अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
द्वितीयोऽङ्कः ११७
राजा—सत्यमाकुलीभूतोऽस्मि ।
कृत्ययोर्भिन्नदेशत्वाद् द्वैधीभवति मे मनः ।
पुरः प्रतिहतं शैले स्रोतः स्रोतोवहो यथा ॥ १७ ॥
देवेन्द्रेण चाधः पातितः । ततः स नोर्ध्वं न चाधः, किन्तुः अन्तराल एवातिष्ठत् । एतत्कथोद्देशेन विदूषको दुष्यन्तमुपहसति-यत्त्वमपि तथैव गुरुजन-मुनिजनाज्ञयोः किमपि अकृत्वा अत्रैवं विचारयन्नेव तिष्ठ । न खलु राजधान्यां गच्छ न च तपोवनमुपव्रजेति भावः ।
राजा--विदूषकस्य परिहासं जानन् राजा, मित्र ! नायं परिहासावसर इत्याह--
सत्यमित्याद्यङ्गीकारे-सत्यं = इदं तथ्यम् यत् आकुलीभूतः-न आकुलः अनाकुलः अनाकुलः आकुलः सम्पद्यमानः आकुलीभूतः = व्याकुलः अस्मि = भवामि । आकुलीभूतोऽस्मीति यत् तत् सत्यमित्यर्थः ।
अन्वयः—पुरः शैले ( सति ) प्रतिहतं स्रोतोवहः स्रोतो यथा कृत्ययोः भिन्नदेशत्वात् मे मनः द्वैधी भवति ।
अथात्मनो मनसो व्याकुलत्वं स्पष्टयति राजा दुष्यन्तः--कृत्ययोरिति । पुरः = अग्रे ( शिलाः सन्ति यस्मिन्नित्यन्वर्थनामवति प्रतिहननसमर्थे ) शैले = पर्वते सति प्रतिहतम् = अवरोधं प्राप्तम्, निरुद्धप्रवाहं, स्रोतोवहः = नद्या स्रोतः = प्रवाहः जलवेगः यथा = इव मे = मम मनः = चित्तम् कृत्ययोः = कर्तव्ययोः भिन्नः = पृथक् देशः = स्थानं ययोः तयोः भावः तत्त्वं तस्मात् भिन्नदेशत्वात्-नानादेशस्थत्वात् द्वैधीभवति = मार्गद्वयगमनशीलं संशयाकुलं भवति, मातृकार्यं राजधान्यां मुनिकार्यं च तपोवने इत्येकदा तयोर्द्वयोरनुष्ठाना-सम्भवादित्याशयः ।
अयं भावः--यथा वेगेन प्रवहन् नदीप्रवाहः मार्गे शिलाखण्डरुद्धः द्विधा भूत्वा उभयोः
में देवता लोगों ने उसे घुसने नहीं दिया, इधर विश्वामित्रजी ने उसे भूमि पर गिरने नहीं दिया । फलतः वह न ऊपर स्वर्ग में जा सका न नीचे जमीन पर ही आ सका। बेचारा आकाश के बीच में ही आजतक उलटा होकर लटका रह गया । उसके मुख से जो लार गिरी थी उसी से कर्मनाशा नदी निकली है जिसके जल के स्पर्शमात्र से धर्म कर्म नष्ट हो जाते हैं । अतः उस नदी का जल अस्पृश्य माना गया है ।
त्रिशंकु के नामकरण के सम्बन्ध में पुराणों में कहा गया है कि इनमें तीन शङ्कु = पाप होने के कारण इनका नाम त्रिशङ्कु पड़ा था । इनके तीन पाप ये थे-इन्होंने अपने पिता को असन्तुष्ट कर दिया, जिससे उन्होंने राज्य से बाहर निकाल दिया था तथा इन्होंने गुरुवसिष्ठ की दुधार गौ का वध कर दिया। इसी प्रकार इन्हें गोमांस भक्षण का भी दोषी बताया गया है। इन्हीं तीनों पापों के कारण त्रिशंकु नाम से प्रसिद्ध थे।
राजा—सच-मुच मैं व्याकुल हो गया हूँ क्योंकि दोनों ही कार्य अवश्य कर्तव्य है, किसे करूँ, और किसे छोड़ूँ ।
जैसे सामने पर्वत की चट्टान आजाने पर उसके दोनों ओर नदी का प्रवाह दो भागों में बँट जाता है, वैसे ही इन दोनों कार्यों के भिन्न-भिन्न दिशाओं में होने के कारण प्रतिहत हो मेरा मन भी द्विविधा में पड़ गया है, इसे करूँ या उसे करूँ, इसी संशय में पड़ गया हूँ ॥ १७ ॥
विशेष—इस समय मेरे सामने वस्तुतः दो कर्त्तव्य उपस्थित हैं-राक्षसों से ऋषियों के यज्ञ
पाठा०—१. कृतोऽस्मि ।
११८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( विचिन्त्य ) सखे ! ^१त्वमम्बया पुत्र इति प्रतिगृहीतः । अतो भवानितः प्रतिनिवृत्य ^२तपस्विकार्यव्यग्रमानसं मामावेद्य तत्रभवतीनां पुत्रकृत्यमनुष्ठातुमर्हति । विदूषकः--ण खु मं रक्खोभीरूअं गणेसि [ न खलु मां रक्षोभीरुकं गणय ] । राजा--( सस्मितम् ) भो महाब्राह्मण ! कथमेतद् भवति सम्भाव्यते ?
