विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

बि० ध० ॥ ६॥

प्र० सं० अ० ७

मण्डलः स्मृतः ॥ वृन्दपुष्पनिभश्चोर्ध्वं द्वात्रिंशच्चैव विस्तृतः ॥ ६ ॥ विस्तारो द्विगुणश्चास्य तत्राप्यधिकविधिः स्मृतः ॥ मेरोस्तु नवतिः प्रोक्तः सहस्रः पूर्वतो गिरिः ॥ ७॥ योजनानां सहस्रं तु माल्यवान् नाम नामतः ॥ आनीलं निषधं यावत्पार्श्वेन तु तावता ॥ ८ ॥ तावत्प्रमाणो निर्दिष्टः पूर्वतो गन्धमादनः ॥ मेरोस्त्ववततः श्वेतः पूर्वतोऽनन्त उच्यते ॥ ९ ॥ दक्षिणे च तथा पीतः कृष्णः पश्चिमस्तः स्मृतः ॥ अन्तेण स्मृतो विप्रः पूर्वतः क्षत्रियः स्मृतः ॥ १० ॥ दक्षिणेन तथा वैश्यः शूद्रः पश्चिमस्तः स्मृतः ॥ तस्माद्दूर्ध्वा विप्राणां प्राची स्यात्क्षत्रजन्मन ।म् ॥ ११ ॥ दक्षिणा वैश्यजातीनां शूद्राणां पश्चिमा स्मृता ॥ प्राच्यां महेन्द्रस्य पुरी मेरुपृष्ठेऽमरावती ॥ १२ ॥ वह्नेः प्रदक्षिणेनोक्ता पुरी नाम्ना प्रभावती ॥ यमस्य दक्षिणेनोक्ता नाम्ना संयमनी पुरी ॥ १३ ॥ प्रोक्ता वै नैर्ऋतौ भागे पुरी पश्चिमदक्षिणे ॥ पश्चिमेन तथा रम्या सुखदा वरुणस्य च ॥ १४ ॥ अनन्तरं शिवा नाम पुरी वायोः प्रकीर्तिता ॥ उत्तरेण पुरी रम्या सोमस्योक्ता विभावरी ॥ १५ ॥ अनन्तरं शिवस्योक्ता नगरी शार्ङ्गी शिवा ॥ मेरुपृष्ठे यथा देवाः संश्रितास्तु यथादिशम् ॥ १६ ॥ विज्ञेयास्ते तु दिक्पालास्तत्संस्थायौ तथा दिशि ॥ देवः स्वर्गे नगरी नित्यं मानसोत्तरमूर्द्ध नि ॥ १७ ॥ मेरुन्तु पश्यति विमुखास्तस्यो मेरुगतां पुरीम् ॥ उदक्‌शुक्लवतोऽधं तु याम्येन कुरुसंज्ञितम् ॥ १८ ॥ वर्षन्तु कथितं दिव्यं गवांपद‌व वर्जितम् ॥ शुक्लवच्छृंगयोर्मध्ये वर्ष ज्ञेयं हिरण्मयम् ॥ १९ ॥ रम्यन्तु वर्ष विझेयं मध्यतः श्वेतनीलयोः ॥ मध्ये निषधनीलायां पश्चाद्वै गन्ध मादनः ॥ २० ॥ केतुमालः स्मृतो वर्षस्त्वतीव सुमनोहरः ॥ मध्ये निषधनीलाभ्यां पूर्वे माल्यवतो गिरेः ॥ २१॥ वर्षे भद्राश्वो नाम नित्यं मुदित मानवः ॥ मेरोश्चतुर्दश नाम्रा वर्षो गजलिलावृतः ॥ २२ ॥ तस्यापि भद्रश्वक्षणे नामतन्तान्निवोध मे ॥ भद्राश्वो जम्बूमालश्च केतुमालुकुव स्तथा ॥ २३ ॥ जम्बूवृक्षस्तु विख्यातो जम्बूमाले तु यादव ! ॥ योजनानां सहस्रं तु तत्पूर्वं तस्य कीर्तितम् ॥ २४ ॥ तत्फलभ्यः प्रभवति रम्या जांबूनदी शुभा ॥ मेरोः प्रदक्षिणं कृत्वा स्वमुखे मा च नश्यति ॥ २५॥ वृक्षोजन तनदं जम्बूद्वीपं प्रचक्षते ॥ इलावृतन्तु प्रभया मेरो र्नित्यं प्रकाशते ॥ २६ ॥ न तत्र भ्राजते सूर्यो न चन्द्रो न च तारकाः ॥ मेरोः शगवसंमध्यान्नित्यमेव तिरोहितः ॥ २७॥ हेमकूटादुत्तरतो हरिवर्षं प्रचक्षते ॥ हेमकूटाद्दक्षिणतस्तथा किंपुरुषं स्मृतम् ॥ २८ ॥ हिमाचलाद्दक्षिणतो वर्षं यादव भारतम् ॥ कर्मभूमिरिहोपाल यत्र वर्तमिहे वयम् ॥ २९॥ भारतोऽस्मिन्युगाख्या क्रमेवन विनिर्मिता ॥ वर्षे तु चाय संस्थाने विज्ञेयं दक्षिणात्तरं ॥ ३० ॥ वर्षत्रयं तु

१ 'पद्ममाल्या' इति क० ।

॥ ६॥

विज्ञेयं चतुरस्रं तु मध्यमम् ॥ दीर्घं तथैव विज्ञेयं वर्षाणां च चतुष्टयम् ॥ ३१ ॥ वर्षाणां नवसाहस्रो विष्कम्भः कथितो नृप ॥
योजनानां प्रमाणेन कथितस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ३२ ॥ विष्कम्भः पर्वतानां तु सहस्रादित्य संस्मृतम् ॥ मेगोर्योजनसाहस्रो विष्कम्भः
कथितस्तथा ॥ ३३ ॥ योजनानां तु नियुतं जम्बूद्वीपः प्रकीर्तितः ॥ याम्योत्तरेण तस्येदं प्रमाणं ते मयोदितम् ॥ ३४ ॥ पूर्वापरेण तस्यापि
प्रमाणं शृणु पार्थिव ॥ योजनानां सहस्राणि द्वात्रिंशच्च शतानि च ॥ ३५ ॥ भद्राश्वकेतुमालौ द्वौ प्रत्येकं पार्थिवोत्तम ! ॥ योजनानां सहस्रेण
शतसाहस्रकानि च ॥ ३६ ॥ नवमेरुस्तथा प्रोक्तो गन्धमादनमानतः ॥ मेरोर्नवसहस्राणि माल्यवांश्च निगद्यते ॥ ३७ ॥ मेगोर्योजनसाहस्रो विष्क
म्भः कथितस्तथा ॥ एवमप्येष नियुतं जम्बूद्वीपः प्रकीर्तितः ॥ ३८ ॥ हिमाचले यक्षवरा निविष्टा दैत्यप्रधानाः खलु हेमकूटे ॥ गन्धर्वमुख्या
निषधे च शैले नागा निविष्टाश्च तथैव नीले ॥ ३९ ॥ श्वेते पितॄणां च गतिर्निदिष्टा सिद्धास्तथा शृङ्गवतश्च पृष्ठे ॥ सेन्द्रास्तथा देवगणाश्च मेरौ
क्रीडाविहारेण सदा वसन्ति ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे जम्बूद्वीपवर्णनो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ ॥
॥ वज्र उवाच ॥ भगवन्भारतं वर्षं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ कर्मभूमिरिषु मर्त्यानां वर्षं भार्गव ! भागवत् ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ भारतस्यास्य
वर्षस्य नव भेदाः प्रकीर्तिताः ॥ अष्टभिर्गिरिभिश्छन्ना येत्वाख्याः परस्परम् ॥ २ ॥ हिमाचलसमुद्देशे गीयन्ते व्यवस्थितः ॥ ग्राम्योत्तरेण
राजेन्द्र नामतस्तान्निबोध मे ॥ ३ ॥ स्वमाली हेममाली च शम्भुः कान्तस्तथापरः ॥ वैडूर्यपर्वतश्चैव रजतो मणिमान्भवः ॥ ४ ॥ इन्द्रद्युम्नः कदे
तश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ॥ गगोद्धेपरतथैवान्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः ॥ ५ ॥ तेषां तु नवमो मध्ये द्वीपो नाम्ना तु मध्यमः ॥ अस्मिन्मन्वन्तरे
क्षितः सागैश्च चतुर्दिशम् ॥ ६ ॥ वैडूर्यपर्वतः पूर्वसुत्तेणेण हिमाचलात् ॥ पश्चाच्च काञ्चनगिरिर्दुरुडंव च लावण तात् ॥ ७ ॥ वेष्टितः सागरः सर्वो
नानास्तत्त्वाश्रयो नृप ! ॥ हिमालयः सागरेस्तु कृतो देशइयस्तथा ॥ ८ ॥ लवणस्योत्तरे पार्श्वे सागरस्य च दक्षिणे ॥ पुरी लंका सन्निविष्टा
यस्यां वै रावणो हतः ॥ ९ ॥ लवणेन च संयुक्तः समुद्रो लवणो यतः ॥ हिमाचलस्य यो भागो वर्षेऽस्मिन्नृप भारते ॥१०॥ तत्रास्ति शैलप्रवरो
द्वितीयो गन्धमादनः ॥ श्वेतश्च पर्वतश्रेष्ठो मन्दरश्च महागिरिः ॥ ११ ॥ एते शैलवरा दृष्टा पाण्डवैश्च महात्मभिः ॥ हिमाचलस्य मध्ये तु कैलासो
नाम पर्वतः ॥ १२॥ हिमवत्येव विख्यातो नरनारायणाश्रमः ॥ यत्र सा बदरी रम्या नानाशकुनिसंसेविता ॥१३॥ उष्णतोयवहा गङ्गा श्‍वेततोयवहा

१-‘नामतः’ इति ख० ।
२

वि० ध०

प्र० खं० अ० १०

॥ ७ ॥

परा ॥ सुवर्णसिकता राजंस्ताम्रस्फटिकशोभिता ॥ १४ ॥ इत्येते कथिता द्वीपाः प्राधान्येन तवानघ ॥ एतेषामंतरे द्वीपाः शतशोथ सहस्रशः ॥१५॥
न ते वर्णयितुं शक्या वर्षाणां तु शतेरपि ॥ विवर्जयित्वा भारतस्य वर्षं वर्षेषु सर्वेषु नरेंद्रसिंह ॥ निरामया वीतमया मनुष्या वर्षेषु सर्वेषु तथैव
चोक्ताः ॥ १६ ॥ आयुःप्रमाणं लभते हि राजन् द्वीपेषु सर्वेषु नरो मयोक्तम् ॥ कृत्वा शुभं कर्म तु भारतेऽस्मिन्द्वीपेषु सर्वेषु नराः प्रयान्ति ॥
॥ १७ ॥ वृक्षेषु तेषां प्रभवन्ति कामाः स्त्रियश्च तेषामपि रूपवत्यः ॥ दण्डश्च तेषां च न दाण्डिकोऽस्ति सन्मार्गगंस्तेऽपि तथा च राजन् ॥१८॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भारतवर्षवर्णनं नामाऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ श्रोतुं जनानिहेच्छामि
सागरद्वीपवासिनः ॥ प्राधान्येन मुनिश्रेष्ठ विस्तराद्विस्तरो यतः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पाञ्चालाः कुरवो मत्स्या यौधेयाः सर्वटम्बराः ॥
कुन्तयः शूरसेनाश्च मध्यदेशजनाः स्मृताः ॥ २ ॥ वृषध्वजांजनाः पद्माः सुह्या मगधचेदयः ॥ काशयश्च विदेहाश्च पूर्वस्यां कोसलाः
स्तथा ॥ ३ ॥ कलिङ्गाङ्गपुण्ड्राश्चैवाङ्गा मूलकास्तथा ॥ विन्ध्यान्तनिलयाः प्रोक्ताः पूर्वदक्षिणतः स्मृताः ॥ ४ ॥ पुलिन्दाश्मकर्जोलस्तथा[१]
निवासिनः ॥ कर्णाटका भोजकट्या दक्षिणापथवासिनः ॥ ५ ॥ अम्बष्ठा द्रविडा नागाः काम्बोजाः स्त्रीमुखाः शकाः ॥ आनन्तवानसिन्ध्वश्च
ज्ञेया दक्षिणापश्चिमे ॥ ६ ॥ सौराज्यं सैन्धवा म्लेच्छा नास्तिका यवनास्तथा ॥ पश्चिमेन च विज्ञेयाः पदमानौनंधः सह ॥ ७॥ माण्डव्याश्च
तुषाराश्च मूलिकाश्च सुपाः खशाः ॥ महाकेशा महानासा देशास्तूत्तरपश्चिमे ॥ ८ ॥ लम्पास्तालोचनाश्च मल्लाश्चान्धराजहुताः ॥ हिमवन्निलया
म्लेच्छा ह्युदीचीं दिशमाश्रिताः ॥ ९ ॥ त्रिगर्तमार्नकोलूता ब्रह्मपुत्रास्ततर्गणाः ॥ अभिसाराश्च काश्मीरौंगाश्चोद्धपूर्वर्ण कीर्तिताः ॥ १० ॥ गज
न्हूसागर्दपा प्रधाना वसुधाधिपाः ॥ भवतेहं प्रवक्ष्यामि दिग्दर्शनं निबोध ततः ॥ ११॥ पश्चात्नाथा मगधाधिपश्च कलिङ्गराट् भाञ्कटश्चाथ ॥
अनन्तः सैन्ययुक्तस्तूप्रागो महेश्वरश्चाथ कुलप्रनाथः ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे जनपदवर्णना नाम
नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ वज्र उवाच ॥ निवेदितान्ससागरे द्वीपे सप्ताहे कुलपर्वतान् ॥ नामतः श्रोतुमिच्छामि तन्प्रसूताश्च निम्नगाः ॥ १ ॥
मार्कण्डेय उवाच ॥ महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तमी मन्दुकुलपर्वताः ॥ २ ॥ विमोषा ऋपिकुल्याश्च इक्षुणा
त्रिदिवालया ॥ लांगूलिनी वंशधरा नद्यस्त्वता महेन्द्रजाः ॥३ ॥ कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजा चोत्पलावती ॥ शीतौदका गिरिव्रता नद्यो मलयन

