विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० | तृ० खं० ॥३१६॥ | अ० २१

पूजयन्कांस्तथा वै नलकूबरम् ॥ ४० ॥ श्रियः सम्पूजनं कृत्वा पञ्चम्यां प्रयततः सदा ॥ श्रियमवाप्नोति विपुलां मतिमग्र्यां च विन्दति ॥ ४१॥
चैत्रशुक्लस्य पञ्चम्यां पूजयित्वा तथा श्रियम्॥४२॥सकृद्वाप्यनुपाद्यान्नं फलं संवत्सरोदितम् ॥ सर्व्वस्यां नृप पञ्चम्यां रतिं प्रीतिं सरस्वतीम्॥४३॥
उमां मेनां भद्रकालीं तथा कात्यायनीमपि ॥ धृतिं स्वाहां सुधांबुद्धिमनुसूयां तथा क्षमाम्॥४४॥सुभोगां देवसेनां च दलां ज्योत्स्नां तथा शचीम्॥
गौरीं वरुणपत्नीं च यमपत्नीं तथैव च ॥ ४५ ॥ धूमोर्णां सुमहाभागां मृत्युच्छायां तथैव च ॥ ४६ ॥ अभीष्टां देवजननीं देवपत्नीं तथैव च ॥
पूजयन्कामानवाप्नोति तस्या ह्येकप्रशंसयम् ॥ ऐरावतं वा गरुडुञ्चैवः श्वसममेव वा ॥४७॥हारस्य रूपं चैव शस्त्राण्यस्त्राणि यानि च॥ तदा सम्पूजयन्न्रोजा
विजयं तद्यथाप्नुते ॥४८॥ तथा भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षस्य पञ्चमीम् ॥ नागानाम्पूजनं कृत्वा धनभागी भवेन्नरः ॥ ४९ ॥ कुमारश्च तथा स्कन्दो
विशाखश्च गुहस्तथा ॥ चतुरात्मा विनिर्दिष्टो भगवान्क्रोञ्चदारणः॥ ५० ॥ तमभ्यर्च्य नरः षष्ठ्यां पुत्रानप्राप्नोत्यभीप्सितान् ॥ बालकानां गृहे
श्रेयो नरः प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ ५१ ॥ ऋतूनां पूजनं कृत्वा तत्र क्षेममवाप्नुयात् ॥ स्कन्दाश्वचरान्राजन्भीमपार्श्वचरांस्तथा ॥ ५२ ॥
यमपार्श्वचरांश्चैव रोगमुक्तिमवाप्नुयात् ॥ कालपाशौ तथाभ्यर्च्य ज्वरव्याधींशमेव च ॥ ५३ ॥ रोगमोक्षमवाप्नोति वायुवीर्य्यन्वस्तथा ॥
चैत्रषष्ठ्यां विशेषेण स्कन्दमभ्यर्चयेन्नरः॥५४॥पूर्वोक्तफलमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ सप्तम्यां च समभ्यर्च्य सूर्यपत्नीं सुवर्चलाम् ॥५५॥
इष्टान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ देवा एकोनपञ्चाशन्मरुतो नाम कीर्तिताः ॥ ५६ ॥ तेषां संपुजनं कृत्वा सप्तम्यां दिवमाप्नुयात् ॥
इष्टपूजां च शैलस्य तदा कृत्वा सुखी भवेत् ॥ ५७ ॥ पूजयित्वा तथाभोष्टां सरितं पुण्यभागभवेत् ॥ वह्निसंपूजनं कृत्वा वह्निहोमफलं लभेत्
॥ ५८ ॥ वायोः संपूजनं कृत्वा प्राप्नोति परमाङ्गतिम् ॥ संपूज्य च ऋषीन्सप्त सोमसंस्थास्तु ये स्मृताः ॥ ५९ ॥ सप्त प्राप्नोति लोकान्वे
गतिमुग्र्यां च विन्दति ॥ सप्तम्यां यदुशार्दूल दृष्टमभ्यर्च्यनुष्टिनिद् ॥ ६० ॥ स्वाध्यायफलमाप्नोति तद्धस्तफलमश्नुते ॥ पूजयित्वा समुद्रांश्च
द्वीपनाथ तथा नरः ॥ ६१ ॥ पातालञ्चा महाभाग भुवमाप्नोत्यभीप्सिताम् ॥ सतलोकांस्तथा तत्र पूजयित्वा सुखी भवेत् ॥ ६२ ॥
तेष्वेव च तथैवाग्र्यां गतिमग्र्यतमां लभेत् ॥ गङ्गां सप्तप्रकारां च तथा देवीं सरस्वतीम् ॥ ६३ ॥ सप्तज्ञानमवाप्नोति नरः संपुजयन्नृवम् ॥
आदित्यं पूजयेद्देवं शीघ्रं रोगैर्विमुच्यते ॥ ६४ ॥ सप्तम्यां यादृशश्रेष्ठ गतिमग्र्यां च विन्दति ॥ एवं पूजनं कृत्वा गतिमग्र्यां तथा लभेत् ॥ ६५ ॥ ॥३१७॥

१ 'सुवर्चसाम्' इति ख० ।

जयन्तं शक्रतनयं पूजयित्वा सुखी भवेत् ॥ अष्टम्यां पूजनं कृत्वा वसूनां धर्मसत्तम ॥ ६६ ॥ नाकलोकमवाप्नोति गतिमग्र्यां च विन्दति ॥ एकानंशां तदा देवीं तथा संपूजयेन्नरः ॥ ६७ ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ महादेवं समभ्यर्च्य सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ६८ ॥ वीरभद्रं सनन्दीशं लगुडेशं तथैव च ॥ भद्रकालीं तथाभ्यर्च्य नवम्यां यदुनन्दन ॥ ६९ ॥ काममेकमवाप्नोति यं कञ्चिन्मनसेप्सितम् ॥ चतुष्पथेषु रम्येषु तथैवाहाटकेषु च ॥ ७० ॥ गिरिशृङ्गेषु रम्येषु नदीतीरेषु चाप्यथ ॥ गुहासु चैव रम्यासु पिशाचानां बलिं हरेत् ॥ ७१ ॥ शक्रादीनां च देवानां ये च पार्श्वचराः सुराः ॥ तेषां बलिमुपाहृत्यकुर्वन्क्षेममवाप्नोति मानवः ॥ ७२ ॥ आयुधं पूजयित्वा च तथा विजयमाप्नुयात् ॥ विद्यामाप्नोति विपुलां पूजयित्वा सरस्वतीम् ॥ ७३ ॥ विद्याकामस्तु कुर्वीत तदा पुस्तकपूजनम् ॥ तथैवाश्वयुजे शुक्ले भद्रकालीं विशेषतः ॥ ७४ ॥ नवम्यां पूजयित्वा तु सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ दशम्यां पूजयन्नागान्विद्वेद्वेवांस्तथा दश ॥ ७५ ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ तदा संपूजयन्नागांस्तथैव च दिशो दश ॥ ७६ ॥ क्रियासाफल्यमाप्नोति यत्र यत्राभिजायते ॥ धर्मं संपूज्य देवेशं सर्वसत्त्वसुखा वहम् ॥ ७७ ॥ धर्मे मतिमवाप्नोति धर्मसाफल्यमेव चाएकादश्यां तु संपूज्य रुद्रानैकादशैव च ॥ ७८ ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते॥ तथा सर्वगतान्द्रांस्तदा सर्वत्र पूजयेत् ॥ ७९ ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वानपराजितान् ॥ तथा च द्वादशादित्यान्दशम्यां पूजयेन्नरः ॥ ८० ॥ द्वादशाहमवाप्नोति गतिमग्र्यां च विन्दति ॥ द्वादश्यां देवद्देशं पूजयित्वा जलाधिपम् ॥ ८१ ॥ पौण्डरीकमवाप्नोति वरुणं यादसां पतिम् ॥ सर्वदेवेश्वरं शक्रं पूजयित्वा तथा नरः ॥ ८२ ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ विष्णोः संपूजनं कृत्वा कामानाप्नोत्य भीप्सितान् ॥ ८३ ॥ इष्टयज्ञफलं प्राप्य गतिमग्र्यां च विन्दति ॥ त्रयोदश्यामथाम्भ्यर्थ्य कामदेवं समर्चयेत् ॥ ८४ ॥ अयत्नात्सर्व माप्नोति फलं संवत्सरोदितम् ॥ यक्षाणां राक्षसानां च चतुर्दश्यां तु पूजनम् ॥ ८५ ॥ कृत्वा क्षेममवाप्नोति क्रिया साफल्यमेव च ॥ पूजयित्वा धनाध्यक्षं तदा वैश्रवणं प्रभुम् ॥ ८६ ॥ बहुवित्तमवाप्नोति फलं संवत्सरोदितम् ॥ शंख पद्मौ तथाभ्यर्च्य निधानौ यक्षपूजितौ ॥ ८७ ॥ मणिभद्रं तथाभ्यर्च्य धनमाप्नोत्यसंशयम् ॥ पूजयित्वा महादेवं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ॥ ८८ ॥ माघमासचतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः ॥ तथा पितृगणान्नान्दीशोणे चन्द्रे च पूजयेत् ॥ ८९ ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलम् श्नुते ॥ श्रद्धां कृत्वा तथा राजन्सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ९० ॥ पूर्णिमन्दुं तथाभ्यर्च्य सौभाग्यं महदाप्नुयात् ॥ इष्टयज्ञमथाम्यर्च्य नक्षत्रमथ