पार्श्वयोः = शैलोमयपार्श्वभ्यां प्रवहति तथैव एकतो मुनिजनाभ्यर्थनं अन्यतो नगरात् मातुरादेश इति कर्तव्यकर्तव्य-निश्चयाभावात् मामकीनं मनः द्वैधीभवति ॥ १७ ॥
( विचिन्त्य = चिन्तितो राजा तत्कालस्फुरितया प्रतिभया कर्तव्यं निर्धार्य ) विदूषकमाह--सखे ! त्वमम्बया = मम मात्रा पुत्र इति = पुत्रत्वेन प्रतिगृहीतः = अङ्गीकृतोऽसि । अतः = अनेन कारणेन भवान् = त्वमितः = अस्मात् स्थानात् प्रतिनि Flat/निवृत्य = प्रत्यावृत्य तपस्विनां = तापसानां कार्यं = कृत्यं तत्र व्यग्रं = आकुलं मनः = चित्तं यस्य प्र तं तपस्विकार्यव्यग्रमानसं मां = इमं जनं दुष्यन्तम् आवेद्य = सूचयित्वा तत्रभवतीनां = आदरणीयाया अम्बायाः पुत्रस्य = सुतस्य कृत्यं विधानमिति पुत्रकृत्यं = सुतोचितं विधानम् पुत्रेण मया कर्तुमुचितकर्म अनुष्ठातुं = सम्पादयितुम् अर्हसि = योग्योऽसि ।
विदूषकः--न खलु मां = इमं जनं रक्षोभीरुकं = असुराद्द्रयभीतं गणय = जानीहि यद्यहं राजधानीमभिगमिष्यामि तदा भवान् मां राक्षसाद्भीतंत मन्येत। अतो यदि मां तथा न मनुते भवान् तदाहं गमिष्यामि अर्थात् भवन्नियोगेनैवाहं नगरं गच्छामि, न रक्षोभयेनेति भावः।
राजा--( सस्मितं-किञ्चिद्-हसित्वा ) भो महाब्राह्मण ! = हे ब्राह्मणश्रेष्ठ ! कथं = केन प्रकारेण, न केनापि प्रकारेण एतत् = इदं रक्षोभीरुत्वं भवति = त्वयि सम्भाव्यते = सम्भवति ? नैवेत्यर्थः । नाहं त्वां रक्षोभीरुकं सम्भावयामि, त्वमेव स्वमुखेन तत् प्रकाशयसीत्याकूतम् ।
अत्र महाब्राह्मणेति सम्बोधनमुपहासादेव प्रोक्तम् । महाब्राह्मणपदस्य 'पुण्यजनादि-' शब्दवद् विपरीतलक्षणया रूढ्या वा निन्दितब्राह्मणपरत्वात् । तदुक्तं--
'शङ्खे तैले तथा मांसे वैद्ये ज्योतिषके द्विजे । यात्रायामथ निद्रायां महच्छब्दो न दीयते ॥'
की रक्षा तथा माँ का व्रत पारण के दिन बुलावा है। अतः नदी के प्रवाह का पहाड़ से टकराकर दो भागों में विभक्त हो जाने की तरह मेरा मन भी दोनों जगह बँट गया है। अतः मैं संशयास्पद स्थिति में पड़ गया हूँ।
( कुछ सोचकर ) सखे माधव्य ! हमारी माताओं ने तुमको भी पुत्र की तरह मान रखा है। अतः तुम यहाँ से राजधानी जाकर माताओं को मेरे तापस कार्य में लगे रहने की सूचना दे देना और मेरी असमर्थता बताकर उनके पुत्रोचित कार्य का सम्पादन तुम्हीं कर देना ।
विशेष--इस व्रत का पारण पुत्र के हाथ से दिए हुए ग्रास से होता है, सो तुम ही हमारी ओर से उनके मुख में ग्रास देकर पारणा करा देना, क्योंकि तुम भी तो उनके माने हुए प्रिय पुत्र ही हो ।
विदूषक--हे मित्र ! तुम कहाँ मुझे राक्षसों के भय से डरकर भागा हुआ तो, नहीं समझ लोगे ?
