विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

तत्रोत्सवं नरः पश्यन्ध्रुवं कल्याणभाग्भवेत् ॥ ५९ ॥ तत्र हिंसा न कर्तव्या देवद्रव्यस्य कर्हिचित् ॥ राजा वा तन्नियुक्तो वा तत्रास्याधिकृतस्तु यः ॥ ६० ॥ स याति नरकं घोरं मधुपूयपुयान्वितः ॥ अस्मिँल्लोके ध्रुवं तस्य स्थाननाशो भविष्यति ॥ ६१ ॥ ये तु तत्र भक्ता मनुजाः सपुत्रैर्धन्यसंखयाः ॥ नित्यं वृद्धिमुपायान्ति देवदेवप्रसादतः ॥ ६२ ॥ दृष्ट्वैवैतेनविधिनादेववेश्म कृतं मुदन्ते नन्दयन्द् ॥ दृष्ट्वा हि पापः सकलमनुष्यो विमुच्यते पुण्यदश्वाशुयश्च ॥ ६३॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सर्वतोभद्रप्रासादलक्षणं नाम सप्ताशीति- तमोऽध्यायः ॥८७॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सामान्यमथ वक्ष्यामि प्रासादानां तु लक्षणम् ॥ चतुरश्रिपादं कार्यं देवतागतनं सदा॥ १॥द्वारं च मध्यमे तस्य मण्डितंश्च प्रशस्यते ॥ द्वारं विस्तरतः कार्यं भूपाल द्विगुणोच्छ्रयम्॥२॥ गृहस्याभ्यन्तरेऽङ्गेण प्राग्देवेद्वकुलङ्गमः ॥ अविद्धं तत्र कर्तव्यं नाम्बुस्त्रा- वि न कुत्सितम्॥३॥ वस्त्रस्य तत्रे चैव ज्ञं यत्नान्नित्यंविवर्जयेत्॥ मङ्गल्यं रूपकंयत्त तत्र कार्यं प्रयत्नतः॥४॥द्वाद्रशभागनामेष्टभागानां प्रतिमां तु सपिण्डि- कामादौ भागैः प्रतिमा तत्र तृतीयांशेन पिण्डिका॥५॥ कटिहस्तभागेन द्वारे कार्यं विजानता॥तृतीयांशमं वसुधा तृतीयांशः कटिर्भवेत् ॥ ६ ॥ संज्ञो च तृतीयांशः प्रासादस्य महाभुज ॥ गर्भं पादेन विस्तीर्णं तथा द्वारं प्रशस्यत ॥ ७ ॥ भित्तिर्गर्भाधभागोना तथा कार्या विजानता ॥ प्रासा- दोऽष्टादशभागिन चतुर्धेन च शक्यते ॥ ८ ॥ वसुभागशिरो गजन्कट्यंशादित्येन तु ॥ नात्यर्थं सङ्कटं कार्यं नाविस्तीर्णं तथैव च ॥९ ॥ मूलक्रमाद्य- था बा'चं तथा विन्नान्तर्विजर्जितम् ॥ सोपानं कार्यमद्धाजनपादवर्गैः सिंहभूषणामा॥१०॥ न मूर्द्धं न च ग्रूलग्रं नान्तं कार्य्यतथा॥समं मनोहरं कार्यं तथा साङ्गल्यदूषवन ॥ ११ ॥ सुखासनिस्तह्रदं च विविक्तकटिसूपणम् ॥ द्वारक्योः सुप्रतीहारं समसमंगृहं समम् ॥ भद्रपीठनिमं सौम्यं हूहूण् वातविर्वाजितम् ॥ १२ ॥ एवंविधं देवगृहे निविष्य शुभान्विता स्वान्तर्तिमा सदैव नित्यं तथा संनिहिता तुवीर तस्या- त्यन्तनालिदस्स्व चिन्त्यम् ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सामान्यप्रासादलक्षणो नामा- ष्टाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वनप्रवेशं धर्मज्ञ निबोध गदतो मम ॥ शुभे दिवससंनक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ॥ १ ॥ देवज्ञे पुरतः कृत्वा स्थपतिः प्रविशेद्धनम् ॥ ततस्तत्र परीक्षित विच्छिन्नान्विच्छादनस्पतीन् ॥ २ ॥ मर्कटाशां लताबद्धां कृमिजग्धां विवर्जयेत् ॥ बलिनां च तथा स्पृष्टां पातितों पवनेनं च ॥ ३ ॥ कुशरेण तथा भग्नां पक्षिणां निलयाश्च ये ॥ तापसानां समीपं च सिक्ताश्च घटवारिणा ॥४॥

१ 'हस्तसंयुक्तमथवा' इतिक० । 'गृहस्यानुप्रवेशेण' इति ख० । २ 'विनिष्क्रमम्' इति ख० । ३ 'पादोनेन' इति ग० ।

वि० ध० ॥३६३॥

बृ० सं० अ० ८७ ॥३६३॥

सङ्कर्षणस्य तु ॥ ३५ ॥ जयं च विजयं चैव प्रद्युम्नस्य तु कारयेत् ॥ आमोदं च प्रमोदं च अनिरुद्धस्य पार्थिव ॥ ३६ ॥ प्रागुक्ते देवतान्यासा ह्येते देवकुलेष्वथ ॥ प्रतिद्वारमधिष्ठानं शृणुष्व वदतोऽमम ॥ ३६ ॥ न एव ज्ञेया दिक्पालास्त एव च तथा ग्रहाः ॥ एतत्ते जगतीबन्धे शृणु देवान्यथाक्रमम् ॥ ३७ ॥ गायत्रीं चतुरो वेदांस्तन्वर्णी चापराजिताम् ॥ सृष्ट्यं कालं यमं दण्डं कवचं शरमेव च ॥ ३८ ॥ सांख्यं योगं पञ्चरात्रं ज्ञानं पाशुपतं तथा ॥ ऽप्यस्रवालमीशानकण्ठे महासेनाननन्तगम् ॥ ३९ ॥ एवंविधोऽत्र प्रासादः विस्तीर्णोमाजिरं भवेत् ॥ तोयचूर्णैःक्रिमैद् व्यैः मन्त्रैद्रूपगुणान्वितम् ॥ ४० ॥ द्वप्रपात्याश्चतस्रस्तु ततः कार्या विजानता ॥ प्रासादो द्वारशालाभ्यः समरूपो मनोहरः ॥ ४१ ॥ श्रेणी गताश्च प्राकाराः कार्या गर्भगृहाः शुभाः ॥ प्रादुर्भावं न्यसेत्तेषु विष्णोरमिततेजसः ॥ ४२ ॥ अथ वा पार्थिवश्रेष्ठ सर्वानेवगणान्क्रमात् ॥ प्रासादसतोद्वित्रित्रिचतुः शृङ्गोति महीपते ॥ ४३ ॥ सर्वेषां देवतानां तु नित्यं विहितपूजनम् ॥ कल्पं त्रेतायुगस्यादौ चक्रवर्त्त्यभिजायते ॥ ४४ ॥ पाश्चिव्यमनया कार्यः स्वर्गं वसति कामतः ॥ ततः सायुज्यतामेति देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ४५ ॥ फलं त्रैलोक्यदानस्य ध्रुवमाप्नोति मानवः ॥ प्रासादंस्यन्दनंकृत्वा सर्वेषामेव पूजनम् ॥ ४६ ॥ गन्धमाल्यस्नपनसंस्कारधूपदीपात्रसम्पदा ॥ गृष्टे काममा प्रोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ४७ ॥ स्रचकः मपनांकोऽथ प्रासादोऽतिमनाहरः ॥ यावद्दर्शनमायाति तावद्ब्रह्मघ्नच्युद्विजाः ॥ ४८ ॥ न्यायिद्वैर्वाप्यनुष्ठूय ईत्यश्च तथा नृप ॥ नारायणात्मन्यनन्देन तस्यविष्ण्वस्य मादव ॥ ४९ ॥ नाकालसुतयो राजन्योगिन्यो गुह्यराक्षसाः ॥ प्रेता विनायका वापि प्रशमन्तयपि कस्यचित् ॥५०॥ अत्र साटनसमुच्चया ये सायुज्यं यान्ति ते ध्रुवम् ॥ ये देवग्रहणाश्चात्र दासीदासगणाश्च ये॥ ॥ ५१ ॥ सर्वे ते स्वर्गमायान्ति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ १॥ शृन्य गङ्गास्तु विषये प्रासादोऽयं मयत्यपि ॥५२॥ स चापि शक्रलोकेऽस्मिश्चिरं मोदति पार्थिवः ॥ तस्मिन्पताकां यो दद्यात्तस्य पापं विधूयते ॥ ५३ ॥ ईतश्चैव शमं यान्ति पुण्यमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ कृत्वा सितं तं प्रासादं चक्रवर्त्य भिधीयते ॥ ५४ ॥ एवं विधानविहितं मया देवा यथादिताः ॥ सर्वे सङ्गिहितास्तत्र भवन्ति वसुधाधिप ॥५५॥ तत्र यत्सलिलं तिष्ठततीर्थं सततं भवेत् ॥ तत्र यात्रोविधानं तु सर्वे देवाः समासवाः ॥ ५६ ॥ ऋषयश्च महाभागाश्चेकिल्त्यामलदर्शिनः ॥ गर्जभयः पुरोगाश्च सर्वे समुदिता गणः ॥५७॥ दिविष्ठाः सुमहात्मानः शक्त्युत्पन्नपराक्रमाः॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव शुभा भूतगणाश्च ये॥५८॥सन्नरीगाः समायान्ति दृष्टं देवमदोन्मयम्॥

