विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० || ३६८ || बृ० सं० अ० ५६ || ३६८ ||

मधुमं भवनेऽपदंशे वा ॥ अथैतद्देवताभागं सुखेन शल्योद्धारानथं चतुष्षष्टिपदविभागेन वक्ष्यामि । तत्र बहिः पूर्वेणार्धपदशेशः । पर्जन्यः अध्य- र्धपदस्थः, पर्जन्यः अध्यर्धपदशेखरद्वहः, महेन्द्रादिसप्तबुधाः पृथक्क्रमं द्विपदप्रेशाः, अन्तरीक्षोऽध्यर्धपदशः । पवनोऽर्धपदस्थेश दक्षिणेन पुष्पोऽर्धपदशः । वितथोऽध्यर्धपदशः । गृहक्षतयमभृङ्गनार्वा द्विपदेशाः, क्रोशोऽध्यर्धपदशः । शेषाऽर्धपदस्थाश्च दिक्स्वनगरानायैर्धापदशाः । मुरुयोऽध्यर्धपदशः । महाट्चन्द्रादितयो द्विपदेशाः । गगोऽध्यर्धपदशः । तदाशानोऽर्धपदशश्च तदनन्तरः पूर्वोणार्धपदनाथः । वह्नी द्विपदनाथोऽद्य- मा अर्धपादनाथः, सावित्रो दक्षिणतोऽर्धपदनाथः, सविता द्विपदनाथो मित्रः अर्धपदनाथो रुद्रः । उदगर्धपदनाथो व्याधिः । द्विपदनाथो महीश्वरः । अर्धपादनाथः कामः । मध्ये चतुष्पद्भूयो ब्रह्मा एवं बहिर्द्वारेशदेवताः । अन्तर्बद्याह्येशा । एवं पञ्चचत्वारिंशत । तत्र पृष्ठकाले । यस्य नाम श्रूयते कृतं वा तदस्ति विद्यात् पुच्छवक्त्रपक्षप्रक्षमास्तद्वद्वा अकारादिवर्गे वाजिनराः श्वागोमायुमषरासमाञ्ज । वस्तुतो नवधा विभक्तस्य मध्ये वक्तारः अकनत एवं सँगे इत्येते क्रमेण प्राच्यादिषु वर्णाः । वर्णप्रथमश्रवणाद्दिक्पतिं तोदिशि शल्यम् । लग्नाच्छुनेषु केन्द्रेषु निःशल्यं दृढं भवति । पापयुक्तेषु शल्यत्वं न केन्द्रे राशिबशा दिग्भवति बलिनिम्ले आश्लेषाद्यम् । बलहीने शर्कराङ्गारकोष्ठाष्टभस्मरादि तत्र सर्वेष्विन्थिषु कर्तृममंगं भवति शर्करातषकेशाङ्गारभस्मशल्येषु शोकनष्टव्यधिमरणचोरोपरुद्रवाः । मशाल्ये च देवतयतने देवसान्निध्यान न भवति । तस्यात्सप्रयत्नेन निःशल्यं वास्तुदेवतागतन कुर्यात् । देवताकोशभवनम् । तस्याग्रेये महानसम् । दक्षिणेन ज्ञानभवनम् । नैर्ऋते कूप्यगृहम् ॥ । पश्चिमेन तोयगृहम् । वायव्यन भाण्डगृहम् । उदक्प्रेश्यागारम् । ऐशान्नेयज्यागृहम् । प्राक्सर्वकर्मकारगृह मिति ॥ एतान्यपि शल्यरवर्जितानि कुर्यात् सर्वत्र द्विगुणोच्छाल्येन बुद्धिर्भविति । तद्विज्ञानं भवति । यत्त्र-ऊर्द्धस्य केन्द्रेण सोम्ये शल्ये द्विगुणसिद्धि तथाऽऽदिकाप्रयत्नवान्कत्वा केन्द्रशशिखेशन चा ॥ १॥ ऊष्मा प्रदृश्यते यत्र व्यङ्गारः शितो क्वचित् । तत्रास्ति विजानोयात्सर्पिर् यदि शल्यमारे ॥ नीलोत्पिलैः श्वेतपदमासिमंणिकाभिः समान्वता ॥ दुर्बन्ध्या च तथा भूमिरस्तराण्यष्टाङ्गुलं भवेत् ॥ ३ ॥ एकनालसमर्थे द्वे दृश्यते यत्र पुष्करे ॥ भूयोमृध्र्ध्न तथाश्वः कथयन्ति धनं बहु ॥ ४ ॥ अङ्गीराः क्षीरिणो वृक्षस्तन्तुभिर्यदि वेष्टिताः ॥ अङ्कटकाः कण्टकिनस्तत्रापि द्रविणं वदेत् ॥ ५॥ दूस भवति वंराकं यत्र चान्ये नराधिप ॥ ॥ तत्रापि द्रविणं वाच्यं श्वेतं यत्र च किंशुकम् ॥ ६ ॥ हिममय्यसी न म्रियते न प्रोहन्ति पादपाः ॥ अकाले पुष्यदा वृक्षास्तत्राथो धनमादिशेत ॥ ७ ॥ शाङ्कको मैथुनं यत्र भुजङ्गश्चित्रमस्तकः ॥ दृश्यते यत्र राजेन्द्र तत्राथो धनमादिशेत् ॥ ८ ॥

१ 'नन' इति मु० ।

चामलसारके ॥ ३६ ॥ सुप्रशस्ते समाप्ते तु चित्रकर्म विधीयते ॥ कटिः सुचित्रिता कार्या पृष्ठं कार्यं सुधासितम् ॥ ३६ ॥ चित्रलक्षणवत्कार्यं सर्वकामसमृद्धिदम् ॥ आश्चर्याणि तथान्यानि तत्र यत्नान्निवेशयेत् ॥ ३७ ॥ चिह्ने विष्णुगृहे तत्र गरुडं वापि कारयेत् ॥ दुर्गागृहे तथा सिंहं त्रिशूलं हरवेश्मनि ॥ ३८ ॥ पद्मं लक्ष्मीगृहे चित्रं हंसं स्याद्ब्रह्मणो गृहे ॥ मक्रं कामदेवस्य तालं सङ्कर्षणस्य तु ॥ ३९ ॥ अर्धचन्द्रस्थितं सिंहमादित्यस्य गृहे भवेत् ॥ वृत्तमण्डलमध्यस्थं मृगं चन्द्रसमो भवेत् ॥ ४० ॥ वज्रं शक्रस्य कुर्वीत दण्डं वैवस्वतस्य च ॥ वरुणस्य तथा पाशं गदां च धनदस्य वै ॥ ४१ ॥ स्कन्दस्य शक्तिः कर्तव्या गणाध्यक्षस्य पार्थिव ॥ कर्तव्यं परशोर्बिम्बं वह्नेर्ज्वाला विधीयते ॥ ४२ ॥ वायोर्बम्बरसङ्घन्तु छत्रं निर्ऋतये तथा ॥ अन्येषामपि देवानां चिह्नं स्याच्छुभं स्वकम् ॥ ४३ ॥ ततो ध्वजस्य विन्यासः कर्तव्यः पृथिवीपते ॥ असुरा वासमिच्छन्ति ध्वजहीने सुरालये ॥ ४४ ॥ ध्वजेन सकलं पापं ध्वजदस्य विनश्यति ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवादिव्यगृहे ध्वजम् ॥ ४५ ॥ एवं कृते देवगृहे नरेन्द्र वृद्धिः सदा स्यान्न हि संशयोऽत्र ॥ तस्मात्प्रयत्नेन विधानयुक्ते देवालयं कार्यमदीनसत्त्व ॥ ४६ ॥ इति श्रीविष्णु० तृ० ख० मा०व० सं० ब्रह्मशिरश्छ्त्वनाद्विर्निर्णय, चतुर्णवत्तितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥ एवं वादिनं श्रीमद्भगवन्तमलघुतपसमतिशय सञ्श्चिरजीविनं श्री मार्कण्डेयं राजा वज्रः पप्रच्छ । भगवन्नधराल्योद्धानं कथं भवति तमुवाच श्रीभगवान् मार्कण्डेयः । कदाचित्कमपि महद्भूतं त्रैलोक्यनाशायोत्थितमभवत् । तद्भूतं संसभ्रमैर्ब्रह्मादिभिर्गृह्य वेगेनाधोमुखं न्यस्तम् ॥ तस्य चोत्थानभीता देवा अङ्गेषूपविष्टाः । तस्य पर्जन्याद्याः क्रमेण दक्षिणोऽर्द्धभागे, व्युत्क्रमेण नागाद्या वामे, पर्जन्यहुताशनौ शिरसि, करद्वये वदने, दृशोश्च गृहाकामो, स्तनयोर्मन्दोऽदिती, श्रवणयोः न्यदिती, उरःस्थले ऽसंशयोश्च सत्यभृशन्तरिक्षपवनाः । भुजे चन्द्रब्रह्माटसुस्रया नगराजनः, द्वितीये भुजे सावित्रसावितारौ, करौ रुद्रयक्षौ द्वितीये करे, अर्यमा पृथिवीधरश्च करस्य कङ्कष्योः, पुष्पवितथवेधसताः पार्श्वे, शोषशोकयक्षाश्च द्वितीये पार्श्वे, हृदि ब्रह्मा, विवस्वान्मित्रश्च जठरे, उपेन्द्रौ मेढ्रे, वृषणयोश्च यमवरुणौ, स्फिक्जि वृषासुरौ, ऊर्वोः गन्धर्वपुष्पदन्तौ, जान्वोः मृगग्रीवौ, जङ्घयोः पितृदौवारिकौ चरणयोः, एवमशमशानी दिश् शिरः नैऋती दिगादौ वास्तुपुरुषः ॥ तत्र च यत्सर्वाङ्गं स्पृशप्रष्टा प्रगच्छति तत्रैव वास्तव ज्ञे शल्यं विद्यात् । अथवा यत्रेवाङ्गे गृहपतेः भूगोमृगो रुग्वति ॥ अथ वास्तुदेवतामोकेसाद्दिश्य घृते जुहुयात् । यद्वाव्यं हूयमाने अभिलक्षण

