ १ ॥ यन्त्रभङ्गे तथा ज्ञेयं रज्जुच्छेदे तथैव

च ॥ मातङ्गायास्तथा भङ्गे परचक्रे भयं द्विज ॥ २ ॥ दिव्यान्तरिक्षभौमाः स्युरुत्पातास्तत्र वै यथा ॥ तेषां तीव्रतमं ज्ञेयं फलमप्यन्तदारु- णम् ॥ ३ ॥ निलीयेते चेत्क्रव्यादः शक्रयष्टौ यदा द्विज ॥ राजा वा म्रियते तत्र स वा देशो विनश्यति ॥ ४ ॥ इंद्रध्वजोपकरणं यत्किंचि- द्द्विजसत्तम ॥ विनश्यति तदा ज्ञेया पीडा नगरवासिनाम् ॥ ५ ॥ इंद्रध्वजनिमित्ते तु प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् ॥ इन्द्रयागं पुनः कुर्यात्सौवर्णे- नेन्द्रकेतुना ॥ ६ ॥ राज्यं दत्त्वा च गुरवे बन्धनानि प्रमोचयेत् ॥ सप्ताहं पूजयित्वा च ध्वजं दद्याद्द्विजातिषु ॥ ७ ॥ शान्तिश्चैन्द्री भवेत्कार्या यष्टव्यश्च पुरन्दरः ॥ महाभोज्यानि कार्याणि ब्राह्मणानां दिनेदिने ॥ ८ ॥ गावश्च देया द्विजमुख्येभ्यो हिरण्यवाससांर्जतः सम्भृताः ॥ एवं कृते शान्तिमुपैति पापं वृद्धिस्तथा स्यान्नृपतेर्द्विपस्य ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इन्द्रध्वज- निमित्तशमनवर्णनो नाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६६॥ राम उवाच ॥ शक्रोच्छ्रये तु यान्मन्त्रान्सोपवासो नृपः पठेत् ॥ तानहं श्रोतुमि- च्छामि सर्वधर्मभृतां वर ॥१॥ पुष्कर उवाच ॥ शृणु मन्त्रानिमान्सम्यक्सर्वकल्मषनाशनान् ॥ प्रति शक्रध्वजोच्छ्राये यः पठन्जयते नृपः ॥२॥ त्वामिन्द्र जितामित्र बुद्ध्यान्धाप्यवकाशास्तन ॥ देवैश्च महाभाग त्वं हि वर्धिष्णुतां गतः॥३॥त्वं प्रभुः शाश्वतोऽक्षय्य सर्वभूतहिते रतः॥ अनन्तरतेजो विरजो यशोविजयवर्धनः ॥ अप्रधृष्यस्त्वं प्रभुर्नित्यंस्तुतस्त्वं सुरपूजित ॥ ४॥ ब्रह्मा स्वयंभगवाञ्छर्वलोकेपितामहः ॥ रुद्रः पिनाकधृक्हन्ताश्वतस्त्वदर्थं यत्नमास्थि- तः ॥ ५ ॥ योगस्य नेता कर्ता च तथा विष्णुरुरुक्रमः ॥ तेजस्ते वर्धयन्त्येते नित्यमेव महाबलाः ॥ ६ ॥ अनादिनिधनो देवो ब्रह्मा सदा सनातनः ॥ अग्निरस्तेजोमयो भागो रुद्रात्मा पार्वतीसुतः ॥ ७ ॥ कार्त्तिकेयः शक्तिधरः पङ्कजश्च गदाधरः ॥ शतं वरेण्यो वरदस्तत्स्तेजो वर्धयन्तां विभुः ॥ ८ ॥ देवः सेनापतिः स्कन्दः सुरवरपूजितः ॥ आदित्या वसवो रुद्राः साध्या देवास्तथाश्विनौ ॥ ९ ॥ भृगुरङ्गिरसश्चैव विश्वेदेवा मरुद्गणाः ॥ लोकपालास्तथैव चन्द्रः सूर्योऽनलोऽनिलः ॥ १० ॥ देवाश्च ऋषयश्चैव यक्षगन्धर्वराक्षसाः ॥ समुद्रा गिरयश्चैव नद्यो भूतानि यानि च ॥ ११ ॥ तेजस्तपांसि सत्यं च लक्ष्मीः श्रीः कीर्तिरेव च ॥ प्रवर्धयन्तु ततोऽद्य जय शक्र शचीपते॥ १२॥ तव चापि जयन्नित्यं त्विह संवर्धते शुभम् ॥ प्रसीद राज्ञां विप्राणां प्रजानामपि सर्वशः ॥ १३ ॥ तव प्रसादात्पृथिवी नित्यं सस्यवती भवत् ॥ शिवं भवतु निर्विघ्नं शम्यतामतिरीतयो भृशम् ॥१४ ॥ नमस्ते देवदेवेश नमस्ते बलसूदन ॥ नमुचिघ्न नमस्तेऽस्तु सहस्राक्ष शचीपते ॥ १५ ॥ सर्वेशामेव लोकानां त्वमेका परमा गतिः ॥ त्वमेव परमः प्राणः सर्वस्यास्य जगत्पते ॥ १६ ॥ पाशो ह्यसि पयः सङ्घ त्वमनलं पुरन्दर ॥ त्वमेव मेवस्त्वं वायुस्त्वमग्निर्विद्युतोऽम्बरे ॥ १७॥