१ श्लोकः स्थू' इति न ० ।

सामान्याश्च विषण्णङ्गे ॥ तथैव जगतोपृष्ठे कोण देवेकुले न्यसेत् ॥ ८॥ प्रासादो मध्यमश्चात्र कर्तव्यो मण्डपान्वितः ॥ चत्वारो मण्डपाश्चात्र कार्याः शिखरसंज्ञिताः ॥ ९॥ मध्यप्रासादकोणेषु तथा मण्डपसञ्चिषु ॥ दिदिग्गर्भेषु संहृत्यन्यासादीन्विनिवेशयेत् ॥ १०॥ एकैकं मण्डपं चात्र द्वारोपगतमर्चितम् ॥ चतुर्थं च तथा द्वारं देवाग्रमूहं भवेत् ॥ ११॥ मण्डपस्य च वै द्वाराः कार्यास्ते स्तम्भशोभिताः ॥ प्रासादस्यास्य शिखरा भवन्त्येव तथैव तु ॥ १२॥ उच्छ्रिते नवमं शृङ्गं तुल्यं स्यादिच्छृभागिकम् ॥ मध्यमं शिखरं तत्र कार्य शिखरवर्जितम् ॥ १३ ॥ रूपकैर्विविधैर्युक्तं न मण्डं न च झूलनम् ॥ अष्टौ तु शिखरास्तत्र कर्तव्याः कूटसंस्थिताः ॥ १४ ॥ जाल गवाक्षकीर्णेतः कुडेरनेष भूषिताः ॥ सर्वेत्र शिखराः कार्याः शुभ्रामलकसारकाः ॥ १५ ॥ स्तम्भाः सप्तपताकाश्च सध्वजाश्च नराधिप ॥ षेडशैरपिकै दृक्पथाति प्रासादोऽयं समुच्छ्रितः ॥ १६ ॥ क्रमतो देवतान्यासं प्रासादेऽस्मिन्विबोध मे ॥ वासुदेवोऽत्र कर्तव्यः पूर्वाशाभिमुखो नृप ॥ १७ ॥ पश्चिमाशामुखो वापि न कार्याश्चा- न्यदिक्मुखाः ॥ वासुदेवाद्दिशं चात्र पूर्वी गञ्जन्प्रकल्पयेत् ॥ १८ ॥ तन्मध्याद्वासुभागेशु दिशः स्यातपरिकल्पना ॥ दक्षिणाशासुखः कार्यो देवः सङ्कर्षणः प्रभुः ॥ १९ ॥ पश्चिमाशासुखः कार्यः प्रद्युम्नश्चाप्यनन्तरम् ॥ उत्तराशासुखो राजननिरुद्धो विधीयते ॥ २० ॥ दिग्गर्भा ये मया प्रोक्ता सुरा मण्डलमान्विगाः ॥ ब्राह्ममण्डपाद्बहिस्तो लक्ष्मीं तत्र तु कल्पयेत् ॥ २१ ॥ दक्षिणाद्वामतस्तौ निद्रां कालगरात्रीं तु दक्षिणे ॥ पश्चिमाद्वा- मतः सिद्धिं रतिं तस्येव दक्षिणे ॥ २२ ॥ उत्तराद्वामतः कीर्ति दक्षिणेन सरस्वतीम् ॥ पूर्वस्यां वामभागे तु तथा पुष्टिं निवेशयेत् ॥ २३ ॥ ऐशान्यादिक्रमाः कार्याः कोणप्रासादानिरन्तवे ॥ अभ्यर्च्यपि वराहं च नरसिंहं त्रिविक्रमम् ॥ २४ ॥ प्रासादेकु कर्तव्येया मेखला अन्यकेषु च ॥ चतुर्विशतितिनित्येते विभुव्या विभूषिताम् ॥ २५ ॥ तार्क्ष्यं शङ्खं तथा पद्मं चक्रं शार्ङ्गसमन्व च ॥ मुसले चाप्यनन्तं च गदां ताले तथैव च ॥ २६ ॥ त्रिशूलं च तथा शार्ङ्गं शरं मकरमेव च ॥ परशुं मुद्गरं चैव चर्म पाशं च पार्थिव ॥ २७ ॥ पट्टिशं नन्दकं चैव शक्तिं मूर्त्तिंस्तथैव च ॥ वज्रं च कौस्तुभं चैव वनमालां च यादव ॥ २८ ॥ दैशां देवगृहाणां मे त्वं विन्यासमिमं शृणु ॥ इन्द्राद्यौ पूर्वतः कार्यों दक्षिणेन तथा नृप ॥ २९॥ यमश्चानि- र्ऋतिश्चैव पश्चिमे वरुणानिलौ ॥ उत्तरेण च कर्तव्यौ धनेश्वरमहाेश्वरौ ॥ ३० ॥ महापृकं वा कर्तव्यं दंशा देवगृहेषु च ॥ आदित्याद्युक्तो पूर्वेण माध्यन्दिन च कुजासुरौ ॥ ३१ ॥ शनैश्चरश्वशशांको च तथा पश्चिमतो नृप॥ उत्तरेण च कर्तव्यौ चन्द्रपुत्रबृहस्पती ॥ ३२ ॥ दृंष्ट्रादेवगृहात्तत्र वासुदेव- स्य चायभौ ॥ वासुदेवप्रतीतीक्षौ तयोर्वा काण्येन्नृप ॥ ३३ ॥ सुभद्रसुभद्राभ्यो त्रैलोक्यस्येश्वरानुभौ ॥ आपद्यह्यह्रीनातास्तयो कार्यो

वि० ध० ॥ ३८२ ॥ तृ० खं० अ० ८७ ॥ ३८२ ॥

लशयुक्तः प्रासादो मिसिलाजितः ॥ १२३ ॥ आकाशनौ सा भवति तत्राकाशं प्रकल्पयेत् ॥ षोडशांशैस्तु कथितः प्रासादस्तलवद्बहिः ॥ ॥ १२४ ॥ प्रासादः शुद्धमृद्धः स्याच्छाद्वकाणः सुशोभनः ॥ पश्चामशिखरोपेतो वैजयन्तो महीपते ॥ १२५ ॥ अनाश्रिः शिखरोपेतो भवेद्बहुद- संज्ञितः ॥ शिखरैः कुहणैर्गम्यैर्बद्धाङ्गैरलंकृतैः ॥ १२६ ॥ प्रासादानां शतं चैतत्समासात्कथितं मया ॥ अप्यन्यच्छास्त्रसद्भाः कार्या येषां दिङ् न प्रयोजिताः ॥ १२७ ॥ सर्वे देवगणाः कार्या येषां देवो न कीर्तितः ॥ विष्णोर्देवस्य कर्तव्यः सर्व एव विशेषतः ॥ १२८ ॥ अन्यमित्रौ न कर्तव्या चन्द्राकौविक्रमौमगौ ॥ सूर्येण संयुक्तश्चन्द्रः क्षीणः केतुः सयादवः ॥ १२९ ॥ परस्पराणामभिमुखौ कर्तव्यौ सूर्यगात्रिपौ ॥ पूर्वापराणभिमुखौ न तु याम्योत्तरामुखौ ॥ १३० ॥ पूर्वापरागभिमुखौ यदा स्यातां तदा शशी ॥ पूज्यो भवति धर्मज्ञ कर्तुः कल्याणकारकः ॥ १३१ ॥ नैऋत्यामग्रतो कार्यौ ग्रहो स्कन्दविनायकौ ॥ न नागगरुडौ कार्यो न चान्तकयमेश्वरौ ॥ १३२ ॥ महाकालब्रह्मेशौ च रक्षौ शुकौ तथैव च ॥ ब्रह्मशुक्रौनान्तरेतु भद्रकाल्याथ वा सह ॥ १३३ ॥ कामदेवो न कर्तव्यस्तथैव वरुणानलौ ॥ देवस्यैकस्य नो कार्य द्वे तथार्यिं तथा वृष ॥ १३४ ॥ प्राङ्भाविभाते कार्ये ते च विष्णोर्महात्मनः ॥ येषामपि च देवानां द्वन्द्रयोगो विगर्हितः ॥ १३५ ॥ तेषामप्यन्यसहिताः प्रशस्तो वृषभाश्व ॥ १३६ ॥ अङ्गसंस्थासमहितौ कर्तव्यौ सूर्यगात्रिपौ ॥ १३६ ॥ महादेवसमीपस्थौ तथा स्कन्दविनायकौ ॥ वासुदेवसमीपस्थौ शेषताक्ष्र्यौ तथैव च ॥ १३७ ॥ एवमन्यस्र्यनातानां यथायोगः पृथग्विधैः ॥ कर्तव्यस्तु विरुद्वानां देवानां चापि सङ्गमः ॥ १३८ ॥ प्रासादलक्षणमिदं कथितं मयासादालोक्य पूर्वशास्त्रं हि पिनाकमोक्तम् ॥ शाशं दिशतु नस्सतम माजुषाणां यावं त्वया तदतिनेत्नपरेण निन्युम् ॥ १३९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयप्रखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रासादलक्षणो नाम पञ्चशीतितमोऽध्यायः ॥ ८६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ प्रासाद- स्य वक्ष्यामि सर्वतोभद्रसंज्ञितम् ॥ १ ॥ चतुरस्रा हरिश्चैव कर्तव्यो जगतीपते ॥ १ ॥ एकत्र जगती कार्या चतुरस्रा मनोरमा ॥ २ ॥ गर्मेग्रहाः कार्या विश्रित्त्रिंशुत्तभागः ॥ २ ॥ तेषां पृष्ठे जगच्छुदं प्राकारं विनिवेशयेत् ॥ सर्वत्र मेखलाकारं तत्रापि विनिवेशयेत् ॥ ३ ॥ प्रासादका महागज चतुर्विंशतिरेव च ॥ चतुर्षु दिक्षु सोपानं मेखलायां निवेशयेत् ॥ ४ ॥ सोपानद्वयसंविम्नद्वारो मेखलायाः प्रकीर्तितः ॥ सोपानोभयतो राजनप्रासादास्तु त्रयस्त्रयः ॥ ५ ॥ भवन्ति मेखलापृष्ठे तदद्धो गर्भमन्दिरम् ॥ विमेखलं तु सामान्यं मध्ये तेषां विमण्डपम् ॥ ६ ॥ हिमवत्संज्ञितो कार्यो तस्य पार्श्वे विमेखलौ ॥ सोपानमूले प्रासादे देहे कार्य मनोरमं ॥ ७ ॥ द्वेहे देवकुलास्र्ये ते

भद्वकोल्यास्तथा कार्या विष्णोर्भागत्रयस्य वा ॥ ९८ ॥ एकशृङ्गस्तथा वृत्तो वृषाख्यः स्याद्विमण्डलः ॥ हंसाकारस्तथा हंसो घटाकारस्तथा घटः ॥ ९९ ॥ सिंहकारः स्मृतः सिंहो मण्डपो मण्डपाकृतिः ॥ द्वादशाश्रिः षडस्रिस्तु तथाऽष्टाश्रिमहीतले ॥ १०० ॥ प्रासादस्तु मया प्रोक्ता- स्तां प्रोक्ताञ्छृणुयत्नतः ॥ पञ्चभिः शिखरोर्ध्वैस्तुगर्भैरपि मण्डपैः ॥ १०१॥ अङ्गैश्चतुर्भिः संयुक्तः कैलासः परिकीर्तितः ॥ त्रिमखल्लिङ्गशृङ्गैश्च त्रिकूटी नाम विश्रुतः ॥ १०२ ॥ गूढैश्चोक्तैः संयुक्तश्चतुर्भिर्मण्डपैः ॥ चतुर्भिः स्मृतः साम्यः प्रासादः सुमनोहरः ॥ १०३ ॥ प्राकारं जाङ्घशं स्याद्यस्यका जगती भवेत्॥ प्रासादान्तुल्या व्यग्धा तु त्र्यंशतुल्या तथा कटिः ॥ १०४ ॥ शिखावरैः कूटगणैतो नाना रूपैश्च भूषितः ॥ एकश्मण्डपसंयुक्तस्तत्त्वादैशः सुरमन्दिरैः ॥ १०५॥ स्वल्पेष्विन्दुषु संयुक्तश्चतुर्भिस्तु मण्डपैः॥ मानापनमूहै संयुक्तो द्वात्रिंशन्म नगर्षिगण ॥ १०६ ॥ प्रासादो गजराजख्यो मुन्योर्ज परिकीर्तितः॥ प्रासादं गजराजाख्यं न्यभागं यदि मण्डपः ॥ १०७॥ शमवं शिखरण्डैर्नाना स्युस्तथा सोपानसुलगाः ॥ अष्टौ द्वयष्टाणि स्युः स सर्वतोभद्रणीधरः ॥ १०८॥ मण्डपैः शिखरोपेर्तविमानाख्यः स वै भवेत् ॥ १०९ ॥ विदिधु चैव प्रासादश्चंद्राङ्गेण मण्डपान्तरं ॥ १०९ ॥ मण्डपाः शिखरोपेता मध्यभंगानिसंयुताः ॥ नवभिः शिखरेण प्रासादः सुगण्ड भवेत् ॥ ११० ॥ बहुवातायनोपेता बहुजालगवाक्षकः ॥ चतुरस्रोऽथ वा वृत्तस्तथैवोर्ध्वोऽमृतमण्डलः ॥ १११॥ आनन्दनामा भवति प्रासादः सर्वतोमुखः ॥ मण्डलपृष्ठभागात्कष्णमालसङ्गैः ॥ ११२ ॥ अविरोच्छेदैः क्रमाद्बारेषुभूमिभ्यो विनिर्मितः ॥ न मुण्डोन च शूल्यग्रः प्रासादः सुसमः स्मृतः ॥ ११३ ॥ मुण्डमण्डलसंयुक्तः स पूर्वोक्तः प्रभञ्जनः ॥ चतुरभिर्मण्डपैर्युक्तो विश्वकर्मेति कीर्त्यते ॥ ॥ ११४ ॥ मण्डपैः सप्तमाकीर्णैश्चतुर्भिर्मणि संयुतः ॥ महासुमन इत्येष प्रासादः परिकीर्तितः ॥ ११५ ॥ भद्राङ्गः स्मृतश्छत्रो भूर्जः स्यातदा कृतिः ॥ विपिंगीतो सुदूर्जन्तु यत्र इत्याभिधीयते ॥ ११६ ॥ एका कटिर्भवेद्यस्य तथैका जगती नृप ॥ शिखराः श्रेणिगाः पञ्च द्वागः पञ्च तथा नृप ॥ ११७ ॥ प्रासादो लोकपालानाख्यो लोकपालेषु शस्यते ॥ ग्रन्थन्थान्यान्वं प्रासादं महाभूतागणस्य च ॥ ११८ ॥ प्रासादो वर्तुलकस्तितथा वर्तुलमण्डलः ॥ अष्टाभिः शिखरोपेतो द्वागणैश्चकभूषितः ॥ ११९ ॥ दिग्विजय इति विख्यातः प्रासादः सर्वदैवतः ॥ पश्चाद्वटिकोपेतो जगती मानमण्डलः ॥ १२० ॥ प्रासादस्त्वेकशिखरः सामान्यः परिकीर्तितः ॥ मण्डपं जालकोर्पेत पश्चाद्भागं गुहा भवेत् ॥ १२१ ॥ विम्बोवलीयं प्रासादः सुमुदः परिकीर्तितः ॥ स एव त्रिगुणोपेतस्त्रिगुणः परिकीर्तितः ॥ १२२ ॥ हिमवान्बह्विमितस्तैर्यंग्युतो भवति नन्दकः ॥ स्तम्भावन्व