१ 'निलया देशाः' इति ख० । २ 'विख्याता' इति क० ।

॥ ७ ॥

म्भवाः ॥४॥ तुङ्गभद्रा सुप्राकारा वाह्या कावेरिका तथा ॥ दक्षिणापथमध्यस्था सह्यपादविनिःसृताः ॥ ५ ॥ ऋषिका सुकुमारी च मन्दागा मन्दवा- सिनी ॥ नृपमाला शिरी चैव शुक्तिमत्पादनिःसृताः ॥ ६ ॥ मन्दाकिनी दशार्णा च शोणो देवी च नर्मदा ॥ तमसा पिप्पला चेति ऋक्षवत्पादनिः- सृताः ॥७॥ वेणी वैतरणी चैव नर्मदा च कुमुद्वती ॥ तोया सेतविशल्या चैव विन्ध्यपादविनिःसृताः ॥८॥ पारा चर्मण्वती पाशा विदिशा वेणुमत्यपि ॥ सिप्रा ह्यवन्ती कुन्ती च पारियात्रविनिःसृताः ॥ ९॥ नद्यः प्रधानाः कथितास्तवैताः पुण्याः पवित्रा ऋषिसंविताश्च ॥ सन्तीह नद्यश्च सहस्रशोऽन्याः वक्तुं न शक्या यदुनन्दनार्थ ॥ १० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सतार्गिधुर्वन्दनवर्णनो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ वज्र उवाच ॥ हिमवत्पादसम्भूताः पुण्या ब्रह्मर्षिनिषेवतः ॥ प्राधान्येन समाचक्ष्व नद्यः पापभयापहाः ॥ १॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कौशक्यवंसलिला कुशेशयविमिश्रिता ॥ कौशिकस्य प्रिया नित्यं कौशिकी निम्नगोत्तमा ॥ २ ॥ निमज्जतापसंधौघनिर्मलीकरणे शुभा ॥ निश्चरा निष्प्रभा श्रेष्ठा नित्यं मुनिजनप्रिया ॥३॥ गजेन्द्रभिन्नांकूला तु गङ्गातुल्या च पुण्यतः ॥ गन्धर्व्वगणगीता च गण्डकी गोकुलाकुला ॥ ४ ॥ लोकानां पापनाशार्थं लोकनाथेन निर्मिता ॥ लोकदृष्टिमनेोहारी लोहित्यश्च महानदः ॥५॥ दिवः सेव्या सदा विप्रैर्दिवि देवगणैयथा ॥ दृषद्वती समाकीर्णा दर्शनीयादका तथा ॥ ६ ॥ बहुदा बहुसत्त्वाऽथ मेना च प्रलयक्षमा ॥ अनवच्छिन्नप्रवाहा तु लिकितस्य च बाहुदा ॥७॥ धर्मप्रदा सेवकानां धूतपापा महानदी॥ गोमती गोकुलाकीर्णा गजेन्द्रगणगाहिता ॥ ८ ॥ गन्धर्व्वगीतगंभीरा गणऋषणैर्युता ॥ कुङ्कुदम्बकणत्केकारुताविनादिता ॥ ९ ॥ कुमुदोत्पल कहारकुसुमैराकुलोदका ॥ देवदेवस्य या देवी दयिता शङ्करस्य चा ॥ १० ॥ देविका सा पुरा राजन् देवलोकगतिमप्रदा ॥ विस्तार्तितमहाकूला विषमद्वीप वाजिता ॥ ११ ॥ विष्णुलोकप्रदा देवी वितस्ताद्यैघविनाशिनी ॥ चन्द्रभागा च चन्द्रांशुचारुशीतजलाविला ॥ १२ ॥ चन्द्रलोकप्रदा स्नाने चामरत्वप्रदायिनी ॥ १४॥ सरोजाकुलतीर्था च सरयूः सरितां वरा ॥ १३ ॥ सततं सेविता सद्भिः सोमोलोकमभीप्सुभिः ॥ इन्द्रेमभेसंवितातट्य इन्द्रलोक प्रदायिनी ॥ १४ ॥ इन्दीवराकुलजला तथा देवी इरावती ॥ विरिष्टपाशाविच्छेदे विपाशा कुशला तथा ॥ १५ ॥ तथैव सर्वपापानां विपाकैकका रिणी नृणाम् ॥ वशिष्ठाविद्रुता देवी शतद्रुर्तगगामिनी ॥ १६ ॥ रौद्रणामपि सत्त्वानां रुद्रलोकप्रदा शिवा ॥ कृष्णेन कृष्णतोया च बाल्ये पीतपयो धरा ॥ १७॥ यमस्वसा च यमुना याम्यदुःखविनाशिनी ॥ सप्तप्रकारा च नदी तथा देवी सरस्वती ॥१८॥ तस्याः सप्तसु भागेषु नामानि शृणु

१ 'वीणा' इति ख० । २ 'विपाप' इति क० ।

प्र० खं० अ० ३२

मे नृप ! ।। सुप्रभा कातराक्षी च विशाला मानसह्नदा ।। १९ ।। सरस्वत्योघनादा च सुवेणुर्विमलोदका ।। पुष्करे नैमिषे चैव गयायां कोशलेषु च ॥ २० ॥ कुरुक्षेत्रे क्रमाज्ज्ञेया गङ्गाद्वारे हिमाचले ।। नद्यस्तथैता हिमवत्प्रसूताः प्रधानभूताः कथिता नृवीर ! ।। उक्ताश्च नद्यश्च सहस्रशोऽन्याः सर्वाः पवित्रा ऋषिवर्यजुष्टाः ।। २१ ।। वर्षस्य तस्यापि तथान्तरेऽस्मिन्सप्तप्रकारा च त्रिमार्गगापि ।। द्वौपं प्रविष्टा भरतस्य राजन् भगीरथा- राधितपद्मजोत्था ।। २२ ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हिमवद्वर्णनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः ।। ३१ ।। ॥वज्र उवाच ।। भारतस्यास्य वर्षस्य भेदमिच्छाम्यहं प्रभो ।। किमर्थं सागरः खातः स कृतः सगरेस्तथा ।। १॥ मार्कण्डेय उवाच ।। भारतस्यास्य वर्षस्य भेदोऽस्मिन्रुच्यते नृप ! ।। नवमे च दिशां भागे पूर्वस्यां दिशि यादव ।। २ ।। कोशलो नाम विषयः प्रभूतरथवान्चयान् ।। स्फीताम्नायगुणाढ्यास्ति नित्यं मुदित मानवः ।। ३ ।। पयस्विन्वयः पयस्विन्यो यत्र सस्यवरा धरा ।। मनोभिरामा रामाश्च पुरुषाः पौरुषाग्रयाः ।। ४ ।। विद्वज्जनभृयिष्ठा सर्वपुण्य समाकुला ।। नगरैर्न विशिष्ट्यन्ते यत्र ग्रामा मनोहराः ।। ५ ।। गवां प्रवेशे सायाह्ने यत्र ग्रामेषु भास्करः ।। धूलिपुञ्जायोगक्षितः वनसाद्वायुर्विरा जितः ।। ६ ।। पश्चिमे प्रथमे चैव यत्र यामे विराजितः ।। रात्रौ ब्रह्मध्वनिस्तत्र तिष्ठतीव नभस्तलम् ।। ७ ।। फलावन्नतशाखाढाच्छाद्याद्युमत्समा कुलाः ।। प्रपाकूपतडागाढ्याः पन्थानो यत्र यादव ! ।। ८ ।। व्याधितस्तर्कुमिक्षपन्नगगृहभयानि च ।। जना गत्र न जानन्ति नाकालमरणं तथा ।। ९ ।। यूपचिता मही यत्र देववेश्मवतंसिका ।। यत्रोत्पललसत्कार्ष्णिवर्गवापीविभूषिता ।। १० ।। उद्यानेषु मदा यत्र वेणुगानध्वनिःस्वनः ।। शिलीमुखरवैमिश्रं यात्यसंभावतां गुणैः ।। ११ ।। यस्मिन्न कश्चिच्च्यवते स्वधर्मार्हनो जनो यत्र न चास्ति कश्चित् ।। न नेत्रहीनो विकलेन्द्रियो वा वसुन्धरा यत्र यथार्थनामा ।। १२ ।। इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कोशलवर्णनो नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ।। ३२ ।। मार्कण्डेय उवाच ।। कोसलाविवये स्फीते तस्मिन्मनुजपुङ्गव ! ।। देवानमप्ययोध्यास्ति त्वयोध्यानामतः पुरी ।। १ ।। प्राकारपङ्क्तोपता सरयूतीरशोभिता ।। शोभिता भवनैर्मुख्यैः सुविभक्तमहापथा ।। २ ।। नित्यप्रमत्तमातङ्गजनाचलसद्भिर्भिः ।। दवनागकुलोत्पन्नैः शतसंख्यैरधि ष्ठिता ।। ३ ।। नितांतवक्त्रैस्तुरंगैः सुकुणश्च मनोजवैः ।। दीर्घग्रीवाश्चकूटैश्च महाराजैरनुष्ठिता॥४॥ पद्ममन्भववर्णाङ्ग्यः पुंजनद्रनिनभास्तनाः ।। मंदलोधो ष्टास्रकुशला यत्र वेश्याः सहस्रशः ॥ ५ ॥ न नतृष्यनं न मा विद्या न तच्छिल्पं न मा क्रिया ।। अयो यां प्राप्य यन्त्यार्थी निराशः प्रतिगच्छति ।। ॥ ६ ॥ उद्यानशतसंवाधा समाजोत्सवशालिनी ।। अंगर्गविपुला सर्वतर्कविवर्जिता ।। ७॥ वणवाणवुसुङ्गानां शब्दैः मत्तगनादिता ।। मडा प्रवृष्ट