वि० ध० ॥२८४॥

द्वि० खं० अ० ५० ॥२८५॥

त्वमग्न मेघविविक्तास्त्वममेघाहुः प्रकर्षणमात्वं वज्रमतुलं घोरं घोषवांस्त्वं वलाहकः ॥ १८ ॥ स्रष्टा त्वमेव लोकानां संहर्ता चापराजितः ॥
त्वं ज्योतिः सर्वलोकानां त्वमादित्यो विभावसुः ॥१९॥त्वं महद्भूतमश्चर्यं त्वं राजा त्वं सुरोत्तमः ॥ त्वं विष्णुस्त्वं सहस्राक्षस्त्वं देवस्त्वं परापत्मा॥
॥ २०॥ त्वमेव चामृतं देवस्त्वं मोक्षः परमादितिः ॥ त्वं मुहूर्तः स्थितिरूस्त्वं च लवस्त्वं च पुनः क्षणः॥२१॥ शुक्लस्त्वं बहुलश्चैव कला काष्ठा त्रुटि
स्तथा ॥ संवत्सस्तवो मासा राजन्यश्च दिनानि च ॥२२॥ त्वमुत्तमा गिरिचरा वसुंधरा सभास्करं तिमिरमम्बरं तथा ॥ सहोदधिः सतिमिंगिल
स्तथा सहोर्मिवान्वहुमकरो झषाकुलः ॥२३॥ महद्यशास्त्वमिह सदा च पूज्यसे महर्षिभिर्मुदितमना महर्षिभिः ॥ अभिष्टुतः पिबसि च सोममध्वरे
हुतान्यपि च हवींषि भृतये ॥ २४ ॥ त्वं विप्रैः सततमभिह्वयेसे फलार्थं मेधार्थेष्ववृत्सु वलीय गीष्यसे त्वम् ॥ त्वद्वेतोर्त्तजनपरायणा द्विजेन्द्रा
वेदाङ्गान्याधिगमयन्ति सर्ववेदैः ॥ २५ ॥ वज्रस्य भर्ता भुवनस्य गोप्ता वृत्रस्य हन्ता नमुचेर्निहन्ता ॥ कृष्णे वसानो वसने महात्मा सत्यानृते यो
विविनक्ति लोके ॥२६॥ यं वाजिनं गर्भमपां पुराणां वैश्वानरं वाहनमभ्युपेति ॥ नमः सदाऽस्मै त्रिदिवेश्वराय लोकत्रयेशाय पुरन्दराय ॥ २७ ॥
अजोऽव्ययः शाश्वत एकरूपो विष्णुर्वराहः पुरुषः पुराणः ॥ त्वमन्तकः सर्वहरः कृशानुः सहर्षषीणां शतमन्युरिन्द्रयः ॥ २८ ॥ कविं सतामजिं
त्रातारमिन्द्रं सवितारं सुरेशम् ॥ हृदयामिश्रकं वृत्रहणं सुषणमस्माकं वीरा उत्तरे भवन्तु ॥ २९ ॥ त्रातारमिन्द्रिन्दूयकारणमज्जमग्निप्रथायं च
हिरण्यगर्भम् ॥ लोकेश्वरं देववरं वरेण्यं चानन्दरूपं प्रणतोस्मि नित्यम् ॥ ३० ॥ इमं स्तवं देववरस्य कीर्तयेन्महात्मनास्त्रिदशापतेः पुसंयतः ॥
अवाप्य कामान्मनसोभिरामान्स्वर्लोकमायाति च देहमर्दे ॥ ३१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०पृ० शक्रस्तववर्णनो नाम सप्तपञ्चा-
शदुत्तशततमोऽध्यायः ॥ १५७ ॥ राम उवाच ॥ विधिना पूजयेत्केन भद्रकालीं नराधिपः ॥ नवम्यामाश्विने मासि शुक्लपक्षे नरोत्तम ॥ १ ॥
पुष्कर उवाच ॥ पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे शिविरात्सुमनोहरे ॥ भद्रकालीगृहं कुर्याच्चित्रवस्त्रैरलंङ्कृतम् ॥ २॥ भद्रकालीं पटे कृत्वा तत्र सम्पूजयेद्द्विज ॥
आश्विने शुक्लपक्षे तु अष्टम्यां प्रयत्नस्ततः॥ ३॥तैलेवाधूपधर्माद्यं छत्रं केतुं च पूजयेत् ॥ राजलिङ्गानि सर्वाणि तथैवास्त्राणि च पूजयेत् ॥४॥पुष्पैर्गन्धैः
फलैर्भक्ष्यैर्भोज्यैश्च सुमनोहरैः ॥ बहुभिश्च विचित्राभिः प्रेक्षादानैस्तथैव च ॥५॥ रात्रौ जागरणं कुर्यात्तथैव वसुधाधिपः ॥ एवं संपूजयेद्देवी वरदां भक्त-
वत्सलाम् ॥६॥ कात्यायनीं कामगमां वररुपां वरप्रदाम् ॥ पूजितां सर्वकामैश्च सा युङ्क्ते वसुधाधिपम् ॥७॥ एवं हि सम्पूज्य जगत्प्रधानं यात्वा तु देया