राजा--( हँसकर ) हे महाब्राह्मण ! तुम्हारे जैसे वीर को डरकर भागा हुआ मैं कैसे समझ सकता हूँ। तुम तो बड़े वीर हो।
पाठा०--१. त्वमार्याभिः पुत्र इव गृहीतः । २. तपस्विकार्यव्यग्रतामस्माकं निवेद्य ।
द्वितीयोऽङ्कः १११९
विदूषकः--तेण हि राआणुअ विअ गच्छिदुं इच्छामि [ तेन राजानुज इव गन्तुमिच्छामि । ]
राजा--तपोवनोपरोधः परिहरणीय इति सर्वाननुयात्रिकांस्त्वयैव सह ^१प्रस्थापयामि ।
विदूषकः--तेन हि जुवराओ म्हि दाणि संवुत्तो [ तेन हि युवराजोऽस्मीदानीं संवृत्तः ] ।
राजा—( स्वागतम् ) चपलोऽयं वटुः । कदाचिदस्मत्प्रार्थनामन्तःपुरेभ्यः कथयेत् । भवतु एनमेवं वक्ष्ये । ( विदूषकं हस्ते गृहीत्वा, प्रकाशम् ) वयस्य, ऋषिगौरवादाश्रमं गच्छामि । न खलु सत्यमेव तापसकन्यकायां ममाभिलाषः । पश्य—
विदूषकः--तेन = तेन कारणेन राजानुज इव = राजकनिष्ठभ्रातेव गन्तुमिच्छामि = व्रजितुं वाञ्छामि सकलसैनिकादिपरिवारसहितं मां प्रेषयेति भावः ।
राजा--तपोवनोपरोधः सैनिकानां हस्तितुरगादीनां कोलाहलेन तपोवनशान्तिभङ्गः तपोवनबाधापरिहरणीयः = दूरीकरणीयः इति = हेतोः सर्वान् = सकलान् अनुयात्रिकान्= सहागतान् सैनिकान् त्वया = भवता माधव्येन एव सह = साकं प्रस्थापयामि = विसर्जयामि । तेन तव राजभ्रातृवद् गमनाभिलाषस्य साफल्यं सम्भवत्येवेत्याशयः ।
विदूषकः--तेन = कारणेन हि = निश्चयेन इदानीम् = अधुना युवराजः = संवृत्तः = जातः अस्मि = भवामि ।
राजा--अथ राजा दुष्यन्तो विदूषकस्य प्रस्थाने कश्चिद् दोषमाशङ्क्य ( स्वगतं = निजमनसि ) चिन्तयन्ति-चपलः = अनवस्थितः, वाच्यावाच्यविचाररहितः इति यावत् अयं = एषः वटुः = ब्राह्मणकुमारः कदाचित् = कदापि अस्मत्प्रार्थनां= मदभिलाषं मृगया-वृत्तान्तप्रसङ्गेन शकुन्तलावृत्तान्तमपि अन्तःपुरेभ्यः = अन्तःपुरिकाभ्यः सुन्दरीभ्यां = महादेव्यै च कथयेत् = वदेदिति सम्भावयामि एवं सति दाक्षिण्यभङ्गः स्यादिति भावः । तत्परिहारं विमृशन्नाह—भवतु = अस्तु उपायजातः, एवं चपलं विदूषकमेवं = इत्थं वक्ष्ये = वदिष्यामि । ( विदूषकं = माधव्यं हस्ते गृहीत्वा = तस्य करं स्वकरेण गृहीत्वा = अनेनात्मनः सख्यं व्यञ्जयन् मनसि किञ्चिद् विभाव्य रहस्यनिर्भेदं निराचिकीर्षया
विदूषक—तो मै राजा के छोटे भाई की तरह शान से ( खूब ठाट बाट से ) राजधानी में जाना चाहता हूँ ।
राजा—ठीक है, मैं अपने साथ के सभी सैनिक और दरबारियों को तपोवन में विघ्न न हो इसलिए तुम्हारे साथ ही राजधानी को भेज देना चाहता हूँ । अतः इनके साथ तुम खूब ठाट बाट से मेरे भाई की तरह ही जा सकते हो ।
विदूषक—तब तो मैं इस समय युवराज ही हो गया ।
राजा—(मन ही मन) यह ब्राह्मण बालक तो बड़ा ही चञ्चल स्वभाव का है, कहीं शकुन्तला वाली बात महल की रानियों से तथा माताओं से जाकर न कह दे । अच्छा, इससे ऐसा कहता हूँ । ( विदूषक का हाथ पकड़कर, प्रगट में ) मित्र माधव्य ! मैं तो ऋषियों के कार्य की गुरुता को देखकर ही आश्रम में जा रहा हूँ । सचमुच किसी तापस कन्या में मेरा मन नहीं लगा है क्योंकि देखो—