वि० ध० ॥ ८ ॥

मनुजा बहुरत्नोपशोभिता ॥ ८ ॥ ब्रह्मघोषमहाघोषा द्विजवृन्दोपशोभिता ॥ साज्यधूमोद्गमोऽनेन वायुना नद्यकल्मषा ॥ ९ ॥ सुगन्धिधूपविक्षेप- सुरभीकृतमारुता ॥ सुगन्धिमनुजाकीर्णा नित्यमापणवीथिषु ॥ १० ॥ यत्र दीनो जनो नास्ति मलिनः क्षुधितोऽपि वा ॥ वेदनिन्दापरः क्षुद्रो भिन्नसेतुर्न नास्तिकः ॥ ११ ॥ विस्तीर्णा दश मध्ये च योजनानां महापुरी ॥ सरयूतीरमाश्रित्य योजनत्रयमायता ॥ १२॥ मन्वन्तरेऽस्मिन्पुनरेव राज्ञा विनिर्मिता सा मनुना नृवीर ! ॥ मन्वन्तरं येन जगत्समग्रं पाल्यं यथावद्वदबुद्धनाथ ! ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्क- ण्डेयवज्रसंवादे अयोध्यावर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वैवस्वतेन मनुना येन सा निर्मिता पुरी ॥ स तु कृत्वा चिरं राज्यमिक्ष्वाकुमभिषिच्य च ॥ १ ॥ पुत्रे भारं समावेश्य सशरीरो दिवं गतः ॥ ततस्त्यः पाल्यन्नास्ते त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ २ ॥ तेन मन्वन्तरं सर्वं पालनीयमिदं जगत् ॥ इक्ष्वाकुस्तस्य तनयः पालयामास मेदिनीम् ॥३॥ धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ सुदक्षः सर्व- भूतानां नयापनयकोविदः ॥ ४ ॥ ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दीनानाथानुकम्पकः ॥ देवमन्त्रप्रभूतसाहस्रिशक्तिभिश्च समन्वितः ॥ ५ ॥ पाङ्गुण्यविन्महोत्साहः स्मितपूर्वाभिभाषणः ॥ युक्तदण्डो न निर्दण्डो न च दण्डरतिस्तथा ॥६॥ वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो यज्ञयाजी तपोरतिः ॥ अक्रूरहृदेलोऽभिमतः सर्वसत्त्वेषु न हिंसकः ॥ ७ ॥ मान्यो मान्यतां शक्त्यः सुहृः पूज्यप्रपूजकः ॥ कामः क्रोधो मदो मानो लोभो हर्षस्तथैव च ॥ ८ ॥ नित्यं शरीरप्रभवा रिपवस्तेन षड् जिताः ॥ सर्वत्र विधिना दृष्टयः सुभगः प्रियदर्शनः ॥ ९ ॥ बहुधान्यो बहुधनो बहुनागाश्वपूरुषः ॥ अयोध्यानिलयो नित्यं देवा- रिगणदर्पहा ॥१०॥ स तदा पालयामास पुत्रवत्सकलाः प्रजाः ॥ नाधर्मः कश्चिदप्य्यासीत्प्रतिस्वम्व्रजनि मानवः ॥ ११ ॥ दीनो वा व्यथितो वापि स्वल्पायुर्वा च दुःखितः ॥ मूर्खो वा मन्दरूपो वा दुर्मगो वा निराकृतिः ॥१२॥ एकत्र देहे सकलं गुणौघं द्रष्ट्वाहमित्येव विशुद्धबुद्धिः ॥ ससर्ज यं राजवरं महात्मा प्रजापतिः सर्वजगत्प्रधानः ॥१३॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इक्ष्वाकुकुलवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः॥ ॥१४॥॥॥॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इक्ष्वाकोरभवत्पुत्रो विकुक्षिश्राम धार्मिकः ॥ ककुत्स्थस्तत्तनयस्तस्य चानेनास्तस्य चात्मजः ॥१॥ तस्य पुत्रः पृथुः श्रीमान् विश्वदंस्तस्तदात्मजः ॥ तस्य श्रावस्तको नाम श्रावस्ती येन निर्मिता॥२॥ वृहदश्वः सुतस्तस्य कुवलाश्वस्तदात्मजः ॥ कुवलाश्वो महातेजा धुन्धुमारत्वमागतः ॥ धुंधुं हत्वा महाकायमुदके जलराक्षसम् ॥ ३ ॥ वज्र उवाच ॥ कथं धुंधुर्महातेजाः कुवलाश्वेन घातितः ॥ कश्चायं धुंधुरित्येष विश्रुतो जलराक्षसः ॥ ४॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एकार्णवे पुरा लोके नष्टस्थावरजङ्गमे ॥ ५ ॥ नष्टचन्द्रार्कपवने विनष्टद्युहतारके ॥ शेषपर्यङ्कमासाद्य

वि० ध०
प्र० खं०
अ० १६

॥ ९ ॥

सुप्तो देवो जनार्दनः ॥ ६ ॥ नाभौ तस्य समुत्पन्नं देवस्य कमलं शुभम् ॥ तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा देवः शुभचतुर्मुखः॥७॥ तत्रास्ते सोऽभ्यसन्वेदान्स्तुते
देवं जनार्दने ॥ उपासांचक्रिरे तस्य वेदा देहभृत्तस्तथा ॥ ८ ॥ वेदाभ्यासस्ते तत्र स्वेदबिन्दुरजायत ॥ सप्तमपद्मत्रामासाद्य द्विधाभूतोऽभवन्नृप ॥ ९ ॥
रजस्तमोमयो तस्माज्जातौ दैत्यौ बलोत्कटौ ॥ मधुकैटभनामानौ महाबलपराक्रमौ ॥ १० ॥ ततस्तौ जह्रतुर्वेदान्ब्रह्मणः पापिनिश्चयौ ॥ सशरीरेषु
वेदेषु हतेष्वथ पितामहः ॥ ११॥ बोधयामास देवेशं पद्मानाभं स चानघः ॥ स विबुद्धस्तदा देवः कृत्वा हयशिराेपरम् ॥ १२ ॥ शशाङ्कशंतसङ्काशं
नानाशस्त्रशोभितम् ॥ द्वितीयेन शरीरेण रसातलगते गतः ॥ १३॥ तेनाश्वशिरसा गत्वा वेदानादाय शाश्वतान् ॥ पितामहाय प्रददौ भूय
एव जगद्गुरुः ॥ १४॥ ततो हयशिराेचारी गतोऽन्तर्धानमीश्वरः ॥ आजग्मतुस्ततो देशं दानवौ मधुकैटभौ ॥ १५॥ विष्णुञ्चकार देहौ द्वौ विष्णुर्जिष्णु
रिति स्मृतौ ॥ मधुना युयुधे जिष्णुर्विष्णुर्वै कैटभेन च ॥ १६ ॥ ततस्तयोः सुयुद्धेन तुष्टो देवो जनार्दनः ॥ उवाच तौ महाकायौ दानवौ मधु
कैटभौ ॥ १७ ॥ वरं वरयतां श्रेष्ठं भवन्तावपराजितौ ॥ तावूचतू ततो देवं विष्णुं कमललोचनम् ॥ १८ ॥ प्रतोऽस्माकं भवेद्देव महाबलपराक्रमः ॥
पुत्रे जाते तु यौ तौ द्वौ विष्णुना जिष्णुना पुरा ॥ १९ ॥ निहतौ च तदा वीरौ ह्युदकं च समाश्रितौ ॥ मेदो सुचुवतुस्तत्र स्याता येनामवन्मही ॥
॥ २० ॥ मेदिनीति ततः ख्याता लोकैर्विस्तारविन्तकैः ॥ वाराहरूपेण तदा चोद्धृता वसुधा ततः ॥ २१ ॥ तेनैव देवदेवेन पूर्वस्थाने निवे
शिता ॥ सर्गं चक्रे ततो ब्रह्मा देवदेवस्य शासनात् ॥ २२ ॥ एवं तदा देववरस्य युद्धे निपातितौ तौ मधुकैटभाख्यौ ॥ देवस्य विष्णोः सदनं प्रयातौ
क्षीरार्णवे तस्य समीपगौ च ॥ २३॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मधुकैटभवधोपाख्यानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ भारतस्यास्य वर्षस्य भागेऽस्मिन्प्रबवे नृप ! ॥ समुद्रो वालुकापूर्ण उमानक इति श्रुतिः ॥ १ ॥ तस्य मंध्ये
समुद्रस्य भृगुप्रथपतेः सदा ॥ संवत्सरस्य सोऽन्ते तु महोच्छ्वासं प्रमुञ्चति ॥२॥ यदा तदा भृः स्खलति सहैलवनकानना ॥ प्राणिनो यदल्पसत्त्वाश्च
ते यान्ति यमसादनम् ॥ ३॥ यदा विबुद्धो भवति किञ्चिच्छेया मही तदा ॥ आहारार्थं करोत्युग्रः पापालया जलान्धसम् ॥ ४ ॥ एतस्मिन्नेव काले
तु चोतङ्कस्तप्यते तपः ॥ तपसोऽन्ते महात्माने दर्शनं मधुसूदनम् ॥ ५ ॥ तमुवाच हरिर्देवो वरं वय भार्गव ! ॥ उतंकः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव
मधुसूदनम् ॥ ६ ॥उवाच वरदं देवमथ एव करो मम ॥ यदहं देवदेवस्य दृष्टवांश्चरणाम्बुजौ ॥ ७ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ अवश्यं ते वरो देयो मया
भृगुकुलोद्वह ॥ अजरामरश्चैव मत्प्रसादाद्भविष्यसि ॥ ८ ॥ यत्रेच्छसि जलं तत्र भविष्यति तथा तव ॥ देवतानां महत्कार्यं तथैव च

॥ १ ॥

करिष्यसि ॥ ९ ॥ आश्रमस्यास्य ते बाधां यः करोति सदानघ ॥ कुवलाश्वेन तं गत्वा धुंधुं घातय मा चिरम् ॥ १० ॥ अहं चास्य प्रवेक्ष्यामि कुवलाश्वस्य विष्ण्वहम् ॥ तेजसा स मदीयेन धुंधुनाजो हनिष्यति ॥ ११ ॥ न ह्यल्पतेजसा हन्तुं धुंधुः शक्यो भृगूत्तम ! ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एतावदुक्त्वा भगवान् गतोऽन्तर्धानमीश्वरः ॥ १२ ॥ जगाम च तथायोध्यां सुतपेकोऽपि महातपाः ॥ पूजितो बृहदश्वेन बृहदश्वमभाषत ॥ १३ ॥ उत्तङ्क उवाच ॥ कथं निद्रासि राजेन्द्र सुतं पर्यङ्कमाश्रितः ॥ धुन्धोश्चारितमालोक्य वद्धकक्षो भवाधुना ॥ १४ ॥ वचनान्मम गजेन्द्र धुंधुं हन्तुं त्वमर्हसि भोः ॥ शक्तिः किञ्चुभमाज्ञाज्ञां दुष्करं ते पुनः कथम् ॥ १५ ॥ जहि धुंधुं महाकायं नृपते द्विजबाधकम् ॥ श्रुत्वा मुनिवचो राजा कुवलाश्वमभाषत ॥ १६ ॥ अहं वनमवृत्तस्तु त्यक्तदण्डस्तथैव च ॥ जहि त्वं दानवं श्रेष्ठं त्वत्सुतेङ्केन पालितः ॥ १७ ॥ एवमुक्तः परिष्वक्तः पित्रा प्रकृतिवत्सलः ॥ उत्तङ्कसहितो गत्वा धुंधूत्पादकशलभ् ॥ १८ ॥ युयुधे तं च धर्मात्मा धुंधुं तेनैव केशवः ॥ उत्तङ्कात्सुमते पश्चाद्बलेन जघान तम् ॥ १९ ॥ हत्वा तं राक्षसं लेभे त्रिदशेभ्यस्तदा वरान् ॥ कृष्णे भक्तिं स्थितिं धर्मे वासं स्वर्गे तथाक्षयम् ॥ २० ॥ मयुतैकैरभ्ययैः पुत्रै घातयित्वा नराधिप ॥ धुन्धुमारत्वमगमच्छोभत तथा पुरीम् ॥ २१ ॥ तस्मिन्हते दैत्यवरे प्रसन्ना दिशो बभूवुर्मुदिताश्च देवाः ॥ विनष्टविध्वं च जगतद्गता गजा च कीर्त्ति परमामवाप ॥ २२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे धुंधुमारोपाख्यानं नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ धुंधुमाराद्दृढाश्वस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः ॥ निकुंभस्तस्य तनयः संहितश्च तदात्मजः॥१॥ भृशाश्वस्तनयस्तस्य मान्धाता तस्य चात्मजः॥ देवेन विधिना राजा जातस्तस्यैव चोदरात् ॥ २ ॥ पुरुकुत्सः सुतस्तस्य त्रसदस्युस्तदात्मजः ॥ शम्भूतस्तस्यात्मजः श्रीमाननरण्येति विश्रुतः॥३॥ रावणेन हतो योऽसौ त्रैलोक्यविजयी पुरा ॥ दृढाश्वः सुतस्तस्य तस्माद्धुम्नमना नृपः ॥ ४ ॥ तस्य पुत्रस्त्रय्यारुणस्तस्मात्त्रय्यारुणिः स्मृतः ॥ तस्य सत्यव्रतः पुत्रः त्रिशङ्कु च प्रचक्षते ॥ ५॥ हरिश्चन्द्रः सुतस्तस्य रोहिताश्वस्तदात्मजः ॥ हरितस्तत्सुतो राजा चञ्चुर्हारित उच्यते ॥ ६ ॥ विजयस्तस्य तनयश्चालिकेतस्तस्य चात्मजः ॥ अर्कस्तस्य वुकः पुत्रस्तस्माद्वाहुस्तु जज्ञिवान् ॥७॥ पातनश्चित्तगुणायोध्यां स बहुव्यसनानन्वितः ॥ व्यसने तस्य सक्तस्य नरेन्द्रस्यारिमस्तदा ॥ ८ ॥ हैहयैस्तालजङ्घैश्च सर्वम्लेच्छगणावृतैः ॥ छलेनापहृतं राज्यं हतराज्यो वनं गतः ॥ ९ ॥ पद्मभ्यामभ्युयौ तस्य वनं भार्या गुणान्विता ॥ गुर्विणी प्राग्ददौ यस्याः सपत्नी तु गरं किल ॥१०॥ ततस्सा सगरं पुत्रं सुषाव वनगा शुभा ॥ जातपुत्रो नरपतिः संयुक्तः कालकर्मणा ॥ ११॥ अन्वारुरोह तं राज्ञी यादवी धर्मवत्सला ॥ संस्कृतः सर्वसंस्कारैः सगर श्च्यवनेन च ॥१२॥ शास्त्राण्यथ धनुर्वेदं नीतः पारं