१ 'कार्या' इति पाठान्तरं पुस्तकान्तरे ।

वपुश्चाधिपेन ॥ प्राप्नोति सिद्धिं परमां महेशो जनस्तथान्योऽपि हि वित्तशक्त्या ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने भद्रकालीपूजा नामाष्टपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५८ ॥ राम उवाच ॥ नीराजनविधिं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि सत्तम ॥ कथं कार्यो नरेन्द्रस्य शान्तिं नीराजने प्रभो ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे नगरात्सुमनोहरे ॥ विस्तीर्णं कारयेद्राजा भमनोहरमाश्रयम् ॥ २ ॥ कटैर्गृतं कुशास्तीर्णं पताकाध्वजशोभितम् ॥ तोरणत्रितयं तत्र प्राङ्मुखं कारयेच्छुभम् ॥ ३ ॥ कार्यं षोडशहस्तं तु तोरणं तु समुच्छ्रितम् ॥ वैपुल्यं दशहस्तं तु तत्र कार्यं भृगूत्तम ॥ ४ ॥ तोरणाद्दक्षिणे भागे तत्र कार्यं सभाश्रयम् ॥ देवतानां भवेत्तत्र तथामिहवनं क्रिया ॥ ५ ॥ अष्टहस्तायतोत्सेधंचतुलुकानां तु वामतः ॥ कार्यं भवति शुष्काणां कूटं भृगुकुलोद्वह ॥ ६ ॥ पञ्चरङ्गिकसूत्रेण शतग्रन्थिं मनोरमाम् ॥ मध्यमे तोरणे कुर्याच्छत्रपाशौ तु मध्यमाम् ॥ ७ ॥ छादयित्वा कुरैस्तां तु बुद्धा संछादयेत्पुनः ॥ तस्याश्च लंघनं वर्ज्यं प्रयत्नात्सर्वजन्तुभिः ॥ ८ ॥ न लंघिता सा यावत्स्यात्प्रथमं राजहस्तिना ॥ चित्रां त्यक्त्वा यदा स्वातिं सविता प्रतिपद्यते ॥ ९ ॥ ततः प्रभृति कर्त्तव्या यावत्स्वाती रविः स्थितः ॥ आश्रमे प्रत्यहं देवाः पूजनीया द्विजोत्तम ॥ १० ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च शम्भुश्च शक्रश्चैव वानलानिलौ ॥ विनायकः कुमारश्च वरुणो धनदो यमः ॥ ११ ॥ विश्वान्देवान्महाभाग उच्चैःश्रवसमेव च ॥ अष्टौ महागजाः पूज्यास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १२ ॥ कुमुदैरवणौ पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः ॥ सुप्रतीकाञ्जनौ नील एतेऽष्टौ देवयोनयः ॥ ॥ १३ ॥ पूजा कार्या ग्रहक्षाणां तथैव च पुरोधसा ॥ ततस्तु जुहुयादग्नी पुरोधाः सुसमाहितः ॥ १४ ॥ यथाभिमतदेवानां मन्त्रैस्तल्लिङ्गसंज्ञकैर्मा ॥ तथा च मन्त्रहीनानां प्रणवेन महासुज ॥ १५ ॥ समिधः क्षीरवृक्षाणां तथा सिद्धार्थकानि च ॥ घृतं तिलांश्च धर्मज्ञ तथा चैवाक्षतानि च ॥ १६ ॥ हुत्वा च कलशान्कुर्यात्साङ्गानगन्धसंयुतान् ॥ पूजितान्माल्यगन्धैश्च वनस्पतिविभूषितान् ॥ १७ ॥ पञ्चरङ्गिकसूत्रेण कुर्याद्बद्धांस्तथा ॥ भद्राशालिसिद्धार्था वचाकुष्ठप्रियङ्गवः ॥ १८ ॥ तोरणात्पश्चिमे भागे कलशैः पूर्वकल्पितैः ॥ ततः संस्नापनीयाः स्युर्मन्त्रपूतेनर्ज्योत्तमैः ॥ १९ ॥ तुरंगाश्च महाभाग चाम्लकृत्य ततस्तु तान् ॥ ततोऽभिषेचनागस्य तथा तत्तुरगस्य च ॥ २० ॥ अन्नपिण्डं ततो देयमभिमन्त्र्य पुरोधसा ॥ तस्याभिनन्दने राज्ञो विनयः परिकीर्त्तितः ॥ २१ ॥ त्यागे च तस्य विज्ञेयं महद्भयमुपस्थितम् ॥ निष्क्रामयेत्तोरणस्तु ततो हि प्रथमं गजान् ॥ २२ ॥ तत्रापि प्रथमं राम अभिषिच्य गजोत्तमम् ॥ तस्याग्रतौ शतपाशीं तु नरः पञ्चनखोऽपि वा ॥ २३ ॥ अथ हन्यो लेघयेतां राज्ञो मरणमादि