१ 'फिञ्जो' इति क० ख० ।

वि० ध० ॥३६७॥ तृ० खं० अ० ९४ ॥३६७॥

संस्थापयेत्ततः ॥ १० ॥ शिलान्यासं तु कुर्वीत तत्रैवाद्भिः चतुर्दिशम् ॥ षोडशारन्निते कार्य्यास्ता एव तु चतुर्दिशम् ॥ ११ ॥ युग्मये चेष्टकान्या-
सं कर्त्तव्यं न च दारुणे ॥ शुभे दिवसऋक्षे च मुहूर्त्ते चाभिपूजिते ॥ १२ ॥ कुम्भाकारां शिलां कुर्य्याच्छुद्धेवर्णे शुभां ॥ अन्यत्र ताम्रकलशं
सुदृढं यत्न संयुतम् ॥ १३ ॥ चतुःषष्टिपदं कृत्वा समे स्थाने तु मण्डलम् ॥ कृत्वा तु देवतान्यासं तत्र मण्डलेके द्विज ॥ १४ ॥
सर्वेषां वास्तुविद्याता देवतानां यथाविधि ॥ द्वियाः सम्पूजनं कृत्वा वासुदेवस्य चाप्यथ ॥ १५ ॥ पूजनं मण्डले कार्यं वास्तुदोषगणस्य च ॥
विनायकस्य देवस्य विश्वकर्म्मण एव च ॥ १६ ॥ द्विग्भाः कृत्वा ततो होमं ब्रह्मणः कारयेत्तदा ॥ १८ ॥ गन्धार्च्यधूपनैवेद्यधूपदीपैर्यथाविधि ॥ १७ ॥
ॐकारपूत्तमाज्यं च जुहुयाच्चीश्वरस्य च ॥ मध्ये कृत्वा ततः कुम्भं शिलान्यासं तु कारयेत् ॥ १९ ॥ ईशाने तु ततः कोणे शिलं पूर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ प्रदक्षिणं ततो राजञ्छिलान्यासं
विधीयते ॥ २० ॥ सूत्रन्यासं तु कुर्वीत तस्मिन्नेव तथाऽहनि ॥ यथानिंवेशं कर्त्तव्यं प्रासादस्य सुनिश्चितम् ॥ २१ ॥ कृत्वा तु सूत्रविन्यासं
नाधिकं तं तु कारयेत् ॥ तूनं मनुजशार्दूल कर्तुर्दोषकरावुभौ ॥ २२ ॥ कुम्भस्य च शिलानां च ततः स्थानं विधीयते ॥ वटाश्वत्थकषायेण
सर्वोषधियुतेस्ततः ॥ २३ ॥ ततोऽङ्कलेपनं कुर्य्याच्चन्दनेन सुगन्धिना ॥ आच्छादनं ततः कार्यं वासोभिः कुसुमस्तथा ॥ २४ ॥ धूपं दीपं
सुनैवेद्यं तेषां नाम्ना निवेदयेत् ॥ दक्षिणामोदिजेन्द्राणां ततः पूजा विधीयते ॥ २५ ॥ कालवित्स्थपतिः पूज्यो ततो राग विजानता ॥ ततः
कर्त्ता जपेन्मन्त्रं स्थपतिं वाथ कालवित् ॥ २६ ॥ नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः पूजया सह ॥ जये भार्गवदायादे प्रजाभ्यो जयमावह ॥ २७ ॥
पूर्णेऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व माम् ॥ भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां गतिं मम ॥ २८ ॥ सर्वबीजसमायुक्ते सर्वरत्नोपशोभिते ॥ रुचिरे नन्दिते
नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह ॥ २९ ॥ प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीमयि ॥ शुभगे सुव्रते भद्रे इदं काश्यपि रम्यताम् ॥ ३० ॥ अय्यङ्गे चारुते
पूर्णे सुनंगिरसः सुते ॥ इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां काममव्ययम् ॥ ३१ ॥ देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे ॥ मनुष्यगृहशय्यार्थं धन
वृद्धिकरी भव ॥ ३२ ॥ अनेनैव विधानेन कार्य्या भूमिः समाक्रिया ॥ द्वारन्यासंत महाराज द्रोणञ्चोपलमेव च ॥ ३३ ॥ स्तम्भमोज्झयं तथा
वंशविन्यासं च यदुत्तम ॥ तथामलकसारस्य विद्धस्य तु समुच्छ्रयम् ॥३४॥ आयुधं वाहनं चिह्नं यस्य देवस्य यद्भवेत्। तस्मादेकतं चिह्नं कार्यं

१ 'सहे' इति क 'यद्ये' इति ख० ।

अशुभ्रा विषमा दुर्गा सवल्मीका तथा च या ॥ ३४ ॥ मूषिकावासबहुला पिपीलकगुणान्विता ॥ नित्यं च शर्कराच्छिन्ना स्फुटा या च शूरोदकैः ॥ ३५ ॥ अवातसद्मना भूमिश्च बन्धनागारसंयुता ॥ वसतिश्चैव दृष्या च विकृता वेशिनापि वा ॥ ३६ ॥ वसतां दृष्टिदोषा च क्रमुपूषा तथैव च ॥ त्रिकोणा सच्छिद्रोर्ना च शूर्पाकारा तथा च या ॥ ३७ ॥ दक्षिणेन तथा निम्ना निम्ना पृष्ठत एव च ॥ पुरोन्मुखाहीणी या च सुशिरा च तथा नृप ॥ ३८ ॥ खातं च सुसृदा यत्र पूर्यते न पुनस्तया ॥ खातो यत्र कृतं दीपं प्रज्वलन्नुपगच्छति ॥ ३९ ॥ माल्यं च म्लायते खाते तां भूमिं परिवर्जयेत् ॥ खाते तोयेन पूर्णे च यत्र तोयं न तिष्ठति ॥ ४० ॥ तां भूमिं वर्जयेत्प्राज्ञोऽनिन्द्या च तथापि या ॥ प्रागुदक्प्रवणा शस्ता स्निग्धा च सुदृढा तथा ॥ ४१ ॥ खातोदकश्चां च सुश्वेन्न दूरमार्गे भवेन्नृप ॥ दीपो न म्लायते यत्र न्यस्तं च कुसुमं तथा ॥ ४२¹ ॥ तोयं सन्तिष्ठते खाते यत्र कालान्तरं बहु ॥ सा प्रशस्ता मही ज्ञेया सुगन्धा सुस्वना तथा ॥ ४३ ॥ भुवं परीक्षणं कुर्याद्दिवसेऽतिशुभे तथा ॥ भुवं परीक्षणे यत्र मङ्गल्यद्रव्यदर्शनम् ॥ ४४ ॥ श्रवणं वा तथैव स्यात्सा शुभा स्याद्वसुन्धरा ॥ न तां राजन्यपरीक्षेत प्रशस्ता सा प्रकीर्तिता ॥ ४५ ॥ अभङ्गद्रव्यं तथा दद्या श्रुतं वा नृपसत्तम ॥ भुवंः परीक्षणं तत्र न कार्यमशुभा दि सा ॥ ४६ ॥ शुभा मही यत्र भवेन्नृवीर कार्या प्रतिष्ठा भवतोऽह तत्र ॥ कृता मवेत्तत्र नगेन्द्रचन्द्र हिताय कर्तुः स्वविबुद्धये च ॥ ४७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भूमिपरीक्षा नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥ ९३ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥

शुभां परीक्ष्य वसुधां तत्र कुर्यात्सुरहालयम् ॥ आदौ तां शोधयेद्विद्वान्दिवसे शुभसंयुते ॥ १ ॥ तत्र देशे शुभं विद्वान्गोमयेनोपलेपयेत् ॥ ततः सम्पूजयेत्तत्र देवदेवं विनायकम् ॥ २ ॥ तथा च विश्वकर्माणं भाण्डं तदुपयोगि च ॥ पल्लोलैस्तृणिकाभिश्चकुल्माषापूपोदनैरुपेतैः ॥ ३ ॥ परमान्नेन सर्पिष्वां पुष्पधूपानुलेपनैः ॥ पूजयित्वा च देवेशं सात्वतं स्थापयित् तथा ॥ ४ ॥ भुवः संशोधनं कुर्याद्यथावद्विधिपूर्वकैः ॥ तावतसंशोधयेद्भूमिं निजा यावत्पश्यते ॥ ५ ॥ तदा संशोधयेद्विद्वान्यावत्स्याच्छल्यवर्जिता ॥ ततस्तु पूरयेत्खातं मृत्तिकया पुनः ॥ ६ ॥ तद्धर्मण्या तथा शस्ता यस्य वर्णस्य कीर्तिता ॥ अक्षालय्या मृत्तिकया पूरयेत्सुदृढं पुनः ॥ ७ ॥ कृत्वा तु पूरितं देशं सुदृढं सुसमन्ततः ॥ सुसदृशश्रात्यश्चादानाद्यं कुर्याच्छल्यपरीक्षणम् ॥ ८ ॥ यथा वक्ष्याम्यहं राजनस्तथा यत्नेन बुद्धिमान् ॥ पादि स्याच्छल्यसंयुक्ता शल्यमुद्धृत्य यत्नतः ॥ ९ ॥ पुनः सम्पूरयेद्विद्वानन्यत्वाच्छुभमृदा नृप ॥ एवं संशोध्य भूमिं तु कुर्या

¹ 'मद्यैश्च' इति ख० ।

वि० ध० तृ० खं० अ० ९३ ॥ ३६६॥

र्हीति ॥ हृष्टं च सुनामधेयं कुर्याद्राजा तथाप्यसौ ॥ ८ ॥ दुर्गं सर्वत्र कर्तव्यं राज्ञा भूपतिसत्तम ॥ भूमिदानादिभिर्यस्तु कुर्यात्सन्विहितं मुदा ॥ ९ ॥ प्रतिष्ठां सकलौ कुर्यादन्यथा पापभाग्भवेत् ॥ तस्मात्प्रायो सुरार्चायामनिष्टं स्यात्कलौ युगे ॥ १० ॥ कृते तु तदनिष्टं स्याज्जन्मान्तरशतेष्वपि ॥ कृतेत्रेताद्वापरेषु प्रतिष्ठाकरणान्नृणाम् ॥ ११ ॥ यस्मात्तेषु कृतामर्त्या सिद्धाः सम्पूजयन्त्यलम् ॥ कलौ कृतायामर्च्चायां सिद्धपूजा न विद्यते ॥ १२ ॥ तस्मात्सन्विहितां कुर्याद्भूमिदानादिभिः कलौ ॥ येन राज्ञा हतो राजा नान्यो भुवि नृपोत्कलौ ॥ १३ ॥ प्रतिष्ठा तेन कर्तव्या नगरे पूर्वनिर्मिते ॥ अनुज्ञां नृपतेः प्राप्य कुर्यादन्योऽपि यादव ॥ १४ ॥ स्थिरां प्रतिष्ठां गृहाणां नृपाऽज्ञानकारणम् ॥ परश्वनीतां गन्तव्यां स कुर्यान्नगरेऽथ वा ॥ १५ ॥ विधानं भूमिदानाद्यं कुर्यात्तत्र न शक्तिः ॥ द्विगुणं फलमाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ १६ ॥ कृत्वा सुविहितामर्थ्यां प्रतिष्ठाञ्च यथाविधि ॥ दृष्ट्वाऽनेन धर्मेण नरो मुच्येतसंशयम ॥ १७ ॥ राजसूयाश्वमेधानां फलेन च नराधिप ॥ कृते त्रेतायुगे राजन्द्वपरे च नरोत्तमाः ॥ १८ ॥ आगच्छन्ति सुरैःकेडिन्नृसंसर्गेण दैविकमः ॥ नागच्छन्ति कलौ यस्मात्सशरीराः कथंचन ॥ १९ ॥ आगच्छन्ति प्रतिष्ठाञ्च द्विजेराविहितास्ततः ॥ तस्मात्कलौ प्रयत्नेन प्रतिष्ठां कारयेद्बुधः ॥ २० ॥ अर्चायाञ्चैवदृष्टेर्लोकैः कलौ सर्वो हि पात्यतो अर्भागताश्च गृह्लन्ति कृतदेवप्रतीष्ठिताः ॥ २१ ॥ तस्मात्कलौ प्रयत्नेन प्रतिष्ठाकरणं हितम् ॥ यन्नात्सन्विहितं कुर्याद्भूमिदानादिभिश्चतु ॥ २२ ॥ दृष्ट्वा यश्चेर्षया यान्ति मानवाश्चिक्षदेवह्लयम् ॥ तथैव राजन गच्छन्ति कृतदेवप्रतिष्ठकाः ॥ २३ ॥ तस्मात्कलौ प्रतिष्ठानं कर्तव्यं भूरिदक्षिणम् ॥ यत्नात्सन्विहितं कृत्वा भूमिदानादिभिः शुभा ॥ २४ ॥ दुर्गे प्रतिष्ठा कर्तव्या नगरे च तथा शुभे ॥ नित्यस्नापनवीथ्यग्रे नान्यत्रेति नराधिप ॥ २५ ॥ ग्रामे वा यदि वा घोषे नास्ति यन्नापनं नृप ॥ तत्रोद्याने बहिः कार्या ग्राममध्ये न कारयेत् ॥ २६ ॥ नदीतीरेषु कर्तव्या वनेषूपवनेषु च ॥ सरसां चैव तीरेषु गिरीणां शिखरेषु च ॥ २७ ॥ उपत्यकासु रम्यासु गुहासु च विशेषतः ॥ एतेषु यानि सान्निध्यं स्थानेषु त्रिदिवौकसः ॥ २८ ॥ जलाशयेविहीनेषु देशेषु मनुजोत्तम ॥ सान्निध्यं नैव कुर्वन्ति कदाचिद्दिविदौकसः ॥ २९ ॥ तथा सुदृष्टं कार्यं गृहा वासं जलाश्रयम् ॥ पुरस्ताद्वा भवेत्तस्य नान्यथा मनुजाधिप ॥ ३० ॥ समंतात्तु जलं शस्तं दीपे देवगृहे कृते ॥ यत्र देवगृहं कार्यं तत्र भूमिं परीक्षयेत् ॥ ३१ ॥ श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा वर्णक्रमान्विता ॥ कुशेशयैश्च शौरैः काशेरूर्वाभिश्च तथा युता ॥ ३२ ॥ मधुरा च कषाया च तथा तु लवणा च या ॥ वर्णक्रमाद्धिता भूमिः सर्वेषां शृण्वतः परम् ॥ ३३ ॥ कण्टकद्रुमसंकीर्णा शर्करालोष्टसंयुता ॥