^१ 'भद्राकार' न कर्त्तव्यो' इति व० । ^२ 'मंगलोत्थस्य' इति व० । ^३ 'दम्भूर्जाति' इति व० ।

वि० ध० ॥ ३६१ ॥ तृ० ह० अ० ८६

पार्श्वप्रासादयाः कार्याः कश्यपो विनता तथा ॥ ७३ ॥ प्रासादे गारुडे वापि वासुदेवं निवेशयेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कार्यों रुद्रपितामहौ ॥ ७४ ॥ चन्द्राकौ वा महाराज यदि वा वरुणानिलौ ॥ लक्ष्मी च कालरात्री च यदि वाऽप्यनिलानिलौ ॥ ७५ ॥ तादृश्यानन्तरो महाराज यदि वा गरुडा- रूसौ ॥ प्रासादे गारुडे वापि धर्मः कार्यों महीपते ॥ ७६ ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कार्यावेवः काम एव च ॥ लिङ्गाकारं तु कर्तव्यं देवेशस्य त्रि- मण्डलम् ॥ ७७ ॥ तस्य नाम भवेल्लोके गर्भोति नृपुङ्गव ॥ द्विमण्डलस्य तस्यैव त्रैलोक्यमिति निर्दिशेत् ॥ ७८ ॥ स एव लिङ्गनामास्यात्तथा सादस्त्वर्धमण्डलः ॥ कूटमण्डलमीयुक्तं सर्वकीटं प्रकीर्तितम् ॥ ७९ ॥ ब्रह्माण्डमिति विज्ञेयं त्रैलोक्यं फलमीयुतम् ॥ लिङ्गस्त्वयं वलभीयुक्तः सार मित्यभिधीयत ॥ ८० ॥ गवांवाः पश्चिमे कार्याः पूर्वपश्चिमदिक्सुखाः ॥ लिङ्गसंस्थापनं कार्यं नित्यमेतेषु पण्डितैः ॥ ८१ ॥ प्रासादं वलभी- संज्ञं चतुर्भूमं विनिर्मलम् ॥ चतुस्सममिति ख्यातं कार्यं तत्सुमनोहरम् ॥ ८२ ॥ विद्वारं स्तंभसंयुक्तं पुरस्तान्निर्मिताजितम् ॥ शाकं ध्वजगुणैर्युक्तं यमं वा पितृसंयुतम् ॥ ८३ ॥ मातृचक्रे महाकाले नृसिंहस्य वा पुनः ॥ दुर्गा देवीं तथा राजन्ब्रह्म शूलिनं तथा ॥ ८४ ॥ प्रहृदिवाक्पं युक्तं नागेर्वा नृप वासुकियम् ॥ सुसमंडलं तन्निर्दिष्टं तथा नृप समेखलम् ॥ ८५ ॥ विमण्डलं तत्कथितं राजनद्वारं द्विमण्डलम् ॥ त्रिमण्डलं नन्कीर्त्येत मेगलह्वयं महीपते ॥ ८६ ॥ सर्वेष्वेतेषु कर्तव्याः समास्याः सर्वकांतिताः ॥ अन्येष्वप्युक्ताः कर्तव्याः समास्या नृपुङ्गव ॥ ॥ ८७ ॥ चतुग्भाइवरस्यत्वे ह्यन्बन्तो महीपते ॥ विष्णुश्चग्रत्यबुधेन्द्रसम्यो नामतः परिकीर्तिताः ॥ ८८ ॥ चतुरस्रो गृहः कार्यः प्रासादस्त्वर्क- भूमिकः॥ अष्ट इन्त्यथ विख्यातो लक्ष्मीं तत्र निवेशयेता॥८९॥ स एव कार्यों देवानां पृथ्वौ बहुभूमिकः ॥ बहुभूमिकसंज्ञस्तु गृह्यो नृपुङ्गव ॥९०॥ भूमिकाद्वादशाोपेतः पद्मौ मेरुरुच्यते ॥ चतुर्दशग्ल कर्तव्यः सर्वषां त्रिदिवौकसाम् ॥ ९१ ॥ शुक्तिमान्नामतः सर्वः स चैकादशभूमिकः ॥ मन्दरो नामतः प्रोक्तः स तद्वत्दशभूमिकः ॥ ९२ ॥ नवभूमिकार्यस्तु पारियात्रः प्रकीर्तितः ॥ अलको नाम विख्यातास्तथा चैवाष्टभूमिकः ॥ ॥ ९३ ॥ विमानः सप्तभौमः स्यात्षड्भौमस्तु नन्दकः स्मृतः ॥ पञ्चतः पञ्चभौमः स्याच्चतुर्भौमश्चतुष्ककः ॥ ९४ ॥ त्रिभूमिकस्तु त्रिसौमः स्याद्द्वि- भूम्गाम्यो द्विशिभकः ॥ एकभूमस्तु निर्दिष्टस्तथा चैकैकभूमिकः ॥९५॥ वृत्तः समुद्राख्यस्तथा ह्येकैकमण्डलः । मेखलो चतुस्मा तु भद्रपीठा- कृतिर्भवेत् ॥९६॥ कुतस्तूपशिरश्छेदेः सर्वैश्चामलसारकैः॥ वृत्त एव तथा नन्दी प्रासादः परिकीर्तितः॥९७॥ दीर्घश्चैराजगुहाकारो गुहराजः प्रकीर्तितः॥ ॥३६१॥

१ 'द्विशष्यस्तिस्रगोग्रत्या' इति व० ।

श्वेताख्या भद्रसंयुक्ताः ॥ ४८ ॥ क्रतुस्तु द्वापशालस्यात्संस्म्यः स्याद्वन्द्यमादनः ॥ ४९ ॥ सौम्यः सुभद्रश्च तथा सर्वेषामेव शस्यते ॥ १अर्थाधिकूटं निष्कूटं शुभाश्चामलकांशकम् ॥ ५० ॥ अथांशगगनात्तन्वं तथा चेष्टकमण्डलम् ॥ अष्टाशीतिद्र्वारं कमलं परिकीर्तितम् ॥ ५१ ॥ अष्टौ तत्र तु कर्तव्या ग्रहाः क्रतुविवर्जिताः ॥ सूर्यः शुक्रः कुजो राहुः सौरिश्चन्द्रो बुधो गुरुः ॥ ५२ ॥ क्रमेणैतेन कर्तव्यं तत्र राजन्यथाट्टकम् ॥ भुजलोकाश्रवेनन्दिद्वौ दिनाकर्कमरुत्तनुः ॥ ५३ ॥ महादेवोऽथ वा कार्यस्तत्र देवो जगद्गुरुः ॥ अथात्मा वासुदेवो वा प्रमवे वामनेन च ॥ ५४ ॥ प्रासादाग्रिमस्तु कर्तव्यो विधिशानेन वा हरिः ॥ चतुरस्रा तु कर्तव्या दिग्वारेश्यश्च केशवः ॥ ५५ ॥ अश्वशीर्षं वराहे च नरसिंहं त्रिविक्रमम् ॥ ईशानादिषु कोणेषु कार्या देवा नरोत्तम ॥ ५६ ॥ उच्छ्रिता जगती कार्या भद्रपीठांकृति विना ॥ प्राग्भागवलभीहीनं तुरगं तत्र कारयेत् ॥ ५७ ॥ प्रशस्तः सर्वदेवानां प्रासादस्त्वरुणोदयः ॥ पूर्वापराशितिसुखः कार्याय नान्यदिङ्मुखः ॥ ५८ ॥ अयमेवातिदीर्घेस्तु प्रासादो गृहसंज्ञितः ॥ प्रासादे तरुणे लग्ना वलभ्यासादकाङ्क्षिभौ ॥ ५९ ॥ गाम्येतोराशिसुमुखौ तद्वन्नामनि वन्धनौ ॥ सम्मुखौ तौ तु जगति वलभीच्छन्दकौ मवेताम् ॥ शुभा जात्यमतिच्छुश्रा सोमेश्वरमुखा तथा ॥ तत्र स्याद्रुद्रो नाम प्रासादः मनोहरः ॥ ६१ ॥ आदित्यस्य प्रतिष्ठानं प्रासादे तत्र शस्यते ॥ दण्डपिङ्गलकौ कार्यौ तत्र प्रासादयोग्रकेतोः ॥ ६२ ॥ तयोश्च नृप कर्तव्यौ गतो मन्द्वमथाशुभौ ॥ कर्तव्यो वा महाराज तथा केशवशङ्करौ ॥ ६३ ॥ प्रासादे गरुडो वापि कर्तव्यश्चन्द्रमा बुधैः ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कर्तव्यौ गिरिराण्वृषौ ॥ ६४ ॥ प्रासादे गारुडे वापि कामदेवं तु कारयेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कर्तव्या वनमालिनी ॥ ६५ ॥ प्रासादे गारुडे वापि कर्तव्यो देवराट् बुधैः ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कर्तव्या वनमालिनी ॥ ६६ ॥ प्रासादे गारुडे वापि कर्तव्यश्च तथा यमः ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य सुत्युकालौ निवेशयेत् ॥ ६७ ॥ प्रासादे गारुडे वापि वरुणो भवेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोः कार्या गङ्गा कालिन्दिरेव च ॥ ६८ ॥ प्रासादे गारुडे वापि धनाध्यक्षं तु कारयेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य गुह्यकौ निवेशयेत् ॥ ६९ ॥ प्रासादे गारुडे वापि ब्रह्माणं विनिवेशयेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कर्तव्यौ केशवेश्वरौ ॥ ७० ॥ प्रासादे गारुडे वापि महादेवं निवेशयेत् ॥ पार्श्वप्रासादयोस्तस्य कार्यों २विष्णुपितामहौ ॥ ७१ ॥ विनायकः कुमारो वा कर्तव्यो यदुनन्दन ॥ वीरभद्रश्च नन्दी च कर्तव्यौ वा मनोहरी ॥ ७२ ॥ प्रासादे गारुडे वापि गरुडं विनिवेशयेत् ॥