६७

वि० ध० तृ० खं० ॥३१७॥ अ० २२१ ॥३१७॥

वार्चयेत् ॥ ९१ ॥ तस्मात्काममवाप्नोति कामं च यदुनन्दन ॥ मासनाम सनक्षत्रं पूर्णिमायोगि यच्च वा ॥ ९२ ॥ पूजयित्वा तथा राजन्सौभाग्यं महदाप्नुयात् ॥ सोपवासस्तु नक्षत्रं नक्षत्रेणमथार्चयेत् ॥ ९३ ॥ नक्षत्रं वा महाभाग तस्मात्काममवाप्नुयात् ॥ कार्त्तिकेयं महाभाग कृत्तिकासु त्वर्चयेन्नरः ॥ ९४ ॥ वह्निहोममवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ कृत्तिकासु तथाम्यर्थ्य खड्गं विजयमाप्नुयात् ॥ ९५ ॥ भौमंज्ञं नाग मभ्यर्थ्य श्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ कामदेवमथाम्भ्यर्थ्य भार्ये सौभाग्यवान्भवेत् ॥ ९६ ॥ सावित्रं च तथा हस्ते श्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ दृश्याह्लामितेदं तस्मान्माध्यस्थ्यसेवया ॥ ९७ ॥ गन्धर्वं वा गृहं वापि तस्मात्कामानवाप्नुयात् ॥ कृष्णपक्षचतुर्दश्यां महाकालमथाचयेत् ॥ ९८ ॥ तैस्तत्काममवाप्नोति यथेष्टं नात्र संशयः ॥ माहेश्वरं मातृगणं तथा तत्राभिपूजयेत् ॥ ९९ ॥ एकवासान्तरं राजन्कामानाव्प्नोत्यभीप्सितम् ॥ १०० ॥ तथा तुम्बुरुसम्बद्धं पञ्चकं पूजयेन्नरः ॥ सर्वत्र जयमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ १०१ ॥ कृत्तिकासु नरोऽभ्यर्च्य स्कन्दपार्श्वचरींस्तथा ॥ आरोग्यं महदाप्नोति सदा वा मनसेप्सितम्॥१०२॥ नाहिंसितस्त्विति बद्ध्वा तु पूर्णे चन्द्रे तथार्चयेत्। नरो मातृगणं चार्च्य सर्वान्कामानवाप्नुयात्॥ १०३॥ एकां वा मातरं राजन्कामानाप्नोत्यभीप्सितान् ॥ वानस्पत्यमवाप्नोति पूजयित्वा वनस्पतिम् ॥ १०४ ॥ दृप्तानां दानवानां वा तत्पक्षा ये तथापरे ॥ तेषां संपुजनं कृत्वा चतुर्दशीं सुखी भवेत् ॥ १०५ ॥ करणे वा मुहूर्त्ते वा यथावेहक्रमं भवेत् ॥ तस्मात्काममवाप्नोति पूजितव्यं च विन्दति ॥ १०६ ॥ चैत्रमासादारभ्य यथोक्तेन नरः सदा ॥ इष्टं दैवमथाम्यर्थ्य यथोक्तं फलमश्नुते ॥ १०७ ॥ संवत्सरेण धर्मज्ञ तदिष्टं च दिवा वा तिथौ ॥ गृहे वा सर्वधर्मज्ञ सोपवासस्समाहितः ॥ १०८ ॥ संवत्सरे वाप्ययने ऋतौ मासे च तद्दले ॥ नक्ताशी सततं पूजां कृत्वा तस्त्वामिनः सदा ॥ तावत्कालं महाभाग तस्मात्काममवाप्नुयात् ॥ १०९ ॥ चैत्रात्समारभ्य महासुभाव रेचितं रोचेशमथाचियालः ॥ रोचेशतो पात्यसमं स कामं प्राप्नोत्यलञ्चाबुधश्चन्द्र ॥ ११० ॥ इति श्रीविष्णुध० तृ० ख० मा० सं० तिथ्युपवासदेवतार्चनवर्णनो नामैकविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२१ ॥ वज्र उवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि रोचञ्च पृथक्पृथक् ॥ उपोपितेन किं कार्यं किं फलं च तथ भवेत् ॥ ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इतिहास तथाइंमं निबोध गदतो मम ॥ धनाध्यक्षस्य संवादमष्टवक्रस्य चाप्यथ ॥ २ ॥ अष्टावक्रः पुरा कन्यां प्रार्थयामास धर्मवित् ॥ ऋषेर्भगवतो वदान्यस्य तु सुप्रभाम् ॥ ३ ॥ रूपद्रविणसम्पन्नां स चोवाच मुनिं मुनिः ॥

१ 'माघे' इति ख० ।

स्त्रीस्वभावो यदि ज्ञातस्त्वया धर्मविदां वर ॥ ४ ॥ ततोऽहं तव दास्यामि कन्यां बालमृगेक्षणाम् ॥ ॥ अष्टावक्र उवाच ॥ ॥ स्त्रीस्वभावो न विज्ञातो मया ब्राह्मणसत्तम ॥ ५ ॥ कुतश्च तन्मया ज्ञातस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ॥ भार्गव उवाच ॥ ॥ उत्तरां त्वं दिशं पश्य सा ते वक्ष्यति तत्त्वतः ॥ ६ ॥ स्त्रीस्वभावं महाभाग गच्छ शीघ्रममन्दितः ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ एवमुक्तः स धर्मात्मा प्रयायादुत्तरां दिशम् ॥ ७ ॥ गङ्गाद्धारकमेणाथ त्वरितो मुनिपुङ्गवः ॥ तीर्थानि सरितश्चैव शैलानि नगराणि च ॥ ८ ॥ विलङ्घ्य धनदावासमाससाद महातपाः ॥ कैलासे पर्वते श्रेष्ठे सर्वकामसमृद्धिमत् ॥ ९ ॥ तत्रासीनं महाभागं स ददर्श धनाधिपम् ॥ वरासनगतं वीरं हारभारविभोतोदरम् ॥ १० ॥ वाम भागे किरीटेन विनीतेन विराजितम् ॥ कुण्डलाभ्यां विचित्राभ्यां केयूरेणोदरेणस्तथा ॥ ११ ॥ गदाधरं महाकायमेकलोचनपिङ्गलम् ॥ तथा च शङ्खपद्माभ्यां निधिभ्यां च विराजितम् ॥ १२ ॥ यक्षैश्च सुमहाभागैर्मणिरूपपराक्रमैः ॥ दीर्घभद्रेण वीरेण पूर्णभद्रेण चाप्यथ ॥ १३॥ मणिभद्रेण वीरेण यक्षभद्रेण चाप्यथ ॥ दीर्घबाहुमहाबाहुपद्मकिञ्जल्क्सुसंज्ञैः ॥ १४ ॥ स्वभद्रेण सुपाश्वेन तथा मणोधरेण च ॥ यक्षैश्चान्यैश्च धर्मज्ञ महा बलपराक्रमैः ॥ १५ ॥ नानावेशैश्च गन्धर्वैर्महासत्त्वैर्महाबलैः ॥ चित्राङ्गदश्चित्ररथश्चित्रसेनेनोऽथ तुम्बुरुः ॥ १६ ॥ पूर्णायुर्नखश्चैव तथा शालि शिराः प्रभुः ॥ शृङ्गारकर्णोऽतिबलो भीमो भीमपराक्रमः ॥ १७ ॥ एते चान्ये च गन्धर्वास्तथैवाप्सरसः शुभाः ॥ उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशी ह्यलम्बुसा १८ ॥ विश्वाची च घृताची च पञ्चचूडा मनोरमा ॥ एताभिश्च तथान्याभिर्देवस्त्रीभिः सहस्रशः ॥ १९ ॥ स ददर्श धनाध्यक्षं सम न्तात्परिवारितम् ॥ पाद्यार्थ्याचमनीयाद्यैरर्चनाद्यैश्चलक्षणं पूजितः ॥ २० ॥ वरासनगतो राजंस्तुष्टाव धनदं प्रभुम् ॥ ॥ अष्टावक्र उवाच ॥ ॥ नमोऽस्तु ते धनाध्यक्ष यक्षाध्यक्ष नमोऽस्तु ते ॥ २१ ॥ महाबाहो महासत्त्व राजराजाग्रणीप्रभो ॥ ऋषिसङ्घैस्तुतश्चाचिन्तन्त्य वाममौले वरप्रद ॥ ॥ २२ ॥ पिङ्गल विपुलग्रीव देवश नरवाहन ॥ गदाधर, विशालाक्ष सूर्यतेजःसमप्रभ ॥ २३ ॥ भवाञ्छूलिनसखो नित्यं विष्णोरंशस्तथा भवान् ॥ देवासुरेषु संग्रामे भवता विनिपातिताः ॥ २४ ॥ बहवो दानवा वीरा महाबलपराक्रमाः ॥ लोकान्धारयसे सर्वांस्त्वमेको यक्षपार्थिवः ॥ २५ ॥ भक्तानुकम्पी सततं चोत्तराशामुखः प्रभुः ॥ धर्मसेतुर्जगत्त्वास्मिंस्त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ २६ ॥ ॐ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवं धनाधि

* “एवं स्तुतस्तु मुनिना प्रीत्वा प्रोवाच वित्तपः ॥ यदस्ति कार्यं कृपया तन्मे वद महामुने” एतादृशमेकपद्यमत्रापेक्षितमस्ति ।

वि० ध० तृ० खं० अ० २२३

पेनोक्तः प्रत्युवाच महामुनिः ॥ धर्मं महाफलं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि वित्तप ॥ २७ ॥ ॥ वैश्रवण उवाच ॥ ॥ ब्रह्मस्वविषयस्य च रुचौ देवतायाश्च पूजनम् ॥ धर्मं महाफलं विप्र तन्मे निगदतः शृणु ॥ २८ ॥ सर्वेषु विप्र रोचेषु सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ देवतापूजनं कृत्वा यथोक्तं फलमश्नुते ॥ ॥ २९ ॥ चैत्रशुक्लसमारम्भोचे व्रतमनुत्तमम् ॥ रोचे यथैधं गृह्णीयात्संवत्सरमतन्द्रितः ॥ ३० ॥ त्रिंशद्रात्रानि विप्रेन्द्र मासमेकं समाहितः ॥ संवत्सरेण नक्तार्शी पूजयेद्रोचदेवताम् ॥ ३१ ॥ प्रत्यहं सुमहाभाग तेन काममवाप्नुयात् ॥ आषाढमासे यः कुर्याच्छ्रोत्रव्रतमनुत्तमम् ॥ ३२ ॥ नक्तभोजी प्रतिदिनं चैककालाशनो द्विजः ॥ आहारकालदानेन तोयपानं विवर्जयेत् ॥ ३३ ॥ ब्राह्मणोचादधारम्य यावद्धोत्रं तु पौरुषम् ॥ रोचे तु पौरुषे प्राप्ते कृत्वा ब्राह्मणतर्पणम् ॥ ३४ ॥ वासांसि दत्त्वा विप्रेभ्यः सुवर्णं रजतं तथा ॥ स्वर्गलोकमवाप्नोति दीर्घकालं द्विजोत्तम ॥ ३५ ॥ जन्म चासाद्य मानुष्यं रूपवानभिजायते ॥ विरोगो बलवांस्त्रित्यं शत्रुझिद्बलवानपि ॥ ३६ ॥ श्रियश्च मुख्याः प्राप्नोति कुले जन्म तथोत्तमे ॥ सौभाग्यं महदाप्नोति लावण्यमपि चोत्तमम् ॥ ३७ ॥ सङ्ग्रामैत्रीं तथा विद्यां धर्मं चैवोत्तमों गतिम् ॥ वाहनान्यपि मुख्यानि यश्चान्य दभिवाञ्छति ॥ ३८ ॥ रोचेषु मासे सफलं तथोक्तं नक्ताशिनो देववरस्य विप्र ॥ अतः परं ते कथयामि रोचे पृथक्फलं सम्ब्वृणोपवित्स्य ॥ ॥ ३९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रोचेषु मासोपवासफलानिरूपणो नाम द्वाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ २२२ ॥ ॥ ॥ वैश्रवण उवाच ॥ ॥ ब्राह्मे ब्राह्मणमभ्यर्च्य ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ॥ अश्वमेधमवाप्नोति प्रजापत्ये प्रजापतिम् ॥ १ ॥ स्वर्गरोचे तथा स्वर्गं स्वर्गलोकं प्रपद्यते ॥ चक्ररोचे तथा चक्रं वैष्णवन्तु सुदर्शनम् ॥ २ ॥ द्वादशारं नरः कृत्वा वर्णकैः ससुगन्धिभिः ॥ सम्पूज्य वत्सरस्या न्ते सौवर्णं विनिवेदयेत् ॥ ३ ॥ वासुदेवाय देवाय द्वितीयं ब्राह्मगाय च ॥ रिपूंस्स जयते सर्वान्व्वाहानान्यन्तरानपि ॥ ४ ॥ चक्रम्प्रतिमं तस्य सर्वं च तथा भवेत् ॥ नाप्नोति नारकं दुःखं स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ५ ॥ वानस्पत्ये तथा रोचे पूजयित्वा वनस्पतिम् ॥ ६ ॥ उद्यानफल माप्नोति वाजपेयस्य मानवः ॥ वानस्पत्यं च सफलं तथा सर्वत्र विन्दति ॥ ७ ॥ आग्नेरोचे तथैवान्नं वासुदेवं समर्चयेत् ॥ क्षेत्रमध्यगतस्सत्त्वं प्राप्नोति बहु मानवः ॥ ८ ॥ परलोके तथा तृप्तिं स्वर्गलोके तथैव च ॥ अह्नेते वासरे चाप्ति वासरं पूज्य मानवः ॥ ९ ॥ निवेद्य वासुदेवाय देवं सङ्कर्षणं विभुम् ॥ आरोग्यरूपलावण्यसौभाग्यानि समश्नुते ॥ १० ॥ कालरौचे नरः कालं सम्यक्सम्पूज्य धर्मवित् ॥ मरणे स्मृति