त्रिदशाधिवासे सुधाशिला नैव गृहेषु देया ॥ १५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तर तृतीयखण्ड मा०प० सं०२८१।२८२।
मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि वज्रलेपविधिं तव ॥ १॥ बिन्दुकांश्च कपित्थांश्च आम्रान्संहृत्य यत्नतः ॥ १ ॥ शाल्मलीनां तथा पुष्पं ¹सल्लकीबीजमेव च ॥ धनुष्प्रश्व तथा कल्के वज्रं च मनुजेश्वर ॥ २ ॥ एतेषां सम्मलानां समानं मनुजोत्तम ॥ तोयमधुगुणं तोयमधुभागं च शोषितम् ॥ ३ ॥ ततस्तत्र द्विषड्द्रव्यं शृणु तच्च समासतः ॥ मक्कीनो तु विन्यासंस्र वत्सलस्य च गुग्गुलम् ॥ ४ ॥ भल्लातकानि बिल्वानि कुङ्कुमं सर्जमेव च ॥ अतसीं वसुतस्तोऽथ वज्रलेपः प्रकीर्तितः ॥ ५ ॥ लाक्षां च कुन्दुरुं चैव गृहधूमं तथैव च ॥ कपित्थबिल्वमध्यानि तथा नागफलं नृप ॥ ६ ॥ बलां च मधुकं चैव किंजापं मदनं तथा ॥ मञ्जिष्ठासहकं सर्जं वज्रलेपः प्रकीर्तितः ॥ ७ ॥ अष्टौ भागास्तु नागस्य कांस्यभागद्वयं तथा विषाणानि गवां राजन्यहिषाणां तथैव च ॥ अजानां च तथा चर्म माहिषं गव्यमेव च ॥ ८ ॥ ²रसोऽविकपिथ्यास्तु वज्रलेपः प्रकीर्तितः ॥ अष्टौ भागास्तु नागस्य कांस्यभागद्वयं तथा ॥ ९ ॥ रीतिभागं च कथितो वज्रलेपस्तथैव च ॥ सुधापक्का ततः क्षिप्त्वा गन्धचर्मसमन्विता ॥ १० ॥ खरोग्रमुता राजन्वज्रलेपस्तथैव च ॥ तेषामेकैकसंयुक्ताः कार्याः शैलमृहा नृप ॥ ११ ॥ पञ्चैकत्वगताश्चैव स्थायिनो मनुजोत्तम ॥ वज्रलेपयुता होते भवन्त्यपि दृढस्तथा ॥ १२ ॥ तिष्ठन्ति समहाराज संवत्सरशतान्यपि ॥ सहस्राणि च धर्मज्ञ चायुतान्यर्बुदानि च ॥ १३ ॥ सुधावर्णेन सर्वेण लेपं दद्यात्तथा बहिः ॥ ततश्च तां सुधां दद्याच्छोभार्थंमरिंमर्दन ॥ १४ ॥ वज्रलेपविधानं तु प्रोक्तं सम्यक्तया तव ॥ देवायतनसृष्ट्येषु तथा च भवनेषु च ॥ १५ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वज्रलेपनिरूपणनाम द्विनवतिमतोऽध्यायः ॥ ९२ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥
॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ कृते तु देवायतने विधानं नामसंस्थितौ ॥ केवलंहि तदा ह्यासीत्प्रत्यक्षेण नराधिप ॥ १ ॥ प्रत्यक्षेणापि दृश्यन्ते त्रेता द्वापरयोर्जनाः ॥ देवानां प्रतिमाः कृत्वा पूजयन्ति यथाविधिम् ॥ २ ॥ गृहे प्रतिष्ठा तत्रापि त्रेतायां तु प्रवर्तिता ॥ द्वापरे चाप्यरण्येषु ऋषिभिस्तु ततः कृता ॥ ३ ॥ तेषां सम्पूजनं नित्यं सिद्धैस्तु क्रियते नृप ॥ प्रतिमामात्रकरणाद्भित्वा रूपयस्तु ते ॥ ४ ॥ कलौ प्रवृत्तः सर्वोऽथ प्रतिष्ठाकरणो जनः ॥ ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां च तपः परम् ॥ ५ ॥ द्वापरे तु तथा ज्ञेयं प्रतिष्ठा तु कलौ युगे ॥ देवतावेशनृपवीणि नगराणि कलौ युगे ॥ ६ ॥ कर्तव्यानि महीपालैः स्वर्गलोकमभीप्सुभिः ॥ राजा तु सर्वंनगरं न कुर्यान्नृपसत्तम ॥ ७ ॥ यो न राजा हतो युद्धे स पुरं कर्तुम्

१ 'सल्लकीनाम' इति ख० । २ 'रसौर्विकार्केस्तु' इति क० 'रसौर्विकापिक्यादि' इति ख० ।

वि० ध० ॥३६६॥ तृ० खं० अ० ९१ ॥३६६॥

ज्ञेया पुत्रपौत्रविवर्धिनी ॥ २३ ॥ सितवर्णा तु या कृष्णैर्लोमभिः सर्वतोवृता ॥ २४ ॥ बहुदोषकरी सा तु कृष्णा वा रक्तरोमकैः ॥ सर्ववर्णेषु शुक्लेषु प्रशस्तं हीरकं विदुः ॥ २५ ॥ सर्वेषामेव वर्णानामन्वयवर्णं विगर्हितम् ॥ ग्राह्नीं शिलां दिने गत्वा शोभने नृपसत्तमः ॥ २६ ॥ क्षीरेण नृप गन्धेन सकषायेणस्तथा जलैः ॥ आच्छाद्य कुसुमैर्मन्त्रैः प्राग्वद्भक्त्यार्हयेद् बलिम् ॥२७॥ स्वप्नार्थं च स्वपेत्तत्र दैवतैः स्वप्नितस्तथा ॥ प्राग्वद्दृष्टे शुभे स्वप्ने शिला नेया तु सा भवेत् ॥ २७ ॥ अदृष्टे तु तथा स्वप्ने न दुष्टे शोभनं भवेत् ॥ पूजनं तु द्वितीयोदि कृत्वा भाण्डगणस्य तु ॥ २८ ॥ च्छेदकस्य ततः कृत्वा संवाहं तं प्रवेशयेत् ॥ प्राग्वदेव महीपाल यथा वृक्षेषु कीर्तितम् ॥ २९ ॥ शिलानां गर्भविज्ञानं यदुक्तं नृपसत्तम ॥ तदेव सर्वं जानीहि द्रुमाणामपि यत्नतः ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शिलापरीक्षा नाम नवतितमोऽध्यायः ॥९०॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि पकेष्टकनयं तव ॥ ब्राह्मणानां शुभा श्वेता क्षत्रियाणां तु लोहिता ॥ १ ॥ मृत्तीका वैश्यजातीनां कृष्णा चैवान्त्यजन्मनाम् ॥ यस्य वर्णस्य या शस्ता तां मृदं ग्राहयेद्बुधः ॥ २ ॥ असङ्कीर्णाच्छुभाद्देशा द्गृहीतव्या शोषयेत्तुदम् ॥ शोषितां तां विमृद्गीयात्सर्वशोलेन चाम्भसा ॥३॥ हस्तदीर्घेण यन्त्रेण तदर्धेविस्तृतेन च ॥ तदर्धसूक्ष्मोत्थनेनाय कर्तव्या वेष्टका मताः ॥ ४ ॥ आतपे तास्तथा शुष्का विषमेष्वृपसप्तम ॥ कठैरसारैर्भूपाल गोकरीषैस्तृनैस्तथा ॥ ५ ॥ मृदुना नृप पाकेन न शान्त्यर्थं पचेच्च ताः ॥ अपक्वाश्च न संग्राह्या न विलीनाः कथञ्चन ॥ ६ ॥ तासामत्यर्थपक्कानां मङ्गो भवति रूपके ॥ भवन्त्यसारग्राहका विलीनाः क्लेदनाशदाः¹ ॥ ७ ॥ इष्टकानिचये वह्निं यो नरः संप्रयच्छति ॥ ९ ॥ सोमविक्रयिणा तुल्यः स तु पापः प्रकीर्तितः ॥ ८ ॥ तस्माच्छुद्धेन मूलेन तत्राग्निं दापयेन्नरः ॥ वर्तमानमुखः सत्यं संविसृज्य प्रयत्नतः ॥ ९ ॥ पक्कास्तु शीतलीभूताः स्याद्गुरुत्वैर्यथाक्रमैः ॥ सम्प्रक्षसंख्याजिता योज्या यथास्थाने² नराधिप ॥ १० ॥ इष्टकासञ्चये नैवमेकैकं रूपकं बुधः ॥ दर्शयेत् सुकृतेन गन्धसञ्चां विजानताम् ॥ ११ ॥ एवं रूपकविन्यासं शिलास्वपि विधीयतो॥ एवं सुकृत्या कुर्वीत काष्ठ संघातकं तथा ॥ १२ ॥ काष्ठानामप्यसं बन्ध्यं सम्यक्कार्यं विजानता ॥ इष्टकानामकपकानां ³पङ्कबन्धी विधीयते ॥१३॥ इष्टकानां तु पकानां शिला नां च नराधिप ॥ बन्धः कार्यः प्रयत्नेन वज्रलेपकृतः शुभः ॥ १४ ॥ पक्केष्टकानां रचना मयोक्ता सुधास्थिता सैव भवेन्नरेन्द्र ॥ सुधार्थिलानां