तथा परम् ॥ स यौवनमनुप्राप्य एक एव नराधिपः ॥ १३॥ पदातिर्बर्हिनिस्त्रिंशश्च्यवनस्य प्रसादतः ॥ हैहयांस्तालजंघांश्च निजघान परन्तपः ॥ १४॥ तातस्तवोध्यां सम्प्राप्य लेभे राज्यमकण्टकम् ॥ सग॒रो राज्यमासाद्य बलेन चतुरङ्गिणा ॥ १५॥ विजित्य सकलान् म्लेच्छान्वशं चक्रे च पार्थिवान् ॥ विजित्य पृथिवीं कृत्स्नां प्राप्य राज्यमकण्टकम् ॥ १६ ॥ च्यवनं पूजयामास सत्कारेण पुनःपुनः ॥ च्यवनेनाम्यनुज्ञातः स चक्रे दारसङ्ग्रहम् ॥ १७ ॥ आसीद्भार्याद्वयं तस्य सगरस्य महात्मनः ॥ स ताभ्यां सहितो राजा पुत्रार्थं तप्तवांस्तपः ॥ १८॥ तपसोऽन्ते हरः प्राह राजानं तपसा कृशम् ॥ एकं वंशकरं पुत्रमेका ते जनयिष्यति ॥ १९॥ षष्टिः पुत्रसहस्राणि द्वितीया जनयिष्यति ॥ एवं लब्ध्ववरो राजा सभाय्यः स्वपुरं गतः ॥ २० ॥ पुत्रं पुत्रांश्च धर्मात्मा जनयामास वीर्यवान् ॥ कर्मणा चैव नाम्ना च राजपुत्रोऽसमञ्जसः ॥२१॥ पित्रा विवासितो राज्यादपगोब्राह्मणि हिते रतः॥ तस्य पुत्रोंशुमान्नाम सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ तोषयामास पितरं पितुः पृथ्वपतिं च सः ॥ २२ ॥ पौत्रेण तेनान्वः सेव्यमानः पुत्रैर्महावीर्यपगक्रमैश्च ॥ स गूज्य त्राजवरो जितारिः शशास पृथ्वीं सकलां महात्मा ॥ २३ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सग॒रोपाख्यानं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सगरस्य तु ते पुत्रास्सहता वीर्यसंयुताः ॥ मंजाता देवयोगेन देवब्राह्मणकंटकाः ॥ १ ॥ तेषां तु कर्मणोद्विग्ना देवाः सर्वे पितामहम् ॥ अब्रुवन्त्सामरैः सर्वैर्देव वाच्याम संहतेः ॥२॥ एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा मर्वलोकपितामहः ॥ उवाच देवान्सकलान्सागैरैः प्रत्यपीडितान् ॥ ३ ॥ यस्यस्य जगतो नाथः परमात्मा मनातनः ॥ बासुदेवः स कपिलः सुतान्थान् घातयिष्यति ॥ ४ ॥ एवमुक्ताः सुगस्तेन ययुः सर्वे त्रिविष्टपम् ॥ एतस्मिन्नेव काले तु सगरः स महीपतिः ॥ ५ ॥ दीक्षिता वाजिमेधाय विविधैर्वेदपारगैः ॥ तुरंगं चाप्यगामस्यर्जिग्यं तनया महीम् ॥ ६ ॥ तेषां चायतां सोऽश्वः कपिलेन तथा हृतः ॥ कपिलेन हते नाश्वं ते जानन्ति विमोहिताः ॥ ७ ॥ अन्वेषन्तोऽपि यत्नतनापुस्ते तुरगं यतः ॥ पित्रे निवेद्य ते सर्वं नित्रतङ्गुः पृथिवीतलम् ॥ ८ ॥ माग्मन्यास्य वर्षस्य मंडंडस्मित्रवत्स नृप ! ॥ समन्ततस्ततश्चक्रुः खातमर्कमर्लन्विताः ॥ ९ ॥ विलोक्यमानास्तं प्रातालतलगामिनम् ॥ वैदूर्यपर्वतनीपूर्वेऽनुतंग हिमवान्स्यात ॥ १० ॥ पश्चाचं काञ्चनगिरङ्गद्गव च लावणाल ॥ हिमाचलग्व नवैर्येः गजैरूदेश्व संस्थैः क्षतः ॥ ११ ॥ हिमाचलम्य खण्डश्च खातस्यानन्तः प्रवेशितः ॥ उत्तरः नागमानस्ममाडिम शैलेन दुर्गमः ॥ १२ ॥ एवंविधेन खातंन ते प्रविश्य पृथक्पृथक् ॥ एकीकृता देवयोगान्मत्पिले यत्र वै स्थितः ॥ १३ ॥ कपित्थन्य ममीपस्थं ददृशुस्ते तुरङ्गमम् ॥ तुरङ्गमहितं दृष्ट्वा कपिले ते त्वमर्षिताः ॥ १४ ॥ कुद्दालैर्लगुडैश्चाद्धेन्नानाम्य जग्मुर्वेगवत्तया ॥ तान्वावधानानन्दुष्टीनमं

ददर्श तदा ऋषिः ॥ १५ ॥ चक्षुषा दृष्टमात्रास्ते भस्मीभूतास्तु सागराः ॥ नरकं च गताः सर्वे देवब्राह्मणकण्टकाः ॥ १६ ॥ विज्ञाय तनयान्नष्टां श्चारूढात्सगरो नृपः ॥ प्रेषयामास सततंमंशुमन्तं स धार्मिकम् ॥ १७ ॥ अंशुमानपि संप्राप्य कपिलं मुनिसत्तमम् ॥ अभिवाद्य महातेजास्तुष्टाव रघुनन्दनः ॥ १८ ॥ तस्य तुष्टोऽथ तुरगं दत्तावान्कपिलो मुनिः ॥ अंशुमन्तं तदोवाच पितॄणां सलिलार्थिनाम् ॥ १९ ॥ पौत्रस्ते भविता राजंस्तपसा तस्य तोषिता ॥ आगमिष्यति सा देवी गङ्गा गगनमेखला ॥ २० ॥ तया क्लिन्नमिदं भस्म सागराणां दुरात्मनाम् ॥ २१ ॥ यदा भविष्यति तदा सागराः स्वर्गगामिनः ॥ अन्यस्यापि यदा त्वस्थि गङ्गातोये पतिष्यति ॥ २२ ॥ तस्यापि स्वर्गलोकैर्गतिर्भविष्यति न संशयः ॥ एवमुक्तोऽशुमांञ्शीघ्रं चाभिवाद्य जगद्गुरुम् ॥ २३ ॥ आगत्य योजयामास तुरगेण पितामहम् ॥ यज्ञं समापयामास सगरोऽपि महीपतिः ॥ २४ ॥ एवं हि सागरैः खातको नृपसत्तम ॥ येन कृतमिदं द्वीपं सागरं नृप कथ्यते ॥ २५ ॥ लवणोदाम्समुद्रश्च तोयेन नृप सागरः ॥ यदा पूर्णस्तदा जातो लवणोदो नराधिप ॥ २६ ॥ कृतं च एवं जयति स सम्राडिति कीर्त्यते ॥ ततो गतः स धर्मात्मा कालेन महता दिवम् ॥ २७ ॥ दिलीपे भारमासज्य जगाम तनये स्वके ॥ दिलीपोऽपि समादाय राज्यं पुत्रं भगीरथम् ॥ २८ ॥ जगाम त्रिदिवं राजा वने तप्त्वा महत्तपः ॥ आसाद्य राज्यं स भगीरथोऽपि आनीय गङ्गां तपसा च भूमिम् ॥ २९ ॥ संप्लावयामास जलेन भस्म तत्सागराणां यदुवृन्दनाथ ! ॥ ३० ॥ संप्लाविते भस्मनि राजपुत्रा गङ्गाजलोचेन दिवं प्रयाताः ॥ स्वर्गलोकमासाद्य तथाऽऽश्चर्यं ते वसन्ति ह्यतिऋद्धिभिः समेताः ॥ ३१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मो- त्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सगरोपाख्यानं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ राज्यं प्राप्य महातेजा दिलीपेपतनयो नृपः ॥ नरकस्थान् पितॄञ्श्रुत्वा राज्यं न्यस्याशु वृद्धये ॥ १ ॥ गङ्गामाराधयामास तपसा महता तदा ॥ गंधैश्च नियमै राजनप्रणानिनेकस्तथा ॥ २ ॥ दशवर्षसहस्राणि तपस्तेपे भृशं नृपः ॥ अथ गंगा महादेवी प्रसन्नाऽभूत्प्रकम्पा ॥ ३ ॥ भगीरथोऽपि धर्मात्मा वरं लेभे कुतूहली ॥ ततो ह्यैवनदीं देवीं प्रावोचंतं भगीरथम् ॥ ४ ॥ पतन्त्या गगनात्सोढुं मम वेगं वसुन्धरा ॥ ५ ॥ न समर्था यदा तस्मात्तोषयस्वाशु शंकरम् ॥ स हि शक्तः पतंत्या मे वेगं सोढुं नरेश्वर ॥ ६ ॥ एवमुक्त्वा गयो देवी तदान्तर्धानमिक्ष्वरी ॥ भगीरथोऽपि धर्मात्मा तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ७ ॥ आराधनायं देवस्य शङ्करस्य महात्मनः ॥ तपसोऽन्ते महातेजा दृष्टवाश्चागदीशश्वरम् ॥ ८ ॥ देवदेव उवाच ॥ तपसोम्रेण ते राजन्