॥३९८॥ ॥३९८॥

१ 'स्वेवेषे रोचे महाभाग' इति क० ख० । २ 'योगेषु' इति ख० ।

माप्नोति मृतश्च परमां गतिम् ॥ ११ ॥ आग्नेये पूजयद्वह्निं सर्वांल्लोकान्समाप्नुयात् ॥ सर्वाणि वाभिकर्माणि सिद्ध्यन्त्यस्य न संशयः ॥ १२॥ अपः
संपूज्यन्नावै रत्नमाप्नोत्यथाम्बुजम् ॥ जलकर्म्माणि सर्वाणि सिद्ध्यन्त्यस्य न संशयः ॥ १३ ॥ सौरे सूर्यमथाभ्यर्च्य विरोगत्वमवाप्नुयात् ॥
चैन्द्रे चन्द्रं समभ्यर्च्य परमां निर्वृतिं लभेत् ॥ १४॥ गोरोचे गां समभ्यर्च्य सुरभिं लोकमातरम् ॥ गाः समाप्नोति धर्मज्ञ तथा तल्लोकमेव च ॥ १५॥
रोचं निर्यतः प्राप्य निर्यतिं तु समर्चयन् ॥ दीर्घजीवितवमाप्नोति यत्रयत्राभिजायते ॥ १६॥ वैष्णवे विष्णुमभ्यर्च्य विष्णुलोकं प्रपद्यते ॥ रौद्रे रुद्र
मथाभ्यर्च्य तल्लोकं प्रतिपद्यते ॥ १७॥ पुत्रान्प्राप्नोति कौमारे कुमारं चार्चयन्नरः ॥ पितॄणामर्चनं कृत्वा पितृलोके समाहितः ॥ १८॥ पूजामथार्यम्णश्चाप्नो-
ति पितृलोकं च गच्छति ॥ वारुणे वरुणं देवमब्धानाप्नोति पूजयन् ॥ १९ ॥ अनन्तं च तथानन्तं पूजयित्वा महीधरम् ॥ अनन्तं फलमा-
प्नोति कर्म्मणः सुकृतस्य च ॥ २० ॥ वायव्ये वायुमभ्यर्च्य वाणिज्ये लाभमाप्नुयात् ॥ याम्ये यममथाभ्यर्च्य नाप्नोति नरकाद्भयम् ॥ २१ ॥
सारस्वतेन चाभ्यर्च्य द्विज देवीं सरस्वतीम् ॥ विद्यां यथेष्टमाप्नोति तथा वाग्मी च जायते ॥ २२॥ श्रीरोचे श्रियमभ्यर्च्य श्रियं विन्दति शोभनाम् ॥
मदीये च तथा रोचे मां च सम्पूज्यन्नरः ॥ २३ ॥ धनवान्भवते सो हि यत्रयत्राभिजायते ॥ शैलरोचे तथा शैलं पूजयित्वा सुखी भवेत् ॥
॥ २४ ॥ भूरोचे भुवमभ्यर्च्य भुवमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ वेदनामर्चनं कृत्वा वेद्रोचे समाहितः ॥ २५ ॥ वेदमाप्नोति पुरुषो ज्ञानानि च नरा-
धिपः ॥ पौरुषे च तथा रोचे जलं पुरुषमर्चयन् ॥ २६ ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति मोक्षोपायं च विन्दति ॥ रूपेण हीनं स्पर्शेन हीनं गन्धेन
हीनं च रसेन हीनम् ॥ शब्देन हीनं पुरुषं पुराणं सम्पूज्यन्मोक्षपथं प्रयाति ॥ २७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रति-
रोचफलानिरूपणो नाम त्रयोविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इति रोचव्रतं श्रुत्वा भुक्त्वा धनदेववेश्मनि ॥ श्रुत्वा
गीतं च वाद्यं च दृष्ट्वा नृत्तं मनोहरम् ॥ १ ॥ तत्रोष्य रजनीमेकां धनाध्यक्षेण पूजितः ॥ उदग्जगाम धर्मात्मा हिमशैलस्य स द्विजः ॥ २ ॥
स शैलदेशे कस्मिंश्चिद्ददर्श रुचिरां गृहम् ॥ शीतांशुशुभ्रसञ्जालाभं सर्वकामसमृद्धिमत् ॥ ३ ॥ तस्मिन्गृहे ददर्शार्य वृद्धां रूपवतीं स्त्रियम् ॥
सर्वाभरणसम्पन्नां बहीभिः परिवारिताम् ॥ ४ ॥ तरुणीभिर्वराङ्गीभिश्छत्रचामरिभिरेव च ॥ सा च तं पूजयामास पाद्यादिभिरुपक्रमात् ॥ ५ ॥
गन्धतैलेन चाभ्यर्च्य स्नापयामास यादव ॥ सुखस्पर्शैश्च पवनैर्गन्धैश्च विविधैस्तथा ॥ ६ ॥ लिलेप चास्य गात्राणि चन्दनेन सुगन्धिना ॥
वस्त्राण्यलङ्कारांस्तैस्तैश्च पूजयामास तं तथा ॥ ७ ॥ भोजयामास चान्नं सर्वकामसमुद्दिना ॥ ताम्बूलं प्रददौ चास्मै सुगन्धि सुमनोहरम् ॥ ८ ॥

वि० ध० | नृ० खं० ॥३९॥ | अ० २२४

श्वेतोत्तरच्छदं चित्रं स्वास्तीर्णं परमर्द्धिमत् ॥ गृहे विचित्रं शयनं प्रददौ सुमनोहरम् ॥ ९ ॥ तादृग्विधे परे तत्र सा च सुष्वाप भामिनी ॥ विसर्जयित्वा नारीस्ताः सर्वा बालमृगेक्षणाः ॥ १० ॥ शीतापादंशने ततो विरोजे शयनात्तत्क्षणात् ॥ अथाकस्माच्च शयनं जगाम वरवर्णिनी ॥ ११ ॥ दृष्ट्वा शयनसम्प्राप्तां किमेतदिति सोऽब्रवीत् ॥ नानुरूपमिदं तवे वयश्श्लाघाह्लादिनि ॥ १२ ॥ अभ्रभ्रंशचलेऽस्मि परदारविवर्जकः ॥ स्वच्छन्दं मामवज्ञाय किमिदं कर्तुमीहसे ॥ १३ ॥ दिशोवाच ॥ न वयं द्विज तारुण्ये चपलाः केवलं स्त्रियः ॥ वयसोन्तेऽपि चापल्यं भजामः कामचोदिताः ॥ १४ ॥ न अनं तत्त्वया मन्ये स्त्रीशीलं द्विजसत्तम ॥ नैता वयसि रज्यन्ते न रूपे न कुले श्रुते ॥ १५ ॥ शीले वेशे धने शौर्ये रज्यन्ते क्वचिदेव तु ॥ कामयन्त्येव पुरुषं यथालाभमिति श्रुतिः ॥ १६ ॥ यासां हि रक्षा महती ताभिर्यः कुञ्जवायनैः ॥ प्रेष्यैर्वापिहि सज्जन्ते पुंसामिति भार्गव ॥ १७ ॥ नाग्निस्तृप्यति काष्ठैर्वा नापगाभिर्महोदधिः ॥ नान्तकः सर्वभूतैर्वा न पुंभिर्विमलोचनाः ॥ १८ ॥ लीलयेव कुलं घ्नन्ति स्मयमानास्तु योषितः ॥ दुर्लभा हि क्षिरण्णास्त्वंभावेन भूयुतन्म ॥ १९ ॥ रहो नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति चोपनिमन्त्रणम् कः ॥ तेन धर्मेण नारीणां सतीत्वमुपजायते ॥ २० ॥ प्रेषितस्त्वं महाभाग मत्समपं महात्मना ॥ स्त्रीणां शीलमिह ज्ञातुमस्मद्हं तथा श्रुतम् ॥ ॥ २१ ॥ एतज्ज्ञात्वा जुगुप्सां च स्त्रीणां कार्यं न च त्वया ॥ मूले धर्माथंकामानां यतस्ता एव योषितः ॥ २२ ॥ बहिरन्तं जलं चैव नराणां धृतयेहतवः ॥ धातकाश्च त एवोक्तास्तथा ज्ञेयाश्च योषितः ॥ २३ ॥ वृत्तिर्नैके यथा नास्ति वह्निश्चास्रलिलेविना ॥ गृहाश्रमस्तथा नास्ति विना स्त्रीभिः कथञ्चन ॥ २४ ॥ तस्मात्ताः प्रज्ञया रक्ष्या नोपेण्या मुढना न च ॥ स्त्रियो मूलमनर्थानां त्रिर्वगस्य च साधनम् ॥ २५ ॥ तासां न गच्छेद्विश्वासं मपिस्नेहोपयेत्तु ताः ॥ गृहकृत्यांद्यधायाः कृत्वा रक्ष्यास्ता भुतिममिच्छता ॥ २६ ॥ एतच्छ्रुत्वा द्विती चेति पूजितः स तया क्रिया ॥ जगाम धन्गदावासं ततोऽपि श्वशुरालयम् ॥ २७ ॥ ततः श्वशुरामासाद्य सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ह च पप्रच्छ तं विप्रं श्रुत्वा स्त्रीणां विचेष्टितम् ॥ २८ ॥ बुद्धिनिर्दग्धुं सज्ञाता न वा जाता वदस्व तत् ॥ एतच्छ्रुत्वोत्तरोत्तरं वाक्यमष्टावक्रोऽब्रवीन्मुनिम् ॥२९॥ न चाप्येषा गतिः क्षम्या न चान्या विद्यते गतिः ॥ तस्मात्प्रयच्छ धर्मेज्ञ पन्यन्थे स्वसुतां मम ॥ ३० ॥ एतच्छ्रुत्वा ददौ तस्मै स्वसुतां मार्ग वो मुनिः ॥ तिथौ दिवसनाक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपुजिते ॥ ३१ ॥ त्रिवर्गेण्हतं सम्प्राप्य तां भार्यामसितेक्षणाव् ॥ जगाम परमां र्तीदं तुष्टुदे च तया सह ॥३२॥ ररक्ष चैनां स ततो महात्मा कृत्वा च नित्यं गृहकार्ययुक्ताम् ॥ आराधयामास च सा द्विजेन्द्रं धर्मे निविष्टा परमा च साध्वी ॥ ३३ ॥ ॥३९॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अष्टकवक्रदिक्संवादो नाम चतुर्विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२४ ॥ मार्कण्डेय
उवाच ॥ व्रतं कंचिन्ममाचक्ष्व सर्वकल्मषनाशनम् ॥ व्रतानामुत्तमं ब्रह्मन्पवित्रं पुण्यवर्धनम् ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ रोचं तु पौरुषं प्राप्य
सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ २ ॥ पौरुषेण च सूक्तेन स्नातः प्रयतमानसः ॥ तेनैव तर्पणं कृत्वा जाप्यं च मनुजोत्तम ॥ ३ ॥ अष्टपत्रस्य पद्मस्य
मध्ये हंसं जनार्दनम् ॥ पौरुषेण च सूक्तेन सत्कृतं पूजयेन्नरः ॥ ४ ॥ पुष्पैर्गन्धैस्तथा धूपैः फलैश्च तदनन्तरम् ॥ दीपेन च ततो राजन्नैवेद्येन
ततः परम् ॥ ५ ॥ पौरुषेण च सूक्तेन ततो वह्निं समर्चयेत् ॥ ततस्तु धेनुर्दातव्या कर्मान्ते च पयस्विनी ॥ ६ ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं परम-
पावनम् ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ ७ ॥ अश्वमेधमवाप्नोति राजसूयं च विन्दति ॥ मुक्त्वा भोगांस्ततः पश्चान्मोक्षमाप्नो-
त्यसंशयम् ॥ ८ ॥ माङ्गल्यमेतत्परमं पवित्रं श्रीवर्धनं धर्मविवर्धनं च ॥ व्रतोत्तमं पापहरं नृलोके हंसव्रताख्यं पुरुषेण कार्यम् ॥ ९ ॥ इति
श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसव्रतनिरूपणो नाम पञ्चविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२५ ॥ वज्र उवाच ॥
विष्णुना देवदेवेन हंसरूपेण किं कृतम् ॥ एनं मे संशयं छिन्धि मार्कण्डेय महामुने ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आसीत्प्रजा ज्ञाननिष्ठा पूर्वं कृत-
युगे नृप ॥ जनानां ज्ञाननिष्ठत्वात्तदा यदुकुलोद्वह ॥ २ ॥ स्वयं प्रवृत्तमभवत्तथा देवयजनानि च ॥ तथा कृतयुगस्यान्ते प्रावर्तन्त परिग्रहे ॥ ३ ॥
परिग्रहात्ततो लोभो लोभाद्वेषोऽभवत्ततः ॥ रागद्वेषाभिभूतानां ज्ञानमन्तर्दधीयत ॥ ४ ॥ नष्टज्ञाने तथा लोके धर्मो नाशमुपागमत ॥ धर्मे नष्टे
तु नश्यन्तं दृष्ट्वा लोकं जनार्दनः ॥ ५ ॥ भूत्वा हंसरूपेण¹ वर्णे विजहार महीमिमाम् ॥ सुपक्षो हेमचरणः सुचक्षुः स्वायतेक्षणः ॥ ६ ॥ स महर्षीं-
स्तदा देशे कस्मिंश्चित्संस्थितान्नृप ॥ ध्यायन्तो मूढविज्ञानाः किंकर्तव्यपरायणाः ॥ ७ ॥ स तान्दृष्ट्वा तु पप्रच्छ तेषां कुशलमव्ययम् ॥ ते तमूचुः
कुतो नष्टे ज्ञाने नः कुशलं द्विज ॥ ८ ॥ तानब्रवीन्मुनीन्सर्वान्स हंसः पक्षिराट् ततः ॥ ज्ञानं प्रकाशयिष्यामि तं निबोधत सत्तमाः ॥ ९ ॥
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं हंसेनोक्तं महात्मना ॥ हंसमूचुर्महात्मानो भव त्राता द्विजोत्तम ॥ १० ॥ ज्ञाननाशेन सकलं मा नश्येदखिलं जगत् ॥
आदावेव त्वमात्मानं ब्रूह्यस्माकं महामते ॥ ११ ॥ वयं हि भ्रष्टविज्ञानास्त्वां न विद्मो महाद्युते ॥ तानब्रवीद्द्विजान्हंसो विष्णुमस्मि द्विजोत्तमाः ॥
॥ १२ ॥ ते तं ज्ञात्वा तदा विष्णुं पूजयामासुरञ्जसा ॥ अन्वब्रुवंस्तथा ज्ञानं यथोक्तं तेन यादव ॥ १३ ॥ ददुश्च गूढं शिष्येभ्यो नाशभीता मनन्त-