वि० पृ० ॥२८५॥

द्वि० खं० भ० १६०

शेत् ॥ दुर्भिक्षं तत्र विज्ञेयं गोवधैरोषधैश्व लंधने ॥ २४ ॥ छेदयेद्वामपादेन यदि तां नृपकुञ्जरः ॥ राजा पुरोहितामात्यराजपुत्रहितं भवेत् ॥२५ ॥
राज्ञस्तु मरणं ब्रूयाद्धर्मं यदापरः ॥ राज्ञोपि जयमाचष्टे लंघनेनक्षिणेन ताम् ॥ २६ ॥ राजहस्तिनि निष्क्रान्ते सा त्वया दु'स्यात्तथा भवेत् ॥
निष्क्रामयुस्ततः सर्वेः प्राङ्मुखास्तोरणैर्गजाः ॥ २७ ॥ ततोह्याः सुमहाभाग ततस्तु नृपसत्तम ॥ ततश्छत्रं ध्वजं चैव राजलिङ्गानि यानि च ॥
॥ २८ ॥ आश्रमे तानि संस्थाप्य पूजयेदायुधानि च ॥ पश्चाद्गुक्तसूत्रेण यास्ताः प्रतिसराः कृताः ॥ २९ ॥ ह्व्याहूयैतिमन्त्रेण निबन्धनीया
त्पुरोहितः ॥ सर्वेषां नृपनागानां तुरगाणां च भार्गव ॥ ३० ॥ स्याद्देहेषु ततो नेया कुञ्जरास्तुरगैः सह ॥ स्वातिस्थः सविता यावत्तावच्छय्यासु
संस्थितान् ॥ ३१ ॥ पूजयेत्सततं राम नाकोरेशन च ताडयेत् ॥ राजचिह्नानि सर्वाणि पूजयेदाश्रमे सदा ॥ ३२ ॥ पूजयेद्गरुडं नित्यं तथापु
विधिषद्द्विज ॥ भूतेज्या च तथा कार्या रात्रौ बलिभिस्तैः ॥ ३३ ॥ आश्रमे रक्षणार्थं स्यात्पुरुषैः शस्त्रपाणिभिः ॥ वसेत्तापसश्रमे नित्यं संवत्स
पुरोहितो ॥ ३४॥ अश्वांश्वयनांश्व तथा नागमिभग्वरः ॥ दक्षिणेतरतैस्तथा भव्यं ब्रूयाचारिमिरैव चा॥३५॥स्यात्के त्वचा पदा सूर्यो विरागवां प्रति
पद्यतो ॥ अलंकुर्याद्दिनं तस्मिन्वाहनांश्व विशेषतः ॥ ३६॥ पूजिता राजलिङ्गाश्च कर्तव्या नरहस्तगाः॥हस्तिनं तुरगं छत्रं खङ्गं वा पञ्चदुन्दुभिम् ॥३७॥
ध्वजं पताकां चर्मङ्ग काल्ज्ञासर्वसमन्वितम् ॥ अभिनन्द्य ततः सर्वाञ्कुर्याऽकुञ्जरगांतथा॥३८॥कुञ्जरेणोपरिग्यो स्यात्सं वत्सरपुरोहितौ ॥ अश्वमेव
प्रधानश्च तथा नागोमिशष्वरः ॥ ३९ ॥ ततोऽभिमन्त्रितं राजा रथाश्वं तुरगं रय ॥ निष्क्रम्य तोरणे नागामभिमन्त्र्य समाहरेत् ॥ ४० ॥ तोणेन
विनिष्क्रम्य कुर्यात्सुविखर्ज्जनम् ॥ बलि विर ज्य विविधाङ्गा कुक्कुटैर्मृगैः ॥४१॥ र्शनरैर्म डूतः सर्वैर्विज्यमानश्व चामरैः ॥ उल्लूकानां च निचयाश्चा
दीपमभनन्तरम् ॥ ४२ ॥ राजा प्रदक्षिणां कुर्यान्निवारण-समान्वितः ॥ ४३ ॥ चतुराङ्गबलोपेतः सर्वसैन्यसमन्वितः ॥ ईन्डादिकर्लोकला
शब्दैः सर्ववादित्रनिःस्वनैः ॥ ४४ ॥ वल्गितेश्च पदातीनां हयानां स्तुडलोत्पत ॥ एवं कृत्वा गृहं गच्छेद्राजा सैन्यपुरःसरः ॥ ४५ ॥ जनं
सम्पूज्य च गृहात्सत्त्वम्व विसर्जयेत् ॥ ईन्द्वादिर्लोकासाहित्ये कर्तव्या व धाधिपैः ॥ क्षम्या वृद्धिकरी राज्ञ नशत्रूआशविनाशिन् ॥ ४६॥ धन्या
यशस्या रिपुनाशनी च सुखावहा शान्तिरुत्तमा ॥ ॥ कार्यो नृपे राष्ट्र वं डिते लोः स्वयमेतत् मनुवोरे ॥ ४७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे
द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने नीराजनान्तिकवर्णनो नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ १४९ ॥ ॥ छ ॥
राम उवाच ॥ छत्रश्व केतुकरिणां पताका खड्गचर्मणाम् ॥ तथा डुन्दुभिवाद्यानां सिद्धि पुन्नामनामक ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ शृणु मन्त्रांस्तथा