^१ पाठ०—१. प्रेषयामि ।
१२०
अभिज्ञानशाकुन्तलम्
क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो १मृगशावैः सममेधितो जनः ।
परिहासविजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः ॥ १८ ॥
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )
इति द्वितीयोऽङ्कः ।
तमावर्जयति प्रकाशम् = स्पष्टम् ) वयस्य = मित्र ! ऋषिगौरवात् = मुनीनां समादरात् आश्रमं = तपोवनं गच्छामि = यामि । न खलु = नैव, निश्चयेन सत्यं = वास्तविकं तथ्यमेवं तापसकन्यायां = कण्वकुमार्यां शकुन्तलायां मम = अस्य जनस्य नागरस्य चक्रवर्तिनः = विदग्धस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य अभिलाषः = प्रेमास्ति । पूर्वं तु सर्वं मया केवलमुपहासेनैव प्रोक्तमिति भावः । पश्य = त्वमवलोकय, विचारय ।
अन्वयः—वयं क्व परोक्षमन्मथः मृगशावैः समम् एधितः जनः क्व । सखे ! परिहास-विजल्पितं वचः परमार्थेन न गृह्यताम् ।
शकुन्तलाविषयकमनुरागं प्रच्छादयन् तस्याः स्वाभिलाषानर्हत्वं च समर्थयन् राजा दुष्यन्तो विदूषकं ब्रूते—क्व वयमिति । वयं अनेकराजोपचाराभ्यस्ता नानाविदग्धोकुशला नागरा महाकुलीना सम्राट्पदे स्थिताश्च क्व = कुत्र परोक्षमन्मथः = मनो मथ्नातीति मन्मथः = कामः सोऽपि परोक्षः = अप्रत्यक्षे । यस्य स परोक्षमन्मथः = अज्ञातकामकथः मृगाणां शावैः मृगशावैः = हरिणशिशुभिः = समं = सह एधितः = वर्द्धितः पालितः जनः = शकुन्तलारूपः क्व अनयोर्महदन्तरमेतत् । अतो नास्माकमीदृशे तापसबालिकारूपेऽनुचिते कर्मणि कथमपि प्रवृत्तिः सम्भाव्यते ।
सखे ! = मित्र ! परिहासेन = उपहासेन विजल्पितं = पूर्वं कथितं वचः = वाक्यं परमार्थेन = तत्त्वतः सत्यमेतदिति न गृह्यताम् = नैव त्वया मन्यताम् । शकुन्तलानुरागकथावर्णनादिकं सर्वं वचो मत्कृतं काल्पनिकं परिहासोक्तमेव, न याथार्थ्यमित्यवगन्तव्यमित्याशयः ।
अयं भावः मित्र माधव्य ! शकुन्तलानुरागादिविषयक-यद्वचनं मया प्राक्कथितं तत्सर्वं परिहासोक्तमेव ज्ञेयम् । त्वमेव तावद् विचारय अनेककलाकुशलानामवरोधजनानां भोक्तारः रसिकावतंसाः वयं राजानः कुत्र ? जन्मकालत एव जनकजननीभ्यां वने परित्यक्ता कण्वेन महर्षिणा धर्मबुद्ध्या स्वकुटीरभानीय स्वाश्रमस्थैः मृगाबालकैः साकं संवर्द्धिता आरण्यवृत्तिः कामकलानभिज्ञा च कुत्र तस्मादेतत् मदुक्तं सर्वमेव काल्पनिकं न वास्तव-मिति मन्तव्यम् ॥ १८ ॥
( इति = एवमालप्य सर्वे = सकलाः निष्क्रान्ताः = रङ्गमञ्चाद् बहिर्गताः )