१ 'हंससमो' इति पाठः ।

वि० ध० ॥४००॥ तृ० खं० अ० २२८ ॥४००॥

था परम् ॥ ततः प्रभृति लोकेऽस्मिञ्ज्ञानिनः केचिदेव तु ॥ १४ ॥ एवं कृत्वा विष्णुना हंसस्वरूपं ज्ञानं नष्टं विप्रमुख्येषु दत्तम् ॥ ज्ञाने प्राप्ते भूतले नष्टशोकाः सर्वे चासन्निवृत्तमुख्या नृवीर ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां हंसप्रादुर्भाववर्णनो नाम पञ्च- विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२६ ॥ वज्र उवाच ॥ किमुक्तं तेन हंसेन ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ एतं मे संशयं छिन्धि भृगुवंशविवर्द्धन ॥ १॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ बहूतं तेन हंसेन ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ तस्मात्किञ्चिदिहं वक्ष्ये तन्मे निगदतः शृणु ॥ २ ॥ ऋषय ऊचुः ॥ वर्णानामाश्रमाणां च ब्रूहि धर्मं द्विजोत्तमा॥ तथा भक्ष्यमभक्ष्यं च शौचाशौचे तथैव च॥ ३॥ हंस उवाच॥ यजनं याजनं दानं विशिष्टश्च प्रतिग्रहः॥ अध्यापनमध्ययनं विप्रकर्म प्रकीर्तितम् ॥ ४ ॥ दानमध्ययनं यज्ञः पाशुपाल्यं वणिक्क्रिया ॥ अमात्सर्यं च धर्मेष् धर्मस्साधारणो मतः ॥ ५ ॥ आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्मातृसमा भवेत् ॥ प्रतिलोमोद्भवाः सर्वे भवन्त्यार्याद्विगर्हिताः ॥ ६॥ सूतो वैदेहकश्चैव चाण्डालश्च द्विजोत्तमाः ॥ विज्ञेया ब्रा- ह्मणीपुत्राः क्षत्रियाद्वैश्ययोनितः ॥ ७ ॥ मागधः पुक्कसश्चैव विट्शूद्रैः क्षत्रियासुतौ ॥ आयोगवश्च वैश्यायां शूद्रपुत्रः प्रकीर्तितः ॥ ८ ॥ अन्ये वक्तुं न शक्यन्ते सङ्करात्सङ्करोद्भवाः ॥ विवाहः सदृशैरेषां नौत्तमेनाधमैः सह ॥ ९ ॥ सूतानामश्वसारथ्यं मागधानां स्तुतिक्रिया ॥ वैदेहः स्यात्तदन्तर्जैी¹वः पुक्कसानां च व्याधता ॥ १० ॥ आयोगवस्य शिल्पानि रंगावतरणं तथा ॥ चण्डालानामसंस्पर्शस्तथ्या वैध्यव्यगामिता ॥ ॥ ११ ॥ गोब्राह्मणार्थे समरे हतानां स्त्रीबालहेतोर्यदि वाप्यशेषम् ॥ स्वाम्यर्थकार्यं यदि वा प्रकुर्वतां सिद्धिः प्रदिष्टा न हि संशयोऽत्र ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां वर्णधर्मवर्णनो नाम सप्तविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२७ ॥ हंस उवाच ॥ उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयेच्छौचमादितः ॥ आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ १ ॥ प्रयतं कल्यमुत्थाय स्नातो हुतहुताशनः ॥ अभिगम्य गुरोः कुर्यात्प्रयतस्त्वभिवादनम् ॥ २ ॥ अनुज्ञातस्तु गुरुणा ततोऽध्ययनमाचरेत् ॥ भैक्ष्यचर्यां ततः कुर्याद्ब्राह्मणेषु यथाविधि ॥ ३ ॥ गुरोः कुले न भिक्षेत भुञ्जीत तदनुज्ञया ॥ हितप्रियं गुरोः कार्यं भक्त्याहङ्कारवर्जितः ॥ ४ ॥ मधुमांसाञ्जनं श्राद्धं नृत्तं गीतं च साहसम् ॥ हिंसां परोपवादं च मण्डनं च विवर्जयेत् ॥ ५ ॥ मेखलामजिनं दण्डं धारयेत्प्रयतः सदा ॥ विनष्टान्यप्सु विक्षिप्य तथान्यानि धारयेत् ॥ ६ ॥ अधःशायी भवेन्नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः ॥ एवं व्रतस्तु कुर्वीत वेदस्वीकरणं बुधः ॥ ७ ॥ गुरवे वचनं दत्त्वा स्नायाच्च तदनुज्ञया ॥

¹ 'ध्याजीव' इति ख० 'त त्याजीव' इति क० ।

आशरीरविमोक्षाद्वा वसेद्गुरुकुले द्विजः॥८॥एवं व्रतान्ते गुरुवे च दत्त्वा वरं यथावत्परिपूर्णविद्यः॥गृहाश्रमी स्याद्विधिवद्द्विजेन्द्रो यात्रारथ लोकद्वितीयं प्रदिष्टम् ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां ब्रह्मचारिव्रतवर्णनो नामाष्टाविंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥२२८॥

॥ ॥ हंस उवाच ॥ ॥ ततो गृहाश्रमे तिष्ठन्नीनाथाया धर्मवित् ॥ कृत्वा विवाहं विधिवद्धर्मेण च धनागमम् ॥ १ ॥ त्रिवर्गं तत्र सेवेत यज्ञैश्च विविधैर्यजेत् ॥ २ ॥ आचारपालनं कुर्याद्वेदाध्ययनमेव च ॥ २ ॥ उत्सर्गं छन्दसां कुर्याच्छुक्यान्ते श्रावणस्य च ॥ पौषमासस्य रोहिण्यामुपाकर्म विधीयते ॥ ३ ॥ उत्सर्गानन्तरं वेदं नाधीयीत कदाचन ॥ तत्रापि शास्त्राध्ययनं द्विजातीनां विधीयते ॥ ४ ॥ यत्नः कार्यः पूजने चातिथीनां चैतत्कार्यं सर्वकालं गृहस्थैः ॥ नान्यो धर्मो विद्यते तस्य विप्राश्चैतद्वमं तस्य श्रेष्ठं प्रदिष्टम् ॥५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां गृहस्थ्यधर्मवर्णनो नामैकोनत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२९ ॥