¹ ‘ककुद्नाशादाः’ इति ख० । ² ‘यथास्थानमरिन्दम’ इति ख० । ³ ‘पक्व’ इति ख० ।

चान्येन सुप्तेश्च सुख्य ॥ ८३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दारुपरीक्षा नामैकोननवतितमोऽध्यायः ॥ ८९ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ पूर्वोक्तविधिना गत्वा शिलां वाथ परीक्षयेत् ॥ शैले गत्वा महाराज देवताः स्थापयेत्तथा ॥ १ ॥ शुक्ला शस्ता द्विजातीनां नृपाणां च लोहिता ॥ विशां पीता सिता कृष्णा शूद्राणां च हितेषणा ॥ २ ॥ एकवर्णा समा स्निग्धा निर्मला च तथा क्षितौ ॥ वातातिमात्रस्फुटिता दृढा मृद्वी मनोरमाम् ॥ ३ ॥ कोमलां सिकताहीनां मिश्रां दूर्जसतोऽपि ॥ सरित्सलिलनिर्दूतां पवित्रां तु जलोषिताम् ॥ ४ ॥ दुर्गन्ध्यां पङ्कजां च तोयौघत्रसमन्विताम् ॥ आयतामपरिणाहाञ्च ग्राह्यां प्राहुर्मनीषिणः ॥ ५ ॥ अभ्राङ्गां ज्वलनालीढां तप्तां भास्कराश्मिभिः ॥ अन्यद्रव्योपसंसृष्टां न तथा शर्कराभिः संवृताम् ॥ ६ ॥ अमेध्योपहतां यक्षात्पिशाचजनसेविताम् ॥ तिलैः संदूषिता या तु लोहितैर्विमलैर्मृदा सा जनक्षयकारिणी ॥ ७ ॥ नेत्राभमण्डलैर्भङ्गीं विद्धां विमलसंयुताम् ॥ विमले त्रिविधं ज्ञेयं लोहे कांस्यं च हेमजम् ॥ ८ ॥ या लोहैर्विमलैर्जुष्टा सा जनक्षयकारिणी ॥ कांस्यप्रभा विमलोपेतां जनमानविनाशिनीम् ॥ ९ ॥ हेमेन युक्ता कृमिदां तथा कुर्याद्धनक्षयम् ॥ घर्षणे छेदने चैव मण्डलं यत्प्रदृश्यते ॥ १० ॥ सगर्भा तां विजानीयाद् यत्नेन च विवर्जयेत् ॥ मञ्जिष्ठवर्णसंकाशा गर्भे भवति दर्दुरः ॥ ११ ॥ पीतके मण्डले गोधा कृष्णे विद्याद्भुजङ्गमम् ॥ कपिले मूषकं विद्यात्कृकलाशं तथारुणे ॥ १२ ॥ मुद्गवर्णे तु पाषाणे कपोतो गृहगोधिका ॥ आपो निर्दिशेत्काचवर्णाभे भस्मवर्णे तु बालुका ॥ १३ ॥ अतस्तर्कनसामर्थ्याद्युक्ता कर्तुं विपर्ययम् ॥ एवं गर्भास्तु विज्ञेया बाह्यलक्षणलक्षिताः ॥ १४ ॥ बाह्यतो लक्षणं नास्ति तेषां लेपानि दापयेत् ॥ ब्राह्मीं माहेश्वरीं शार्ङ्गीं वैष्णवीं लक्षणोपचिताम् ॥ १५ ॥ अजास्तन्येन संयोज्य शिलालेपं तु दापयेत् ॥ अहोरात्रे गते यत्र शिलालेपो न जायते ॥ १६ ॥ सगर्भा तां विजानीयाद्यत्नेन विवर्जयेत् ॥ कासीसं पीतकासीसं गव्यक्षीरेण पेषयेत् ॥ १७ ॥ पाषाणं लेपयेत् तेन बहुवर्णं यदा भवेत् ॥ सा शिला न प्रशस्ता स्यादात्मणिगर्भा च सा स्मृता ॥ १८ ॥ धुत्तूरकं करवीरं च कुष्ठं तालीशपत्रकम् ॥ क्षीरस्तन्यविषैरेतैस्तु पाषाणं लेपयेद्बुधः ॥ १९ ॥ एभिर्लेपितमश्मानं यदा सिक्तं समापतेत् ॥ कालकूटं विषं तत्र न तं हस्तेन संस्पृशेत् ॥ २० ॥ श्वेतश्च पद्मवर्णश्च कुमुदोषणसन्निभः ॥ पाण्डुरो मुद्गवर्णश्च कपोतो भृङ्गसन्निभः ॥ २१ ॥ ज्ञेयाः प्रशस्ताः पाषाणाः अष्टावेते न संशयः ॥ ^१अञ्जनाभा शिला या तु शुक्ला हीरकसंयुता ॥ २२ ॥ सा शिला श्रीकरी—

^१ विजैः सन्नुनिता' इति ख० ।
^२ 'लक्ष्णोपोषिताम्' इति पा० ।
^३ 'धृते तु शोभते' इति क० 'न त्यष्टे च शोभनं' इति ख० ।

वि० धू० ॥३६४॥

बृ०सं० अ०८४ ॥३६४॥

मत्स्याभाश्चाश्रया ये च ये च कुब्जा नगाधिप ॥ सुशिरा ऊर्ध्वशुष्काश्च बालवृद्धास्तथैव च ॥ ६ ॥ श्मशानचैत्यवल्मीकदेवतायतनोद्भवाः ॥ उद्यानजातकेशान्तान्सीमाश्र्वत्थस्तथैव च ॥ ७ ॥ मार्गसंशान्महाभाग प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ पलाशं कोविदारं च शाल्मलिं पिप्पलं वटम् ॥ ७॥ आम्रं च पुन्नागं चैव कपित्थं न विभीत कम् ॥ वर्जयेद्रक्तसं चैव ये चान्यास्तथ्या द्रुमाः ॥८॥ नन्दनं स्यन्दनं सालं शिंशपं खदिरं धवम् ॥किंशुकं पद्मकं चैव हरिद्रं चेतिसङ्ग्रहम्॥९॥ अर्जुनं च कदम्बं च मधूकं चार्जनं तथा। देवदारुवृक्षश्च जात्यश्च तथा वै रक्तचन्दनम् ॥१०॥ एतेऽत्र प्रशस्ता विज्ञेया ये च सारा महीरुहाः ॥ शस्ताश्शस्ता न ये प्रोक्तास्ते तु मध्यफलाः स्मृताः ॥११॥ रक्तसारा नरेन्द्रणां शुक्लसारा द्विजन्मनाम् ॥ पीतसारा विशां शस्ताः शूद्राणां कृष्णमर्ध्यकाः॥१२॥ छेत्तव्यं तु द्रुमं गत्वा सन्ध्याकाले तु पश्चिमे। द्रुमस्याग्रे बलिः कार्यो भूतानां तन्निवासिनाम् ॥ १३ ॥ कृकला षोलोपिकाशश्वद्यूथभृङ्गादिभिस्तैः ॥ कृत्वा चास्य ततो मन्त्रमिदं ब्रूयात्कुठोदतः॥१४॥ वसन्ति यत्र भूतानि तेभ्यः स्वस्ति नमोऽस्तु वः ॥ उपहारं गृहीत्वेमं क्रियतां वासपर्ययः ॥ १५ ॥ सर्वाङ्गैरभ्यर्च्यसद्भूतैः पूजितैः प्रमथेश्वरः ॥ देवगारे नियोग्यापि द्रुमस्तत्संशपोनृप ॥ १६ ॥ न छेदवन्त सत्त्वश्रोन्त्रि द्रुमसंते ततो मम ॥ स्वप्ने सर्वांनिवेक्तव्यं यथान्यायममुन्नहात ॥ १७ ॥ एवमुक्त्वा तथा तत्र प्रसपेत्स्यपतितृप ॥ दैवज्ञश्च महाभाग रक्षितो शेषपाणिभिः ॥ १८ ॥ ततः स्वप्नं शुभं गत्वा तयोरङ्गोऽपि चेद्यदि ॥ पश्येद्गजोत्र वा पर्य्यन्दिग्दन्त्याद् वृक्षमसंशयम् ॥ १९ ॥ स्वप्नं वाप्यशुभं पश्येन्न तं शिन्द्यात्कथञ्चन ॥ छेत्तव्यं छेदयुद् वृक्षं कल्पसुत्थाय बुद्धिमान् ॥ २० ॥ मध्वाज्याक्तेन राजेन्द्र ततः परशुना शुचिः ॥ तेषां प्रदक्षिणं कृत्वा पातयेत्प्रत्यक्तस्ततः ॥ २१ ॥ पूर्वाभिसुगतो वापि पतने तस्य शस्यते ॥ ऐशान्यां च महाराज दिक्षु शेषासु गर्हितम् ॥ २२ ॥ वामं प्रभग्नं न ग्राह्यं प्राणिहिंसार्ककरं तथा ॥ प्रशस्तं पतितं वृक्षं ग्राह्यं भवति यत्नतः ॥ २३ ॥ अग्रे मूले प्रयत्नेन कर्तव्यं तस्य चिन्हितम् ॥ अग्रं दैवस्य कुर्वीत पादं मूलं तु कारयेत् ॥ २४ ॥ अधोकृता विपर्य्यस्ता तिर्य्यग्वा मरणप्रदा ॥ अग्रमुलोविपर्य्यासं स्तम्भानां च विवर्जयेत् ॥ २५ ॥ अध्रुमूलाद्विपर्य्यासे कृते वृक्षं क्षयं व्रजेत् ॥ पूर्वाग्रा चोत्तराग्रा वा द्रुमा योज्या गृहेषु च ॥ २६ ॥ महावंशेषु वंशेषु विपर्यस्ता विगर्हिताः ॥ द्विवि षाग्नाः पशवो वा गृहस्यामिविपत्तिदाः ॥ २७ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चिह्नेस्तैः कार्यमुत्तमम् ॥ अग्रे मूले च धर्मज्ञ ततः सम्यक्प्रवेशयेत् ॥ २८ ॥ शकटेन महाराज नयेद्वाऽथ गोवृषैः ॥ आति दिवसनक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ॥ २९ ॥ प्रविश्य सम्यक्तं विद्वान्ध्यथायोगं नियोजयेत् ॥ गृहोद्देशे महाराज स्थपत्तिलक्षणान्वितम् ॥ ३० ॥ एवं हि कृत्वा नृपसत्तमेश्वरो यः काष्ठमानीथ गृहाणि कुर्यात् ॥ वृद्धिमवाप्य सदैव राज्यनेनेन

तत्रोत्सवं नरः पश्यन्ध्रुवं कल्याणभाग्भवेत् ॥ ५९ ॥ तत्र हिंसा न कर्तव्या देवद्रव्यस्य कर्हिचित् ॥ राजा वा तन्नियुक्तो वा तत्रास्याधिकृतस्तु यः ॥ ६० ॥ स याति नरकं घोरं मधुपूयपुयान्वितः ॥ अस्मिँल्लोके ध्रुवं तस्य स्थाननाशो भविष्यति ॥ ६१ ॥ ये तु तत्र भक्ता मनुजाः सपुत्रैर्धन्यसंखयाः ॥ नित्यं वृद्धिमुपायान्ति देवदेवप्रसादतः ॥ ६२ ॥ दृष्ट्वैवैतेनविधिनादेववेश्म कृतं मुदन्ते नन्दयन्द् ॥ दृष्ट्वा हि पापः सकलमनुष्यो विमुच्यते पुण्यदश्वाशुयश्च ॥ ६३॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सर्वतोभद्रप्रासादलक्षणं नाम सप्ताशीति- तमोऽध्यायः ॥८७॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सामान्यमथ वक्ष्यामि प्रासादानां तु लक्षणम् ॥ चतुरश्रिपादं कार्यं देवतागतनं सदा॥ १॥द्वारं च मध्यमे तस्य मण्डितंश्च प्रशस्यते ॥ द्वारं विस्तरतः कार्यं भूपाल द्विगुणोच्छ्रयम्॥२॥ गृहस्याभ्यन्तरेऽङ्गेण प्राग्देवेद्वकुलङ्गमः ॥ अविद्धं तत्र कर्तव्यं नाम्बुस्त्रा- वि न कुत्सितम्॥३॥ वस्त्रस्य तत्रे चैव ज्ञं यत्नान्नित्यंविवर्जयेत्॥ मङ्गल्यं रूपकंयत्त तत्र कार्यं प्रयत्नतः॥४॥द्वाद्रशभागनामेष्टभागानां प्रतिमां तु सपिण्डि- कामादौ भागैः प्रतिमा तत्र तृतीयांशेन पिण्डिका॥५॥ कटिहस्तभागेन द्वारे कार्यं विजानता॥तृतीयांशमं वसुधा तृतीयांशः कटिर्भवेत् ॥ ६ ॥ संज्ञो च तृतीयांशः प्रासादस्य महाभुज ॥ गर्भं पादेन विस्तीर्णं तथा द्वारं प्रशस्यत ॥ ७ ॥ भित्तिर्गर्भाधभागोना तथा कार्या विजानता ॥ प्रासा- दोऽष्टादशभागिन चतुर्धेन च शक्यते ॥ ८ ॥ वसुभागशिरो गजन्कट्यंशादित्येन तु ॥ नात्यर्थं सङ्कटं कार्यं नाविस्तीर्णं तथैव च ॥९ ॥ मूलक्रमाद्य- था बा'चं तथा विन्नान्तर्विजर्जितम् ॥ सोपानं कार्यमद्धाजनपादवर्गैः सिंहभूषणामा॥१०॥ न मूर्द्धं न च ग्रूलग्रं नान्तं कार्य्यतथा॥समं मनोहरं कार्यं तथा साङ्गल्यदूषवन ॥ ११ ॥ सुखासनिस्तह्रदं च विविक्तकटिसूपणम् ॥ द्वारक्योः सुप्रतीहारं समसमंगृहं समम् ॥ भद्रपीठनिमं सौम्यं हूहूण् वातविर्वाजितम् ॥ १२ ॥ एवंविधं देवगृहे निविष्य शुभान्विता स्वान्तर्तिमा सदैव नित्यं तथा संनिहिता तुवीर तस्या- त्यन्तनालिदस्स्व चिन्त्यम् ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सामान्यप्रासादलक्षणो नामा- ष्टाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वनप्रवेशं धर्मज्ञ निबोध गदतो मम ॥ शुभे दिवससंनक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ॥ १ ॥ देवज्ञे पुरतः कृत्वा स्थपतिः प्रविशेद्धनम् ॥ ततस्तत्र परीक्षित विच्छिन्नान्विच्छादनस्पतीन् ॥ २ ॥ मर्कटाशां लताबद्धां कृमिजग्धां विवर्जयेत् ॥ बलिनां च तथा स्पृष्टां पातितों पवनेनं च ॥ ३ ॥ कुशरेण तथा भग्नां पक्षिणां निलयाश्च ये ॥ तापसानां समीपं च सिक्ताश्च घटवारिणा ॥४॥