कहाँ तो हम वैदग्ध्य प्रिय नागरिक और कहाँ मृग शावकों के साथ पली हुई भोली-भाली तपस्वियों की कन्यायें । भला, हमारा इनसे मेल कैसा, इसलिए हे मित्र ! हमने तो हँसी-परिहास में ही तुमसे शकुन्तला के बारे में यों ही गढ़कर बातें कह दी थीं। उन्हें तुम सच्ची न समझ लेना । यह तो केवल एक विनोद = हँसी-मजाक ही था। इसमें सच्चाई कुछ भी नहीं है ॥ १८ ॥
( सब बाहर निकल जाते हैं )
॥ द्वितीय अङ्क समाप्त ॥
पाठा०—१. मृगशावैः सह वर्धितो जनः । २. विकल्पितं ।
तृतीयोऽङ्कः (गान्धर्वविवाह)
तृतीयोऽङ्कः
अथ विष्कम्भकः
( ततः प्रविशति कुशानादाय यजमानशिष्यः )
शिष्यः— ( विचिन्त्य, सविस्मयम् ) अहो महानुभावः पार्थिवो दुष्यन्तः। प्रविष्टमात्र एव तत्रभवति सारथिद्वितीये राजनि निरुपद्रवाणि नः कर्माणि प्रवृत्तानि भवन्ति।
का कथा बाणसंधाने ज्याशब्देनैव दूरतः।
हुंकारेणेव धनुषः स हि ^१विघ्नानपोहति ॥ १ ॥
अथास्मिन् तृतीयेऽङ्के प्राक् शिष्यस्य ततो राज्ञः तदनन्तरं च सखीजनसहितायाः शकुन्तलाया गौतम्याश्च प्रवेशं कथयितुं महाकविः कालिदासः वस्तुसंघटनाय विष्कम्भकनामकमर्थोपक्षेपकमाचरन् सकुशहस्तमुनिशिष्यप्रवेशमाह— तत इति।
( तत = तदनन्तरं यजमानस्य = यज्ञकर्तुः गुरोः शिष्यः तच्छात्रः कुशान् = दर्भान् आदाय—गृहीत्वा प्रविशति = रङ्गमञ्चे दृश्यते ) ।
शिष्यः— ( विचिन्त्य = विचारमभितीय विस्मयेन सहितं सविस्मयं = साश्चर्यम् ) गुरोराज्ञया ब्रह्मकर्मोपयुक्तान् कुशान् आदाय यज्ञशालां गच्छन् शिष्यः मध्येमार्गं राज्ञो दुष्यन्तस्य महान्तं प्रभावं विचिन्त्य साश्चर्यं स्वगतमाह— अहो = आश्चर्यं महान् = विशालः अनुभावः = प्रभावो यस्य स महानुभावः = महाप्रभावः पार्थिवः = भूपतिः दुष्यन्तः। प्रविष्टमात्रे = प्रविश्यान्तरागते समागतवति एव सारथिद्वितीये = सूतमात्रपरिजने तत्रभवति = श्रीमति राजनि = नृपे निर्गतानि = दूरीभूता उपद्रवाः = विघ्नाः येषां तानि निरुपद्रवाणि नः = अस्माकं कर्माणि = यज्ञादिकृत्यानि = प्रवृत्तानि = आरब्धानि निष्पन्नानि भवन्ति। राज्ञः प्रभावातिशयात् निर्विघ्नानि सर्वाणि कृत्यानीति भावः। एतेन राज्ञ आगमनेन मुनिजनयज्ञपरिपन्थिरक्षो विद्रावणानन्तरं निर्विघ्नं यज्ञकर्मसमाप्तिः प्रदर्शिता।
अन्वयः—बाणसन्धाने का कथा, स हि धनुषो हुङ्कारेणेव ज्याशब्देन दूरत एव विघ्नान् अपोहति।
राज्ञो दुष्यन्तस्य महाप्रभावं वर्णयन् यजमानशिष्यो ब्रूते—का कथेति। बाणसन्धाने = धनुषा बाणस्य योजने का कथा = किमुच्यताम्, शरसन्धानस्य प्रसङ्ग एव नापेक्ष्यते, स = राजा दुष्यन्तो हि = निश्चयेन धनुषः = चापस्य हुङ्कारेण—निग्रहसूचकेन हुमिति शब्दोच्चारणमात्रेण ज्याशब्देन = ज्यायाः = मौर्व्या=शब्देन = टणत्काररूपेण ध्वनिता दूरत एव दूरस्थितान् एव विघ्नान् = यज्ञविघ्नकारिकृतान् उपद्रवान् अपोहति = निरस्यति दूरी
( कुशों को लिये हुए ऋषि के शिष्यों का प्रवेश )
शिष्य— ( आश्चर्यपूर्वक, कुछ सोचकर ) अहो, महाराज दुष्यन्त तो बड़ा ही प्रतापी है, क्योंकि सारथि के साथ इनके आश्रम में प्रवेश करते ही इष्टि और यज्ञ आदि सभी कार्य निर्विघ्न सम्पन्न हो गये, ठीक ही है—