१ 'तं देशं' इति ख० ।

प्रसन्नोऽस्मि यथेप्सितम् ॥ ददामि ते यतो भक्तिं पितॄणां चाक्षयं यशः ॥ ९॥ मार्कण्डेय उवाच॥ एवमुक्तस्तु देवेन पूजयित्वा महेश्वरम् ॥ जगाम गङ्गां मनसा राजा पूर्णमनोरथः ॥ १०॥ शङ्कराधिष्ठितं ज्ञात्वा नृपतेश्च चिकीर्षितम् ॥ पपात गगनाद्गङ्गा तदा राजीवलोचन ! ॥ ११॥ गङ्गायाः पतनं ज्ञात्वा ब्रह्मा ते देशमागताः ॥ यमेन्द्रवरुणाद्रेन्द्रवान्पुरस्कृत्यामितौजसः ॥ १२ ॥ ऋषयो नागगन्धर्वाश्चारणाश्चोरगाः ॥ सुपर्णकिन्नरगणास्तथैवाप्सरसां गणाः ॥ १३ ॥ विमानशतसंबाधं तदभून्नभस्तलम् ॥ प्रकीर्यमाणं कुसुमैर्देवगणाविराजितम् ॥ सुप्रभाभिनिर्दिश्यं तदाभरणभासुरम् ॥ १४॥ सुगन्धि चारु पवनं सुरतूर्यनिनादितम् ॥ नभस्तलस्य मध्येन पपात गगनान्नदी ॥१५॥ विशामि भित्त्वा पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम् ॥ इत्येवं दुष्टभावा सा पपात हरमूर्द्धनि ॥१६॥ ज्ञात्वा क्रूरमभिप्रायं देव्या देवः पिनाकधृत् ॥ जटाकलापे तां देवीं तिरश्चक्रे चतुर्मुखः ॥१७॥ बभ्राम सा तिरो- भूता तत्रैव रुचिरे नदी ॥ तस्याः पतन्त्या ये केचिद्विन्दवः क्षितिमागताः ॥ १८ ॥ तैः कृतं पृथिवीपाल तदा विन्दुसरः शुभम् ॥ देवीपि दृष्ट्वा राजानं क्षुधया व्याकुलेन्द्रियम् ॥ १९॥ तत्याज तां तदा शीघ्रं जटाग्रेण महेश्वरः ॥ २०॥ धृतगंगो जगामाथ ततोऽन्तर्धानमीश्वरः ॥ महेशेणशिरोधृता प्रविष्टा च सरः शुभम् ॥ २१॥ तस्माद्विनिःसृता भूयः सप्तधा देवनिम्नगा ॥ ह्लादिनी ह्लादिनी चैव प्लावनी चेति प्राच्यगाः ॥२२॥ सीताचक्षुश्च सिन्धुश्च प्रतीच्याभिमुखा गताः ॥ दक्षिणेन तथा गंगा भगीरथपथाऽनुगा ॥ कचिद्वेगेन महता क्वचिन्मन्दविसर्पिणी ॥ २३ ॥ क्वचित्फेनकुलाजला कचिदावर्तमालिनी ॥ कचिद्भस्मोरुशद्बोधा निशङ्का च तथा क्वचित् ॥ २४ ॥ क्वचिद्धंसपदाध्माता चक्रवाकयुगा क्वचित् ॥ ऊर्मिमालाकुलाजला कुसुमोत्करमण्डिता॥ २५॥ जलसत्त्वशताकीर्णा सुसिद्धसुखस्रवा ॥ अमृतस्वादुसलिला ह्यसंमर्शनिर्मला ॥ २६ ॥ विष्णुपादभ्रष्टगोत्या सर्वपात- कनाशिनी ॥ एवं संप्राप्य सा विंध्यं प्रविष्टा पूर्वसागरम् ॥ २७॥ सगरेण समासाद्य पातालं भीमदर्शनम् ॥ प्लावयामास तद्भस्म सागराणां महात्म- नाम्॥२८॥ भस्मनि प्लावितं सर्वं गतास्ते मार्गं दिवम् ॥२९॥ एवं भर्गं देवनदी प्रयाता सुपुण्यतोया ऋषिसंघजुष्टा ॥ महाप्रभावा नृप जह्नुकन्या विशेषपूता त्रिदिवप्रयाणे ॥ ३०॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गङ्गावतरणं नामैकोनविंशोऽध्यायः॥ १९॥ वज्र उवाच ॥ भागीरथित्वं गङ्गात्वं देवनद्या मया श्रुतम् ॥ किमर्थं जाह्नवी लोके कथ्यते सागरङ्गमा ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पञ्चालस्याऽऽसिद्विषयो मध्यदेशे महीपते ॥ स्वधर्मकर्मनिरतैर्युतो वर्णाश्रमैः सदा ॥ २ ॥ महोदयं पुरं तत्र कुशनाम्नेन निर्मितम् ॥ सर्वसम्पत्समाकीर्णं कान्यकुब्जेति विश्रुतम् ॥ ३ ॥ तस्मिन्नभून्नृपालो जह्नुः परमधार्मिकः ॥ यस्य कीर्तिरमला कीर्तिब्रह्माण्डं व्याप्य तिष्ठति ॥ ४ ॥ स कदाचिन्महापालो

हयमेधमुपाहरत् ॥ दीक्षितस्य नरेन्द्रस्य यज्ञवाटं तु निम्नगा ॥ ५ ॥ प्लावयामास वेगेन जलौघैर्दुद्दुतम् ॥ प्लाविते यज्ञवाटे तु राजा गङ्गां तदा ब्रवीत् ॥ ६॥ अस्य गङ्गेऽवलेपस्य सद्यः फलमवाप्नुहि ॥ पिवामि सकलं तोयं तव सागरवल्लभे ॥ ७॥ एवमुक्त्वा पपौ गङ्गा सर्वं मार्गोगतञ्जलम् ॥ तपसा महता राजंस्तथा योगबलेन च ॥ ८॥ दृष्ट्वा गङ्गां निस्तोयां दीनेर्मुनिजनैस्ततः ॥ प्रसादितस्तु गङ्गायै तत्याज श्रवणेन ताम् ॥ ९ ॥ दुहितृत्वे च जग्राह राजा भागीरथीं तदा ॥ तेन सा कथिता लोके जाह्नवी यदुनन्दन ॥ १० ॥ अतीव दर्पिता गङ्गा गङ्गायाः स यदा नृप ॥ यशोऽर्घ्यं प्लावयामास यज्ञवाटं तदानघ ॥११॥ एवं विलोके नृप जह्नुकन्या प्रोक्ता बुधैर्विष्णुपदी पवित्रा ॥ हिमाचलब्याहृतितन्तुरूजा मञ्जुद्वपन्ती वरदा विशोका ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे जह्नुकन्योपाख्यानं नाम विंशतितमोऽध्यायः ॥ २० ॥ वज्र उवाच ॥ गङ्गा विष्णुपदी लोके किमर्थं कथिता बुधैः ॥ तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन भृगुवंशविवर्धन ! ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं चत्वारो देवतागणाः ॥ जयास्याश्चाजितास्याश्च शुक्राख्याश्च प्रकीर्तिताः ॥ २ ॥ तेषां वभूव देवेन्द्रो विश्वसृग्लोकपूजितः ॥ आसीत्पुलोमस्तस्यैव सुरा घोरस्तदा दायाद्वान्धवाः ॥ ३ ॥ वभूव राजा तेषां च वाष्कलिर्नाम नामतः ॥ येन विक्षिप्य शक्रन्तद् राज्ञं तदा वलात् ॥ ४ ॥ हृतराज्यस्तु देवेन्द्रो ब्रह्माणं शरणं गतः ॥ ब्रह्मापि शक्रमादाय जगाम शरणं हरिम् ॥ ५ ॥ निवेद्यामास तदा देवेन्द्रस्य पराङ्मुखम् ॥ वाष्कलेर्विनयञ्चैव सर्वं ब्रह्मा शुभचक्षुषेः ॥ ६ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ब्रह्मन्मत्त्यारिहरिष्यामि राज्यमस्य शतक्रतोः॥ दिवि देवेषु धर्मात्मन्विभ्रुता भव मा चिक्षुम् ॥७॥ अहं वामनरूपेण प्रयास्ये वाष्कलिं नृपम् ॥ मां दृष्ट्वा विस्मितं तन्तु गत्वा याचतुं देवराट् ॥ ८ ॥ लोकत्रयं मम दत्तं त्वया विक्षिप्य वाष्कले ॥ तत्राभिशरणार्थाय दीयतां मे क्रमत्रयम् ॥ ९ ॥ अतीव ह्रस्वगात्रस्य वामनस्याल्प मा चिरम् ॥ एवमुक्तस्तु भक्तेण तदा दाता क्रमत्रयम् ॥ १० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ इत्येवमुक्तो देवेन ब्रह्मा स्वभवनं गतः ॥ देवोऽपि वामनो भूत्वा प्रयातो यत्र वाष्क लिः ॥ ११ ॥ वाष्कलिर्वामनं दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ निरीक्ष्य तं यथाकाममकुर्व्वद्बुद्धिभिर्वृतः ॥ १२ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु शक्रस्तं देश माययौ ॥ पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः शक्रं संपूज्य वाष्कलिः ॥ १३ ॥ किमागमनकश्चार्ये ते तमुवाच प्रहृष्टवत् ॥ अत्याश्चर्य्यमिदं मन्ये तवागमन कारणम् ॥ १४ ॥ शक्र उवाच ॥ लोकत्रयं मेऽपहृतं विक्रमेण तु वाष्कले ! ॥ तत्राभिशरणार्थाय दीयतां मे क्रमत्रयम् ॥ १५ ॥ अतीव ह्रस्वगा त्रस्य वामनस्यास्य पार्थिव ॥ भूमिभागे तु पारक्ये वस्तुं न त्वमुत्सहे॥ १६॥ वाष्कलिर्कुरुवाच ॥ क्रमत्रयं वामनक्रे देवराज कृतंशुभम् ॥ तत्रास्त्व