१ 'हस्तसंयुक्तमथवा' इतिक० । 'गृहस्यानुप्रवेशेण' इति ख० । २ 'विनिष्क्रमम्' इति ख० । ३ 'पादोनेन' इति ग० ।

वि० ध० ॥३६३॥

बृ० सं० अ० ८७ ॥३६३॥

सङ्कर्षणस्य तु ॥ ३५ ॥ जयं च विजयं चैव प्रद्युम्नस्य तु कारयेत् ॥ आमोदं च प्रमोदं च अनिरुद्धस्य पार्थिव ॥ ३६ ॥ प्रागुक्ते देवतान्यासा ह्येते देवकुलेष्वथ ॥ प्रतिद्वारमधिष्ठानं शृणुष्व वदतोऽमम ॥ ३६ ॥ न एव ज्ञेया दिक्पालास्त एव च तथा ग्रहाः ॥ एतत्ते जगतीबन्धे शृणु देवान्यथाक्रमम् ॥ ३७ ॥ गायत्रीं चतुरो वेदांस्तन्वर्णी चापराजिताम् ॥ सृष्ट्यं कालं यमं दण्डं कवचं शरमेव च ॥ ३८ ॥ सांख्यं योगं पञ्चरात्रं ज्ञानं पाशुपतं तथा ॥ ऽप्यस्रवालमीशानकण्ठे महासेनाननन्तगम् ॥ ३९ ॥ एवंविधोऽत्र प्रासादः विस्तीर्णोमाजिरं भवेत् ॥ तोयचूर्णैःक्रिमैद् व्यैः मन्त्रैद्रूपगुणान्वितम् ॥ ४० ॥ द्वप्रपात्याश्चतस्रस्तु ततः कार्या विजानता ॥ प्रासादो द्वारशालाभ्यः समरूपो मनोहरः ॥ ४१ ॥ श्रेणी गताश्च प्राकाराः कार्या गर्भगृहाः शुभाः ॥ प्रादुर्भावं न्यसेत्तेषु विष्णोरमिततेजसः ॥ ४२ ॥ अथ वा पार्थिवश्रेष्ठ सर्वानेवगणान्क्रमात् ॥ प्रासादसतोद्वित्रित्रिचतुः शृङ्गोति महीपते ॥ ४३ ॥ सर्वेषां देवतानां तु नित्यं विहितपूजनम् ॥ कल्पं त्रेतायुगस्यादौ चक्रवर्त्त्यभिजायते ॥ ४४ ॥ पाश्चिव्यमनया कार्यः स्वर्गं वसति कामतः ॥ ततः सायुज्यतामेति देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ४५ ॥ फलं त्रैलोक्यदानस्य ध्रुवमाप्नोति मानवः ॥ प्रासादंस्यन्दनंकृत्वा सर्वेषामेव पूजनम् ॥ ४६ ॥ गन्धमाल्यस्नपनसंस्कारधूपदीपात्रसम्पदा ॥ गृष्टे काममा प्रोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ४७ ॥ स्रचकः मपनांकोऽथ प्रासादोऽतिमनाहरः ॥ यावद्दर्शनमायाति तावद्ब्रह्मघ्नच्युद्विजाः ॥ ४८ ॥ न्यायिद्वैर्वाप्यनुष्ठूय ईत्यश्च तथा नृप ॥ नारायणात्मन्यनन्देन तस्यविष्ण्वस्य मादव ॥ ४९ ॥ नाकालसुतयो राजन्योगिन्यो गुह्यराक्षसाः ॥ प्रेता विनायका वापि प्रशमन्तयपि कस्यचित् ॥५०॥ अत्र साटनसमुच्चया ये सायुज्यं यान्ति ते ध्रुवम् ॥ ये देवग्रहणाश्चात्र दासीदासगणाश्च ये॥ ॥ ५१ ॥ सर्वे ते स्वर्गमायान्ति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ १॥ शृन्य गङ्गास्तु विषये प्रासादोऽयं मयत्यपि ॥५२॥ स चापि शक्रलोकेऽस्मिश्चिरं मोदति पार्थिवः ॥ तस्मिन्पताकां यो दद्यात्तस्य पापं विधूयते ॥ ५३ ॥ ईतश्चैव शमं यान्ति पुण्यमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ कृत्वा सितं तं प्रासादं चक्रवर्त्य भिधीयते ॥ ५४ ॥ एवं विधानविहितं मया देवा यथादिताः ॥ सर्वे सङ्गिहितास्तत्र भवन्ति वसुधाधिप ॥५५॥ तत्र यत्सलिलं तिष्ठततीर्थं सततं भवेत् ॥ तत्र यात्रोविधानं तु सर्वे देवाः समासवाः ॥ ५६ ॥ ऋषयश्च महाभागाश्चेकिल्त्यामलदर्शिनः ॥ गर्जभयः पुरोगाश्च सर्वे समुदिता गणः ॥५७॥ दिविष्ठाः सुमहात्मानः शक्त्युत्पन्नपराक्रमाः॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव शुभा भूतगणाश्च ये॥५८॥सन्नरीगाः समायान्ति दृष्टं देवमदोन्मयम्॥

१ श्लोकः स्थू' इति न ० ।

सामान्याश्च विषण्णङ्गे ॥ तथैव जगतोपृष्ठे कोण देवेकुले न्यसेत् ॥ ८॥ प्रासादो मध्यमश्चात्र कर्तव्यो मण्डपान्वितः ॥ चत्वारो मण्डपाश्चात्र कार्याः शिखरसंज्ञिताः ॥ ९॥ मध्यप्रासादकोणेषु तथा मण्डपसञ्चिषु ॥ दिदिग्गर्भेषु संहृत्यन्यासादीन्विनिवेशयेत् ॥ १०॥ एकैकं मण्डपं चात्र द्वारोपगतमर्चितम् ॥ चतुर्थं च तथा द्वारं देवाग्रमूहं भवेत् ॥ ११॥ मण्डपस्य च वै द्वाराः कार्यास्ते स्तम्भशोभिताः ॥ प्रासादस्यास्य शिखरा भवन्त्येव तथैव तु ॥ १२॥ उच्छ्रिते नवमं शृङ्गं तुल्यं स्यादिच्छृभागिकम् ॥ मध्यमं शिखरं तत्र कार्य शिखरवर्जितम् ॥ १३ ॥ रूपकैर्विविधैर्युक्तं न मण्डं न च झूलनम् ॥ अष्टौ तु शिखरास्तत्र कर्तव्याः कूटसंस्थिताः ॥ १४ ॥ जाल गवाक्षकीर्णेतः कुडेरनेष भूषिताः ॥ सर्वेत्र शिखराः कार्याः शुभ्रामलकसारकाः ॥ १५ ॥ स्तम्भाः सप्तपताकाश्च सध्वजाश्च नराधिप ॥ षेडशैरपिकै दृक्पथाति प्रासादोऽयं समुच्छ्रितः ॥ १६ ॥ क्रमतो देवतान्यासं प्रासादेऽस्मिन्विबोध मे ॥ वासुदेवोऽत्र कर्तव्यः पूर्वाशाभिमुखो नृप ॥ १७ ॥ पश्चिमाशामुखो वापि न कार्याश्चा- न्यदिक्मुखाः ॥ वासुदेवाद्दिशं चात्र पूर्वी गञ्जन्प्रकल्पयेत् ॥ १८ ॥ तन्मध्याद्वासुभागेशु दिशः स्यातपरिकल्पना ॥ दक्षिणाशासुखः कार्यो देवः सङ्कर्षणः प्रभुः ॥ १९ ॥ पश्चिमाशासुखः कार्यः प्रद्युम्नश्चाप्यनन्तरम् ॥ उत्तराशासुखो राजननिरुद्धो विधीयते ॥ २० ॥ दिग्गर्भा ये मया प्रोक्ता सुरा मण्डलमान्विगाः ॥ ब्राह्ममण्डपाद्बहिस्तो लक्ष्मीं तत्र तु कल्पयेत् ॥ २१ ॥ दक्षिणाद्वामतस्तौ निद्रां कालगरात्रीं तु दक्षिणे ॥ पश्चिमाद्वा- मतः सिद्धिं रतिं तस्येव दक्षिणे ॥ २२ ॥ उत्तराद्वामतः कीर्ति दक्षिणेन सरस्वतीम् ॥ पूर्वस्यां वामभागे तु तथा पुष्टिं निवेशयेत् ॥ २३ ॥ ऐशान्यादिक्रमाः कार्याः कोणप्रासादानिरन्तवे ॥ अभ्यर्च्यपि वराहं च नरसिंहं त्रिविक्रमम् ॥ २४ ॥ प्रासादेकु कर्तव्येया मेखला अन्यकेषु च ॥ चतुर्विशतितिनित्येते विभुव्या विभूषिताम् ॥ २५ ॥ तार्क्ष्यं शङ्खं तथा पद्मं चक्रं शार्ङ्गसमन्व च ॥ मुसले चाप्यनन्तं च गदां ताले तथैव च ॥ २६ ॥ त्रिशूलं च तथा शार्ङ्गं शरं मकरमेव च ॥ परशुं मुद्गरं चैव चर्म पाशं च पार्थिव ॥ २७ ॥ पट्टिशं नन्दकं चैव शक्तिं मूर्त्तिंस्तथैव च ॥ वज्रं च कौस्तुभं चैव वनमालां च यादव ॥ २८ ॥ दैशां देवगृहाणां मे त्वं विन्यासमिमं शृणु ॥ इन्द्राद्यौ पूर्वतः कार्यों दक्षिणेन तथा नृप ॥ २९॥ यमश्चानि- र्ऋतिश्चैव पश्चिमे वरुणानिलौ ॥ उत्तरेण च कर्तव्यौ धनेश्वरमहाेश्वरौ ॥ ३० ॥ महापृकं वा कर्तव्यं दंशा देवगृहेषु च ॥ आदित्याद्युक्तो पूर्वेण माध्यन्दिन च कुजासुरौ ॥ ३१ ॥ शनैश्चरश्वशशांको च तथा पश्चिमतो नृप॥ उत्तरेण च कर्तव्यौ चन्द्रपुत्रबृहस्पती ॥ ३२ ॥ दृंष्ट्रादेवगृहात्तत्र वासुदेव- स्य चायभौ ॥ वासुदेवप्रतीतीक्षौ तयोर्वा काण्येन्नृप ॥ ३३ ॥ सुभद्रसुभद्राभ्यो त्रैलोक्यस्येश्वरानुभौ ॥ आपद्यह्यह्रीनातास्तयो कार्यो