१ 'अग्रतः कूटं' इति पा० ।
२ 'विपुलितामहौ' इति क० ।

वि० ध०
॥ ३६० ॥

प्रासादे तत्र कर्त्तव्यश्चतुर्थांशाम्लसारकः ॥ २२ ॥ भागस्तु मेखला तत्र कोटिभागस्तथा भवेत् ॥ भाग एकत्र वलभी तथा तत्र प्रकीर्तिता ॥ २३॥
प्रासादस्याष्टमो भागः कर्त्तव्यो मण्डलागतिः ॥ कूप्यष्टभागौ द्वौ हित्वा सोपानं विस्तराद्भवेत् ॥ २४ ॥ एकस्यां दिशि चैवात्र द्वारः कार्यः समु-
च्छ्रयः ॥ स्वच्छांशाभिमुखः कार्यो वलभीसंज्ञितस्त्वयम् ॥ २५ ॥ प्रासादोऽस्मिंस्तु कर्त्तव्या श्रीश्चविष्णुर्महेश्वरः ॥ एकांशेनाथ वा कार्या मध्यगा
गण्डकुण्डयोः ॥ २६॥ गणपस्कन्दौमध्ये कर्त्तव्यौ वा त्रिलोचनः ॥ मध्येकण्ठद्वयोः कार्यस्त्वथ वा नृप ॥ चतुरारमाथ वा कार्यों देवदेवो जनार्दनः
विभूषिता ॥ तत्र कार्याथ वा लक्ष्मीर्गजत्रितयभूषणा ॥२८॥ विष्णोर्गृहाङ्गमः कार्यः प्रासादे तत्र वा नृप ॥ एकांशाभिमुखोद्वारैश्चतुर्भिः संयुतस्त्व-
॥ २९ ॥ शुक्रोशनारावङ्कैः सहितो वा धनेश्वरः ॥ अन्ये देवा न कर्त्तव्या ये मया नानुकीर्तिताः ॥ ३० ॥ विस्तारत्रिगुणेऽथायं द्वारांस्तत्र निवेशये-
यम् ॥ ब्रह्मणा बुद्धितो नाम प्रासादः परिकीर्तितः ॥३१॥ कर्त्तव्यस्तत्र लोकेशाश्चतुरश्रा हरिश्च सः ॥ विस्तारत्रिगुणेऽथायं द्वारांस्तत्र निवेशये-
त ॥ ३२ ॥ विस्तारत्रिगुणश्चाग्रेद्वारैर्वा संयुतस्त्रिभिः ॥ प्रासादोऽयं भवेद्राज्ञोविष्णो नामतः शुभः ॥ ३३ ॥ एकाशाभिमुखद्वारैर्गर्भैस्त्रिसमन्वि-
तः ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रासादेऽत्र निवेशयेत् ॥ ३४ ॥ आदित्यविष्णुरुद्राकाः पृथक्पालास्तथा ॥ गणेशरुद्रस्कन्दाश्च प्रासादेऽस्मिन्निवेशये-
ता ॥ ३५॥ पार्श्वस्थवलभीहीनो वलभीसंज्ञितो भवेत् ॥ प्रासादः सर्वसंयुक्तिः स्थिरो नामतो नृप ॥३६॥ पार्श्वस्थवलभीहीनं युतिदं कामदं भवेत् ॥
पार्श्वस्थवलभीहीनं त्रिगुण नृगृहं भवेत् ॥ ३७ ॥ कृतविस्तृतिदण्डाख्यं प्रासादं वलभीगतम् ॥ तुङ्गागारख्यं विनिर्दिष्टं रक्षोमन्दगृहं हितम् ॥ ३८ ॥
विनायकस्य तत्कार्यं भद्रकाल्यास्तथैव च ॥ स्कन्दस्य कार्यं तद्येत्तज्जैषदृष्टयाः कथंचनापि वा ॥ ३९ ॥ नागनानां प्रमथानां वा नान्यस्य त-
द्विधीयते ॥ कृतविस्तृतिदण्डाख्यं तुङ्गं कुञ्जरं स्मृतम् ॥ ४० ॥ तुरगाभिहितानां च देवानां तत्प्रशस्यते ॥ शक्रस्य च महाभाग नान्येषां तद्वि-
धीयते ॥ ४१ ॥ यथेष्टसंख्यागारे तु प्रासादं वलभीगतम् ॥ पृथग्दिशां विख्यातं यथेष्टधामसंहितम् ॥ ४२ ॥ यथेष्टमानं द्वारांस्तद् द्वारैरेकेन
संयुतम् ॥ एकगर्भं तदेवासक्तं विख्यातं नाम पार्थिव ॥४३ ॥ यथेष्टे च विशाले च कर्त्तव्या मातरो नृप ॥ ब्रह्मा वा राजशार्दूल नक्षत्राण्यथ वा पुनः
॥ ४४ ॥ आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ॥ भृगवोऽङ्गिरसः साध्या देवौ वा यदि वाश्विनौ ॥ ४५ ॥ अष्टौ वाथ दिशां पाला यदि
वा भूतपञ्चकम् ॥ एवं देवगुणाः कार्या राजन्प्रासादे यत्नतः॥४६ ॥ आयता माल्यवत्पुष्टे वलभी तु यदा भवेत् ॥ कर्त्तव्यो भद्रकाल्यै प्रासादो
भद्रसंज्ञितः ॥ ४७ ॥ निष्क्रम्या माल्यवत्पुष्टे वलभी तु यदा भवेत् ॥ द्विपक्षेति स प्रोक्तः प्रासादो विबुधप्रियः ॥ ४८ ॥ सुभद्राख्यस्य निर्दिष्टः

त० खं०
अ० ८६
॥ ३६० ॥

विशेषनः ॥ साम्यानिकृष्टौ कर्तव्यौ पद्माभौ रक्तवाससौ ॥ खड्गहस्तौ च कर्तव्यौ विप्रौ वपुषि पार्श्वगैः ॥ ७७ ॥ युयुधानस्तथा प्रांशुर्वणिक्चापधरो भवेत् ॥ वर्णैर्नानोपलगमयो दीर्घबाहुः सुलोचनः॥७८॥ प्रादुर्भावा देवदेवस्य विष्णोर्वक्तुं शक्या विस्तरौव राजन् ॥ बुद्ध्या तेषां कर्मयोगेन यथा वक्ष्याभं दृष्टा ते तु कार्या शुचेताऽपि॥ इति श्रीविष्णुध० तृ० गृ० मा० उ० सं० देवोद्यानकूपनिर्माणो नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥८५॥वज्र उवाच॥ प्राक्तं त्वया द्विजश्रेष्ठ प्रतिमालक्षणं शुभम् ॥ प्रासादलक्षणं सम्यक्कथयस्वमिसाम्प्रतम् ॥१॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ हस्तप्रमाणानन्तरोक्तं प्रासादानां तु लक्षणम् ॥ मन्थानेतो विनिर्दिष्टं हस्तमानानुकीर्त्तनम् ॥२॥ तदहं ते प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ प्रासादलक्षणं श्रेष्ठं विजय आरोग्यवर्धनम् ॥३॥ भागं तु जगतौ कार्या प्रासादो भागमेव च ॥ कर्तव्या जगतौ मात्रतलपश्चाद्भवेद्भूिमिका ॥४॥ उच्छ्रया तेन कर्तव्या ह्येकैका भूमिका गतिः ॥ भद्रपीठाकृतिः कार्या भूमिका भूमिका पुनः ॥ ५ ॥ प्रासादार्थं कटिः कार्या कूटमं तथैव च ॥ कटिमूलार्थभागेन सोपानविस्तरा भवेत् ॥ ६ ॥ सप्तषड्भागं तु कर्तव्यं सोपानं भूमिक प्रति ॥ कूटः कार्योऽर्धविच्छेदः शुभामलकसागरकः ॥ ७ ॥ चतुरस्रस्तथा राजन्कर्मोपचयसं युतः ॥ विच्छेदश्चात्र कर्तव्याः सिंहमालाविभूषिताः ॥ ८ ॥ द्वारोच्चास्यार्ध कर्तव्या देवाश्चार्धांशसंयुताः ॥ विस्तारं द्विगुणं चात्र द्वारेणोच्चयं तु कारयेत् ॥ ९ ॥ द्वारशोभावतौ कार्या चन्द्रशाला समुत्थिता ॥ कूटप्रथमविच्छेदे शुभामल कसमाकवेः ॥ १० ॥ द्वारेऽर्थतस्तमिश्रन्तु न मभ्र्वों महीपते ॥ प्रासादेमतेत्कर्तव्यं कूटच्छेद्द्वयं तथा ॥ ११ ॥ विच्छिन्न चन्द्रशालिभिश्चतसृभिर्विभूषितम् ॥ हिमवान्नाम विख्यातः प्रासादोऽयं मनोहरः ॥ १२ ॥ कूटच्छेदद्वयोपेतो माल्यवानभिधीयते ॥ एककूट मन्थवायं शृङ्गवानिति कीर्तितः ॥ १३ ॥ आगारगत्या भवतश्च द्वारेणैकेन शृङ्गवान् ॥ अगारो भवनाख्यः स्यात्प्रासादस्तु द्विमस्वलः ॥ १४ ॥ गृहाख्यश्चैष निर्दिष्टः प्रासादश्चैकमस्वलः ॥ शुद्धिविनिषेधाख्यः स्यात्प्रासादस्तु द्विमस्वलः ॥ १५ ॥ स एव नीलो भवति तथा चैकमखलः ॥ माल्यवाञ्छ्रेयसंज्ञः स्यात्प्रासादस्तु द्विमस्खलः ॥ १६ विन्ध्यनामा भवत्यूष तथा चैकमखलः ॥ अगारभेदसहितः सर्वः सर्वदिवौकसाम् ॥१७॥ गजान्दवृताः कार्या यथेशप्राप्तसुस्वाः शुभाः। अगारभेदाः कर्तव्याः पूर्वमग्रिमदिङ्मुखाः ॥ १७८॥ तेषां लिङ्गम्यतिद्विका शमना भवति पार्थिव ॥ हिमस्खला च कथितास्तथा चैकक्रमस्खलाः ॥ १९ ॥ मागस्तंषां तु जगती मागस्तंषां तथा कटिः ॥ मागमेकं तथा कार्यं कूटं मागन्वमहीपते ॥ ॥ २० ॥ बलिभीर्भूषिते रम्यं प्रासादं तु चतुर्दिशम् ॥ विस्तारात्त्रिगुणायामं तथा चैकक्रमस्खलम् ॥ २१॥ पार्वशृङ्गोर्ध्विलम्बीपृष्टे चन्द्रशालोद्युतं भवेत् ॥