हंस उवाच ॥ कीनाशबद्धचौराणां क्लीबव्रज्यावतांरणाम् ॥ पतिताव्रात्यदुष्टानां तथा बन्धनरक्षिणाम् ॥ १ ॥ उदक्याव्यभिचारावापापण्डवधजीविनाम् ॥ २ ॥ चिकित्साजीवकव्याधपुंश्चलीनुपविद्विषाम् ॥ २ ॥ चर्मकारायुधाजीविराज्ञाम्विक्रयकारिणाम् ॥ वैलद्यवृत्तशंस्तारिबीजताममयाजिनाम् ॥ ३ ॥ तुन्नवायकदम्बस्य कूटकृच्छूद्रयाजिनाम् ॥ ५ ॥ अपामन्नं न भोक्तव्यं यश्च दद्यादनावृतम् ॥ ४ ॥ पर्यायान्नं शतं चैव संसृष्टं पतितैस्तथा ॥ गुल्कं पर्युषितोच्छिष्टं तथा चौच्छिष्टजीविनः ॥ ५ ॥ उदक्यया तथा स्पृष्टं यच्च भ्रातं गवा शुना ॥ केशकीटावपन्नं च पक्षिदग्धं तथैव च ॥ ६ ॥ दासादासीगोपालनापितानं तथाविनाम् ॥ शूद्रान्त्रानं तथा श्राद्धमाममिक्किचिणस्तथा ॥ ७ ॥ अन्नं पर्युषितं भोज्यं स्नेहाक्तं गणषाण्डवत् ॥ निस्नेहा अपि गोधूमयवपोराणसक्तवः ॥ ८ ॥ अजागोमहिषीवर्ज्यं सर्वाण्यपि पयांसि च ॥ अनिर्दशाहं तेषां वै विवत्सायाश्च गोस्तथा ॥ ९ ॥ कपिञ्जलस्तित्तिरिंश्च मयूरो लावकस्तथा ॥ एते हि पक्षिणो भक्ष्या न तु शेषाः कथञ्चन ॥ १० ॥ शशकः शल्यको गोधा खड्गः कूर्मस्तथैव च ॥ भक्ष्याः पञ्चनखेष्वेवाहुरभक्ष्याश्वोभयादतः ॥ ११ ॥ सर्वे चैकशफा वर्ज्यास्तथाजाता मृगद्विजाः ॥ लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुकवकानि च ॥ १२ ॥ लोहितान्वृक्षनिर्यासांङ्गुञ्जुङ्गुच्छूमांतकं तथा ॥ अभक्ष्याणि द्विजातीनां खुर्वण्डानि तथैव च ॥ १३ ॥ वृथा कृसरसंयावपायसापूपशष्कुलीः ॥ अनुपाकृतमांसानि देवात्रानि हवींषि च ॥ १४ ॥ मांसाशनं नैव बुधस्तु कुर्याद्द्या द्विजेन्द्रा नरकस्य हेतुम् ॥ मांसं हि यो नात्ति स याति नाकं लोके तथास्मिन्सुखसङ्गतिः स्यात् ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां भक्ष्याभक्ष्यवर्णनं नाम त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३० ॥

बृ० ध० ॥४०१॥ तृ० खं० अ० २३२

॥ हंस उवाच ॥ ॥ पाषाणरत्नमजरतस्तत्रतोयाजकर्मणाम् ॥ पत्रमूलफलानां च तृणानां च तथा द्विजाः ॥ १ ॥ वैदलानां च रज्जूनां वारिणा शुद्धिरिष्यते ॥ उष्णेन पाच्यमत्सुस्रक्कुसुभाणां विधीयते ॥ २ ॥ भूशुद्धिर्मार्जनाद्दाहात्कालात्क्रमणात्तथा ॥ अम्लोदकेन ताम्रस्य तथा कांस्यस्य भस्मना ॥ ३ ॥ निर्मलीकरणाच्छुद्धिः सर्वलोहस्य चेष्यते ॥ स्पृष्ट्यभूर्जिनधान्यानां मुसलोलूखलश्मनाम् ॥ ४ ॥ प्रोक्षणं संहतानां च बहूनां धान्यवाससाम् ॥ गोमूत्रेण च शुद्ध्येस्तां तक्षणाद्दारवस्य च ॥ ५ ॥ द्रवाणामपि द्रव्याणां शुद्धिरुत्प्लवनात्स्मृता ॥ सोषेणोदकगोमूत्रैः शुद्धयन्त्याविककौशिकाः ॥ ६ ॥ सश्रीफलेन्दुगृहं मार्ज्जितैः कृतपं तथा ॥ ७ ॥ सगौसर्षपैः क्षौमाः पुनः पाकैर्महीमयम् ॥ ७ ॥ मलैर्महैः सुराभिश्च स्पृष्टं पाकान्न शुद्धयति ॥ वसाशुक्रमसृङ्मज्जामूत्रविण्मूत्रकर्णविण्णखाः ॥ ८ ॥ श्लेष्मा श्रुदूषिकाः स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः॥ खाज्नेर्मृत्काष्ठवह्न्यार्द्र मृद्वीकारसमेव च ॥ ९ ॥ मद्यान्येतानि जानीयान्मद्यतुल्यास्तथैव च ॥ गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ॥ १० ॥ अमेध्याद्द्रव्य मृतोपशुशुद्धिन्यीयकष॑णात् ॥ कृत्वा मूत्रपुरीषे च मृका उत्तोल्यतस्तथा ॥ ११ ॥ रथ्याश्वाङ्कस्य चाचमेद्रूप विष्ट उद्धृतुप्लवः ॥ शावं तदङ्गधूपं च चाण्डालं सूतिकां तथा ॥ १२ ॥ शवस्पृशं तथा स्पृष्ट्वा कटधूमं ससैथुनै ॥ स्नानमेतेषु कर्त्तव्यमशुचाते न दुःखजे ॥ १३ ॥ सर्वेषां वायुना शुद्धिरद्यूहानां लेपनेन च ॥ अकराः सर्व बुवजा याश्च विप्रुषः ॥ १४ ॥ राजा न दुष्टो न तथा च वायुदुष्टा द्विजेन्द्रा न च मक्षिका वै ॥ अदृष्टशुद्धिं च तथाप्यदृष्टसहदृष्टकं च तथोर्णजालम् ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां द्रव्यशुद्धिवर्णनो नामैकत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३१ ॥ हंस उवाच ॥ दशाहे शावमाशौचं नृपिण्डेषु विधीयते ॥ ब्राह्मणस्य द्विजश्रेष्ठ द्वादशाहे महीभुजः ॥ १ ॥ पञ्चे देश्यस्य शूद्रस्य मासं चैव विधीयते ॥ जनने चैव मरणे मनुष्येषु द्विजोत्तम ॥ २ ॥ प्रथमान्ते विशुद्धिः स्यात्स्नानस्य द्विजोत्तमाः ॥ द्वितीयान्ते तथा ज्ञेया अप्रजाप्तस्य नित्यदा ॥ ३ ॥ अन्यतीर्ते दशाहे तु श्रुत्वा मरणजन्मनी ॥ यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् ॥ ४ ॥ अतीते दशरात्रे तु वर्षस्याभ्यन्तरं तथा ॥ त्रिरात्राच्छुद्धि रुद्दिष्टा स्नात्स्य तु ततः परम् ॥ ५ ॥ रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनम् ॥ आन्दन्तजन्मनः सद्य आचूडन्यादहर्निशम् ॥ ६ ॥ त्रिरात्रमाव्रताद्देशाहदशरात्रमतः परम् ॥ कन्यानां तु व्रतस्थाने विवाहः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥ विवाहितासु नारीषु पितृपक्षे विधीयते ॥ यातमहे त्रिरात्रं स्याद्भार्यास्वन्यगतासु च ॥ ८ ॥ परपूर्वासु च स्वासु पुत्रेष्वन्यगतेषु च ॥ आचार्यं च तथा प्रेते निवाससखायपि ॥ ९ ॥ आचार्ये

पतिपुत्रेषु शिष्ये सब्रह्मचारिषु ॥ एकरात्रमशौचं स्यान्मृते तु तथा सुते ॥ १० ॥ मुग्धाग्निनाशकाम्भोभिर्हतानामात्मघातिनाम् ॥ पतितानां च नाशौचं विद्युदिच्छाहताश्च ये ॥ ११ ॥ छत्रिव्रतिद्वहस्तचारितृणकोशकृदीक्षिताः ॥ नाशौचभाजः कथिता राजाज्ञाकारिणश्च ये ॥ १२ ॥ अतीतं वार्षिके शुद्धे पश्चाच्छुद्धिरिष्यते ॥ द्वादशाहेन शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये ॥ १३ ॥ जातेः संवत्सरेः षड्भिर्मासेन परिकीर्तिता ॥ अष्टादशभि स्नानं षण्मासाश्च शोधनम् ॥ १४ ॥ जननमरणोर्दर्शाहन भवति न शौचविधिर्न विप्रभोज्यञ्चान्नं च भवति प्रतिग्रहो दोषो द्विपट्चतुष्पद्धान्य दक्षिणासु ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायामाशौचविधिवर्णनो नाम द्वात्रिंशादुत्तरशततमोऽ ध्यायः ॥ १२२ ॥ हंस उवाच ॥ अङ्गुष्ठग्रेस्मृतं देवं पित्र्यं तर्जनिमूलकम् ॥ अङ्गुष्ठमूले ब्राह्मं तु कनिष्ठायाश्च मालयन् ॥ १ ॥ उपस्पृशेत्तु ब्राह्मेण देवा दिव्येन तर्पयेत् ॥ पितॄन्पित्र्येण धर्मज्ञ मातुष्येण तथा पिवेत् ॥२॥ अविकार्य्य तथा जप्ये पूजने भाजने तथा ॥ अध्यापने भाष्यवृत्तौ भवेन्नान्यमना नरः॥३॥एतेष्वेव तु कार्येषु गुरूलापमपि सन्निधौ ॥ उद्धरेद्दक्षिणं पाणिं धृतोपानत् च पादुके ॥४॥ अविकाशं देवकार्यं पूजयेत्प्रयतैस्तथैव च ॥ भोजनं पितृकार्यं च बहिर्जानु न कारयेत् ॥५॥ न नाम दीक्षितस्येह गृहीयाद् वटुयः क्वचित् ॥ कुर्यात् केवलं नाम गृहीत्वेत्यमथापि व ॥६॥ याचमानं यथाशक्त्या न कुर्याद्विमुखं क्वचित् ॥ दैवं पूर्वाणिकं कार्यं त्वपराह्ने तु पैतृकम् ॥ ७ ॥ अतिथीनां तथा पूजा सर्वकालं विधीयते ॥ यदिशिष्टतमं लोके यच्चास्ति दयितं गृहे ॥ ८ ॥ तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥ प्रियाणि लभते लोके प्रियदः प्रियकृत्तथा ॥ ९ ॥ प्रतिश्रुतं प्रयत्नेन दातव्यमृषिसत्तमाः ॥ अप्रयच्छंस्तदाप्नोति मूर्तीधुकृतसंशयम् ॥ १० ॥ नरकं महदाप्नोति शृगालश्चैव जायते ॥ माता पिता गुरुश्चैव ज्येष्ठो भ्राता तथा स्वसा ॥ ११ ॥ पितृव्यो मातुलश्चैव तथा मातृस्वसा द्विजाः ॥ पितृव्वसा तथा श्वश्रूःश्वशुरो वैष्णवं पदम् ॥ ॥ १२ ॥ मातामहश्च श्वशुरः पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥ प्रत्युत्थानञ्च कर्त्तव्यं तेषां पूर्वाभिवादनम् ॥ १३ ॥ मातुलञ्च पितृव्यञ्च यदा स्यातां कनी यसौ ॥ नाभिवाद्यास्तु ते पूर्वं प्रत्युत्थानं तु कारयेत् ॥ १४ ॥ उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वं प्राणस्तदाश्रयाः ॥ पूर्वां सन्ध्यां जपस्तिष्ठेदपासीन श्च पश्चिमाम् ॥ १५ ॥ मध्यन्दिने निशाकाले त्वर्धरात्रे विशेषतः ॥ चतुष्पथं न सेवेत उपसन्ध्ये तथैव च ॥ १६ ॥ नास्तिकं वेहनिन्द्रा ञ्च देवतानाञ्च कुत्सनम् ॥ द्वेषस्तम्भाभिमानौ च तैक्ष्ण्यं चैव विवर्जयेत् ॥ १७ ॥ परस्य दण्डं नोद्यच्छेद्वुद्धो नैवं निपातयेत् ॥ अन्यत्र पुत्रा च्छिष्याद्वा शिष्ट्यर्थं ताडनं स्मृतम् ॥ १८ ॥ न बाह्मणं परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् ॥ तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्तथास्यायुर्न रिष्यते ॥ १९ ॥