वि० ध० ॥ ३८२ ॥ तृ० खं० अ० ८७ ॥ ३८२ ॥

लशयुक्तः प्रासादो मिसिलाजितः ॥ १२३ ॥ आकाशनौ सा भवति तत्राकाशं प्रकल्पयेत् ॥ षोडशांशैस्तु कथितः प्रासादस्तलवद्बहिः ॥ ॥ १२४ ॥ प्रासादः शुद्धमृद्धः स्याच्छाद्वकाणः सुशोभनः ॥ पश्चामशिखरोपेतो वैजयन्तो महीपते ॥ १२५ ॥ अनाश्रिः शिखरोपेतो भवेद्बहुद- संज्ञितः ॥ शिखरैः कुहणैर्गम्यैर्बद्धाङ्गैरलंकृतैः ॥ १२६ ॥ प्रासादानां शतं चैतत्समासात्कथितं मया ॥ अप्यन्यच्छास्त्रसद्भाः कार्या येषां दिङ् न प्रयोजिताः ॥ १२७ ॥ सर्वे देवगणाः कार्या येषां देवो न कीर्तितः ॥ विष्णोर्देवस्य कर्तव्यः सर्व एव विशेषतः ॥ १२८ ॥ अन्यमित्रौ न कर्तव्या चन्द्राकौविक्रमौमगौ ॥ सूर्येण संयुक्तश्चन्द्रः क्षीणः केतुः सयादवः ॥ १२९ ॥ परस्पराणामभिमुखौ कर्तव्यौ सूर्यगात्रिपौ ॥ पूर्वापराणभिमुखौ न तु याम्योत्तरामुखौ ॥ १३० ॥ पूर्वापरागभिमुखौ यदा स्यातां तदा शशी ॥ पूज्यो भवति धर्मज्ञ कर्तुः कल्याणकारकः ॥ १३१ ॥ नैऋत्यामग्रतो कार्यौ ग्रहो स्कन्दविनायकौ ॥ न नागगरुडौ कार्यो न चान्तकयमेश्वरौ ॥ १३२ ॥ महाकालब्रह्मेशौ च रक्षौ शुकौ तथैव च ॥ ब्रह्मशुक्रौनान्तरेतु भद्रकाल्याथ वा सह ॥ १३३ ॥ कामदेवो न कर्तव्यस्तथैव वरुणानलौ ॥ देवस्यैकस्य नो कार्य द्वे तथार्यिं तथा वृष ॥ १३४ ॥ प्राङ्भाविभाते कार्ये ते च विष्णोर्महात्मनः ॥ येषामपि च देवानां द्वन्द्रयोगो विगर्हितः ॥ १३५ ॥ तेषामप्यन्यसहिताः प्रशस्तो वृषभाश्व ॥ १३६ ॥ अङ्गसंस्थासमहितौ कर्तव्यौ सूर्यगात्रिपौ ॥ १३६ ॥ महादेवसमीपस्थौ तथा स्कन्दविनायकौ ॥ वासुदेवसमीपस्थौ शेषताक्ष्र्यौ तथैव च ॥ १३७ ॥ एवमन्यस्र्यनातानां यथायोगः पृथग्विधैः ॥ कर्तव्यस्तु विरुद्वानां देवानां चापि सङ्गमः ॥ १३८ ॥ प्रासादलक्षणमिदं कथितं मयासादालोक्य पूर्वशास्त्रं हि पिनाकमोक्तम् ॥ शाशं दिशतु नस्सतम माजुषाणां यावं त्वया तदतिनेत्नपरेण निन्युम् ॥ १३९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयप्रखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रासादलक्षणो नाम पञ्चशीतितमोऽध्यायः ॥ ८६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ प्रासाद- स्य वक्ष्यामि सर्वतोभद्रसंज्ञितम् ॥ १ ॥ चतुरस्रा हरिश्चैव कर्तव्यो जगतीपते ॥ १ ॥ एकत्र जगती कार्या चतुरस्रा मनोरमा ॥ २ ॥ गर्मेग्रहाः कार्या विश्रित्त्रिंशुत्तभागः ॥ २ ॥ तेषां पृष्ठे जगच्छुदं प्राकारं विनिवेशयेत् ॥ सर्वत्र मेखलाकारं तत्रापि विनिवेशयेत् ॥ ३ ॥ प्रासादका महागज चतुर्विंशतिरेव च ॥ चतुर्षु दिक्षु सोपानं मेखलायां निवेशयेत् ॥ ४ ॥ सोपानद्वयसंविम्नद्वारो मेखलायाः प्रकीर्तितः ॥ सोपानोभयतो राजनप्रासादास्तु त्रयस्त्रयः ॥ ५ ॥ भवन्ति मेखलापृष्ठे तदद्धो गर्भमन्दिरम् ॥ विमेखलं तु सामान्यं मध्ये तेषां विमण्डपम् ॥ ६ ॥ हिमवत्संज्ञितो कार्यो तस्य पार्श्वे विमेखलौ ॥ सोपानमूले प्रासादे देहे कार्य मनोरमं ॥ ७ ॥ द्वेहे देवकुलास्र्ये ते

भद्वकोल्यास्तथा कार्या विष्णोर्भागत्रयस्य वा ॥ ९८ ॥ एकशृङ्गस्तथा वृत्तो वृषाख्यः स्याद्विमण्डलः ॥ हंसाकारस्तथा हंसो घटाकारस्तथा घटः ॥ ९९ ॥ सिंहकारः स्मृतः सिंहो मण्डपो मण्डपाकृतिः ॥ द्वादशाश्रिः षडस्रिस्तु तथाऽष्टाश्रिमहीतले ॥ १०० ॥ प्रासादस्तु मया प्रोक्ता- स्तां प्रोक्ताञ्छृणुयत्नतः ॥ पञ्चभिः शिखरोर्ध्वैस्तुगर्भैरपि मण्डपैः ॥ १०१॥ अङ्गैश्चतुर्भिः संयुक्तः कैलासः परिकीर्तितः ॥ त्रिमखल्लिङ्गशृङ्गैश्च त्रिकूटी नाम विश्रुतः ॥ १०२ ॥ गूढैश्चोक्तैः संयुक्तश्चतुर्भिर्मण्डपैः ॥ चतुर्भिः स्मृतः साम्यः प्रासादः सुमनोहरः ॥ १०३ ॥ प्राकारं जाङ्घशं स्याद्यस्यका जगती भवेत्॥ प्रासादान्तुल्या व्यग्धा तु त्र्यंशतुल्या तथा कटिः ॥ १०४ ॥ शिखावरैः कूटगणैतो नाना रूपैश्च भूषितः ॥ एकश्मण्डपसंयुक्तस्तत्त्वादैशः सुरमन्दिरैः ॥ १०५॥ स्वल्पेष्विन्दुषु संयुक्तश्चतुर्भिस्तु मण्डपैः॥ मानापनमूहै संयुक्तो द्वात्रिंशन्म नगर्षिगण ॥ १०६ ॥ प्रासादो गजराजख्यो मुन्योर्ज परिकीर्तितः॥ प्रासादं गजराजाख्यं न्यभागं यदि मण्डपः ॥ १०७॥ शमवं शिखरण्डैर्नाना स्युस्तथा सोपानसुलगाः ॥ अष्टौ द्वयष्टाणि स्युः स सर्वतोभद्रणीधरः ॥ १०८॥ मण्डपैः शिखरोपेर्तविमानाख्यः स वै भवेत् ॥ १०९ ॥ विदिधु चैव प्रासादश्चंद्राङ्गेण मण्डपान्तरं ॥ १०९ ॥ मण्डपाः शिखरोपेता मध्यभंगानिसंयुताः ॥ नवभिः शिखरेण प्रासादः सुगण्ड भवेत् ॥ ११० ॥ बहुवातायनोपेता बहुजालगवाक्षकः ॥ चतुरस्रोऽथ वा वृत्तस्तथैवोर्ध्वोऽमृतमण्डलः ॥ १११॥ आनन्दनामा भवति प्रासादः सर्वतोमुखः ॥ मण्डलपृष्ठभागात्कष्णमालसङ्गैः ॥ ११२ ॥ अविरोच्छेदैः क्रमाद्बारेषुभूमिभ्यो विनिर्मितः ॥ न मुण्डोन च शूल्यग्रः प्रासादः सुसमः स्मृतः ॥ ११३ ॥ मुण्डमण्डलसंयुक्तः स पूर्वोक्तः प्रभञ्जनः ॥ चतुरभिर्मण्डपैर्युक्तो विश्वकर्मेति कीर्त्यते ॥ ॥ ११४ ॥ मण्डपैः सप्तमाकीर्णैश्चतुर्भिर्मणि संयुतः ॥ महासुमन इत्येष प्रासादः परिकीर्तितः ॥ ११५ ॥ भद्राङ्गः स्मृतश्छत्रो भूर्जः स्यातदा कृतिः ॥ विपिंगीतो सुदूर्जन्तु यत्र इत्याभिधीयते ॥ ११६ ॥ एका कटिर्भवेद्यस्य तथैका जगती नृप ॥ शिखराः श्रेणिगाः पञ्च द्वागः पञ्च तथा नृप ॥ ११७ ॥ प्रासादो लोकपालानाख्यो लोकपालेषु शस्यते ॥ ग्रन्थन्थान्यान्वं प्रासादं महाभूतागणस्य च ॥ ११८ ॥ प्रासादो वर्तुलकस्तितथा वर्तुलमण्डलः ॥ अष्टाभिः शिखरोपेतो द्वागणैश्चकभूषितः ॥ ११९ ॥ दिग्विजय इति विख्यातः प्रासादः सर्वदैवतः ॥ पश्चाद्वटिकोपेतो जगती मानमण्डलः ॥ १२० ॥ प्रासादस्त्वेकशिखरः सामान्यः परिकीर्तितः ॥ मण्डपं जालकोर्पेत पश्चाद्भागं गुहा भवेत् ॥ १२१ ॥ विम्बोवलीयं प्रासादः सुमुदः परिकीर्तितः ॥ स एव त्रिगुणोपेतस्त्रिगुणः परिकीर्तितः ॥ १२२ ॥ हिमवान्बह्विमितस्तैर्यंग्युतो भवति नन्दकः ॥ स्तम्भावन्व

^१ 'भद्राकार' न कर्त्तव्यो' इति व० । ^२ 'मंगलोत्थस्य' इति व० । ^३ 'दम्भूर्जाति' इति व० ।

वि० ध० ॥ ३६१ ॥ तृ० ह० अ० ८६

पार्श्वप्रासादयाः कार्याः कश्यपो विनता तथा ॥ ७३ ॥ प्रासादे गारुडे वापि वासुदेवं निवेशयेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कार्यों रुद्रपितामहौ ॥ ७४ ॥ चन्द्राकौ वा महाराज यदि वा वरुणानिलौ ॥ लक्ष्मी च कालरात्री च यदि वाऽप्यनिलानिलौ ॥ ७५ ॥ तादृश्यानन्तरो महाराज यदि वा गरुडा- रूसौ ॥ प्रासादे गारुडे वापि धर्मः कार्यों महीपते ॥ ७६ ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कार्यावेवः काम एव च ॥ लिङ्गाकारं तु कर्तव्यं देवेशस्य त्रि- मण्डलम् ॥ ७७ ॥ तस्य नाम भवेल्लोके गर्भोति नृपुङ्गव ॥ द्विमण्डलस्य तस्यैव त्रैलोक्यमिति निर्दिशेत् ॥ ७८ ॥ स एव लिङ्गनामास्यात्तथा सादस्त्वर्धमण्डलः ॥ कूटमण्डलमीयुक्तं सर्वकीटं प्रकीर्तितम् ॥ ७९ ॥ ब्रह्माण्डमिति विज्ञेयं त्रैलोक्यं फलमीयुतम् ॥ लिङ्गस्त्वयं वलभीयुक्तः सार मित्यभिधीयत ॥ ८० ॥ गवांवाः पश्चिमे कार्याः पूर्वपश्चिमदिक्सुखाः ॥ लिङ्गसंस्थापनं कार्यं नित्यमेतेषु पण्डितैः ॥ ८१ ॥ प्रासादं वलभी- संज्ञं चतुर्भूमं विनिर्मलम् ॥ चतुस्सममिति ख्यातं कार्यं तत्सुमनोहरम् ॥ ८२ ॥ विद्वारं स्तंभसंयुक्तं पुरस्तान्निर्मिताजितम् ॥ शाकं ध्वजगुणैर्युक्तं यमं वा पितृसंयुतम् ॥ ८३ ॥ मातृचक्रे महाकाले नृसिंहस्य वा पुनः ॥ दुर्गा देवीं तथा राजन्ब्रह्म शूलिनं तथा ॥ ८४ ॥ प्रहृदिवाक्पं युक्तं नागेर्वा नृप वासुकियम् ॥ सुसमंडलं तन्निर्दिष्टं तथा नृप समेखलम् ॥ ८५ ॥ विमण्डलं तत्कथितं राजनद्वारं द्विमण्डलम् ॥ त्रिमण्डलं नन्कीर्त्येत मेगलह्वयं महीपते ॥ ८६ ॥ सर्वेष्वेतेषु कर्तव्याः समास्याः सर्वकांतिताः ॥ अन्येष्वप्युक्ताः कर्तव्याः समास्या नृपुङ्गव ॥ ॥ ८७ ॥ चतुग्भाइवरस्यत्वे ह्यन्बन्तो महीपते ॥ विष्णुश्चग्रत्यबुधेन्द्रसम्यो नामतः परिकीर्तिताः ॥ ८८ ॥ चतुरस्रो गृहः कार्यः प्रासादस्त्वर्क- भूमिकः॥ अष्ट इन्त्यथ विख्यातो लक्ष्मीं तत्र निवेशयेता॥८९॥ स एव कार्यों देवानां पृथ्वौ बहुभूमिकः ॥ बहुभूमिकसंज्ञस्तु गृह्यो नृपुङ्गव ॥९०॥ भूमिकाद्वादशाोपेतः पद्मौ मेरुरुच्यते ॥ चतुर्दशग्ल कर्तव्यः सर्वषां त्रिदिवौकसाम् ॥ ९१ ॥ शुक्तिमान्नामतः सर्वः स चैकादशभूमिकः ॥ मन्दरो नामतः प्रोक्तः स तद्वत्दशभूमिकः ॥ ९२ ॥ नवभूमिकार्यस्तु पारियात्रः प्रकीर्तितः ॥ अलको नाम विख्यातास्तथा चैवाष्टभूमिकः ॥ ॥ ९३ ॥ विमानः सप्तभौमः स्यात्षड्भौमस्तु नन्दकः स्मृतः ॥ पञ्चतः पञ्चभौमः स्याच्चतुर्भौमश्चतुष्ककः ॥ ९४ ॥ त्रिभूमिकस्तु त्रिसौमः स्याद्द्वि- भूम्गाम्यो द्विशिभकः ॥ एकभूमस्तु निर्दिष्टस्तथा चैकैकभूमिकः ॥९५॥ वृत्तः समुद्राख्यस्तथा ह्येकैकमण्डलः । मेखलो चतुस्मा तु भद्रपीठा- कृतिर्भवेत् ॥९६॥ कुतस्तूपशिरश्छेदेः सर्वैश्चामलसारकैः॥ वृत्त एव तथा नन्दी प्रासादः परिकीर्तितः॥९७॥ दीर्घश्चैराजगुहाकारो गुहराजः प्रकीर्तितः॥ ॥३६१॥