बाण के सन्धान की तो बात ही क्या है ? केवल इनके धनुष के टंकार मात्र से ही इन्होंने राक्षस आदि समस्त विघ्नों को दूर कर दिया ॥ १ ॥
पाठ०—१. विघ्नान्व्यपोहति।
| १२२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
यावदिमान्वेदि संस्तरणार्थं दर्भानृत्विग्भ्य ^१उपनयामि । (परिक्रम्यावलोक्य च आकाशे) प्रियम्वदे कस्येदमुशीरानुलेपनं मृणालवन्ति च नलिनीपत्राणि नीयन्ते । (आकर्ण्य) किं ब्रवीषि । आतपलङ्घनाद्बलवदस्वस्था शकुन्तला तस्याः शरीरनिर्वापणायेति । तर्हि त्वरितं गम्यताम् । यत्नादुपचर्यताम् । सखि सा खलु तत्र भगवतः कण्वस्य कुलपतेरुच्छ्वसितम् । अहमपि तावद्वैतानिकं शान्त्युदकमस्यै गौतमीहस्ते विसर्जयिष्यामि । (इति निष्क्रान्तः)
करोति । एवं च राज्ञा दुष्यन्तेनानायासं सर्वे विघ्ननिरस्ताः, इष्टिश्च निर्विघ्नतया समाप्तेति भावः । अहो राज्ञो दुष्यन्तस्य प्रभावातिशयं यस्मिन् प्रविष्टेऽनायासेन एवं सर्वं कार्यं सम्पन्नम् । अत्र समासोक्तिर्गर्भा उत्प्रेक्षाकाव्यलिङ्गं चालङ्कारौ छन्दश्चानुष्टुवेव ॥१॥
प्रस्तुतं स्वकृत्यमनुसन्धायाह—यावदिति । 'यावत् = प्रथमं एतान् = मद्हस्तगतान् वेद्यां संस्तरणं=प्रसारणमर्थः=प्रयोजनं यस्य तत् वेदिंसस्तरणार्थं कुशखण्डिकार्थं वेदिकाप्रसारणप्रयोजनं दर्भान् = कुशान् ऋत्विग्भ्यः याजकेभ्यः उपनयामि = उपहारमिं समर्पयामि (परिक्रम्य = प्रदक्षिणं कृत्वा अवलोक्य = दृष्ट्वा च, आकाशे = निरवकाशे) रङ्गभूमी प्रियम्वदामदृष्ट्वापि प्रियम्वदे ! कस्य = कस्य जनस्य उपभोगाय इदम् = एतत् उशीरकल्पितमनुलेपनं उशीरानुलेपनं = वीरणमूलकमङ्गानुलेपनं मृणालवन्ति=मृणालनालसहितानि नलिनीपत्राणि = कमलिनीदलानि नीयन्ते = उपह्रियन्ते । (आकर्ण्य = आकर्णनमभानीय) आकर्णनाभिनयस्तु पार्श्वानतेन शिरसा स्तब्धेन नेत्रेण च भवति । यथोक्तम्—
'पार्श्वस्याभिमुखं यत्तु तत्पार्श्वानितमुच्यते ।
प्रयोज्यमाकर्णनादौ पार्श्वस्थस्यावलोकने ॥
यत्तु स्यान्निश्चयपुटं स्तब्धनेत्रं प्रचक्षते ।'
किं ब्रवीषि=किं कथयसि किमेवमभिदधासि आतपलङ्घनात् = ग्रीष्मप्राप्तेः बलवत् = नितराम् अवस्था = न स्वस्था, प्रकृतिस्था शकुन्तला तस्याः = शकुन्तलायाः शरीरनिर्वापणाय = शरीरस्य = देहस्य निर्वापणाय = सन्तापशान्त्यै शरीरसन्तापशमनाय इति=एवं त्वं वदसि तर्हि = तदा त्वरितं = शीघ्रम् गम्यताम् = व्रज्यताम् । यत्नादुपचर्यताम्=सावहितं चिकित्स्यताम् । सखि-आलि प्रियम्वदे ! सा = शकुन्तला तत्र भगवतः =श्रीमतः कुलपतेः = कण्वस्य = कण्वमहर्षेः उच्छ्वसितम्=जीवनम् । अहं = अयमपि जनः तावत् = प्रथमं वितानस्य = यज्ञस्येदं वैतानिकं = यज्ञसम्बद्धं शान्त्यर्थमुदकं जलमिति शान्त्युदकम्