॥२८५॥

ऋषिर्भगवान्पराशरः ॥ गालवाय पुरोवाच सर्वधर्मभृतां वरः ॥ २ ॥ पराशर उवाच ॥ यथाऽम्बुदश्छादयति शिवायेमां वसुन्धराम् ॥ तथाच्छा-
दय राजानं विजयारोग्यवृद्धये ॥ ३ ॥ इति च्छत्रमन्त्रः ॥ पराशर उवाच ॥ गन्धर्वकुलराजस्त्वं मा भूयाः कुलदूषकः ॥ ब्रह्मणः सत्यवाक्येन
सोमस्य वरुणस्य च ॥ ४ ॥ प्रभावञ्च हुताशस्य भवस्य त्वं तुरङ्गम ॥ तेजसा चैव सूर्यस्य सुनीत्या तपसां तथा ॥ ५ ॥ रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण
पवनस्य बलेन च ॥ स्मर त्वं राजपुत्रोऽसि कौस्तुभं च मणिं स्मर ॥ ६ ॥ यां गतिं ब्रह्महा गच्छेद्विप्रहा मातहा तथा ॥ भूम्यर्थेऽनृतवादी च क्षत्रि-
यश्च पराङ्मुखः ॥ ७ ॥ सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्द्यावापृथ्व्यान्वितं जगत् ॥ व्रजेदेतां गतिं क्षिप्रं तद्य पापं भवेत्तव ॥ ८ ॥ विक्रीतिं यदि गच्छेत्त्वं
युद्धेऽध्वनि तुरङ्गम ॥ रिपून्विजित्य समरे सहभ्रा सुखी भव ॥ ९ ॥ इत्यश्वमन्त्रः ॥ पराशर उवाच ॥ शत्रुकेतो महाबीर सुपर्णस्तरसुताश्रितः ॥
पतत्रिराड् वैनतेयस्तथा नारायणध्वजः ॥ १० ॥ काश्यपेयोऽमृतहर्ता नागारेर्विष्णूवाहनः ॥ अप्रमेयो दुराधर्षो रणे चैवारिसूदनः ॥ ११ ॥
गरुत्मान्मारुतगतिः त्वयि सन्निहितः स्थितः ॥ साश्वम्बाणैयोधनांश्चाक्षकं महद्विपून् ॥ १२॥ इति ध्वजमन्त्रः ॥ पराशर उवाच ॥ कुमुदै-
रावणौ पद्मः पुष्पदन्तोथ वामनः ॥ सुप्रतीकोऽञ्जनो नील एतेऽष्टौ देवयोनयः ॥ १३ ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च घनात्यष्टौ समाश्रिताः ॥ भद्रो
मन्द्रो मृगश्चैव गजः संकीर्ण एव च ॥ १४ ॥ वनेवने प्रसूतास्ते स्मर योनिं महागजा ॥ पान्तु त्वां वसवो रुद्रा आदित्याः समारुद्गणाः ॥ १५ ॥
भर्तारं रक्ष नागेन्द्र समयः प्रतिपाल्यताम् ॥ अवाप्नुहि जयं युद्धे गमने स्वस्ति नो ब्रूअ ॥ १६ ॥ त्रास्ते सोमाहूतो विष्णूस्तेजः सूर्योऽथ्विनोडिन-
लात् ॥ स्थैर्य मेरोजयं रुद्राद्यशो देवात्पुरन्दरात् ॥ १७ ॥ युद्धे रक्षन्तु नागस्त्वां दिशश्च सह देवतैः ॥ अश्विन्यां सह गन्धर्वा पान्तु त्वां सर्वतः
सदा ॥ १८ ॥ इति हस्तिमंत्रः ॥ पराशर उवाच ॥ हुतभुग्भववो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः ॥ नागाकिन्नरगन्धर्वयक्षरक्षोगणग्रहाः ॥ १९ ॥
प्रमथास्तु सहादित्यैर्भूतेशो मातृभिः सहः ॥ शक्रस्सेनापतिः स्कन्दो वरुणाश्चाश्रितस्त्वयि ॥ २० ॥ प्रदहन्तु रिपन्सर्वानाज्ञा विजयमिच्छतु ॥
यानि प्रयुक्तान्यरिभिर्धृष्णानि समन्ततः ॥ २१ ॥ पतन्तुपरिश्रूणां हतानि तव तेजसा ॥ कालनेमिरिवेद्यद्वच्च त्रिपुरपातने ॥ २२ ॥ हिरण्य-
कशिपोर्यद्वद्ये च सर्वारेषु च ॥ शोभितासि तथैवाद्य शोमस्व समरं स्मर ॥ २३ ॥ नीलाऽञ्छितानिमान्दृष्ट्वा नश्यंत्याशु नृपारयः ॥ व्याधिभिर्वि-
विधेर्घोरैः शत्रैश्च युधि निर्जिताः ॥ २४ ॥ पूतना रेवती नाम्ना कालरात्रिति पठ्यते ॥ दहन्त्वाशु रिपन्सर्वान्नपताके त्वामुपाश्रिता ॥ २५ ॥ इति
पताकामन्त्रः ॥ पराशर उवाच ॥ असिविश्वसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः ॥ श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्माचारस्तथैव च ॥ २६ ॥ इत्यष्टौ तव