वि० ध० | प्र० सं० अ० ३२ ॥ १२ ॥ | ॥ १२ ॥

मुदितः प्रातः सुखी सुरपते भव ॥ १७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमुक्तो वाकलिना त्यक्त्वा रूपं तु वामनम् ॥१८॥ हरिविव्रद्धे लोकान्देवानां हितकाम्यया ॥ ब्रह्मलोकं ततो गत्वा........... ॥ देवस्य वामश्रवणो निर्विक्षो दानवस्तये ॥ १९ ॥ ततः क्रमं स प्रथमं ददौ सूर्ये जग- त्पतिः ॥ द्वितीयं च ध्रुवे देवस्तृतीयं च यादव् । ॥ २० ॥ ब्रह्माण्डं ताडयामास हासंशूर्णेन केशवः ॥ ब्रह्माण्डस्ताडितस्तेन छिद्रुतामग- मत्प्रभो ॥२१॥ ब्रह्माण्डबाह्यतोयेन शतयोजनामसावृतम् ॥ तेनच्छिद्रेण ततोयं विवेशाण्डं महीपते ॥ २२ ॥ अंगुष्ठाग्रक्षतादण्डात्प्रविशद्वै जलं शुचि ॥ प्राप्ता देवनदीत्वं तु सा तु विष्णुपदी नदी ॥ २३ ॥ देवनद्या तया व्याप्तं ब्रह्माण्डं सकलं नृप ! ॥ विभूतिमभिमाद्भागं सर्वानुग्रहकाम्यया ॥ २४ ॥ वामनेन समाक्रान्ताः सर्वे लोका यदानघ ! ॥ असुरैस्ते तदा त्यक्ता देवानां सत्यवान्धवैः ॥ २५ ॥ पातालञ्च यदा तेन नाक्रान्तं हरिमेधसा ॥ असुरैस्तेस्तदा घोरैरुरुधे यदुनन्दन ! ॥ २६ ॥ देवोऽपि हृत्वा त्रैलोक्यं जगामादर्शनं तदा ॥ पातालनिलयञ्चापि सुखमास्ते स वाकलिः ॥ २७॥ शक्रोऽपि पालयामास विपाश्चैष्टुवं तदा ॥ इमं त्रिविक्रमं नाम प्रादुर्भावं जगद्गुरोः ॥ २८ ॥ गङ्गांसंभवसंयुक्तं सर्वकिल्विषनाशनम् ॥ २९ ॥ तेनेव देवदेवेन प्रातं वैश्ववन्तेऽन्तरे ॥ भूयो लोकास्त्रयः क्रान्ताः पदा मयमितो नृप ॥ ३० ॥ अनेन कारणेनोक्ता गंगा विष्णुपदी नृप ॥ यया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥३१॥ गंगासमुत्पत्तिरियं मयोक्ता श्रुतेव यां मुञ्चति सर्वपापम् ॥ पापेर्विपि- ष्टोऽपि नरो त्वंग साधुनरस्तु त्रिदिवं प्रयाति ॥ ३२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे नार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रिविक्रमोपाख्यानं नामैकविंश- तितमोऽध्यायः ॥ २१ ॥ वज्र उवाच ॥ ब्रह्मन्विष्णुपदी गंगा त्रैलोक्यं व्याप्य तिष्ठति ॥ यथा तथा भृगुश्रेष्ठ ममैवं प्रर्कतय ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ प्रविश्य देवी ब्रह्माण्डं विष्णुलोकमुपागता ॥ ब्राह्मीं सभां प्लावयित्वा तपोलोकमुपागता ॥ २ ॥ जनलोकं गता तस्मान्महर्लोकं ततो गता ॥ स्वर्गलोकं ममाभाव्य प्रविष्टा चन्द्रमण्डलम् ॥ ३ ॥ चन्द्रमण्डलविभ्रष्टा भुवर्लोकमुपागता ॥ आकाशगंगा कथिता तत्र सा. गति- वर्धिनी ॥४ ॥ तस्यास्तु दृश्यते पन्थाः सततं व्योम्नि निर्मले ॥ आकाशगंगांमध्ये सा मगे निपतिता गिरौ ॥ ५ ॥ मरुभ्यश्चाङ्गध्वनन्ती दृश्य- न्ती च तथा क्वचित् ॥ प्रयाता सर्ववर्षाणि द्वीपामिन च महामते ॥६॥ सा तु देवी जया नाम कुर्वन्तं दृढामनु ते ॥ तेभ्यः शान्ता च मांर्धी च द्विधा गंगा विनिःसृता ॥ ७ ॥ ज्वाला च मुगमन्दा च स्मृता हैमवती शुभा ॥ पुण्डरीका पयोदा च रम्यं वर्षं निगद्यते ॥ ८ ॥ भद्र-

१ 'माध्वी' इति ख० ।

च कथिता देवी गान्धर्वी च मनोऽनुगा ॥ इलावृते तथा सैव प्रोक्ता जाम्बवती शुभा ॥ ९ ॥ तस्यास्तीरभवं मूर्ध्नि कनकं धार्यते सुरैः ॥ केतुमाले च कथिता निर्मला नहुला तथा ॥ १० ॥ मनस्विनी ज्योतिष्मती हरिवर्षे निगद्यते ॥ तथा किम्पुरुषाख्ये तु रम्या चन्द्रवती शुभा ॥ ११ ॥ इन्द्रद्युम्नपयोदा सा काशिका मतिपावनी ॥ मनोजवा ताम्रपर्णी गभस्तिमतिमालिनी ॥ १२ ॥ नागद्वीपे नागवती सौम्ये सोमप्रभा तथा ॥ रुद्र- लोकं ततः प्राप्ता ब्रह्मलोकं ततो गता ॥ १३ ॥ गान्धर्वी चैव गन्धर्वे वारुणे वरुणह्रदा ॥ ह्लादिनी ह्लादिनी चैव पुण्यतोया च वार्षिणी ॥ १४ ॥ सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च गंगा चास्मिन्प्रकीर्तिता ॥ अपरान्विषयान्सर्वाञ्छीवरांलोपिकांस्तथा ॥ १५ ॥ ओष्ठप्रावरणांस्तांश्चकर्णप्रावरणान्स्तथा ॥ कालोदपान्विकर्णांश्च ह्लादिनी तु निषेवते ॥ १६ ॥ इन्द्रद्युम्नसुरः पुण्यसुपार्श्वान्गङ्गाज्जायत ॥ तथा ^१खर्पन्दान्शेनान्यवस्त्रांश्चेङ्कुपदानपि ॥ १७ ॥ तज्ञा- नकामतं चैव ह्लादिनी तु निषेवते ॥ दरदाञ्छुहोडांश्चैव काश्मीरान्शबरान्सुकुरुन् ॥ १८ ॥ गान्धारान्बुरदांश्चामीरान्कृप्वन्भिमरोरवान् ॥ शिवपर्वां- निन्द्रपूर्वात्सिन्धुतीरगतान्नृपेवते ॥ १९ ॥ देवांन्दैत्यांन्कलिकांश्चान्यान्वार्णिक्किन्नरांस्तथा ॥ विद्याधरांस्तथा नागान्सुपर्णान्वसुमनोहरान् ॥ २० ॥ कलपाग्रामकांश्चैव तन्नारायणाश्रमम् ॥ किरातांश्च पुलिन्दांश्च मयस्य नगरीं तथा ॥ २१ ॥ कुरुन्सभारतांश्चैव पुलिन्दांश्चैव भागशः ॥ पाञ्चालान्काश्यरान्वत्सान्मत्स्यान्मागधांस्तांस्ताम्रलिप्तकान् ॥ २२ ॥ सह्योत्तरांश्च वङ्गांश्च तथा श्वावस्तिवासिनः ॥ अङ्गाम्वङ्गांन्सुपुण्ड्रांश्च गङ्गा भावयते शुभा ॥ २३ ॥ ह्लादिनी ह्लादिनी चैव पावनी जाह्नवी तथा ॥ प्रविष्टा सागरं पूर्वं द्वीपेष्वस्मिन्नृपसत्तम ॥ २४ ॥ सीतात्वचुक्षु सिन्धुश्च पश्चिमं नृप- सागरम् ॥ गङ्गाख्यामितस्त्व प्रोक्ता जम्बूद्वीपे भयानघ ॥ २५ ॥ लोकेषु च तथा राजन्द्वीपेष्वन्येषु मे शृणु ॥ सुकुमारी कुमारी च सुकृता सेविन्ती तथा ॥ २६ ॥ इक्षुश्च वेणुका नन्दा शाकद्वीपे च सप्तधा ॥ शाल्मले त्वथ गोमेदे^२ द्वीपे पुष्करसंज्ञके ॥ २७ ॥ नदीत्वं सा समुत्सृज्य चोदधित्वमु- पागता ॥ तस्मिन्नदीप्रत्रेये नद्यो न सन्ति यदुनन्दन ॥ २८ ॥ उदकान्युद्धिदाय्येव तेषु सन्ति सहस्रशः ॥ एवं भ्रमितलं प्राप्य पाताल कृष्णमृत्ति- कम् ॥ २९ ॥ एकीभूता प्रविष्टा सा भोगवत्यां समीपतः ॥ श्वेतभोंमं गता तस्माद्रक्तभोमं ततो गता ॥ ३० ॥ शिलभोंमं गता तस्माद्धेमकुमभोंमं ततो गता ॥ रुक्मभोमादपि गता रौद्रं तेजस्सुदारुणम् ॥ ३१ ॥ ततोऽपि विलयं गत्वा वाराहं लोकमागता ॥ वाराहलोकाद्ब्रह्माण्डं तदर्थं भिन्न- वाहिनी ॥ ३२ ॥ च्छिद्रेण तेन सा देवी स्वं योनिं पुनरागता ॥ ३३ ॥ एवं नरेन्द्रेश जगत्समभ्याक्रम्य गंगा सततं स्थिता या ॥ तस्याः प्रभाव

१ 'खरण्डां' इति क० । २ 'गोमेवे' इति ख० ।

श्रवणदशेषं पापं नराणां सद्युपैति शन्तिम् ॥ ३४ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गङ्गाव्यक्तिर्नाम द्वाविंशतितमो ऽध्यायः ॥ २२ ॥ वज्र उवाच ॥ भगीरथस्य राजर्षेर्वंशमुत्तमपूरुष ॥ त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि गङ्गा येनावतारिता ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ भगीरथसुतः श्रीमान्विश्रुतो नाम धार्मिकः ॥ विश्रुतस्यात्मजः श्रीमान्नाभाग इति विश्रुतः ॥ २ ॥ अम्बरीषस्तु नाभागियुतारिस्तदात्मजः ॥ तत्सुतो ऋतपर्णश्च राजा नलसखो बली ॥ ३ ॥ शर्वकामः सुतस्तस्य सुदासस्तस्य चात्मजः ॥ तस्य मित्रसहः पुत्रः तस्य पुत्रोऽभवत्को नृप ॥ ४ ॥ मूलकस्तत्सुतो राजा महाबुद्धिर्धनेश्वरः ॥ क्षत्रियाणां वधे घोरे रामेण विनिपातिते ॥ ५ ॥ पुरा पितृवधामर्षान्माहामो भार्गवनन्दनः ॥ निःसत्कृत्यः पृथिवीं चक्रे निःक्षत्रियामिमाम् ॥६॥ भगीरथकुलोत्पन्नं मूलकं नाम जघ्निवान् ॥ वज्र उवाच ॥ कथं रामेण वसुधा पुरा निःक्षत्रिया कृता ॥ किमर्थं च महाभाग तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ७॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सोमवंशसमुत्पन्नो ययातिर्नाम पार्थिवः ॥ तस्यापि संहतः पुत्रो बभूव पृथिवीपतिः ॥ ८ ॥ सहस्रजित्सुतस्तस्य नमजित्तस्य चात्मजः ॥ तस्यापि हैहयः पुत्रः कुन्तिस्तस्यापि चात्मजः ॥ ९ ॥ तस्यापि संहतः पुत्रो महिष्मान्स्तस्य चात्मजः ॥ माहिष्मती कृता येन नगरी सुमनोहरा ॥ १० ॥ भद्रश्रेण्यः सुतस्तस्य दुर्मदस्तस्य चात्मजः ॥ कनकंस्तत्सुतो राजा कृतवीर्यस्तदात्मजः ॥ ११ ॥ अर्जुनस्तनयस्तस्य सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत् ॥ दत्तोत्रेयोऽथ भगवाग्विष्णुरूपानुकंप्यपृच्छा ॥ १२॥ आराधय तपसा येन प्राप्तं राज्यं सुदुर्लभम् ॥ तथा बाहुसहस्रं च मतिं धर्मे तथोत्तमाम् ॥ १३ ॥ अधर्मे वर्तमानस्य मरणं च जनार्दनात ॥ युद्धेन पृथिवीं जित्वा धर्मेणावरुधंऽजयन् ॥ १४ ॥ तेनेयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ॥ सतोदधिपरीक्षिता शास्त्रेण विधिना जिता ॥ १५ ॥ पातालनगरे शैले वसुधायां रसातले ॥ तस्य पार्थिवसिंहस्य चक्रं न प्रतिहन्यते ॥ १६॥ द्वीपेषु म दि संवेषु खातं खातमथाऽकरोत् ॥ यूपचिह्नानि च तथा बर्ह्री शतशनी रथी ॥ १७ ॥ देशान्तु चान्योणालतदा पश्यन्ति तस्करान्व ॥ १८ ॥ स एव पशुपालोऽभूत्क्षेत्रपालः म् एव च ॥ १८ ॥ स एव वृष्ट्या पर्जन्यो यगित्वार्जुनोऽभवत ॥ स तु बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा ॥ १९ ॥ भाति गुष्ममहनश्वन् शार्ङ्गेन्व भास्करः ॥ गक्षसा निर्जितास्तेन तेन बद्धश्च गवणः ॥ २० ॥ जित्वा भोगवती तेन कर्कोटकसुता हता ॥ तम्य बाहुमहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ ॥ भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुगाः ॥ २१ ॥ मन्दक्षोभचकित्ता अमृतोत्पादशङ्किताः ॥ नतंनिश्चलसर्वाङ्गा भवन्ति च महोरगाः ॥ २२ ॥ दृश्यन्महस्रबाणि तनद्योनि महीक्षिता ॥ द्वीप द्वीपे महाराज धर्मेण महात्मना ॥ २३ ॥ संर्व यज्ञा महाराज तन्मयान्मूरिदक्षिणाः ॥ सर्व काञ्चनवँडूर्याः सर्वं ग्रूपश्च काञ्चनः ॥२४॥ द्विजानां