अच्छा, तबतक मैं वेदी संस्कार विशेष = कुशखण्डिका के निमित्त इन कुशाओं को होताओं को जाकर दे दूँ (कुछ दूर चलकर सामने आकाश की ओर देख) अरी, प्रियम्वदे ! यह खश का अनुलेपन = अङ्गराज तथा मृणालतन्तु से युक्त कमलिनी के पत्ते किसके लिए ले जा रही हो ? (कान में हाथ लगाकर) कह रही हो कि धूप में चलने से शकुन्तला अत्यधिक अस्वस्थ हो गई हैं। उसके शरीर की दाह दूर करने के निमित्त ही ये शीतल उपचार को सामग्री ले जा रही हूँ । अच्छा, प्रियम्वदे ! देखो, शकुन्तला का बड़े उपाय से उपचार करना आवश्यक है, क्योंकि वह हमारे कुलपति महर्षि कण्व के प्राण के समान प्रिय है । तथा मैं भी इसके अभिषेक के लिए गौतमी के द्वारा यज्ञ का आमन्त्रित शान्ति जल भेज रहा हूँ (निकल जाता है) ।
पाठा०—१. उपहरामि ।
तृतीयोऽङ्कः १२३
[ इति विष्कम्भकः । ]
अभिमन्त्रितं रक्षाजलम् अस्यै=शकुन्तलायै गौतमीहस्ते=गौतम्याः करे विसर्जंयिष्यामि = प्रेषयिष्यामि ( इति = एवं कथयित्वा निष्क्रान्तः = निर्गतः ) । ( इति = समाप्तः विष्कम्भकः )
तृतीयाङ्कादारभ्य एतत्पर्यन्तो भूत-भविष्यदंशसूचकः कथ्यमानो विष्कम्भकः अयं चार्थापक्षेपको भवति । तदुक्तं साहित्यदर्पणे—
'अर्थोपक्षेपकाः पञ्च विष्कम्भकप्रवेशकौ । चूलिकाङ्कावतारोऽथ स्यादाङ्कमुखमित्यपि ॥'
तत्र विष्कम्भकलक्षणं यथा—
वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ आदावङ्कस्य दर्शितः ॥'
प्रकृते च अनेन राज्ञो दुष्यन्तस्याश्रमोपस्थितिः, ऋषीणां यज्ञकार्यनिर्वहणञ्च भूतोऽर्थः, शकुन्तलाविरहावस्थावर्णनं शीतलोपचारादिकं गौतमीसमागमश्च भविष्यदर्थः सूचितः । स चायं विष्कम्भको मध्यमपात्रप्रयोजितवाच्छुद्धविष्कम्भकः । तदुक्तं—
'मध्यमेन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां संप्रयोजितः । शुद्धः स्यात् स तु संकीर्णो नीचमध्यमकल्पितः ॥'
संस्कृतभाषिपात्रप्रयोजितः शुद्धो विष्कम्भकः, संस्कृतप्राकृतभाषिपात्रप्रयोजितस्तु सङ्कीर्णो विष्कम्भकः ।
अपि चान्यत्र तल्लक्षणमेवमुक्तमस्ति—
'तत्र विष्कम्भको भूतमाविवस्त्वंशसूचकः । अमुख्यपात्ररचितः संक्षेपैकप्रयोजनः ॥' 'द्विधा स शुद्धो मिश्रश्च मिथः स्यान्नीचमध्यमैः । शुद्धः केवलमद्योऽयमनेकानेककृतो द्विधा ॥' विष्कम्भकोऽयमेकमध्यमपात्रप्रयुक्तत्वात् शुद्ध एवास्ति ।
[ विष्कम्भक समाप्त । ]
विशेष—अङ्कों में रङ्गमञ्च पर साक्षात् नहीं देखने में योग्य किन्तु आवश्यक भूत, भविष्य की बातों की संक्षिप्त सूचना देने को विष्कम्भक कहते हैं। जैसे—
'वृत्त-वर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ आदावङ्कस्य दर्शितः ॥'
इस विष्कम्भक के द्वारा भूत-भविष्य दोनों कथाओं का संकेत किया गया है जैसे तृतीय अङ्क के आरम्भ में राजा दुष्यन्त के द्वारा राक्षसों से मुनियज्ञ की रक्षा तथा तदनन्तर शकुन्तला का विरहावस्था का वर्णन है।