वि० ध० ॥२८०॥

द्वि० खं० अ० १६१

नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा ॥ नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः ॥ २७ ॥ रोहिण्याश्च शरीरं ते दैवतं तु जनार्दनः ॥ पिता पितामहो देवः स त्वं पालय सर्वदा ॥ २८ ॥ इति खड्गमन्त्रः ॥ पराशर उवाच ॥ वर्मप्रदस्तव समरे धर्मसैन्याय मानद ॥ रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानघ नमोऽस्तु ते ॥ २९ ॥ इति वर्ममन्त्रः ॥ पराशर उवाच ॥ दुन्दुभे त्वं सपत्नानां घोषाद्धृदयकंपनः ॥ ३० ॥ तव भूमिसैन्यानां तथा विजयवर्धनः ॥ यथा जीमूतघोषेण हृष्यन्ति शरवारणाः ॥ तथा च तव शब्देन त्रस्यन्त्वस्मद्विषो रणे ॥ ३१ ॥ इति दुन्दुभिमंत्रः ॥ पराशर उवाच ॥ सर्वायुधमहामात्र सर्वदेवैरिसूदन ॥ चापस्त्वं सर्वदा रक्ष सार्क शर्वैः सदा ॥ ३२ ॥ इति चापमन्त्रः ॥ पुष्कर उवाच ॥ मंत्रांस्त्वैतेऽभिहिता नृवीर सम्मंत्रणे वैजयिका यथावत् ॥ एतैस्तु मंत्रैरभिमन्त्रितानां चलत्यमोघं बलमप्रधृष्यम् ॥ ३३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने मन्त्राध्यायवर्णनो नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ १६० ॥ परशुराम उवाच ॥ शान्तिमाचक्ष्व मां देव घृतकम्बलेसंज्ञिताम् ॥ कार्या या पार्थिवेन्द्राणां विजयाय पुरोधसा ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे नगरान्सुमनोहरे ॥ प्रागुदक्प्रवणे देशे शान्त्यागारं तु कारयेत् ॥ २ ॥ तं तन्प्रत्यन्तविस्तीर्णं नानावस्त्राविभूषितम् ॥ पुनर्वसौ गते चन्द्रे तत्र यायान्निराधिपः ॥ ३ ॥ पुरस्कृत्य महाभाग सांवत्सरपुरोहितौ ॥ अभिषेचनिका मन्त्रा ये मयाभिहिताः पुरा ॥ ४ ॥ देवाद्यस्तु तेषां वै स्थानं तत्र प्रकल्पयेत् ॥ गन्धमण्डलकुर्वीतर्यथास्थानं पुरोहितः ॥ ५ ॥ आवाहनं ततः कुर्यात्तन्तालांस्तत्र च येऽपि ते ॥ देवादीनां तु सर्वेषां ब्राह्मणेः सहिता द्विज ॥६॥ आवाहितानां सर्वेषां गन्धमाल्यन्नान्नसम्पदा ॥ देवतूपूजनं कुर्यात्तया नृपपुरोहितौ ॥ ७ ॥ एवं सम्पूजनं कृत्वा सोपवासास्तु ते त्रयः ॥ स्वप्युश्च तां निशां तत्र सर्व एव समाहिताः ॥ ८ ॥ ततो नैर्ऋतं कर्म प्रदेशे तु पुरोहितः ॥ कृत्वा विभागशेषायां रात्रौ कुर्यात्तु शान्तिकम् ॥ ९ ॥ श्रुत्वा दशगुणानत्र स्नापयेतं नराधिपम् ॥ पूर्वमेव तथा स्नानं सिद्धांथैत्साधितं तथा ॥ १० ॥ पूर्णेन घृतकुम्बेन मन्त्रेणानेन कालवित् ॥ आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं तेजोजहरं परम् ॥ ११ ॥ आज्यं सुराणामाहारमाज्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥ तेनान्तरिक्षं दिव्यं वा धत्ते कल्पभनाशनम् ॥ १२ ॥ सर्वं तदाज्यसंस्थशीतमणाशमुपागच्छतु ॥ ततो विरूक्षितं स्नातं स्नानेनंवरां नराधिपम् ॥ १३ ॥ गच्छेत्तं तु पुरस्कृत्य सांवत्सरपुरोहितौ ॥ स्नानवेदी तु कर्तव्या लाजाकुसुममण्डिता ॥ १४ ॥ चतुर्भिः पूर्णकुम्भैस्तु विदिक्षु ह्युपशोभिता ॥ चत्वारि तस्याश्चर्माणि प्राग्रीवाणि समास्तरेत् ॥ १५ ॥ वृषस्य द्विपिनश्चैव सिंहशार्दूलयोस्तथा ॥ भद्रासनं न्यसेद्राम तेषामुपरि चर्मणाम् ॥ १६ ॥ स्वासीनं