वि० सं० ॥ ३४३ ॥

तृ० सं० अ० ८९

रूपं कथितं वाराहं कापिले तथा ॥ लिङ्गस्थं हयग्रीवं पद्मनाभं तथैव च ॥ ६२ ॥ बाह्ये रौद्रे च गम्येषु पुस्तकेण महात्मना ॥ कर्त्तव्यो वामनो देवः सङ्गोत्रैर्गणपैस्तथा ॥ ६३ ॥ पीनगात्रश्च कर्त्तव्यो दण्डी चाध्ययनोद्यतः ॥ दूर्वाश्यामश्च कर्त्तव्यः कृष्णार्जुननरस्तथा ॥ ६४ ॥ सजलाम्बुदसङ्काशस्तथा कार्यस्त्रिविक्रमः ॥ दण्डपाशधरः कार्यः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ६५ ॥ शङ्खचक्रगदापद्माः कार्यास्तस्य स्वरूपिणः ॥ सूद्देहास्ते न कर्तव्या रूपं कार्यं तु पूर्ववत् ॥ ६६ ॥ एकोर्ध्ववदनः कार्यो देवो विस्फारितेक्षणः ॥ रूपं नरस्य कथितं तथा नारायणस्य ते ॥ ६७ ॥ कृष्णस्य हरिणा साद्धं वृत्तं वक्तुमसूजुना ॥ हंसो मत्स्यस्तथा कूर्मः कार्यास्तद्रूपधारिणः ॥ ६८ ॥ भृगुमत्स्यस्तु कर्त्तव्यो देवदेवो जनार्द्दनः ॥ श्रीरूपश्च तथा कार्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ ६९ ॥ करोऽस्यतद्दथस्यास्य कर्त्तव्यो भूरिदक्षिणः ॥ पृथुः कार्यस्तथा राजा चक्रवर्त्यन्त लक्षणः ॥ ६० ॥ कार्यस्तु भार्गवो रामो जटामण्डलदुर्द्दशः ॥ हस्तेऽस्य परशुः कार्यः कृष्णार्जुननरस्य तु ॥ ६१ ॥ रामो दाशरथिः कार्यो राजलक्षणलक्षितः ॥ भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महायशाः ॥ ६२ ॥ तथैव सर्वे कर्त्तव्याः किन्तु मौलिविवर्जिताः ॥ गौरस्तु कार्यो वाल्मीकिर्जटामण्डलदुर्द्धरः ॥ ६३ ॥ तपस्यभिरतः शान्तो न कृशो न च पीवरः ॥ वाल्मीकिरूपं सकलं दत्तात्रेयस्य कारयेत् ॥ ६४ ॥ कृष्णशान्ततनुर्व्यासः पिङ्गलोऽतिजटाग्रतः ॥ सुमन्तुर्जैमिनिः पैलो वैशम्पायन एव च ॥ ६५ ॥ तस्य शिष्यास्तु कर्त्तव्याश्चत्वारः परिपार्थ्वयोः ॥ युधिष्ठिरोऽथ कंसारिर्गजलक्षणलक्षितः ॥ ६६ ॥ ऽप्रद्युम्नोऽनिरुद्धापिनाङ्गः श्यामसभ्यो वृकोदरः ॥ तिर्यग्बंशी संहतभूः कर्त्तव्यश्च तथा गदी ॥ ६७ ॥ दूर्वाश्यामार्जुनः कार्यः किरीटी लोहिताङ्गदः ॥ चापबाणधरः श्रीमान्त्सर्व्वाभरणभूषितः ॥ ६८ ॥ नकुलः सहदेवश्च कार्यावश्विसमावुभौ ॥ खड्गचर्मधरौ कार्यों न त्वेवांगविपोषिणौ ॥ ६९ ॥ नीलार्चिग्गजप्रभा कृष्णा कार्यातिरूपिणी ॥ पद्मायताग्रव्यगोरा तु कर्त्तव्या देवकी तथा ॥ ७० ॥ मधुकपुष्पसव्याया मृगोदपि तथा भवेत् ॥ एकानंशापि कर्तव्या देवी पद्मवरा तथा ॥ ७१ ॥ कटिस्यवामहस्ता सा मध्यस्था गमकुब्जयोः ॥ ससिपाणिर्बलः कार्यो सुमत्तो चैत्र कुण्डली ॥ ७२ ॥ श्वेतोऽतिनीलवसनो मदाघूर्णितलोचनः ॥ कृष्णश्चकधरः कार्यो नीलोत्पलदलच्छविः ॥ ७३ ॥ इन्दीवरकरा कार्या तथा श्यामा च रुक्मिणी ॥ तार्क्ष्यस्तथा च कर्त्तव्या सत्यभामा सुस्रिपिणी ॥ ७४ ॥ अन्याश्च देव्यः कर्त्तव्याः सुरूपशः सुमनेाहराः ॥ चापबाणधरः कार्यः प्रद्युम्नश्च सुदर्शनः ॥ ॥ ७५ ॥ गजान्नुवाद्दलश्यामः श्वेतवासा मदोत्कटः ॥ कर्त्तव्यश्चानिरुद्धोऽपि खड्गचर्मधरः प्रभुः ॥ ७६ ॥ साम्बः कार्यो गदाहस्तः सुरूपश्च

॥३४९॥

रूपेण प्रांशुः खड्गो विधीयते ॥ २६ ॥ चक्रादीनां स्वहस्तेन किञ्चिद्रूपञ्च दर्शयेत् ॥ गदाद्यायुधभूषाणि चक्रादीन्यथ यादव ॥ २७ ॥
वामपार्श्वगताः कार्या देवानां प्रवरो ध्वजाः ॥ स्वपताकाकुला राजन्व्युत्स्थितास्ते यथोरिताः ॥ २८ ॥ पीतवर्णं प्रतीहारं वासुदेवस्य कारयेत् ॥
सुभद्रं सुमहात्मानौ वीरौ प्राग्शत्रुजिद्गभौ ॥ २९ ॥ आपाढो भद्रतातश्च कामः सङ्कर्षणस्य तु ॥ नीलवर्णौ महाभागौ तथा क्षुद्ररुधारिणौ ॥ ३० ॥
प्रद्युम्नस्य प्रतीहारौ जयो विजय एव च ॥ श्वेतवर्णौ महाभाग तथा खड्गगदाधृभौ ॥ ३१ ॥ आमोदश्च प्रमोदश्च महाबलपराक्रमौ ॥ अनिरु-
द्धस्य विज्ञेयौ प्रतीहारां सुरेश्वरौ ॥ ३२ ॥ रक्तवर्णौ महाभाग तयोर्भा शक्तिधारिणौ ॥ सर्वे सुरूपाः कर्तव्याः सर्वाभरणधारिणः ॥ ३३ ॥
दिग्वाहनेस्तु कर्तव्यस्तत्तज्जन्येकलक्षणम् ॥ दृष्टिमन्तं तु कर्तव्यं द्वाःस्थस्त्व महाभुज ॥ ३४

वि० ध० ॥ ३४८ ॥

तृ० खं० अ० ८५ ॥ ३४८॥

ऐकरूपनिर्माणो नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ वज्र उवाच ॥ वासुदेवस्य देवस्य बहुरूपस्य भार्गव ॥ ब्रूहि मे रूपनिर्माणं शाश्वतस्य महात्मनः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एकवक्त्रश्चतुर्बाहुः सौम्यरूपः सुदर्शनः ॥ सलीलाध्मातमेघाभस्तप्तस्वर्णभूषणैः ॥ २ ॥ कण्ठेन शुभरेखेण कम्बुतुल्येन राजता ॥ वराभरणयुक्तेन कुण्डलोद्भासिषोणिना ॥ ३ ॥ अङ्गदैः कटकैरो वनमालोपशोभितः ॥ उरसा कौस्तुभं बिभ्रत्किरीटं शिरसा तथा ॥ ४ ॥ शिरःपद्मस्तथैवास्य कर्तव्यश्चारुकर्णिकः ॥ मुष्टिद्विद्याधृतसुजस्तरुनाभ्रनखाङ्गुलिः ॥ ५ ॥ मध्येन त्रिवलीभङ्गेनोन्मितेन सुचारुणा ॥ स्त्रीरूपधारिणी क्षोणी कार्या तपादसंस्थिता ॥ ६ ॥ तत्करस्थप्रियाङ्गुष्ठो देवः कार्यो जनार्दनः ॥ ताल्वान्तरपदन्न्यासः किञ्चिद्विकान्तदक्षिणः ॥ ७ ॥ अन्तर्द्दशा मही कार्या देवदर्शनाविस्मिता ॥ देवश्च कटिबालेन कार्यो जान्ववलम्बिना ॥ ८ ॥ वनमाला च कर्तव्या देवजान्ववलम्बिनी ॥ यज्ञोपवीतः कर्तव्यो नाभेरधिसुपागतः ॥ ९ ॥ उत्फुल्लकमलं पाणौ कुर्याद्देवस्य दक्षिणे ॥ वामः पाणिगतं शङ्खं शङ्खाकारं तु कारयेत् ॥ १० ॥ दक्षिणे तु गदा देवी तनुमध्या सुलोचना ॥ स्त्रीरूपधारिणी सुभ्रूः सर्वाभरणभूषणा ॥ ११ ॥ पश्यन्ती देवदेवेशं कार्या चामरधारिणी ॥ कार्यं तन्मूर्ध्निविन्यस्तं देवहस्तं तु दक्षिणम् ॥ १२ ॥ वामभागगतश्चक्रः कार्यो लम्बोदरस्तथा ॥ सर्वाभरणसंयुक्तो वृतविस्फारितेक्षणः ॥ १३ ॥ कर्तव्यश्चामरकरो देववीक्षणतत्परः ॥ कार्यों देवकरो वामो विन्यस्तस्तस्य मूर्द्धनि ॥ १४ ॥ वज्र उवाच ॥ कि मयं तस्य देवस्य नित्यं सर्वगुधोधतः ॥ एतास्तिष्ठति सर्वात्मा भगवां त्रिदशैकसाद् ॥ १५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ नैतान्यायुधजातानिः परमार्थेन यादव ॥ महाभूतान्यथैतानि हरिरायस्ते प्रभुः ॥ १६ ॥ सं विजानोहि देवस्य करे शंखो महासुजः ॥ चक्रे जानीहि पवनं गदां तेजस्तथपा विभोः ॥ १७ ॥ आपः पद्मं विजानीहि पदमध्य व्यवस्थिताम् ॥ महातान्यथैतानि त्वक्लानि हरिणा नृप ॥ १८ ॥ क्षिप्रमेव विशेषेन्ते तेन धारयते हरिः ॥ विष्णोर्जीवः समाख्यातंस्तेन त्यक्ताः शरीराणः ॥ १९ ॥ भूतानि पश्य प्रत्यहं शीर्यमाणानि सर्वशः ॥ भूतैर्देवधृतैल्लोको धायते यदुनन्दन ॥ तेषां धारणशक्तियां सा ज्ञेया विष्णुकान्तिता ॥ २० ॥ वासुदेवस्य रूपेण कार्यः सङ्कर्षणः प्रभुः ॥ स तु शुक्लवपुः कार्यों नीलवासा यदूत्तम ॥ ॥ २१ ॥ गदास्थाने च मुसलं चक्रस्थाने च लाङ्गलम् ॥ कर्तव्यो तनुमध्यौ तौ तु रूपै रूपसंयुक्तौ ॥ २२ ॥ वासुदेवस्य रूपेण प्रद्युम्नश्च तथा भवेत् ॥ स तु दुर्वाङ्कुरश्यामसितवासा विधीयते ॥ २३ ॥ चक्रस्थाने भवेच्चापं गदास्थाने तथा शरम् ॥ तथाविधौ तु कर्तव्यौ तथा मुसललाङ्गलौ ॥ २४ ॥ एतदेव तथा रूपमनिरुद्धस्य कारयेत् ॥ पद्मपत्राभवपुषो रक्ताम्बरधरस्य तु ॥ २५ ॥ चक्रस्थाने भवेच्चर्म गदास्थानोऽसिरवे च ॥ चर्म स्याच्चक्र