१ 'द्विशष्यस्तिस्रगोग्रत्या' इति व० ।

श्वेताख्या भद्रसंयुक्ताः ॥ ४८ ॥ क्रतुस्तु द्वापशालस्यात्संस्म्यः स्याद्वन्द्यमादनः ॥ ४९ ॥ सौम्यः सुभद्रश्च तथा सर्वेषामेव शस्यते ॥ १अर्थाधिकूटं निष्कूटं शुभाश्चामलकांशकम् ॥ ५० ॥ अथांशगगनात्तन्वं तथा चेष्टकमण्डलम् ॥ अष्टाशीतिद्र्वारं कमलं परिकीर्तितम् ॥ ५१ ॥ अष्टौ तत्र तु कर्तव्या ग्रहाः क्रतुविवर्जिताः ॥ सूर्यः शुक्रः कुजो राहुः सौरिश्चन्द्रो बुधो गुरुः ॥ ५२ ॥ क्रमेणैतेन कर्तव्यं तत्र राजन्यथाट्टकम् ॥ भुजलोकाश्रवेनन्दिद्वौ दिनाकर्कमरुत्तनुः ॥ ५३ ॥ महादेवोऽथ वा कार्यस्तत्र देवो जगद्गुरुः ॥ अथात्मा वासुदेवो वा प्रमवे वामनेन च ॥ ५४ ॥ प्रासादाग्रिमस्तु कर्तव्यो विधिशानेन वा हरिः ॥ चतुरस्रा तु कर्तव्या दिग्वारेश्यश्च केशवः ॥ ५५ ॥ अश्वशीर्षं वराहे च नरसिंहं त्रिविक्रमम् ॥ ईशानादिषु कोणेषु कार्या देवा नरोत्तम ॥ ५६ ॥ उच्छ्रिता जगती कार्या भद्रपीठांकृति विना ॥ प्राग्भागवलभीहीनं तुरगं तत्र कारयेत् ॥ ५७ ॥ प्रशस्तः सर्वदेवानां प्रासादस्त्वरुणोदयः ॥ पूर्वापराशितिसुखः कार्याय नान्यदिङ्मुखः ॥ ५८ ॥ अयमेवातिदीर्घेस्तु प्रासादो गृहसंज्ञितः ॥ प्रासादे तरुणे लग्ना वलभ्यासादकाङ्क्षिभौ ॥ ५९ ॥ गाम्येतोराशिसुमुखौ तद्वन्नामनि वन्धनौ ॥ सम्मुखौ तौ तु जगति वलभीच्छन्दकौ मवेताम् ॥ शुभा जात्यमतिच्छुश्रा सोमेश्वरमुखा तथा ॥ तत्र स्याद्रुद्रो नाम प्रासादः मनोहरः ॥ ६१ ॥ आदित्यस्य प्रतिष्ठानं प्रासादे तत्र शस्यते ॥ दण्डपिङ्गलकौ कार्यौ तत्र प्रासादयोग्रकेतोः ॥ ६२ ॥ तयोश्च नृप कर्तव्यौ गतो मन्द्वमथाशुभौ ॥ कर्तव्यो वा महाराज तथा केशवशङ्करौ ॥ ६३ ॥ प्रासादे गरुडो वापि कर्तव्यश्चन्द्रमा बुधैः ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कर्तव्यौ गिरिराण्वृषौ ॥ ६४ ॥ प्रासादे गारुडे वापि कामदेवं तु कारयेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कर्तव्या वनमालिनी ॥ ६५ ॥ प्रासादे गारुडे वापि कर्तव्यो देवराट् बुधैः ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कर्तव्या वनमालिनी ॥ ६६ ॥ प्रासादे गारुडे वापि कर्तव्यश्च तथा यमः ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य सुत्युकालौ निवेशयेत् ॥ ६७ ॥ प्रासादे गारुडे वापि वरुणो भवेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोः कार्या गङ्गा कालिन्दिरेव च ॥ ६८ ॥ प्रासादे गारुडे वापि धनाध्यक्षं तु कारयेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य गुह्यकौ निवेशयेत् ॥ ६९ ॥ प्रासादे गारुडे वापि ब्रह्माणं विनिवेशयेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कर्तव्यौ केशवेश्वरौ ॥ ७० ॥ प्रासादे गारुडे वापि महादेवं निवेशयेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कार्यों २विष्णुपितामहौ ॥ ७१ ॥ विनायकः कुमारो वा कर्तव्यो यदुनन्दन ॥ वीरभद्रश्च नन्दी च कर्तव्यौ वा मनोहरी ॥ ७२ ॥ प्रासादे गारुडे वापि गरुडं विनिवेशयेत् ॥

१ 'अग्रतः कूटं' इति पा० ।
२ 'विपुलितामहौ' इति क० ।

वि० ध०
॥ ३६० ॥

प्रासादे तत्र कर्त्तव्यश्चतुर्थांशाम्लसारकः ॥ २२ ॥ भागस्तु मेखला तत्र कोटिभागस्तथा भवेत् ॥ भाग एकत्र वलभी तथा तत्र प्रकीर्तिता ॥ २३॥
प्रासादस्याष्टमो भागः कर्त्तव्यो मण्डलागतिः ॥ कूप्यष्टभागौ द्वौ हित्वा सोपानं विस्तराद्भवेत् ॥ २४ ॥ एकस्यां दिशि चैवात्र द्वारः कार्यः समु-
च्छ्रयः ॥ स्वच्छांशाभिमुखः कार्यो वलभीसंज्ञितस्त्वयम् ॥ २५ ॥ प्रासादोऽस्मिंस्तु कर्त्तव्या श्रीश्चविष्णुर्महेश्वरः ॥ एकांशेनाथ वा कार्या मध्यगा
गण्डकुण्डयोः ॥ २६॥ गणपस्कन्दौमध्ये कर्त्तव्यौ वा त्रिलोचनः ॥ मध्येकण्ठद्वयोः कार्यस्त्वथ वा नृप ॥ चतुरारमाथ वा कार्यों देवदेवो जनार्दनः
विभूषिता ॥ तत्र कार्याथ वा लक्ष्मीर्गजत्रितयभूषणा ॥२८॥ विष्णोर्गृहाङ्गमः कार्यः प्रासादे तत्र वा नृप ॥ एकांशाभिमुखोद्वारैश्चतुर्भिः संयुतस्त्व-
॥ २९ ॥ शुक्रोशनारावङ्कैः सहितो वा धनेश्वरः ॥ अन्ये देवा न कर्त्तव्या ये मया नानुकीर्तिताः ॥ ३० ॥ विस्तारत्रिगुणेऽथायं द्वारांस्तत्र निवेशये-
यम् ॥ ब्रह्मणा बुद्धितो नाम प्रासादः परिकीर्तितः ॥३१॥ कर्त्तव्यस्तत्र लोकेशाश्चतुरश्रा हरिश्च सः ॥ विस्तारत्रिगुणेऽथायं द्वारांस्तत्र निवेशये-
त ॥ ३२ ॥ विस्तारत्रिगुणश्चाग्रेद्वारैर्वा संयुतस्त्रिभिः ॥ प्रासादोऽयं भवेद्राज्ञोविष्णो नामतः शुभः ॥ ३३ ॥ एकाशाभिमुखद्वारैर्गर्भैस्त्रिसमन्वि-
तः ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रासादेऽत्र निवेशयेत् ॥ ३४ ॥ आदित्यविष्णुरुद्राकाः पृथक्पालास्तथा ॥ गणेशरुद्रस्कन्दाश्च प्रासादेऽस्मिन्निवेशये-
ता ॥ ३५॥ पार्श्वस्थवलभीहीनो वलभीसंज्ञितो भवेत् ॥ प्रासादः सर्वसंयुक्तिः स्थिरो नामतो नृप ॥३६॥ पार्श्वस्थवलभीहीनं युतिदं कामदं भवेत् ॥
पार्श्वस्थवलभीहीनं त्रिगुण नृगृहं भवेत् ॥ ३७ ॥ कृतविस्तृतिदण्डाख्यं प्रासादं वलभीगतम् ॥ तुङ्गागारख्यं विनिर्दिष्टं रक्षोमन्दगृहं हितम् ॥ ३८ ॥
विनायकस्य तत्कार्यं भद्रकाल्यास्तथैव च ॥ स्कन्दस्य कार्यं तद्येत्तज्जैषदृष्टयाः कथंचनापि वा ॥ ३९ ॥ नागनानां प्रमथानां वा नान्यस्य त-
द्विधीयते ॥ कृतविस्तृतिदण्डाख्यं तुङ्गं कुञ्जरं स्मृतम् ॥ ४० ॥ तुरगाभिहितानां च देवानां तत्प्रशस्यते ॥ शक्रस्य च महाभाग नान्येषां तद्वि-
धीयते ॥ ४१ ॥ यथेष्टसंख्यागारे तु प्रासादं वलभीगतम् ॥ पृथग्दिशां विख्यातं यथेष्टधामसंहितम् ॥ ४२ ॥ यथेष्टमानं द्वारांस्तद् द्वारैरेकेन
संयुतम् ॥ एकगर्भं तदेवासक्तं विख्यातं नाम पार्थिव ॥४३ ॥ यथेष्टे च विशाले च कर्त्तव्या मातरो नृप ॥ ब्रह्मा वा राजशार्दूल नक्षत्राण्यथ वा पुनः
॥ ४४ ॥ आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ॥ भृगवोऽङ्गिरसः साध्या देवौ वा यदि वाश्विनौ ॥ ४५ ॥ अष्टौ वाथ दिशां पाला यदि
वा भूतपञ्चकम् ॥ एवं देवगुणाः कार्या राजन्प्रासादे यत्नतः॥४६ ॥ आयता माल्यवत्पुष्टे वलभी तु यदा भवेत् ॥ कर्त्तव्यो भद्रकाल्यै प्रासादो
भद्रसंज्ञितः ॥ ४७ ॥ निष्क्रम्या माल्यवत्पुष्टे वलभी तु यदा भवेत् ॥ द्विपक्षेति स प्रोक्तः प्रासादो विबुधप्रियः ॥ ४८ ॥ सुभद्राख्यस्य निर्दिष्टः