वि० ध० ॥४०२॥

तृ० दं० अ० २३३ ॥४०२॥

प्रागस्तशायी न भवेन्न चाभ्युदयशायिकः ॥ अवेलोभयो न चादृशौ मलिनो बुद्धिमन्नरैः ॥ २० ॥ अकृत्वा देवतापूजां नान्यं गच्छेद्व्रतंचरेत् ॥ अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम्॥२१॥ वर्जयेच्च तथा प्राज्ञाश्चासनाकर्षणं सदा ॥ स्नात्वा तु नावमार्जत गात्राणि तु विचक्षणः ॥ २२॥ विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरः ॥ तथा नात्युद्धतं धार्यं न चापद्रशमेव च ॥ २३ ॥ अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये द्विजोत्तमाः ॥ अन्य द्रव्यासु देवानां त्वार्यायामन्यदेव तु ॥ २४ ॥ उपवासं तु कुर्वीत स्नातः शुचिरलंकृतः ॥ पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी तथा भवेत् ॥ २५ ॥ पिप्पलं च वटञ्चैव शणशाकं तथैव च ॥ उदुम्बरं न खादेत मत्यार्थी पुरुषः सदा ॥२६॥ पुत्रमांसोपमं मांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत् ॥ पाणौ च लवणं रात्रौ दधिसक्तूंस्तथैव च ॥ २७ ॥ सायं प्रातश्च भुंजीत नान्तराले कदाचन ॥ सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् ॥ २८ ॥ भूमौ सदैव चाश्नीयान्न चासीनो च शब्दवत् ॥ तोयपूर्णं यदा पानमतिथियो द्विजोत्तमाः ॥ २९ ॥ पञ्चाद्भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः ॥ न धावेद्वर्षमाणे तु नदीं मत्तां न लङ्घयेत् ॥३०॥गां चरन्तीं पिबन्तञ्च वत्सकं न निषेधयेत् ॥ समानमेकपङ्क्त्यां तु देयमन्नं तथा भवेत्॥३१॥ पङ्क्त्यान्तु विषमं दत्त्वा नरकं प्रति पद्यते ॥ विषं हालाहलं भुङ्क्ते यो प्रदाय सुहृज्जने ॥ ३२ ॥ लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः ॥ नित्योच्छिष्टो भवेद्यः स नेहायुर्विन्दते महत् ॥ ३३ ॥ परं ज्ञेयमनुष्यायुष्यं परदाराभिमर्शनम् ॥ उदक्यागमनं ज्ञेयमलंघ्यं परमं सुखम् ॥ ३४ ॥ पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नष्ठिवित्तुक्कुडाम्न च ॥ उदक्याया तु संभाषणं न तु कुर्वीत कर्हिचित् ॥ ३५ ॥ नाधितिष्ठेत्तुषं जातु केशभस्मकपालिकाः ॥ अन्यस्य चाम्लुपास्थानं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ३६ ॥ त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्टो नालभेत कदाचन ॥ अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तथा ह्मायुर्न रिष्यते ॥ ३७ ॥ त्रीणि तेजांसि चोच्छिष्टो नोदीक्षेत कदाचन ॥ सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः ॥ ३८ ॥ नावमन्येत धर्मज्ञं त्रीणि तेजांसि पण्डितः ॥ अग्निं च कुलपुत्रं च ब्राह्मणञ्च द्विजोत्तमाः ॥ ३९ ॥ त्रीन्कुशान्प्रातजपानीयाद्दर्घामायुर्जिजीविषुः ॥ ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषाद्वयाः ॥ ४० ॥ नाध्यापयेद्यथोच्छिष्टो नार्थयीत कदाचन ॥ सर्वं च तिलसंबद्धन्नाद्यादस्तमिते रवौ ॥ ४१ ॥ उर्ध्वप्राणा ह्युत्क्रमन्ति यूनः स्थविर आयति ॥ प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तानप्रतिपद्यते ॥ ४२ ॥ अभिवादयेत वृद्धांश्च आसनं चैव दाप येत् ॥ कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात् ॥ ४३ ॥ नासित चासने भिन्ने भिन्नं कांस्यं च वर्जयेत् ॥ नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नान मर्हति ॥ ४४ ॥ गुरुणा वैरनिर्वन्धो न कर्तव्यः कदाचन ॥ अनुमात्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो विजानता ॥ ४५ ॥ दूरादुदवसथान्मूत्रं दूरादात्मा

वसेचन्नम् ॥ उच्छिष्टोन्यार्ज्जनं चैव दूरात्कार्यं विजानता ॥ ४६ ॥ उपानहौ च वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत ॥ पादं पादेन नाक्रामेत्र कण्डूयेन्न शौचयेत् ॥ ४७ ॥ हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्विगर्हितान् ॥ रूपद्रविणहीनांश्च सत्त्वहीनांश्च नाक्षिपेत् ॥ ४८ ॥ भुञ्जानो ब्राह्मणश्रेष्ठो नैव शङ्कां समाचरेत् ॥ दधि चाप्युपपानं च न कर्तव्यं भवार्थिना ॥ ४९ ॥ आचम्य चैव हस्तेन परित्राव्यं तथोदकम् ॥ अङ्गुष्ठचरणस्याग्रे दक्षिणस्य तथोपरि ॥ ५० ॥ पापपाडं न ब्रूयान्नाप्रियञ्च कदाचन ॥ न मन्युः कस्यचित्कार्यः कदाचिदपि वै द्विजः ॥ ५१ ॥ होमश्चाहुतिदिते सूर्ये दातव्यो द्विजपुङ्गवाः ॥ तावद्भवति वह्निस्थो यावन्नोदेति भास्करः ॥ ५२ ॥ परीप्सितं च वह्निस्थः सम्यग्दत्तामाहुतिम् ॥ तदा भासयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ५३ ॥ पतितेस्तु कथां नेच्छेदंर्शनं चापि वर्जयेत् ॥ संसर्गं न च गच्छेत्तु तथास्यायुर्न रिष्यते ॥ ५४ ॥ वृद्धौ ज्ञातिस्तथा मित्रं दरिद्रं च कुलोद्भूतम् ॥ गृहे वासयितव्यानि धन्यानि मुनिसत्तमाः ॥ ५५ ॥ ब्राह्मणस्य पदाभ्यां तु वसेत्पूजितमाल्यम् ॥ सन्ध्यास्वध्ययनं वर्ज्यं भोजनं स्वप्नक्रिया ॥ ५६ ॥ नक्तं न कुर्यात्पितृव्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम् ॥ पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूति मिच्छता ॥ ५७ ॥ अनिम्नन्चितो न गच्छेत्तु यज्ञं गच्छेत्तु दर्शकः ॥ ५८॥ चरितानि पुराणानां श्रोतव्यानि पुनःपुनः ॥ श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं त्वनुतिष्ठेत्तथा सदा ॥ ५९ ॥ सुखी स्यात्तत्प्रसन्नस्तु इह लोके परत्र च ॥ ६० ॥ श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तथा स्मृतिः ॥ ते सर्वार्थेष्व मीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ ॥ ६१ ॥ योऽवमन्येत भूतेभ्यो हेतुशास्त्राश्रयाद्विजाः ॥ साधुभिः स बहिष्कार्यो नरकाग्रस्त भाजनम् ॥ ६२॥ वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः ॥ एतच्चतुर्विधं प्राहुः साक्षानां धर्मलक्षणम् ॥६३॥ चातुर्वर्णव्यवस्थानं यस्मिन्देशे न विद्यते ॥ स म्लेच्छविषयो ज्ञेय आर्यावर्तमतः परम् ॥६४॥ सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ॥ तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते ॥ ६५ ॥ यस्मिन्देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ॥ वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते ॥ ६६ ॥ वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिद्विजन्मनाम ॥ ६८॥ स्वाध्यायेन रसंस्काराः पावनाः प्रेत्य चेह चा॥६७॥ गामैः कृत्यैर्जातकर्मचौलोमौञ्जीनिबंधनैः ॥ बैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानामपहन्यते ॥ ६८॥ स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैऋषिदेवेज्यया सुतैः ॥ महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः॥६९॥गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् ॥ गर्भादेके दशै राज्ञो गर्भात्तु द्वादशे विशः ॥७०॥ आषोडशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते ॥ आद्वाविंशात्क्षत्रबन्धोश्चतुर्विंशतेर्विशः ॥७१॥अत ऊर्ध्वं त्रयोप्येते यथाकालमसस्कृ ताः॥सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्ति च विगर्हिताः ॥७२॥ ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा ॥ स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यते ॥ ७३ ॥

६८

वि० ध० ॥४०३॥ तृ० खं० अ० २३३ ॥४०३॥

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्वपहारिषु ॥ संशये यत्नमातिष्ठेद्वाम्यन्त्वेव वाजिनाम् ॥ ७४ ॥ वशीकृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा ॥ सर्वान्संसाधयेदर्थानक्ष्णिन्वन्द्योगतस्तनुम् ॥ ७५ ॥ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ॥ हविषा कृष्णवर्त्मव भूय एवाभिवर्धते ॥७६॥ या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ॥ यासौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥७७॥ त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः॥ कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ ७८ ॥ इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम् ॥ संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं स गच्छति ॥ ७९ ॥ अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ॥ चत्वारि संप्रवर्धन्ते ह्यायुर्मेधा यशो बलम् ॥ ८० ॥ ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबन्धुमनामयम् ॥ वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रं त्वारोग्यमेव च ॥ ८१ ॥ वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी ॥ एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥ ८२ ॥ न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ॥ ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ८३ ॥ विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां च वीर्यतः ॥ वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणामेव जन्मतः ॥ ८४ ॥ अहिंसयैव भूतानां कार्यं श्रेयोऽनुपालनम् ॥ वाक् चैव मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या धर्मकामिणा ॥ ८५ ॥ यस्य वाङ्मनसी शुद्धे सम्यग्गुप्ते च सर्वदा ॥ स वै सर्वमवाप्नोति वेदान्तगमनात्फलम् ॥८६॥ वेदमेव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्तुं द्विजोत्तमः ॥ वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते ॥ ८७ ॥ योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् ॥ स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥ ८८ ॥ मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने ॥ तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात् ॥ ८९ ॥ न ह्यस्मिन्संयुज्यते कर्म किंचिदामौञ्जिबन्धनात् ॥ नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते ॥ ९० ॥ शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न जायते ॥ कृतोपनयनस्यास्य व्रतादेशनमिष्यते ॥ ९१ ॥ गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा वापि प्रवर्तते ॥ कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥ ९२॥ खरो भवति परीवादी श्वा वै भवति निन्दकः ॥ परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी ॥ ९३॥ दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः ॥ एकासनस्थो न भवेदाप्रोक्षोऽपि कदाचना ॥९४॥ गोश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च ॥ नासीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च ॥ ९५ ॥ गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् ॥ अध्यापयन्पुत्रसुतौ गुरुवन्मानमर्हति ॥ ९६ ॥ न कुर्याद्गुरुपुत्रस्य पाद्यौचावनेजनम् ॥ गुरुवत्प्रतिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः ॥ ९७॥ असवर्णास्तु सम्पूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ॥ अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च ॥ गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ॥ गुरुपत्नी तु युवतिर्नाभिवाद्येह पादयोः ॥ ९९॥ पूर्णा विंशतिवर्षेण