नानारूपा विभागाशः ॥ यावन्तो दृष्टयः प्रोक्ताश्चित्रसूत्रे महात्मभिः ॥ ५ ॥ दर्शनीयास्तु ताः सर्वास्तस्य मूर्ध्न बहु भागाः ॥ नानाविधानि सत्त्वानि सुवर्णान्यथवैव च ॥ ६ ॥ असत्त्वान्न स कर्तव्यः सर्वैः सत्त्वमयैर्नरैः ॥ कार्याण्युद्यमनानानि मुखाः केचन ते गुणाः ॥ ७ ॥ यथा शक्त्या च कर्तव्यस्तस्य देवस्य बाहवः ॥ हस्तानि यानि दृष्टानि सुतराब्दे महात्मभिः ॥ ८ ॥ तानि सर्वाणि कार्याणि तस्य देवस्य बाहुषु ॥ हस्ताः कार्यास्तथैवान्ये सर्वायुधविभूषणाः ॥ ९ ॥ चूड़ामण्डपथाश्र्चान्ये शिल्पभाण्डधरास्तथा ॥ कालमाण्डपथाश्र्चान्ये वाद्यभाण्डधराः परे ॥ १० ॥ रूपमन्वयकर्तव्यं वैकुण्ठवदतोऽच्युते ॥ तत्रापि गात्रगात्रस्य दर्शयेच्चिक्रमेणैव ॥ ११ ॥ त्रैलोक्यं सकलं राजन्द्यथारान्धात्रनुसारतः ॥ दर्शनीयानि वर्णानि सर्वाण्येव महात्मनः ॥ १२ ॥ बहुरूपस्य देवस्य बह्वस्तस्तङ्गानि तु ॥ १३ ॥ एवं हि शक्त्या जगतो प्रधानः समग्ररूपो भगवादिह कार्यः ॥ कात्स्न्र्येन रूपं पुरुषोत्तमस्य वक्तुं न शक्यं कृत एव कर्तुम् ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० वृ० सं० विश्वरूपनिर्माणो नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ऐडूकरूपनिर्माणं शृणुष्व गदतो मम ॥ ऐडूकेपूजनात्यूजा कृतास्य जगतो भवेत् ॥ १ ॥ भद्रपीठं बुधः कुर्यात्सोपानैः शोभनैर्युतम् ॥ चतसृभिर्गवाक्षैश्च यथादिशमरिन्दम ॥ २ ॥ तस्योपरिह्यादपरं भद्रपीठं तु कारयेत् ॥ तस्योपरिह्यादपरं तद्विज्ज्ञेयसमरिन्दम् ॥ ३ ॥ तस्योपरिह्यात्कर्तव्यं लिङ्गरूपं विजानता ॥ तत्र तत्रापि कर्तव्यं लिङ्गरूपा विराजितम् ॥ ४ ॥ तस्य मध्ये ध्रुवां यष्टिं चतुरस्रां तु कारयेत् ॥ तस्योपरिह्यात्कर्तव्या भूमिकान्तु त्रयोदश ॥ ५ ॥ तस्योपरिह्यात्कर्तव्यं तथैवामलतारकम् ॥ तस्योपरि पुनर्यष्टिः कार्या राजन्सुवर्तुला ॥ ६ ॥ समाधिश्चन्द्रमध्यस्थश्चन्द्रकेण विराजिता ॥ भूमिका या मया प्रोक्ता तथै- वामलतारकम् ॥ ७ ॥ भुवनास्ते त्वया ज्ञेयास्तथा राजंश्चतुर्दशा ॥ लिङ्गे महेश्वरो देवो वृता यदिः पितामहः ॥ ८ ॥ चतुरस्रा तु या यष्टिः स च देवो जनार्दनः ॥ गुणरूपेण विज्ञेयं भद्रपीठत्रयं तथा ॥ ९ ॥ गुणाच्छादनमिति प्रोक्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ अधस्ताद्भवनानां तु लिङ्गोपरि तथा नृप ॥ १० ॥ लोकपालाश्च कर्तव्याः शूलहस्ताश्चतुर्दिशम् ॥ विरूढो धृतराष्ट्रश्च विरूपाक्षश्च यादवः ॥ ॥ ११ ॥ कुबेरश्च महातेजाः सूर्यवर्चसधराः शुभाः ॥ सर्वे कवचिनः कार्याः शुभाभरणभूषिताः ॥ १२ ॥ विरूपाक्षं विजानीहि शक्रदेवं गणेश्वरम् ॥ धृतराष्ट्रं विजानीहि यमं भुवननायकम् ॥ १३ ॥ विरूपाक्षं विजानीहि वरुणं यादसाम्पतिम् ॥ राजराजं विजानीहि कुबेरं धनदं प्रभुम् ॥ १४ ॥ ऐडूकरूपं कथितं मयैतत्प्रजाहिताख्यं यदुवंश्यमुख्य ॥ १५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे

वि० ध०
॥ १४० ॥
तृ० खं०
अ० ८३
॥ १४१ ॥

सर्वपृथ्वीमये देव्याः प्राग्वत्कार्यः पितामहः ॥ नाललग्नौ च कर्तव्यौ पद्मस्य मधुकैटभौ ॥ ७ ॥ नररूपधारिणि भुजङ्गमस्य कार्याण्यथाङ्गानि तथा समीपं ॥ एतल्लोकैक वपुर्ध्रुवेण्य देवस्य रूपं परमस्य तस्य ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुध० तृ० ख० मा० व० सं पद्मनाभरूपनिर्माणो नामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥ वज्र उवाच ॥ आचक्ष्व रूपं लक्ष्म्या मे भुवनार्त्तिनिवार्विन ॥ या माता सर्वलोकस्य पत्नी विष्णोर्महात्मनः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ हरेः समीपे कर्तव्या लक्ष्मीरस्तु द्विभुजा नृप ॥ दिव्यरूपाऽम्बुजकरा सर्वाभरणभूषिता ॥ २ ॥ गौरी शुक्लाम्बरा देवी रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ पृथक्तुसंज्ञा कार्या देवी सिंहासने शुभे ॥ ३ ॥ सिंहासनोऽस्याः कर्तव्यं कमलं चारुकर्णिकम् ॥ अष्टपत्रं महाभाग कर्णिकायान्तु संस्थिता ॥ ४ ॥ विनायकवदासौना देवी कार्या महाभुज ॥ बृहन्नालं करे कार्यं तस्याश्च कमलं शुभम् ॥ ५ ॥ दक्षिणे यादवश्रेष्ठ केयूरस्थानसंस्थितश्च १॥ वामेऽमृतघटः कार्यस्तस्या राजनूमनोहरः ॥ ६ ॥ तथैवान्यौ करौ कार्यों विल्वशङ्खधरौ नृप ॥ आवर्जितघटं कार्यं तत्पृष्ठे कुञ्जरद्वयम् ॥ ७ ॥ देव्याश्च मस्तके पद्मं तथा कार्यं मनोहरम् ॥ सौभाग्यं तद्विजानीहि शङ्खर्द्धिं तथा परम् ॥ ८ ॥ विल्वं च सकलं लोकममृतं सारमृर्तं तथा ॥ पद्मं लक्ष्मीकरे विद्धि विभवं द्विजपुङ्गव ॥ ९ ॥ हस्तद्वयं विजानोहि शैलपद्मवृभौ निधौ ॥ समुत्थिता वा कर्तव्या शंखाब्जकरा तथा ॥ १० ॥ समुत्थिता महाभागा पद्मे पद्मान्तरस्थमा ॥ द्विभुजा चारुसर्वाङ्गी सर्वाभरणभूषणा ॥ ११ ॥ द्वौ च मौलिवरौ मूर्ध्नि कार्यो विद्याधरौ शुभौ ॥ १२ ॥ कराभ्यां मौलिलग्नाभ्यां दक्षिणाभ्यां विराजितौ ॥ कराभ्यां खड्गधारिण्यों देवीवोलपतत्परौ ॥ १३ ॥ राजश्रीः स्वर्गलक्ष्मीश्च ब्राह्मी लक्ष्मीस्तथैव च ॥ जयलक्ष्मीश्च कर्तव्या तस्या देव्याः समीपगाः ॥ १४ ॥ सर्वाः सुरूपाः कर्तव्यास्तथा च सुविभूषणाः ॥ १५ ॥ लक्ष्मीः स्थिता सा कमले तु यस्मिंस्तत् केशवं विद्धि महासुभाव ॥ विना कृता सा मधुसूदनेन क्षणं न सन्निष्ठति लोकमाता ॥ १६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे लक्ष्मीरूपनिर्माणो नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८२॥ वज्र उवाच ॥ रूपेण केन कर्तव्यो विश्वरूपधरो हरिः ॥ एतं मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वविदुच्यसे ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आदौ देवस्य कर्तव्याश्चत्वारो वै स्तेखवन्मुखाः ॥ तेषामुपरि कर्तव्यास्तथा माहेश्वराः पुनः ॥ २ ॥ ईशानं वदनीनास्ते तथा प्रोक्ता मया पुरा ॥ तेषामुपरि कर्तव्या सुख्या ब्राह्मी यथोदिता ॥ ३ ॥ ततश्चान्यन्मुखाः कार्यास्तिर्यगूर्ध्वं तथैव च ॥ सर्वेषामपि देवानां तथान्यानपि कारयेत् ॥ ४ ॥ ये सुराः सर्वभूतानां

१ 'मद्यनालङ्कृतम्' इति ख० ।

ख० मा० सं० नृसिंहरूपनिर्माणो नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ऐश्वर्यमभिरूद्धस्तु वराहो भगवान्हरिः ॥ ऐश्वर्यशक्त्या दंष्ट्राग्रसमुद्धृतवसुंधरः ॥ १॥ नृवराहोऽथ वा कार्यः शेषोपरिगतः प्रभुः ॥ शेषश्चतुर्भुजः कार्यश्चारुरत्नफणान्वितः ॥ २॥ आश्चर्योत्फुल्लनयनो देवीवीक्षणतत्परः ॥ कर्तव्यौ सर्पसुमलौ करयोस्तस्य यादव ॥ ३ ॥ सर्पमूर्ध्न्यथ कर्तव्यस्तथैव रचितांजलिः ॥ आलीढस्थानसंस्थानस्तत्पृष्ठे भगवान्सभवेत् ॥ ४ ॥ सच्छेदंशनिगता तस्य गोपेंद्रा वसुंधरा ॥ नमस्कारपरा तस्य कर्तव्या द्विभुजा शुभा ॥ ५ ॥ यस्मिन्भुजे धरा देवी तत्र शंखः करे भवेत् ॥ अन्ये तस्य कराः कार्याः पद्मचक्रागदाधराः ॥ ६ ॥ हिरण्याक्षशिरच्छेदश्चक्रहस्तैकरोध वा ॥ शूलोद्यतहिरण्याक्षसमुद्ग्रो भगवान्भवेत् ॥ ७ ॥ मूर्तिमत्समनेनैव हिरण्याक्षं विदुर्बुधाः ॥ ऐश्वर्येण वराहेण स निरस्तोऽरिर्मद्दनः ॥ ८ ॥ नृवराहोऽथ वा कार्यों ध्याने कपिलवत्स्थितः ॥ द्विभुजस्त्वथ वा कार्यः पिण्डनिर्वेपणोद्यतः ॥ ९ ॥ समग्रक्रोडरुपी वा बहुदानवमध्यगः ॥ नृवराहो वराहो वा कर्तव्यः द्युसतिधाग्रणे ॥ १० ॥ ऐश्वर्ययोगोद्धृतसर्वलोकः कार्योंऽनिरुद्धो भगवान्वराहः ॥ रुद्धा न यस्य क्वचिदेव शक्तिः समस्तपापापहरस्य राजन् ॥ ११ ॥ इति श्रीवि० ध० तृ० ख० मा० व० सं० वराहरूपनिर्माणो नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥ वज्र उवाच ॥ अथाश्वशिरसो रूपं विष्णोरमिततेजसः ॥ श्रोतुमिच्छाम्यनेनैव प्रसङ्गेन महाभुज ॥ १॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मूर्तिमत्पृथिवीपाल हस्तपादविमत्सन्धिः ॥ नीलाम्बरधरः कार्यों देवो हयशिरेोश्वरः ॥ २ ॥ विद्धि सङ्कर्षणार्द्धं वै देवं हयशिरोधरम् ॥ कर्तव्योऽष्टभुजो देवस्तत्करे षु चतुष्र्वथ ॥ ३ ॥ शङ्खचक्रगदापद्मात्साकारांकरयेद्वुधः ॥ चत्वारश्च कराः कार्या वेदांनां देहधारिणाम् ॥ ४ ॥ देवेन मूर्ध्नि विन्यस्ता सर्वो भरणधारिणा ॥ अभ्याधीनेन देवेन पुरा वेदाः समुद्धृताः ॥ ५ ॥ वेदा हता दानवपुङ्गवाभ्यां रसातलाद्देव वरेण तेन॥ समुद्धता यादववंशमुख्य तुरङ्गसूर्यो पुरुषोत्तमेन ॥ ६ ॥ इति श्रीवि० ध० तृ० ख० मा० व० सं० हयग्रीवरूपनिर्माणो नामाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८० ॥ वज्र उवाच ॥ पद्मनाभस्य मे रूपं ब्रूहि जगताम्पतेः ॥ १ ॥ यन्नाभ्यन्तरसम्भूतो देवदेवः पितामहः ॥१॥ मार्कण्डेय उवाच॥ जलमध्यगतः कार्यः पद्मनाभाननः प्रभुः ॥ फणपुञ्जामलच्छत्रनन्दितादित्यशिरोधरः ॥ २ ॥ देवदेवस्तु कर्तव्यस्तत्र सुप्तश्चतुर्भुजः ॥ एकः पादोऽस्य कर्तव्यो लक्ष्म्युत्सङ्गगतः प्रभो ॥ ३ ॥ तथापरश्च कर्तव्यः शेषभोगाङ्कसंस्थितः ॥ एको भुजोऽस्य कर्तव्यस्तत्र जानौ प्रसारितः ॥ ४ ॥ कर्तव्यो नाभिमध्यस्थस्तथा तस्यापरः करः ॥ तथा चान्यः करः कार्यों देवस्य तु शिरोधरे ॥ ५ ॥ सन्तानमञ्जरीधारी तथैवास्यापरो भवेत् ॥ नाभीसरसि सम्भूते कमले तस्य यादव ॥६॥