॥२८७॥

नृपतिं तत्र वस्त्रैराच्छादयेन्नृपैः ॥ कार्पासिकैस्ततः पश्चादार्द्रकैः कुम्भजैस्ततः ॥ १७ ॥ ततस्तु सर्पिषः कुम्भैः पूर्णैस्तमभिषेचयेत् ॥ कुम्भा- ष्टकं तु कर्तव्यमथाविंशतिरेव वा ॥ १८ ॥ अथ वाष्टशतं राम वृद्धिरैषा गुणोत्तरा ॥ ततोपनीय वस्त्राणि तस्यां वस्त्रां पुरोहितः ॥ १९ ॥ शुक्लेन मृन्मयं भिन्द्याच्छूने कोपसमन्वितः ॥ राज्ञस्तु कलशं दत्त्वा स्वयं सांवत्सरस्ततः ॥ २० ॥ अभिषेकनमन्त्रेण स्वार्चितं कल्पितं दृढम् ॥ ज्योतिष्मतीं त्रायमाणामभयामपराजिताम् ॥ २१ ॥ जीवां विश्वेश्वरीं पाठां समंगामभयां तथा ॥ सहां च सहदेवीं च पूर्णकोशां शतावरीम् ॥ २२ ॥ अरिष्टिकां शिवां भद्रां कलशं तत्र विन्यसेत् ॥ ब्राह्मीं क्षेमामजां चैव सर्वबीजानि काञ्चनम् ॥ २३ ॥ मङ्गल्याश्च यथालाभं सर्वोषध्यो रसस्त- था ॥ २४ ॥ रत्नानि सर्वगन्धाश्च बिल्वं च सविक्कुङ्कुतम् ॥ एवं स्नातो घृते दृष्ट्वा वदनं तर्पणं तथा ॥ मङ्गलालभनं कृत्वा धौतवासाः समाहितः ॥ २५ ॥ अभ्यर्चनं ततः कुर्याद्देवादीनां पृथक्पृथक् ॥ तेषामेव ततो वह्नौ चतुर्थ्यन्तेस्तु नामभिः ॥ २६ ॥ ओङ्कारापूतं जुहुयाद् घृतं बहु पुरोहितः ॥ २७ ॥ आयुर्धाभ्यर्चनं कार्यं वाहनाभ्यर्चनं ततः ॥ राजचिह्नाभ्यर्चनं कृत्वा ह्यलङ्कृत्य स्वकां तनुम् ॥ अनुलेपनमाद्ब्यान्दच्छादेरिति मन्त्रतः ॥ २८ ॥ शुभं वसनमादध्याद्धीसूक्तेनाभिमन्त्रितम् ॥ श्रियं धातमयि देहि मंत्रः सुमनसां भवेत् ॥ २९ ॥ रायस्पोषेति च तथा मन्त्रे लङ्करणे स्मृतः ॥ ततोवालितः सुरभिः स्रग्वी रुचिरभूषणः ॥ ३० ॥ केशवाभ्यर्चनं कृत्वा वह्निस्थानं ततो व्रजेत् ॥ वह्नेरुत्तरदिग्भागे ततः प्राङ्मुखकर्मणाम् ॥ ३१ ॥ सिंहासनं न्यसेत्पृष्ठे भव्यास्तरणसंवृतम् ॥ ततस्तु राम चर्माणि प्राग्ग्रीवाणि तु विन्यसेत् ॥ ३२ ॥ वृषस्य वृषदंशस्य करेश्र्च पृषतस्य च ॥ तेषामुपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च ततः परम् ॥ ३३ ॥ ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण नृपं तत्रोपवेशयेत् ॥ दर्भपाणिस्ततो राजा तथैव च पुरोहितः ॥ ३४ ॥ तयोर्हस्तगतावेव दर्भौ संप्रथयेद्द्विजः ॥ ततः पुरोधा जुहुयाद्ब्राह्मणैर्मन्त्रैर्वृतं शुचिः ॥ ३५ ॥ रौद्रेणवैष्णव वायव्याश्क्राक्रसौम्यैः सवारुणैः ॥ बार्हस्पत्यैस्ततः कुर्यात्तंत्रंतुचरुसंज्ञकम् ॥ ३६ ॥ देवज्ञः प्रयततः कुर्याद्देवतानां विसर्जनम् ॥ यान्तु देवगणाः सर्वे साङ्गाः सपरिव्छदाः ॥ ३७ ॥ आदाय पार्थिवात्पूजां नगरगमनमथ च ॥ ततस्तु पूजयेद्राजा सांवत्सरपुरोहितौ ॥ ३८ ॥ धनेन ब्राह्मणानां च ततो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ मङ्गलार्लभनं कृत्वा खड्गपाणिर्गृहाद्व्रजेत ॥ शान्तिघोषेण महता राजा कुञ्जरगस्ततः ॥ ३९ ॥ शांतिर्मया तेऽभिहिता नृवीर धन्या यशस्या रिपुनाशनी च ॥ सुखावहा राष्ट्रविवृद्धिकर्त्री कार्या नृपैर्धर्मविविद्विदा च ॥ ४० ॥ इति श्रीवि- ष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने घृतकम्बलशान्तिकथनो नामैकषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६१ ॥