॥ १३ ॥

परिवेष्टारस्तस्य यज्ञेषु देवताः ॥ स्वयमासन्महाराज स्वयं भगवांस्तथा ॥ २५ ॥ तस्य यज्ञे जगौ गाथा नारदस्तसुमहत्तपाः ॥ न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः ॥ २६ ॥ यज्ञैर्दानैस्तपोभिर्वा विक्रमेण श्रुतेन वा ॥ २७ ॥ पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स महीपतिः ॥ सप्तद्वीपेश्वरः सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह ॥२८॥तस्य राज्ञस्तु वसुधा बहुपार्थिवसङ्कुला ॥ भाराक्रान्ता विह्वलिता बभूव पृथिवीपते ॥२९॥तस्य राज्ञो गतान्तैर्बहुभिर्नृपैरितस्ततः ॥ तेजोयुक्तैः समाकीर्णा वसुधा वसुधाधिप ॥ ३० ॥ बहुनागाश्वसङ्कीर्णा बहुगोकुलसङ्कुला ॥ न शक्ता नृपते सोढुं तेजस्तदतिमात्रमुम् ॥ ३१ ॥ ज्वालाविह्वलिता भूः श्रान्ता खिन्ना नाकमुपागता ॥ ३२ ॥ एवं प्रभावे नरदेवनाथे पृथ्वीं समग्रां परिपालयमाने ॥ भारेण सन्ना पृथिवी जगाम महेन्द्रलोकं मुनिदेन्दुजुष्टम् ॥ ३३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽर्जुनोपाख्यानं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ वज्र उवाच ॥ देवकार्यं विना विष्णोरुत्पत्तिर्यति महीतले ॥ १॥ कस्मिन्काले^१ बभूवासौ दत्तात्रेय इति श्रुतः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शुक्रेण च यदा वृत्रो हतो वीर्योपबृंहितः ॥ २ ॥ तस्मिन्हतेऽसुरे त्वद्य विष्णुरूपमवासृजत् ॥ तपस्यन्तं च तं गत्वा जघान च शचीपतिः ॥ ३॥ तस्मिन्हते ब्रह्महत्या जगाम वलसूदनम् ॥ ब्रह्महत्याभिभूतस्तु राज्यं त्यक्त्वा त्रिविष्टपे ॥ ४ ॥ मानसे बिसतन्तुस्थो बभूव स पुरन्दरः ॥ राजा कृतः शक्रहीनंर्दैवैस्तु नहुषस्तदा ॥ ५ ॥ सोऽकामयत पौलोमीं शक्रस्य महिषीं प्रियाम् ॥ कालालामपरा प्राह शक्रं देवी तथा शची ॥ ६ ॥ अपूर्वेण तु यानेन समीपं मे सुरेश्वर ॥ ऋषिभिः शिविकां युक्ता स जगाम तदन्तिकम् ॥ ७ ॥ शिबिकां वहमानं तु मन्दमन्दं द्विजोत्तमम् ॥ पादेन ताडयामास सोऽगस्त्यं पापनिश्चयः ॥ ८ ॥ अगस्त्येन तथा शप्तो भव सर्पो महीपते ॥ युधिष्ठिरेण संगत्य शापमोक्षमवाप्स्यसि ॥ ९ ॥ एवमुक्ते तु मुनिना सर्पत्वं स जगाम वै ॥ नष्टे शके च पतिते नहुषे पापनिश्चये ॥ १० ॥ रजस्तमोभ्यामाक्रान्ता बभूवद्विदशालयाः ॥ ततः प्रवृत्ता लोकेऽस्मिन्ननावृष्टिः सुदारुणा ॥ ११ ॥ दुर्भिक्षमरकौ चोभौ विपण्णास्त्रिदशालयाः ॥ नद्योत्सन्नमहापूर्णा निर्वषट्कारमङ्गलम् ॥ १२ ॥ अनावृष्टिहतं सर्वं बभूव वसुधातलम ॥ क्षुत्क्षाममातृप्रायं विनष्टपशुसञ्चयम् ॥ १३ ॥ कपाला- स्थिसमाकीर्णं केशशैवालसंकुलम् ॥ क्षुध्रुभग्नद्विजगणैः क्रव्यादेरितसंकुलम् ॥ १४ ॥ निर्गन्धिपुष्पाकीर्णं शून्यप्रायं विभीषणम् ॥ क्षुत्क्षामभूतसङ्घाभ्यां विनिवृत्तविपाकपथम् ॥ १५ ॥ प्रनष्टकृषिवातं च दातृमिश्च विवर्जितम् ॥ नरकेऽपि महोघोरे निराकन्दैर्जनैर्युतैः^२ ॥ १६ ॥

^१ 'कस्मिन्काले' इति ख० ।
^२ 'जनैर्युतः' इति ख० ।

दुर्लभां निरानन्दं स्कन्धांसकटिकुब्जकैः ॥ इतश्चेतश्च यास्यन्ति दानवेन्द्रैर्विसंकुलम् ॥ १७ ॥ शुष्कतायाशयं भीमं नामशेषमहापगम् ॥ तस्मिन्काले महारोरे चोत्सृष्टनियमा द्विजाः ॥ १८ ॥ आर्य्यावर्त्तं परित्यज्य म्लेच्छदेशमुपाश्रिताः ॥ मध्यमदेशं परित्यज्य कुर्वाणाः प्राणधारणम् ॥ १९ ॥ प्राणधारणसक्तानां क्षुधाव्याकुलचेतसाम् ॥ तेषां ब्रह्म तदा नष्टं धावतां च इतस्ततः ॥ २० ॥ तदा नष्टेषु देवेषु म्लेच्छी- भूतमभूदिदं जगत् ॥ म्लेच्छीभूते जगत्त्यस्मिन्स्वाहास्वाधाविवर्जिताः ॥ २१ ॥ यथा मत्स्यांस्तथा जाताः सर्वे ते देवतागणाः ॥ क्षुत्क्षामकण्ठैस्त्रिदशैः प्रार्थितश्च जनार्दनः ॥ २२ ॥ शक्रार्थं त्रिदशा गत्वा त्रैलोक्यहितकाम्यया ॥ २३ ॥ तानुवाच हरिर्देवः सर्वे गच्छन्तु मानसम् ॥ विस्रंततुगतं शक्रं तस्माल्लप्स्यथ मा चिरम् ॥ २४ ॥ यजतां सोऽश्वमेधेन मामेव सुसमाहितः ॥ अहमेव करिष्यामि विपाप्मानं विडौजसम् ॥ २५ ॥ तत्कृता ब्रह्महत्यां तु चतुर्धा स करिष्यति ॥ २६ ॥ अमेध्यप्रक्षेपके वह्नौ पादेनैकेन यास्यति ॥ तथा चैकेन पादेन ह्यशुचिक्षेपके जले ॥ २७ ॥ पादेनैकेन च तथा सर्वकाले द्रुमोच्छिदम् ॥ रजस्वलासु पादेन तथा चैकेन यास्यति ॥ २८ ॥ अहमेतेन यास्यामि भूतलं सुरकारणात् ॥ नष्टे च भूतले धर्मं स्थाप- यिष्याम्यहं पुनः ॥ २९ ॥ एतत्सर्वं यथोद्दिष्टं देवदेवेन शार्ङ्गिणा ॥ चक्रे सुरगणैः सर्वं राज्यं चावाप वृत्रहा ॥ ३० ॥ शक्रेण नित्यं विसतन्तु- गेन ध्यातो महात्मा हरिरप्रमेयः ॥ हत्यापि कामेन स विप्रमुख्यं लेभे त्रिलोकीं पुनरेव तस्मात् ॥ ३१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्क- ण्डेयवज्रसंवादे वृत्रवधोपाख्यानं नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ॥ २४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ब्रह्मणोऽङ्गिराः सुतः श्रीमान्प्रभावाद्ब्रह्मणा समः ॥ प्रभाकरस्तस्य सुतः पितामहसमो गुणैः ॥ १ ॥ स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम् ॥ तमोभिभूते तपसा प्रभा येन विवर्धिता ॥ २ ॥ स्वस्त्य- स्त्विति स होवाच पतमानं दिवाकरम् ॥ वचनात्तस्य ब्रह्मर्षेर्न पपात दिवो महीम् ॥ ३ ॥ आत्रेयाणि गोत्राणि यश्चकार महायशाः ॥ यज्ञोपवित्रवनं वाप्यनुसृष्टवान् ॥ वेदानध्यापयामास ब्राह्मणांश्च श्रुतान्वितान् ॥ ४ ॥ दत्तात्रेयोऽथ दुर्वासा लोके ख्यातिमुपागतौ ॥ ५ ॥ दत्तोऽत्रेयत्वमगमत्तन्मयोऽभवत् ॥ ६ ॥ अभिवर्द्धति चाधर्मे सत्ये नष्टे द्रुते¹ स्थिते ॥ प्रजासु शीर्यमाणासु धर्मे चाकुलतां गते ॥ ७ ॥ हयास्याः शक्तया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै ॥ चातुर्वर्ण्यमसंकीर्णं कृते तेन महात्मना ॥ ९ ॥ दुर्भिक्षमङ्गे नष्टे तस्मिन्त्राते महीतले ॥ प्रववर्ष च देवेन्द्रः सहस्रनयनः क्षितौ ॥ १० ॥ भूय एव

¹ 'विद्रुते' इति ख० ।
² 'प्रवर्त्तितम्' इति क० ।

जगद्वृत्तं यथापूर्वं जगत्पते ॥ ११ ॥ यजत्सु विप्रमुख्येषु तपस्याभिरतेषु च ॥ वार्तासक्तैषु वैश्येषु शुश्रू- षून्वन्त्यजेषु च ॥ १२ ॥ मुदितेषु च लोकेषु त्रैलोक्ये देवसादृते ॥ विष्णोर्भागे क्षितिर्गते कार्त्तवीर्यार्जुनस्तदा ॥ १३ ॥ दशवर्षसहस्राणि कृत- वान्दुश्चरं तपः ॥ प्रयागवनमासाद्य दत्तात्रेयाश्रमं प्रति ॥ १४॥ आराधयामास तदा दत्तं शुश्रूषया नृप ॥ तेन दत्तवरश्चक्रे स राज्यं हतकण्टकम् ॥ १५॥ आर्यावर्तंषु निर्मलेंच्छा कृता तेन वसुन्धरा ॥ तस्मिन्त्राजनि धर्मज्ञे दैत्यैर्देवनिपातितैः ॥ १६ ॥ संप्रानैर्भृमिपालत्वं वसुधा भारपीडिता ॥ नाकपृष्ठं ययौ शीघ्रं शक्रदर्शनलालसा ॥ १७॥ वत्र उवाच ॥ आसाद्य लोकं त्रिदिवेश्वरस्य भारेण खिन्ना वसुधा नरेन्द्रः ॥ किं तत्र चक्रे वद तन्ममाद्य दृष्ट्वा क्षितिं यच्च चकार शक्रः ॥ १८॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दत्तात्रेयोपाख्यानं नाम पञ्चविंशतितमोऽध्यायः ॥२५॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ नाकपृष्ठगता भूर्मिददर्श मधुसूदनम् ॥ रत्नहासनगतं वीरं श्रिया परमया युतम् ॥ १ ॥ उपास्यमानं त्रिदशैर्भासयन्तं सभां शुभाम् ॥ आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुद्गणैः ॥ २ ॥ रुद्रैर्गन्धर्व्वरक्षोभिश्च नासत्यैश्च महात्मभिः ॥ ऋषिभिः सूर्य्यसंकाशैस्तपसा द्योतितप्रभैः ॥ ३ ॥ गन्धर्व्वैरप्सरोभिश्च स्तूयमानं सहस्रशः ॥ किरीटिनमतंसंञ्च्छन्नं हारकेयूरभूषितम् ॥ ४ ॥ रत्नाङ्गदकृतोद्द्योत रत्तगर्भासमप्रभम् ॥ हारिचन्दन- दिग्धंगं नीलाम्बरधरं हरिम् ॥ ५ ॥ तिर्यग्गलत्तकटाक्षाद्द्ण्या तृतीयिन विराजितम् ॥ पश्यन्तं सर्वलोकस्य सततं धर्म्मकर्म्मणी ॥ ६ ॥ विष्णोर- चिन्तयम्मङ्गं तत्रैलोक्यस्यैव कारणम् ॥ गोब्राह्मणहितासक्तं ददृर्श वसुधा तदा ॥ ७ ॥ सन्ध्यासह समासोनं श्रिया चैव जनार्द्दनम् ॥ तं ववन्दे वसुमती दैत्यभारप्रपीडिता ॥ ८ ॥ पाद्यार्थ्याचमनीयैार्थैः शक्रोऽपि वसुधां तदा ॥ पूजयित्वाँ सुखासीनां पप्रच्छागमनक्रियाम् ॥ ९ ॥ पृष्टा शके्रण सा देवी वक्तुं समुपचक्रमे ॥ १० ॥ पृथिव्युवाच ॥ अन्तरिक्षं दिवं यच्च तथैवाऽहं जगत्पते ॥ तवायत्ता महाभाग त्वं हि देवेश्वरो विभुः ॥ ११ ॥ त्वयि भारं समासज्य वेदाभ्यासनतत्परः ॥ सुखमास्ते प्रशान्तात्मा ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ॥ १२ ॥ त्वयि भारं समासज्य देवदेवोऽपि शङ्करः ॥ आस्ते तपस्याभिरतः कैलासे पर्वतोत्तमे ॥ १३ ॥ त्वयि भारं समासज्य सुखं स्वपिति केशवः ॥ क्षीरोदाशयने नित्यं शेषपर्य्यङ्कऽमा स्थितः ॥ १४ ॥ पितामहस्य यत्तेजः केशवस्य शिवस्य च ॥ स्थितं तत्सकलं तुम्यं त्वं हि सर्वमयोऽरिहा ॥ १५ ॥ त्वया विनिहतो वृत्रो बल- श्चापि निषूदितः ॥ त्वया च नाशितः पाकस्त्वया दैत्या निषूदिताः ॥ १६ ॥ ब्रह्मण्यस्त्वं शरण्यस्त्वं प्रणतार्त्तिविनाशनः ॥ सहस्रनयनः