गुणदोषौ विजानता ॥ मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् ॥ १००॥ बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥ विप्रोष्य पादग्रहणन्त्वन्वहञ्चा भिवादनम् ॥ १०१॥ गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्मस्सत्यं सुभाषिताम् ॥ १०२॥ शिल्पानि चाप्यदुष्टानि समादे यानि सर्वतः ॥ अब्राह्मणादध्ययनं चापत्काले विधीयते॥ १०३॥ अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्ययनं गुरौ ॥ नाब्राह्मणेगुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत् ॥ १०४ ॥ ब्राह्मणे वाननूचाने काङ्क्षन्गतिमनुत्तमात् ॥ पितृभिर्मातृभिर्भार्यैः पतिभिर्देवरैस्तथा ॥ १०५॥ पूज्या भूषयितव्याश्च बहुकल्याण मीप्सुभिः ॥ यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः ॥ १०६ ॥ यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः ॥ सन्तुष्टो भार्यया भर्ता भार्या भर्त्रा तथैव च ॥ १०७ ॥ यस्मिन्नेतत्कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम् ॥ अविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च ॥ १०८ ॥ कुलान्य कुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापुत्रैश्च केवलैः ॥१०९॥ गोभिरश्वैश्च यानैश्च कृष्या राजोपसेवया ॥ अयाज्य याजनाच्चैव नास्तिक्येन च कर्मणा ॥ ११० कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि मन्त्रतः ॥ मन्त्रतस्तु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि ॥ ॥ १११ ॥ कुलसंख्यान्तु गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः ॥ ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा ॥ ११२ ॥ आशासते कुटुम्बिभ्यस्तेभ्यः कार्यं विजानता ॥ स्वाध्यायेनार्चयेतर्षीन्होमैर्देवान्यथाविधि ॥ ११३ ॥ पितॄञ्छ्राद्धेन नॄनन्नैर्भूतानि बलिकर्मणा ॥ द्वादशाहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च ॥ ११४ ॥ पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिमाहरेन् ॥ एकमप्याशयेद्विप्रं पित्रर्थे पाञ्चयज्ञिके ॥ ११५ ॥ न चैवात्रा शयत्कञ्चिद्वैश्वदेवं प्रति द्विजम् ॥ वैश्वदेवस्य सिद्धस्य गृह्येऽग्नौ विधिपूर्वकम् ॥ ११६ ॥ स्वसूत्रविहितं कुर्याद्वैश्वदेवमतन्द्रितः ॥ प्रणीते वाग्नौ हविष्ये वा हुतोत्सृष्टे जलेऽपि वा ॥ ११७ ॥ वैश्वदेवं ध्रुवं कार्यं ब्राह्मणेन विपश्चिता ॥ परं स्थानमवाप्नोति कृत्वैवं सततं गृही ॥ भोजयेदतिथिं पश्चाद्भिक्षां दद्याच्च भिक्षवे ॥ ११८ ॥ यत्पुण्यफलमाप्नोति गां दत्त्वा विधिवद्गुरौ ॥ तत्पुण्यफलमा प्नोति भिक्षां दत्त्वा यथार्चिताम् ॥ ११९ ॥ विद्यातपःसमृद्धेषु हुतं विप्रमुखेऽग्निषु ॥ निस्तारयति दुर्गेषु भवत्यक्षयमेव च ॥ १२० ॥ संप्राप्ताय त्वतिथये प्रदद्यादासनोदकम् ॥ अन्नं चैव यथाशक्ति सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ १२१ ॥ शिलान्युञ्छतो नित्यं पञ्चाग्नीनपि जुह्वतः ॥ सर्वं सुकृतमादत्ते ब्राह्मणोऽनर्चितो वसन् ॥ १२२ ॥ तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता ॥ एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ १२३ ॥ एकरात्रन्तु निवसन्मतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः ॥ नैकग्रामीणामतिथिं विप्रं साङ्गतिकं तथा॥१२४॥ उपासते ये गृहस्थाः परपाकमबुद्धयः ॥

॥४०४॥ वि० ध०

तृ० खं० अ० २३१

तेन ते प्रेत्य पशुतां व्रजन्त्याब्रह्मघायिनाम् ॥१२६॥ अप्रीणन्योऽतिथिः सायं सूर्यान्ते गृहमेधिना ॥ काले प्रातस्त्वकाले वा नास्यानश्नन्गृहे वसेत् ॥ १२६ ॥ न वै स्वयं तदश्नीयादतिथिं यन्न भोजयेत् ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यमतिथिपूजनम् ॥१२७॥ वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यद्यन्योऽतिथिराव्रजेत् ॥ तथा चान्नं यथाशक्ति प्रदद्यान्न बलिं हरेत् ॥ १२८ ॥ न भोजनार्थं स्वे विप्रः कुलगोत्रे निवेदयेत् ॥ भोजनार्थं तु शंसन्वा वान्ताशीत्युच्यते बुधैः ॥ १२९ ॥ यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहमाजयेत् ॥ भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तमपि पूजयेत् ॥१३०॥ वैश्यशूद्रावपि प्राप्तौ कुटुम्बे ऽतिथिधर्मिणौ ॥ भोजयेत्सह भृत्यैस्तानानुशंस्यं प्रयोजयन् ॥१३१॥ सख्यादीन्भार्यया सार्धं भोजयेद्गृहमागतान ॥ पतितश्वपचेभ्यस्तु श्वभ्यस्तु भुवि निर्वपेत् ॥ १३२ ॥ सुवासिनीः कुमारींश्च रोगिणो गर्भिणीस्तथा ॥ अतिथिम्योऽग्र एवैतान्भोजयेदविचारयन् ॥ १३३ ॥ अदत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुंक्ते विचक्षणः ॥ स भुञ्जानो न जानाति श्वगृद्धैर्जग्धमात्मनः ॥ १३४॥ भुक्तवत्सु तु विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि ॥ भुञ्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टं तु दम्पती ॥ १३५॥ गृहस्थैरर्थयैर्विप्रैस्तैलौक्यं सचराचरम् ॥ पाकः कार्यो गृहस्थेन भूतोद्धरणकाम्यया ॥ १३६ ॥ अद्यं स केवलं भुंक्ते यः पचत्यात्मकारणात् ॥ विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः ॥ १३७॥ विघसं भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम् ॥ १३९ ॥ वेदोदितं चार्यप्रियंश्वशुरमातुलान् ॥ १३८॥ अर्हयन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान् ॥ द्वौ कालौ गृहिणः पाको वैश्वदेवश्च कीर्त्यते ॥ १३९ ॥ वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ॥ सर्वांन्समुत्सृजेद्धर्मान्सन्ध्यायन्यस्य विरोधिन्नः ॥ १४०॥ बुद्धिवृद्धिकराण्याशु धन्यानि च हितानि च ॥ नित्यं शास्त्राण्यवेक्षेत निगमांश्चैव वैदिकान् ॥ १४१॥ ऋषिभ्यं देवमृणं भूतयज्ञं तथैव च ॥ नृयज्ञं पितृयज्ञं च पञ्चयज्ञान् हापयेत् ॥१४२॥ अग्निहोत्रं च जुहुयादाहुते धूनिशोः सदा ॥ दर्शेन चार्धमासान्ते पौर्णमासे तथैव च ॥ १४३॥ तयोः कालः स्मृतः क्षीणे पूर्ण च शशलक्षणे ॥ पशुनाप्यायनान्ते च मासान्ते सौमिकैर्मखैः ॥ १४४॥ नाग्रयण्या नवसस्येष्ट्या पशुना वाग्निमान्द्विजः। नवान्नमद्यान्न तथा दीर्घमायुर्जिजीविषुः ॥ १४५ ॥ नवेनानार्चितो ह्यस्य पशून्हन्त्यन चाशयः ॥ प्राणानवेनावंलुम्पन्ति नवाश्रीमपगाद्विना ॥ १४६॥ आसनाशनशय्याभिर्मृद्भिरद्भिस्तृणेन वा॥ नास्य कश्चिद्वसेद्गेहे शक्तितो ऽनर्चितोऽतिथिः॥१४७॥ पाषण्डिनो विकर्मस्थान्बैडालव्रतिकाञ्शठान्॥ हेतुकाम्बकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्॥१४८॥ न दानं यशसे दद्यान्न भयान्नोपकारिणे ॥ न नृत्तगीतशीलेभ्यो हासकेभ्यश्च धार्मिकः ॥ १४९ ॥ वेदविद्याव्रतस्नातः श्रोत्रियाय्यगृहमेधिनः ॥ पूज्येद्ध्व्यकव्येषु विपरीतांस्तु वर्जयेत् ॥ १५० ॥ शक्तितो यजमानस्य दातव्यो गृहमेधिनः ॥ संविभागश्च भृत्यभ्यः कर्तव्योऽनुपरोधतः ॥ १५१ ॥ राजतो धनमन्वि-