॥२८८॥ वि० ध० द्वि० खं० अ० १६३

॥ राम उवाच ॥ ॥ संवत्सराभिषेकं च कथयस्व महीपतेः ॥ तत्र मे संशय देव त्वं हि सर्व विषयवित् ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ राजाभिषेकनक्षत्रे प्रतिसंवत्सरं द्विजः ॥ पूर्त्वाभिषेकविर्विधिना कर्त्तव्यमभिषेचनम् ॥ २ ॥ धन्यं यशस्यं रिपुनाशनं च सौभाग्यदं पृथिवीवर्धनं च ॥ वर्षाभिषेकं नृपतेः प्रदिष्टं सौख्यावहं राज्यविवर्द्धनं च ॥ ३॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करो- पाख्याने संवत्सराभिषेकाध्यायो नाम द्विपष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः॥१६२॥ राम उवाच ॥ अथातःसर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्राविशारद ॥ यात्रांनृपति- याने मे कथयस्व महीक्षिताम् ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ यदा मन्येत नृपतिराक्रन्देन बलीयसा ॥ पार्षिणग्राहातिभूमिषूना तं तथा यानां प्रयोजयेत् ॥ ॥२॥पुष्ट्वा १ मेद्य सुता भृत्या प्रभूतंच बलं मम ॥ सुलभञ्चासमर्थोऽस्मि तदा यात्रां प्रयोजयेत् ॥३॥ पार्षिणग्राहाधिकं सैन्यं द्रूढो निक्षिप्य वा बजेत्॥ चैत्रे वा मार्गशीर्षे वा यात्रां यायान्नराधिपः ॥ ४ ॥ चैत्र्यां सस्यं हि नंशायं हन्ति पृष्टिं च शारदम् ॥ एतदेव विपर्यस्तं मार्गशीर्ष्यां नराधिपः ॥ ॥ ५॥ शशोर्वा व्यसने यायात्काल एव सुदुर्लभः ॥ दिव्यान्तरिक्षांशितितैरुत्पातैः पीडितं द्वरम् ॥ ६ ॥ षड्‌ऋषीणामृणां पीडितं न तथा ग्रहैः ॥ प्रज्वलन्ति तथैवोल्का दिशं यस्य प्रधावते ॥ ७ ॥ भूकम्पे वा दिशं याति यां च केतुः प्रदृश्यते ॥ निर्घातः श्रूयते यत्र तां यायान्नृप- धाधिपः ॥ ८ ॥ स्वबल्व्यासनो २ पेतं तथा दुर्भिक्षपीडितम् ॥ संभूतान्तरकोपं च क्षिप्रं यायादरिं नृपः ॥ ९ ॥ झूंक्रतादिक ३ संवृद्धं दुर्भिक्षं तथा विप्लवे ॥ नास्तिकं भिन्नमर्यादं तथा मङ्गल्वादि च ॥ १० ॥ अपेयप्रकृतिं चैव निराशं च तथा जयेत् ॥ विदितात्मबलैः सैन्यं तथा निहुरस्त्य- रथं ॥ ११ ॥ व्यसनासक्तनृपतिं बले राजा नियोजयेत् ॥ पश्चाद्देशं पुरस्तात्तु ४ विधायेत्तः ॥ १२ ॥ क्व याति तिष्ठ मागच्छ किं तव गमनस्य च ॥ अन्ये शब्दाश्च ये दृष्टास्ते विनिष्क्रिय अपि ॥ १३ ॥ ध्वजादिषु तथा स्नाने क्रव्यादानां विरोहणम् ॥ स्वबलेनं ६ वाहनानां च वक्रसङ्करस्तथैव च ॥ १४ ॥ विनिर्गतश्च ज्ञायाश्चैः ५ शिरस्त्राविघातनम् ॥ छत्रध्वजादिवस्त्राणां पतनं च तथाशुभम् ॥ १५ ॥ दृष्ट्वा निमित्ते प्रथमममङ्गल्यं विनाशनम् ॥ केशवं पूजयेद्विद्वांस्तथैव मधुसूदनम् ॥ १६॥ द्वितीये तु ततो दृष्टे प्रतीपे प्रविशेद्गृहम् ॥ अथेमानि प्रवक्ष्यामि मङ्गल्यानि तथानघ ॥ १७ ॥ श्वेताः सुमनसः श्रेष्ठाः पूर्णकुम्भं तथैव च ॥ जलजानि च मत्स्यांनि मांसं मत्स्याश्च भार्गव ॥ १८ ॥ गावस्तु- रङ्गमा नागा बद्ध एकः पशूस्ततः ॥ त्रिदशाः सुहृदो विप्रा ज्वलितश्च हुताशनः ॥ १९ ॥ गणिकाश्च महाभागाः पूर्वाचार्य्यादिगोमयम् ॥ हंकमं ॥२८८॥

१ 'स्वपते' इति क० । २ 'स्वबाले' इति क० । ३ 'यूकामङ्कको इति क० । ४ 'पुरस्तात्त्वविगर्हितम्' इति ख० । ५ 'शस्त्रमङ्कुर' इति क० । ६ स्वसैन्य' इति ख० ।