१ ‘जपत्सु’ इति ख० । २ ‘स्थितिगते’ इति क० । ३ ‘पूरयित्वा’ इति ख० । ४ ‘वक्षश्च त्रित्यूद्धितः’ इति क० । ५ ‘निपातिताः’ इति क० ।

वि० ध० ॥ १५॥

प्र० खं० अ० २७ ॥ १५॥

श्रीमान्वज्रपाणिर्जगत्प्रियः ॥ १७ ॥ तेजसा तपसा यज्ञैः श्रुतेन च दमेन च ॥ त्वत्तो विशिष्टं लोकेऽस्मिन्न पश्यामि शचीपते ॥ १८ ॥ वेदेषु सरहस्येषु गीयसे त्वं पुनःपुनः ॥ वेदाः प्रवृत्ता यज्ञार्थं तदर्थं क्रतवस्तथा ॥ १९ ॥ ये हता दानवा युद्धे त्वया शक्र पुनःपुनः ॥ त इमे दनु सम्भूताः कर्तुंवीर्यं समाश्रिताः ॥ २० ॥ तेऽद्य जाता मम विभो पीडयन्ति च मां भृशम् ॥ सोऽहं भ्रातृसमाक्रान्तो त्वामद्य शरणं गता ॥ २१ ॥ ॥ शक्र उवाच ॥ जानामि भार्गवश्रेष्ठ ! त्वां दैत्येभ्यो वरवर्णिनि ॥ तेषां गत्वा वधोपायमहं प्रक्ष्यास्म्यि वेधसम् ॥ २२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इत्येवमुक्त्वा त्रिदशप्रधानः पृथवीसमेतो गुरुणा च राजन् ॥ ययौ सभां देववरस्य तस्य पितामहस्याप्रतिमस्य वीरः ॥ २३ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पृथ्वीशक्रलोकगमनं नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः ॥ २६ ॥ ॥ छ ॥ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ ते समेताः समासाद्य पितामहसभां शुभाम् ॥ पद्मासनगतं तत्र ददृशुः पद्मसंभवम् ॥ १ ॥ पद्मपत्रसवर्णांगं पद्मबोधसमप्रभम् ॥ चतुर्वक्त्रं चतुर्वेदं चतुराश्रमपूजितम् ॥ २ ॥ चातुर्वर्ण्यधरं देवं चातुर्होत्रप्रवर्तकम् ॥ कृष्णाजिनधरं शान्तं प्रभुं प्रभवतामपि ॥ ३ ॥ स्वयंभुवमचिन्त्यं च सर्वसंहारकारकम् ॥ तं समासाद्य जगती शक्रश्च गुरुणा सह ॥ ४ ॥ ववन्दुस्ते महाभागं तुष्टुवुश्च जगत्प्रभुम् ॥

शक्रादय ऊचुः ॥ नमस्ते देवदेवेश सृष्टिसंहारकारण ! ॥ वदन्ते तदाधार यज्ञं यज्ञांग यक्षप ॥ ५ ॥ यज्ञयोने जगद्योने सर्वसत्त्वाभयप्रद ॥ प्रजापतिपते देव जगद्बीज नमोऽस्तु ते ॥ ६ ॥ स्वयम्भुवे स्वयं कर्त्रे सर्वभूतान्तरात्मने ॥ सर्वभूतेश्वरोत्पत्तौ सर्वभूतेश्वराय च ॥ ७ ॥ अचिन्त्यायऽप्रमेयाय प्रकाशाय महात्मने ॥ त्वमस्य जगतो नाथैस्त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ८ ॥ त्वया विना जगत्यस्मिन्नात्किंचित्त्वन विद्यते ॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च तेभ्यः परतरञ्च यत् ॥ ९ ॥ व्यक्ताव्यक्तौ जगन्नाथ त्वमेवैकः प्रकीर्तितः ॥ त्वं तपांसि वरिष्ठानि कृच्छ्राणि नियमानि च ॥ १० ॥ कलांः काष्ठा मुहूर्ताश्च कालस्यावयवाश्च ये ॥ कालचक्रं जगच्चक्रं त्वमेकः पुरुषोत्तमः॥ ११ ॥ त्वमेव वरदो दाता देवः शुभवचोमुखः ॥ ततः प्रसूतो लोकेऽस्मिन्त्सर्वज्ञा जगत्पति ॥ १२ ॥ भृग्वंगिरा मरीचिस्तु पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ अत्रिश्चैव वशिष्ठश्च त्वया सृष्टा जगत्पते ॥ १३ ॥ सनत्कुमारो भगवान्सन्कश्च सनन्दनः ॥ आङ्गीरतिक्ष रुचिः श्रद्धा तया देव विनिर्मिता ॥ १४ ॥

१ 'सर्वतस्त्वममय' इति ख० । २ 'सर्वभूतेश्वरासमे' इति ख० । ३ 'त्वमस्य जगतो नाथ' इति क० । ४ 'नान्यत्किंचिद्वि' इति क० । ५ 'अनेकैर्वा' इति क० । ६ 'ततस्तां चन्' इति क० । ७ 'कालां' इति क० । ८ 'जगत्पर्ता' इति ख० । ९ 'अत्रिश्चैवेतिश्च तया' इति ख० ।

पूर्वात्ते वदनाज्जातमृग्वेददमृतप्रभम् ॥ दक्षिणाद्वदनाज्जातं यजुर्वेदं तथैव च ॥ १६ ॥ पश्चिमाद्वदनाज्जातं सामवेदं तथा तव ॥ उत्तराद्वदनाज्जात- मथर्वाङ्गिरसं शुभम् ॥ १७ ॥ ब्राह्मणास्ते मुखाज्जाता बाहुभ्यां क्षत्रियास्तथा ॥ ऊरूभ्यान्तथा वैश्याः पद्भ्यां शूद्रास्तथैव च ॥ १७ ॥ विद्युतोऽथ शनिमेघाश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च ॥ त्वत्तः प्रभो प्रसूतानि प्रविशन्ति तथा त्वयि ॥ १८ ॥ स्वयम्भूभगवान्विष्णुर्देवदेवः सनातनः ॥ नाममात्रविभे- देन मोहयस्यखिलं जगत् ॥ १९ ॥ त्वत्तेजसा मया दैत्या ये युद्धे विनिपातिताः ॥ ते क्षितौ क्षत्रिया जाताः पीडयन्ति तथा क्ष्माम ॥ २० ॥ एवं तेषां भारेण खिन्नेयं त्वत्सकाशमुपागता ॥ वसुधा वसुधापाल तां त्रायस्व नमोऽस्तु ते ॥ २१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवं पितामहो देवः स्तुतः शक्रेण धीमता ॥ गुरुणा च समेतेन पूजयामास तावुभौ ॥ २२ ॥ पूजयित्वा च वसुधां शक्रं वचनमब्रवीत् ॥ ब्रूध्वं देवदेवस्य शङ्करस्य महात्मनः ॥ २३ ॥ मुखकीर्त्तितं सर्वं निवेदयत मा चिरम् ॥ उपायं क्षत्रियवधे युष्माकं कथयिष्यति ॥ २४ ॥ इत्येवमुक्त्वास्तु पितामहेन जग्मुस्तदा रुद्रसदः प्रतीताः ॥ शक्रेाऽथ देवी च वसुन्धरा च गुरुः सुराणाञ्च स धर्मशीलः ॥ २५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ब्रह्मलोकगमनं नाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः ॥ २७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ रुद्रलोकमथासाद्य ददृशुस्त्र्यम्बकं तदा ॥ वह्निपुञ्जप्रतीकाशं जटाभारेण राजितम् ॥ १ ॥ सूर्य्यभासा तृतीयेन नयनेन च शोभितम् ॥ भालचन्द्रेण शुभ्रेण जटामण्डलशोभिना ॥२॥ व्यालयज्ञोपवीतञ्च नागेन्द्रकृतकङ्कणम् ॥ नीलकण्ठं विशालाक्षं दन्तित्वचमथोरुच्छदम् ॥ ॥ ३ ॥ उमासहायं वरदं सर्वभूतभवोद्भवम् ॥ नन्दिनानुगतं वीरं प्रमथैश्च सहस्रशः ॥ ४ ॥ नानाचक्रशिरोग्रीवैर्नानायुधविभूषणैः ॥ तं दृष्ट्वा प्रणतः प्राह शक्रस्तु गुरुणा सह ॥ ५ ॥ शक्र उवाच ॥ नमोऽस्तुदेवदेवेश प्रणतार्त्तिनिवारण ॥ नीलकण्ठ महाभाग ह्युमाभूषणतत्पर ॥ ६ ॥ गङ्गातरङ्गनिर्धौतजटामण्डलमण्डित ! ॥ शशाङ्कशतसङ्काश सूर्य्यकोटिसमप्रभ ॥ ७ ॥ वामनैर्जटिलैर्मुण्डैः प्रमथैरीक्ष्यसे सदा ॥ तैश्च सार्धं महादेव रमसेऽमितविक्रम ॥ ८ ॥ घोरं हि ब्रह्मचर्यं ते यथा नान्यस्य कस्यचित् ॥ तव लिङ्गार्चनरताः पूयन्ते सर्वकिल्बिषैः ॥९॥ स्मरन्ति ये त्वां सततं ते हि यान्ति परां गतिम् ॥ विष्णोरिचिन्त्यभागोऽसि प्रजासंहरणे कृते ॥ १० ॥ सर्वदेवमयो धाता सर्वदेवमयोऽपि च ॥ सर्वदेवरूपस्त्वं

१ 'क्षत्रियाः सूताः इति ख० । २ 'मोहयस्यखिलाम्' इति ख० । ३ 'गुरुणाऽनुसमेतेन 'इति खः । ४ 'निकेतिनं' इति ख० । ५ 'बालचन्द्रेण' इति ख० । ६ 'नानायुधविभूषयैः' इति ख० । ७ 'नमस्ते' इति ख० । १ 'सर्वभूतवरप्रदम्' इति ख० । 'सर्वभूतविभावितः' इति च ख० ।