॥४०४॥

च्छेत्ससीदन्स्नातकः क्षुधा ॥ याज्यान्तेवासिनो वापि न त्यज्यत इति स्थितिः ॥ १६२ ॥ न जीर्णमलद्वद्वासा भवेच्च विभवं सति ॥ स्वाध्यायं नित्ययुक्तः स्यान्नित्यमात्महितेषु च ॥ १६३॥ वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् ॥ यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रौक्मे च कुण्डले ॥ १६४ ॥ शुक्लवासा भवेन्नित्यं परिसृष्टपरिच्छदः ॥ न चैव प्रलिवेद्भूमिं नात्मनोपहरेत्स्रजम् ॥ १६५ ॥ नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् ॥ अमेध्यलिप्तमन्यद्वा लोहितं वा विषाणि वा ॥ १६६ ॥ एतान्यत्व तथा वह्नौ निक्षिपेन्नैव च द्विजः ॥ नैकः शून्यगृहे स्वप्याच्छयानं नैव बोधयेत् ॥ १६७ ॥ न दिवाऽन्द्रासुधं दृष्ट्वा कस्यचिद्दर्शयेद्बुधः ॥ न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृते ॥ १६८ ॥ न पाषण्डिजना कीर्णे नोपसृष्टे न पर्वते ॥ वैधांसांवत्सरेऽर्हन्ति तथा प्रबलनायके ॥ १६९ ॥ न कुर्वीत वृथा चेष्टां न वार्यञ्जलिना पिवेत् ॥ नोत्सङ्गे भक्षयेद्भक्ष्यान जातु स्यात्कुतूहली ॥ १७० ॥ न नृत्येदथ वा गायेन्नाब्दिाणि न वादयेत् ॥ नास्फोटयेन्न च ष्क्वेद्वेन च रक्तो विरागयेत्॥१७१॥ न पादौ धावयेत्कांस्ये न च पादौ प्रतापयेत् ॥ न छिन्द्यान्नखरूरोमाणि दन्तैर्नोत्पाटयेन्नखान् ॥ १७२ ॥ पाद्येनाँचैन्न कुर्वीत दर्भेषु परिमार्जन नम् ॥ पालाशमासनं वर्ज्यं पादुके दन्तधावनम् ॥ १७३ ॥ न कर्म निष्फलं कुर्यान्नादयत्यां वा सुखोदयम् ॥ न विगर्हकथाः कुर्याद्विहिंसामूल्यं न धारयेत्॥१६४॥ अद्वारेण न चातीयाद्रामं वा वेश्म चैव वा ॥ रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १७६॥ आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संवि शेत् ॥न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् ॥ १६६॥ न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत् ॥ न राज्ञः प्रतिगृह्णीयाल्लुब्धस्योच्छास्त्रव र्तिनः॥१६७॥ नक्तार्णानि च सर्वाणि द्वाद्वाशप्रजायतिक्षुः ॥ दशसूनासहस्रकी दशचक्रसमो ध्वजी॥ १७८॥दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ॥ एतद्विक्षाय वै राज्ञां न प्रगृह्णन्ति साधवः ॥ १६९ ॥ उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं न पठेद् द्विजः ॥ वेदाङ्गानि पठेत्कृष्णे शुक्ले वेदमदन्तिदूतः ॥ ॥ १७० ॥ नाविस्पष्टमधीयीत न शूद्रजनसन्निधौ ॥ न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत् ॥ १७१॥ सायं निशीथे नाध्ययनं वादिने न च वाद्यौता अतिश्विश्राननुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम् ॥ १७२॥ पशुमण्डूक मार्जारश्वसर्पनकुलादिभिः ॥ कृतेऽन्तरतालमने रुधिरे च तथा स्रुतौ ॥ १७३॥ द्वावेतो वर्जयेन्नित्यमनध्यायौ द्विजोत्तमः ॥ स्वाध्यायभूमिं चाशुद्धां चात्मानमशुचिं द्विजः ॥ १७४॥ देवतानां गुरो राज्ञः स्नातकाचार्ययोस्तथा॥ नाक्रामेत्कामतश्छायां बभ्रुगो दीक्षितस्य च ॥ १७५॥ नात्मानमवमन्येत पूर्वादभिरसमृद्धिभिः ॥ आमृत्योः श्रियमन्विच्छेन्नैतां मन्येत दुर्लभा म्॥ १७६॥ सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् ॥ प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥ १७७ ॥ भद्रं भद्रमिति ब्रूयाद्भद्रमित्येव वा

तृ० खं० अ० २३२

वदेत् ॥ शुष्कैर्वैरं विवादं च न कुर्यात्केनचित्सह ॥ १७८ ॥ अनात्तुरः स्वानि खानि न स्पृशेन्निमित्ततः ॥ गणान्नं गणिकान्नं च सूतकान्नं च वर्जयेत् ॥ सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् ॥ १७९॥ सविव्रतान्हितेमांश्र्व कुर्यात्सर्वत्र नित्यशः ॥ पितृश्र्वैवाष्टकास्वर्चेत्रिन्नवम्वष्टकासु च ॥ १८० ॥ मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यञ्च प्रयतात्मनाम ॥ जपतां जुह्वतां चैव विनिपातो न विद्यते ॥ १८१ ॥ न पादपाणिचपलो न नेत्र चपलो द्विजः ॥ न स्याद्वाक्चपलश्चैव न परद्रोहकर्मधीः ॥ १८२ ॥ येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः ॥ तेन यायात्सतां मार्ग तेन गच्छन्न रिष्यते ॥ १८३ ॥ ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमातुलातिथिसंश्रितैः ॥ बालवृद्धातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवैः ॥ १८४ ॥ मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया ॥ दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत् ॥ १८५ ॥ एतैर्विवादं सन्त्यज्य सर्वलोकाञ्जयेद् गृही ॥ तस्मादेतैरधि क्षिप्तः सहेतासञ्ज्वरं सदा ॥ १८६ ॥ प्रतिग्रहणसमर्थोऽपि प्रसंगं तत्र वर्जयेत् ॥ प्रतिग्रहेण विप्रस्य ब्राह्मं तेजो विनश्यति ॥ १८७॥ न च द्रव्यमविज्ञाय विधिं धर्म्यं प्रतिग्रहे ॥ प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्याद्वसीदन्नपि क्षुधा ॥ १८८॥ अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहकुरुर्द्विजः ॥ अम्भस्य संप्लवेनैव सह तेनैव मज्जति ॥ १८९ ॥ तस्मात्त्र विद्दान्गृह्णीयाद्यस्मात्तस्मात्प्रतिग्रहम् ॥ अल्पकेनाप्याविद्वांस्तु पंके गौरिव सीदति ॥ १९० ॥ प्रतिग्रहसमर्थोऽपि नादत्ते यः प्रतिग्रहम् ॥ ये लोका दानशीलानां स तानाप्नोति शाश्वतान ॥ १९१ ॥ गुरून्भृत्यांश्चोजिहीर्षुरर्चिष्यन्दैवतातिथि र्थीन् ॥ सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं ततः ॥ १९२ ॥ गुरुष्वभ्यवतीतेषु विना वर्तेंर्गृहे वसन् ॥ आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन्गृह्णीयात्साधुतः सदा ॥ १९३ ॥ धर्मध्वजोऽथ वा लुब्धश्छाद्मस्थो लोकदाम्भिकः ॥ बैडालव्रतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वाभिसंधकः ॥ १९४ ॥ अधोदृष्टिनैकृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः ॥ शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः ॥ १९५ ॥ ये बकव्रतिनो विप्रा ये च मार्जारलिङ्गिनः ॥ ते पतन्त्यन्धतामिस्रे सह पापेन कर्मणा ॥ १९६ ॥ न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् ॥ व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन्स्त्रीशूद्रदम्भनम् ॥ प्रेत्यह तादृशो विप्रो गृह्यते ब्रह्मवादिभिः ॥ १९७ ॥ छद्मना चरितं तच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति ॥ अलिङ्गी लिङ्गिवेशेन यो वृत्तिमुपजीवति ॥ १९८ ॥ स लिङ्गिनां हरत्येनस्तिर्यग्योनौ च जायते ॥ परकीयानपानेषु न स्नायाद्धि कदाचन ॥ निपानकर्त्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते ॥ १९९ ॥ यानं शय्या सनं वस्त्रं कूपोद्यानगृहाणि तु ॥ अदत्तान्युपभुञ्जानो ह्येनसः स्यात्तूरीयभाक् ॥२००॥ यमान्सेवेत सततं न नित्यं नियमान्बुधः ॥ यमान्संत्यज्य कुर्वाणो नियमान्केवलान्मजन् ॥२०१॥ शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः ॥ व्रतोपवासौ मौनं च स्नानं च नियमा दश ॥२०२ ॥

॥४०५॥

आनृशंस्यं क्षमा सत्यमहिंसा च दमः स्पृहा ॥ ध्यानं प्रसादो माधुर्य चार्जवं च यमा दश ॥२०३॥ नाश्रोत्रियतते यज्ञे ग्रामयाजिहुते तथा ॥ स्त्रिया क्लीबेन च हुते भुञ्जीयाद्ब्राह्मणः क्वचित् ॥२०४॥ यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात् ॥ २०५॥ आयुर्विप्रापवादेन दानं च परिकीर्तनात् ॥ धर्मं शनैः सञ्चिनुयाद्वल्मीकमिव मृत्तिकाः ॥ २०६ ॥ परलोकसहायार्थं परपीडां विवर्जयेत् ॥ उत्तमेरुत्तमैर्नित्यं सम्बन्धानाचरेत्सद्द ॥२०७॥ निहीनैः कुलमुत्कर्षमथमानश्चोत्सृजेत् ॥ एषोदकं मुङ्कफलमन्नमभ्युद्धृतं च यत् ॥ २०८ ॥ सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्मध्वथामभयदक्षिणाम् ॥ आहृत्याभ्युद्गतां भिक्षां गृह्णीयादप्रचोदिताम् ॥ अन्यत्र कुलटाषण्ढपतितेभ्यस्तेनविद्विषः ॥ २०९ ॥ शय्यां गृहास्तृणान्नञ्चानन्नापः पुष्पमगोर्दधि ॥ धाना मत्स्याः पयो मांसं शाकं चैव तु निर्णुदेत् ॥ २१० ॥ गौऽन्वय्यास्सन्तमत्मानमन्यथा सत्सु भाषते ॥ किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा ॥ २११ ॥ वाच्यर्था नियतास्सर्वे वाङ्‌मूला वाग्विनिस्सृताः ॥ तां तु यः स्तेनयेद्वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः ॥ ॥ २१२ ॥ सन्तानिकं यक्ष्यमाणमध्वगं सर्ववेदगम् ॥ गुर्वर्थं पितृमात्रर्थ स्वाध्यायार्थमथापिनः ॥ २१३ ॥ न चैतान्स्नातकान्वित्त्वाद्द्वा हणान्धर्मभैक्षुकान् ॥ निःस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्या विशेषतः ॥ २१४ ॥ एतेभ्यो हि द्विजाग्रेभ्यो देयमन्नं सदक्षिणम् ॥ इतरेभ्यो बहि र्वैद्यां कृतान्नं देयमुच्यते ॥ २१५ ॥ कृतदारोऽपराद्दारानभिगत्वा योऽधिगच्छति ॥ रतिमात्रं फलं तस्य द्रव्यदातुस्तु सन्ततिः ॥ २१६ ॥ यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये ॥ अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥ २१७ ॥ अतः स्वल्पीयसि द्रव्ये यः सोमं पिबति द्विजः ॥ स पीतसोमपूर्वोऽपि तस्य नार्भाति तत्फलम् ॥ २१८ ॥ सक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि ॥ मध्वापातो विषस्वादः स धर्मप्रतिरूपकः ॥ २१९ ॥ भृत्यानामुपरोधेन यः करोत्यौर्ध्वदैहिकम् ॥ तद्भवत्यसुखोदर्कं जीवतोऽस्य मृतस्य वा ॥ २२० ॥ न यज्ञार्थं द्विजः शूद्राद्भिक्षां लिप्सेत धर्मवित् ॥ यजमानो हि भिक्षित्वा चण्डालः प्रेत्य जायते ॥ २२१ ॥ यज्ञार्थमर्थं भिक्षित्वा यो न सर्वं प्रयच्छति ॥ स याति भासतां विप्रः काकतां वा शतं समाः ॥ २२२ ॥ देवस्वं ब्राह्मणस्वं च यो लोभात्रोपजीवति ॥ स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति ॥ २२३ ॥ इष्टिं वैश्वानरीं विप्रो निर्वपेद्द्बहुपर्यये ॥ कृतानां पशुसोमानां निष्कृत्यर्थमसम्भवे ॥ २२४ ॥ आपत्कल्पेन यो धर्मं कुरुतेऽनापदि द्विजः ॥ समाप्नोति फलं तस्य परत्रेति विचारितम् ॥ २२५ ॥ म्रसुः प्रथमक्ल्पस्य योऽनुकल्पेषु वर्तते ॥ भ्रमेण योगं नाप्नोति नरकं चैव गच्छति ॥ २२६ ॥ क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापद्मात्मनः ॥ धनेन वैश्यशूद्रौ तु जपहौमैर्द्विजातयः ॥ २२७ ॥