वि० ध० ॥ ३४६ ॥ तृ० खं० अ० ७८ ॥ ३४६ ॥

ग्यञ्च धर्मज्ञ तयोश्चैौग्यस्य मे वद ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ चतुर्वक्त्रश्चतुष्पादश्चतुर्बाहुस्सिताम्बरः ॥ सर्वाभरणवाञ्छेतो धर्मः कार्यो विजान- ता ॥ २ ॥ दक्षिणे चाक्षमालां च तस्य वामे तु पुस्तकम् ॥ मूर्तिमान्व्यवसायस्तु कार्यो दक्षिणभागगः ॥ ३ ॥ वामभागगतः कार्यः सुखः परम- रूपवान् ॥ कामौ धर्मकरौ मूर्ध्नि विन्यस्तौ च तथा तयोः ॥ ४ ॥ अक्षमालास्मृतः कालः पुस्तकं चागमं स्मृतम् ॥ यज्ञः सत्यं तपो दानं तस्य वक्त्रचतुष्टयम् ॥ ५ ॥ देशकालौ तथा शौचं शुद्धिश्चास्य गुणाः स्मृताः ॥ *१ श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः ॥ ६ ॥ तस्य देवस्य धर्मज्ञ ज्ञेयं पादचतुष्टयम् ॥ सत्त्वार्याकनकन्ताञ्चकुस्तद् ज्ञानवासश्च कीर्त्यते ॥ ७ ॥ अथवा चास्य कर्तव्याः पत्न्यश्चैव चतुर्दश ॥ कीर्तिर्लक्ष्मी- र्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः ॥ ८॥ बुद्धिलज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिस्तुष्टिश्चतुर्दशी ॥ द्वाराण्येतानि धर्मस्य सर्वाणि कथितानि ते ॥ ९ ॥ कामाः सख्या द्विसंज्ञाश्च सर्वास्तेजोन्वितास्तथा सुभूषणाश्च ॥ धर्मः स्थितः स्याद्यदि चैक एव भार्यान्वितश्चेह यथोपदिष्टः ॥ १० ॥

इति श्रीविष्णुध० तृ० ख० मा० सं० धर्मरूपनिर्माणो नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७७ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ य एव भगवान्विष्णुर्नारसिंह- वपुर्धरः ॥ ध्यानविधिः स एवोक्तो ज्ञानः परुषराद्र्दनः ॥ १ ॥ पीनस्कन्दकटिग्रीवः कृशमध्यः कृशोदरः ॥ सिंहासने बृहद्वक्षु नीलवासाः प्रभान्वितः ॥ २ ॥ आलीढस्थानसंस्थानः सर्वाभरणभूषितः ॥ ज्वालामालाकुलमुखो ज्वालाकेशरमण्डलः ॥ ३ ॥ हिरण्यकशिपोर्वक्षः पाटयन्नखरैः खरैः ॥ नीलोत्पलाभः कर्तव्यो देवोऽसृग्गतस्तथा ॥ ४ ॥ हिरण्यकशिपोर्हेतुर्यतस्तमज्ञानं विदुर्बुधाः ॥ सङ्कर्षणतामा भगवान्ज्ञानस्य विनाशनः ॥ ५ ॥ वाङ्मनः कायसम्भूतं विविधं जगतो मलम् ॥ एतत्सङ्कर्षणो देवः सदा पाटयति द्विज ॥ ६॥ हरिः सङ्कर्षणोंशेन नरसिंहवपुर्धरः ॥ तमसास्त्रिविधस्यापि नाशनो जगतो हरिः ॥ ७ ॥ हर्द्धसंज्ञितिमस्तस्य नान्यो जगति विद्यते ॥ नृसिंहमूर्त्तिर्देवस्य सर्वाज्ञानविनाशिनी ॥ ८ ॥ सिंहासने सुवासीनः कार्यो वा भगवान्हरिः ॥ गदासक्तकरोद्विन्यस्तकराङ्कितभूषणः ॥ ९ ॥ ज्वालामालाकुलवपुः शङ्खचक्रधरः प्रभुः ॥ मूतिमत्पृथिवीहस्तन्यस्तपादयुग बोधितवेः ॥ १० ॥ शङ्खचक्रगदापद्मलान्छनैः शोभितः करैः ॥ अग्निज्वलाकुलवतीर्विभूषिततनूरुहः ॥ ११ ॥ नरसिंहोऽथ वा कार्यः प्रभामण्डलदुर्द्दशः ॥ सर्वाभरणसम्पन्नः कार्यो भूषणवर्जितः ॥ १२ ॥ ज्ञानं नृसिंहो जगतामधीशस्तेजोनिवासीम्बरसन्निभ्रकाशः ॥ रूपं मयेतद्विविधं प्रदिष्टं तस्याप्रमेयस्य जनार्दनस्य १३ ॥ इति श्रीवि० ध० तृ०

१ 'दोध्व्यार्थिनः' इति क०।

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे देवरूपनिर्माणो नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥ वज्र उवाच ॥ लिङ्गस्य रूपनिर्माणं कथयस्व ममानघ ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ लिङ्गे हि पूजिते पूजा कृता तु जगतो भवेत् ॥ भोगोस्य वृत्ततः कर्तव्यो भागमष्टास्रमेव तु ॥ २ ॥ चतुरस्रं तथा भागं कर्तव्यं भूरिदक्षिणम् ॥ वृत्तं दृश्यं तु कर्तव्यं अष्टास्रं पिण्डिकागतम् ॥ ३ ॥ चतुरस्रं तु कर्तव्यं ब्रह्मपीठगतं तथा ॥ अष्टतालाङ्घ्रिपीठस्य ब्रह्मपीठे विदुर्बुधाः ॥ ४ ॥ लिङ्गोपरिष्टात् गता पुरस्ताल्लेखा सुवृत्ता तु तथैव कार्या ॥ ऊर्ध्वगता द्विगुणा तथाऽन्या या ब्रह्मसूत्रे विबुधैः प्रदिष्टा ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे लिङ्गरूपनिर्माणो नाम चतुःसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ ७४ ॥ वज्र उवाच ॥ व्योमरूपं साम्प्रदं च सर्वधर्मभृतां वर ॥ व्योम्नि तु पूजिते पूजा कृता स्याज्जगतो भवेत्तदा ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ चतुरस्रं भवेन्मूले ततो वृत्तं महाभुज ॥ ततोल्पचतुरस्रं च चतुरस्रं ततो भवेत् ॥ २ ॥ ततोल्पचतुरस्रं च मेरुवत्संस्थितं ततः ॥ भद्रपीठं मिदं प्रोक्तं व्योमभागं तृतीयकम् ॥ ३ ॥ सर्वेषां भद्रपीठानामप्येतल्लक्षणमुच्यते ॥ सम्बधश्चतुरस्रं तु मध्यभागं प्रकीर्तितम् ॥ ४ ॥ भद्रपीठे ततो मानं तत्र पद्मं निवेशयेत् ॥ शुभाष्टपत्रं तन्मध्ये कर्णिकायां दिवाकरम् ॥ ५ ॥ पत्रेषु कल्पयेत्तत्र दिक्पालांश्च यथादिशम् ॥ भद्रपीठे मध्यस्तद्वा पृथिवी परिकल्पयेत् ॥ ६ ॥ अन्तरिक्षं तथा स्तम्भमूर्ध्वभागं ततो विदुः ॥ तत्र सन्निहिताः सर्वे भवन्ति त्रिदशोत्तमाः ॥ ७ ॥ सर्वदेवमयं व्योम कथितं ते महाभुज ॥ तस्य सम्पूजनं कृत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ८ ॥ इति व्योमः स्वरूपं कथितं मयैतद्व्योमस्तु पूज्यं करणात्समग्रम् ॥ सम्पूजिते स्याज्जगदेकवीरे चराचरं यादववंशमुख्य ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे व्योमरूपनिर्माणो नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५ ॥ वज्र उवाच ॥ नरनारायणौ कार्यौ केन रूपेण संव्रतौ ॥ द्वारि कृष्णश्च कर्तव्यः कथं वा भुवनन्दन ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ दुर्वादलश्यामो नरः कार्यो द्विभुजश्च महाभुज ॥ नारायणश्चतुर्बाहुर्नीलोत्पलदलच्छविः ॥ २ ॥ तयोर्मध्ये च बदरी कार्या फलविभूषणा ॥ बदर्यामङ्के¹ तौ कार्यावक्षमालाधरावुभौ ॥ ३ ॥ अष्टाचक्रे स्थितौ याने सितुक्ते² मनोहरे ॥ कृष्णाजिनधरौ दान्तौ जटामण्डलधारिणौ ॥ ४ ॥ पादेन चैकेन रथस्थितेन पादेन चैकेन च जानुगेन ॥ कार्यो हरिश्चाथ नरेण तुल्यः कृष्णोऽपि नारायणतुल्यमूर्तिः ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णु ध० तृ० ख० मा० सं० नरनारायणरूपनिर्माणो नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥ वज्र उवाच ॥ धर्मस्य रूपनिर्माणं ज्ञानस्य च परन्तप ॥ वैरा

१ 'पद्मो' इति क० । २ 'द्युतयुक्ते' इति क० 'भूतयुक्ते' इति ख० ।

वि० ध० ॥ ३४५॥

तृ० खं० अ० ७२

कथिता सैव सर्वसत्त्ववशङ्करी ॥ २८ ॥
तथैवाननेन्दुमुखी^१ शुष्का कार्या विशेषतः ॥
बहुबाहुयुता देवी सृग्जैः परिवेष्टिता ॥ २९ ॥
कपालमालिनी भीमा तथा खट्वाङ्गधारिणी ॥
शिवा दूती तु कर्तव्या शृगालवदना शुभा ॥ ३० ॥
आलीढस्थानसंस्थाना तथा राक्षसघातिनी ॥
असृक्पात्रधरा देवी खड्गशूलधरा तथा ॥ ३१ ॥
चतुर्थं तु करं तस्यास्तथा कार्यं तु सामिषम् ॥
देवतुल्येन चिह्नेन पृथग्रूपेण मातरः ॥ ३२ ॥
कर्तव्या देवनामाङ्का या मया ते पुरोदिताः ॥
असृक्पात्रकराः कार्याः सामिषैश्च तथा करैः ॥ ३३ ॥
नृत्यमाना महाभागा यासां रूपं तु नोदितम् ॥
पूर्वा गजगता बाला रक्तवर्णा तु दिग्भवेत् ॥ ३४ ॥
करेणुगा बृहत्कन्या श्यामा दक्षिणे पीता तथा श्यामा समुन्मना ॥ ३५ ॥
उष्ट्रगा कृष्णपीता च वारुणी याम्यपश्चिमे ॥
यौवनादियुता कृष्णा पश्चिमा तुरगस्थिता ॥ ३६ ॥
आसाञ्चातुलिता नीला वडवा युद्धनन्दन ॥
श्वेता नरगता वृद्धा तथा भवति चोत्तरा ॥ ३७ ॥
अतिवृद्धा वृषस्था च शुक्ला पूर्वोत्तरा भवेत् ॥
अधस्तात्पृथिवी तुल्या चोर्ध्वा गगनसन्स्थिता ॥ ३८ ॥
कालः करालवदनो नित्यमुग्रश्च विभीषणः ॥
पाशहस्तश्च कर्तव्यः सर्पविकीर्णरोमवान् ॥ ३९ ॥
ज्वरस्त्रिपादः कर्तव्यस्त्रिनेत्रो दण्डरासभः ॥
भस्मप्रहरणो रौद्रस्त्रिबाहुर्व्याकुलेक्षणः ॥ ४० ॥
धन्वन्तरिश्च कर्तव्यः सुरूपः प्रियदर्शनः ॥
कराभ्यां चास्य सामृते कलशे भवेत् ॥ ४१ ॥
अथर्ववेदस्तु कर्तव्यः किं तु श्ववदनः प्रभुः ॥
अथ वा देवरूपेण वेदाः कार्या विचक्षणैः ॥ ४२ ॥
ऋग्वेदस्तु स्मृतो ब्रह्मा यजुर्वेदस्तु वासवः ॥
सामवेदस्तथा विष्णुः शम्भुरथर्वणो भवेत् ॥ ४३ ॥
शिक्षा प्रजापतिर्ज्ञेया कल्पो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ॥
सरस्वती व्याकरणं निरुक्तं वरुणः प्रभुः ॥ ४४ ॥
छन्दो क्षितिस्तथैवाग्निर्ज्योतिषं भगवान्रविः ॥
मीमांसा भगवान्सोमो न्यायमार्गः समीरणः ॥ ४५ ॥
धर्मश्च धर्मशास्त्राणि पुराणं च तथा मनुः ॥
इतिहासः प्रजाध्यक्षो धनुर्वेदः शतक्रतुः ॥ ४६ ॥
आयुर्वेदस्तथा साक्षाद्देवो धन्वन्तरिः प्रभुः ॥
धनुर्वेदं मही देवी नृत्यशास्त्रं महेश्वरः ॥ ४७ ॥
सङ्कर्षणः पाञ्चरात्रं रुद्रः पाशुपतं तथा ॥
पातञ्जलमनन्तश्च सांख्यश्च कपिलो मुनिः ॥ ४८ ॥
अर्थशास्त्राणि सर्वाणि धनाध्यक्षः प्रकीर्तितः ॥
कलाशास्त्राणि सर्वाणि कामदेवो जगद्गुरुः ॥ ४९ ॥
अन्यानि यानि शास्त्राणि यत्कर्तृणि प्रचक्षते ॥
स चैव देवता तस्य शास्त्रकाव्यस्य दैवतम् ॥ ५० ॥
रूपं तु कालोद्भवस्य कार्यं स्वदेवतादिरूपसमं रिपुघ्न ॥
एतत्तवोक्तं सुरसत्तमानां रूपं मया ते यदुवंशचन्द्र ॥ ५१ ॥