त० खं०
अ० ८६
॥ ३६० ॥

विशेषनः ॥ साम्यानिकृष्टौ कर्तव्यौ पद्माभौ रक्तवाससौ ॥ खड्गहस्तौ च कर्तव्यौ विप्रौ वपुषि पार्श्वगैः ॥ ७७ ॥ युयुधानस्तथा प्रांशुर्वणिक्चापधरो भवेत् ॥ वर्णैर्नानोपलगमयो दीर्घबाहुः सुलोचनः॥७८॥ प्रादुर्भावा देवदेवस्य विष्णोर्वक्तुं शक्या विस्तरौव राजन् ॥ बुद्ध्या तेषां कर्मयोगेन यथा वक्ष्याभं दृष्टा ते तु कार्या शुचेताऽपि॥ इति श्रीविष्णुध० तृ० गृ० मा० उ० सं० देवोद्यानकूपनिर्माणो नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥८५॥वज्र उवाच॥ प्राक्तं त्वया द्विजश्रेष्ठ प्रतिमालक्षणं शुभम् ॥ प्रासादलक्षणं सम्यक्कथयस्वमिसाम्प्रतम् ॥१॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ हस्तप्रमाणानन्तरोक्तं प्रासादानां तु लक्षणम् ॥ मन्थानेतो विनिर्दिष्टं हस्तमानानुकीर्त्तनम् ॥२॥ तदहं ते प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ प्रासादलक्षणं श्रेष्ठं विजय आरोग्यवर्धनम् ॥३॥ भागं तु जगतौ कार्या प्रासादो भागमेव च ॥ कर्तव्या जगतौ मात्रतलपश्चाद्भवेद्भूिमिका ॥४॥ उच्छ्रया तेन कर्तव्या ह्येकैका भूमिका गतिः ॥ भद्रपीठाकृतिः कार्या भूमिका भूमिका पुनः ॥ ५ ॥ प्रासादार्थं कटिः कार्या कूटमं तथैव च ॥ कटिमूलार्थभागेन सोपानविस्तरा भवेत् ॥ ६ ॥ सप्तषड्भागं तु कर्तव्यं सोपानं भूमिक प्रति ॥ कूटः कार्योऽर्धविच्छेदः शुभामलकसागरकः ॥ ७ ॥ चतुरस्रस्तथा राजन्कर्मोपचयसं युतः ॥ विच्छेदश्चात्र कर्तव्याः सिंहमालाविभूषिताः ॥ ८ ॥ द्वारोच्चास्यार्ध कर्तव्या देवाश्चार्धांशसंयुताः ॥ विस्तारं द्विगुणं चात्र द्वारेणोच्चयं तु कारयेत् ॥ ९ ॥ द्वारशोभावतौ कार्या चन्द्रशाला समुत्थिता ॥ कूटप्रथमविच्छेदे शुभामल कसमाकवेः ॥ १० ॥ द्वारेऽर्थतस्तमिश्रन्तु न मभ्र्वों महीपते ॥ प्रासादेमतेत्कर्तव्यं कूटच्छेद्द्वयं तथा ॥ ११ ॥ विच्छिन्न चन्द्रशालिभिश्चतसृभिर्विभूषितम् ॥ हिमवान्नाम विख्यातः प्रासादोऽयं मनोहरः ॥ १२ ॥ कूटच्छेदद्वयोपेतो माल्यवानभिधीयते ॥ एककूट मन्थवायं शृङ्गवानिति कीर्तितः ॥ १३ ॥ आगारगत्या भवतश्च द्वारेणैकेन शृङ्गवान् ॥ अगारो भवनाख्यः स्यात्प्रासादस्तु द्विमस्वलः ॥ १४ ॥ गृहाख्यश्चैष निर्दिष्टः प्रासादश्चैकमस्वलः ॥ शुद्धिविनिषेधाख्यः स्यात्प्रासादस्तु द्विमस्वलः ॥ १५ ॥ स एव नीलो भवति तथा चैकमखलः ॥ माल्यवाञ्छ्रेयसंज्ञः स्यात्प्रासादस्तु द्विमस्खलः ॥ १६ विन्ध्यनामा भवत्यूष तथा चैकमखलः ॥ अगारभेदसहितः सर्वः सर्वदिवौकसाम् ॥१७॥ गजान्दवृताः कार्या यथेशप्राप्तसुस्वाः शुभाः। अगारभेदाः कर्तव्याः पूर्वमग्रिमदिङ्मुखाः ॥ १७८॥ तेषां लिङ्गम्यतिद्विका शमना भवति पार्थिव ॥ हिमस्खला च कथितास्तथा चैकक्रमस्खलाः ॥ १९ ॥ मागस्तंषां तु जगती मागस्तंषां तथा कटिः ॥ मागमेकं तथा कार्यं कूटं मागन्वमहीपते ॥ ॥ २० ॥ बलिभीर्भूषिते रम्यं प्रासादं तु चतुर्दिशम् ॥ विस्तारात्त्रिगुणायामं तथा चैकक्रमस्खलम् ॥ २१॥ पार्वशृङ्गोर्ध्विलम्बीपृष्टे चन्द्रशालोद्युतं भवेत् ॥

वि० सं० ॥ ३४३ ॥

तृ० सं० अ० ८९

रूपं कथितं वाराहं कापिले तथा ॥ लिङ्गस्थं हयग्रीवं पद्मनाभं तथैव च ॥ ६२ ॥ बाह्ये रौद्रे च गम्येषु पुस्तकेण महात्मना ॥ कर्त्तव्यो वामनो देवः सङ्गोत्रैर्गणपैस्तथा ॥ ६३ ॥ पीनगात्रश्च कर्त्तव्यो दण्डी चाध्ययनोद्यतः ॥ दूर्वाश्यामश्च कर्त्तव्यः कृष्णार्जुननरस्तथा ॥ ६४ ॥ सजलाम्बुदसङ्काशस्तथा कार्यस्त्रिविक्रमः ॥ दण्डपाशधरः कार्यः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ६५ ॥ शङ्खचक्रगदापद्माः कार्यास्तस्य स्वरूपिणः ॥ सूद्देहास्ते न कर्तव्या रूपं कार्यं तु पूर्ववत् ॥ ६६ ॥ एकोर्ध्ववदनः कार्यो देवो विस्फारितेक्षणः ॥ रूपं नरस्य कथितं तथा नारायणस्य ते ॥ ६७ ॥ कृष्णस्य हरिणा साद्धं वृत्तं वक्तुमसूजुना ॥ हंसो मत्स्यस्तथा कूर्मः कार्यास्तद्रूपधारिणः ॥ ६८ ॥ भृगुमत्स्यस्तु कर्त्तव्यो देवदेवो जनार्द्दनः ॥ श्रीरूपश्च तथा कार्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ ६९ ॥ करोऽस्यतद्दथस्यास्य कर्त्तव्यो भूरिदक्षिणः ॥ पृथुः कार्यस्तथा राजा चक्रवर्त्यन्त लक्षणः ॥ ६० ॥ कार्यस्तु भार्गवो रामो जटामण्डलदुर्द्दशः ॥ हस्तेऽस्य परशुः कार्यः कृष्णार्जुननरस्य तु ॥ ६१ ॥ रामो दाशरथिः कार्यो राजलक्षणलक्षितः ॥ भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महायशाः ॥ ६२ ॥ तथैव सर्वे कर्त्तव्याः किन्तु मौलिविवर्जिताः ॥ गौरस्तु कार्यो वाल्मीकिर्जटामण्डलदुर्द्धरः ॥ ६३ ॥ तपस्यभिरतः शान्तो न कृशो न च पीवरः ॥ वाल्मीकिरूपं सकलं दत्तात्रेयस्य कारयेत् ॥ ६४ ॥ कृष्णशान्ततनुर्व्यासः पिङ्गलोऽतिजटाग्रतः ॥ सुमन्तुर्जैमिनिः पैलो वैशम्पायन एव च ॥ ६५ ॥ तस्य शिष्यास्तु कर्त्तव्याश्चत्वारः परिपार्थ्वयोः ॥ युधिष्ठिरोऽथ कंसारिर्गजलक्षणलक्षितः ॥ ६६ ॥ ऽप्रद्युम्नोऽनिरुद्धापिनाङ्गः श्यामसभ्यो वृकोदरः ॥ तिर्यग्बंशी संहतभूः कर्त्तव्यश्च तथा गदी ॥ ६७ ॥ दूर्वाश्यामार्जुनः कार्यः किरीटी लोहिताङ्गदः ॥ चापबाणधरः श्रीमान्त्सर्व्वाभरणभूषितः ॥ ६८ ॥ नकुलः सहदेवश्च कार्यावश्विसमावुभौ ॥ खड्गचर्मधरौ कार्यों न त्वेवांगविपोषिणौ ॥ ६९ ॥ नीलार्चिग्गजप्रभा कृष्णा कार्यातिरूपिणी ॥ पद्मायताग्रव्यगोरा तु कर्त्तव्या देवकी तथा ॥ ७० ॥ मधुकपुष्पसव्याया मृगोदपि तथा भवेत् ॥ एकानंशापि कर्तव्या देवी पद्मवरा तथा ॥ ७१ ॥ कटिस्यवामहस्ता सा मध्यस्था गमकुब्जयोः ॥ ससिपाणिर्बलः कार्यो सुमत्तो चैत्र कुण्डली ॥ ७२ ॥ श्वेतोऽतिनीलवसनो मदाघूर्णितलोचनः ॥ कृष्णश्चकधरः कार्यो नीलोत्पलदलच्छविः ॥ ७३ ॥ इन्दीवरकरा कार्या तथा श्यामा च रुक्मिणी ॥ तार्क्ष्यस्तथा च कर्त्तव्या सत्यभामा सुस्रिपिणी ॥ ७४ ॥ अन्याश्च देव्यः कर्त्तव्याः सुरूपशः सुमनेाहराः ॥ चापबाणधरः कार्यः प्रद्युम्नश्च सुदर्शनः ॥ ॥ ७५ ॥ गजान्नुवाद्दलश्यामः श्वेतवासा मदोत्कटः ॥ कर्त्तव्यश्चानिरुद्धोऽपि खड्गचर्मधरः प्रभुः ॥ ७६ ॥ साम्बः कार्यो गदाहस्तः सुरूपश्च

॥३४९॥

रूपेण प्रांशुः खड्गो विधीयते ॥ २६ ॥ चक्रादीनां स्वहस्तेन किञ्चिद्रूपञ्च दर्शयेत् ॥ गदाद्यायुधभूषाणि चक्रादीन्यथ यादव ॥ २७ ॥
वामपार्श्वगताः कार्या देवानां प्रवरो ध्वजाः ॥ स्वपताकाकुला राजन्व्युत्स्थितास्ते यथोरिताः ॥ २८ ॥ पीतवर्णं प्रतीहारं वासुदेवस्य कारयेत् ॥
सुभद्रं सुमहात्मानौ वीरौ प्राग्शत्रुजिद्गभौ ॥ २९ ॥ आपाढो भद्रतातश्च कामः सङ्कर्षणस्य तु ॥ नीलवर्णौ महाभागौ तथा क्षुद्ररुधारिणौ ॥ ३० ॥
प्रद्युम्नस्य प्रतीहारौ जयो विजय एव च ॥ श्वेतवर्णौ महाभाग तथा खड्गगदाधृभौ ॥ ३१ ॥ आमोदश्च प्रमोदश्च महाबलपराक्रमौ ॥ अनिरु-
द्धस्य विज्ञेयौ प्रतीहारां सुरेश्वरौ ॥ ३२ ॥ रक्तवर्णौ महाभाग तयोर्भा शक्तिधारिणौ ॥ सर्वे सुरूपाः कर्तव्याः सर्वाभरणधारिणः ॥ ३३ ॥
दिग्वाहनेस्तु कर्तव्यस्तत्तज्जन्येकलक्षणम् ॥ दृष्टिमन्तं तु कर्तव्यं द्वाःस्थस्त्व महाभुज ॥ ३४