^१ 'तथैव त्रिमुखी' इति ख० ।

॥३४५॥

उवाच ॥ प्रजापत्येन रूपेण कर्तव्यः कश्यपः प्रभुः ॥ अदितिर्दितिश्चैव काष्ठा दनायुः सिंहिका सुरभिः॥२॥ क्रदूः क्रोधा दरा प्राथा विनता सुरभिः स्वशा ॥ सर्वाः सुरूपाः कर्तव्या द्विभुजाः पूर्वमातरः ॥ ३ ॥ अदितिश्च दितिश्चैव विनता सुरभिस्तथा ॥ ददिरसां तु कर्तव्या सौम्या यादृ वनन्दन ॥ ४ ॥ अनेनैव तु रूपेण सर्वा वै देवमातरः ॥ कर्तव्या यादृवेश्वेह रूपनिर्माणकर्मणा ॥ ५ ॥ कश्यपस्यापराः पत्न्यः कार्या व्याकुल लोचनाः ॥ विष्णुरूपधरः कार्यो ध्रुवो ग्रहगणेश्वरः ॥ ६ ॥ चक्ररश्मिकरः श्रीमान्द्विभुजः सौम्यदर्शनः ॥ मविष्यमनुरूपेण कार्योऽगस्त्यो महामुनिः ॥ ७ ॥ रूपं तदेव कथितं सुन्वादीनों महात्मनाम् ॥ शुक्रपुत्रौ ज्वलन्तश्च कर्तव्यौ रूपसंयुतः ॥ ८ ॥ चापबाणकरः श्रीमान्द्विभुजः सौम्यदर्शनः ॥ बलो यमसुतः कार्यश्चर्मखड्गधरः प्रभुः ॥ ९ ॥ पुष्करश्च तथा कार्यः पद्मपत्रसमप्रभः ॥ खड्गं च पुस्तकं चोभौ करयोस्तस्य कारयेत ॥ १० ॥ चन्द्रपुत्रौ तथा व्योमंस्ता रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ बासपार्श्वे तु कर्तव्या सर्वरत्नभूषणा ॥ ११ ॥ सुरूपरूपः कर्तव्यो रत्नपात्र करो विभुः ॥ द्विन्द्रप्रयुक्तवदनो धनादिर्नलकुबरः ॥१२॥ चनदस्य तु रूपेण मणिभद्रं विदुर्बुधाः ॥ न कार्या शिविका तस्य सभायां नरवाहनः ॥ १३ ॥ वायुरूपस्तु कर्तव्यो वायुरूपः पुरोजवः ॥ अतीव रूपवान्कार्यो वर्चः सोमसुतः प्रभुः ॥ १४ ॥ लीलाकम्लपाणिस्तु वर्चस्वी येन जायते ॥ नन्दी कार्योऽग्निनेत्रस्तु चतुर्बाहुर्महाभुजः ॥ १५ ॥ सिन्दूराशणसङ्काशो व्याघ्रचर्माम्बरच्छदः ॥ त्रिशूलभिन्दिपालौ च करयोस्तस्य कारयेत ॥ १६ ॥ शिरोगतं तृतीयन्तु तर्जयन्तं तथा परम् ॥ आलोकमानं कर्तव्यं दूरादागामिकं जनम् ॥ १७ ॥ अनेनैव च रूपेण वीरभद्रं विदुर्बुधाः ॥ उपरिष्ठात्प्रवक्ष्यामि धर्मरूपमहं तव ॥ १८ ॥ अधः कारयर्तु रूपेण धनदस्य महात्मनः ॥ कामदेवस्तु कर्तव्यो रूपेणाप्रतिमो भुवि ॥ १९ ॥ अष्टबाहुः स कर्तव्यः शङ्खपद्मविभूषणः ॥ चापबाणकरश्चैव मदादुद्वितलोचनः ॥ २० ॥ रतिः प्रीतिस्तथा शक्तिर्मदशक्तिस्तथो ज्ज्वला ॥ चतस्रस्तस्य कर्तव्याः पत्न्यो रूपमनोहराः ॥ २१ ॥ चत्वारश्च करास्तस्य कार्या भृगारंस्तनोपगाः ॥ केतुश्च मकरः कार्यः पञ्चबाण मुखो महान् ॥ २२ ॥ करेण कटिनेनाथ निद्रां वामेन कारयेत ॥ दक्षिणे तु तथा पार्श्वे तस्याः सङ्कर्षणो भवेत् ॥ २३ ॥ बाहुद्वयस्तथा वामे मकनेशा तथा सुतः ॥ एवं लक्ष्म्याः प्रवक्ष्यामि उपरिष्टात्तवानघ ॥ २४ ॥ चतुर्भुजा च कर्तव्या तथा देवी सरस्वती ॥ अक्षमाला त्रिशूले च पुस्तकं च कमण्डलम् ॥ २५ ॥ तस्या करेषु कार्याणि यथावदनुन्दन ॥ कार्या सकलक्षा देवी वारुणी चातिसुन्दरी ॥ २६ ॥ लम्बोदरी तु कर्तव्या रक्ताम्बरपयोधरा ॥ शूलहस्ता महाभागा सुप्रभेरणा तथा ॥ २७ ॥ वृद्धेद्धा च कर्तव्या बहुबाहुस्तथैव सा ॥ चामुण्डा

वि० ध० ॥३४४॥ तृ० खं० अ० ७३ ॥३४४॥

स्वासनः ॥ ४ ॥ कुक्कुटश्च तथा घण्टा तस्य दक्षिणहस्तयोः ॥ पताका वैजयन्ती च शक्तिः कार्या च वामयोः ॥ ५ ॥ स्कन्दो विशालश्च गुहः कर्तव्यश्च कुमारवत् ॥ षण्मुखास्तं न कर्तव्या न मयूरास्तथा ॥ ६ ॥ चतुरात्मा हि भगवान्वासुदेवः सनातनः ॥ प्रादुर्भूतः कुमारस्तु देवसेनानिनीपयो ॥ ७ ॥ अष्टादशभुजा कार्या भद्रकाली मनोहरा ॥ आलीढस्थानसंस्थाना चतुःसिंहे रथे स्थिता ॥ ८ ॥ अक्षमाला त्रिशूलं च खड्गं चर्म च यादव ॥ बाणचापौ च कर्तव्यौ शङ्खचक्रौ तथैव च ॥ ९ ॥ सुस्रुवौ च तथा कार्यों तथा वेदीकमण्डलू ॥ दण्डशक्ती च कर्तव्ये कृष्णाजिनहुताशनौ ॥ १० ॥ हस्तानां भद्रकाल्यास्तु भवेच्छान्तिंकरः करः ॥ एकञ्चैव महाभाग रत्नपात्रधरो भवेत् ॥ ११ ॥ हंसासनेन कर्तव्यो न च कार्यश्चतुर्मुखः ॥ ब्रह्मोपमपरं रूपं सर्वं कार्यं प्रजापतेः ॥ १२ ॥ विनायकस्तु कर्तव्यो गजवक्त्रश्चतुर्भुजः ॥ शूलञ्च चाक्षमालां च तस्य दक्षिणहस्तयोः ॥ १३ ॥ पात्रं मोदकपूर्णं तु परशुश्चैव वामतः ॥ दन्त श्चास्य न कर्तव्यो वामो रिपुनिषूदन ॥ १४ ॥ पादपीठकृतः पाद एक आसनगो भवेत् ॥ पूर्णमोदकपात्रं तु कराग्रे तस्य कारयेत् ॥ १५ ॥ लम्बोदरस्तथा कार्यः स्तब्धकर्णश्च यादव ॥ व्याघ्रचर्माम्बरधरः सर्पयज्ञोपवीतवान् ॥ १६ ॥ विश्वकर्मा तु कर्तव्यः सूरूपश्चरः प्रभुः ॥ स दशपाणिर्दुस्सहोस्तेजोभीतरथो भवेत् ॥ १७ ॥ विश्वं करोति वै यस्माद्विश्वकर्मा ततः स्मृतः ॥ विश्वकृद्भगवान्विष्णुर्विश्वकर्मा स उच्यते ॥ १८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कुमारभद्रकालीगजवक्त्रविश्वकर्मरूपनिर्माणो नामकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७१ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ ॥ वसूनां देव मे रूपं तथैवादित्यरुद्रयोः ॥ विश्वेषां चैव देवानां रुद्राणामपि देवताः॥ १॥ मरुद्गणस्य साध्यानां चादित्यानां तथैव च ॥ मरुतां चतथा रूपमाचक्ष्व सुरपूजित ॥ २ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ प्राजापत्येन रूपेण धरो नाम वसुर्भवेत् ॥ वैश्वानरेण च रूपेण ध्रुवो नाम प्रकीर्तितः॥३॥सोमश्चाब्जेण रूपेण वायुश्चैव तथाऽनिलः॥ अग्नेरूपेणनलः कार्यः प्रभासो वरुणेन च॥४॥विश्वेदेवास्तथा कार्याः शक्ररूपधराःसुराः॥ तिर्यग्गल्लाटेनदृश्या च नागराजो विवर्जितः ॥ ५ ॥ जीवरूपेण कर्तव्या देवाश्चाङ्गिरसस्तथा ॥ माहेश्वरेण रूपेण रुद्राश्च साध्याश्चा वैष्णवेन तु ॥ ६ ॥ आदित्याः सूर्यरूपेण चेति द्वादश यादव ॥ पृथक्क्रियायां तेषां तु नकार्यास्सदृशाः स्मृताः ॥७॥ विष्ण्वङ्गरूपाः कार्याः यथा पूर्वं मयोदिताः ॥ कर्तव्याः शुक्लरूपेण मरुतो नाम देवताः ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वसुरूपनिर्माणो नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ ७२ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ अन्येषामपि देवानां रूपनिर्माणमेव च ॥ कथयस्व महाभाग त्वं हि सर्वविदुच्यसे ॥ १ ॥ मार्कण्डेय