यहाँ सार्वभौम सत्ता सम्पन्न नरेश राजा दुष्यन्त का गौरव गाथा है कि उनका प्रताप इतना गौरवशाली है कि यहां उनके आते ही सब विघ्न दूर हो गये, धनुष पर बाण रखने की आवश्यकता ही नहीं पड़ी ।
यज्ञ करने के निमित्त साफ-सुथरा की गई जमीन को वेदी कहते हैं, उसकी सुरक्षा के निमित्त उसके चारों तरफ कुछ बिछा कर जो यज्ञीय कर्म करते हैं उसे कुशकण्डिका कहते हैं। कुश-कण्डिका भी यह रक्षा का एक शास्त्रीय उपाय है।
नाटकों में किसी पात्र के न होने पर भी 'क्या करते हो', यह कहकर बिना सुने हुए भी सुनने का अभिनय कर उसे उद्धृत करना धनञ्जयकृत दशरूपक ग्रन्थ में आकाशभाषित कहा गया है—
'किं ब्रवीष्येवमित्यादि बिना पात्रं ब्रवीति तत् । श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत् स्यादाकाशभाषितम् ॥'
किसी नायक के विरह से सन्तप्त विरहिणी नायिका के सन्ताप को शान्त करने के लिए खश तथा नालसहित कमल के पत्तों का उपयोग किया जाता है। खश का लेप प्रायः स्तनों पर किया
१२४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( ततः प्रविशति कामयमानावस्थो राजा )
राजा— ( निःश्वस्य )
जाने तपसो वीर्यं सा बाला परवतीति मे विदितम् । अलमस्मि ततो हृदयं तथापि नेदं निवर्तयितुम् ॥ २ ॥
अथ मिथः प्ररूढरागयोः शकुन्तलादुष्यन्तयोः समदनावस्थावर्णनेन विप्रलम्भशृङ्गारं प्रदर्शयिष्यन् कविकालिदासः पूर्वसूचितस्य नायकस्य प्रवेशमाह—तत इति ।
( ततः=शिष्यः निर्गमनान्तरं कामयमानावस्थः–कामयमानस्य = कामिनः, विरहिणः अवस्था = दशा इवावस्था यस्य स कामयमानावस्थः विरहव्याकुलो राजा दुष्यन्तः प्रविशति = रङ्गभूमौ आविर्भवति ) ।
राजा— ( निःश्वस्य = दीर्घं निःश्वासम् उत्सृज्य ) ।
ससैनिकं विदूषकं राजधानीं संप्रेष्य मुनियज्ञविघ्नाश्च निवार्य मुनिभिः विश्रामार्थमादिष्टो राजा दुष्यन्तः रहसि शकुन्तलामेवानुध्यायन् मदनज्वालावलीढहृदयः प्रियाप्राप्त्युपायं विमृशन्नपि नाधिगच्छन् सोत्कण्ठमाह—जाने इति ।
अन्वयः— ( अहम् ) तपसो वीर्यं जाने, सा बाला परवती ( अस्ति ) इति मे विदितं तथापि इदं हृदयं ततो निवर्तयितुं न अलमस्मि ।
अनुयात्रिकैः सार्द्धं विदूषकं स्वराजधान्यां संप्रेष्य मुनिजनकार्यं च सम्पाद्य तै विश्रामाद्यर्थमादिष्टो रहसि स्थितो राजा दुष्यन्तः सोत्कण्ठं शकुन्तलामेवानुध्यायन् तद्विषये विमृशति—जाने तपसो वीर्यमिति । अहं = दुष्यन्तः तपसः = तपश्चरणस्य वीर्यं = प्रभावं जाने = बलाद् यदि शकुन्तलां हरामि तदा नूनं कण्वशापापहतो भवेयमिति वेद्मि सा = अनुभूतकटाक्षमन्दस्मिता मय्यनुरागिणी बाला = षोडशवार्षिकी शकुन्तला परवती पराधीना गुरुजनपरतन्त्रा । इति = एवं मे = मम विदितम् = ज्ञातम् । स्वयं मय्यनु-रक्ताऽपि सा ऋषिाशापभयेन बलादपि हर्तुं न शक्यते, अप्रगल्भत्वाद् गुरुजनपरतन्त्रत्वाच्च सा स्वयमागमिष्यतीत्यपि न सम्भवति । एवं चेत्तर्हि तत्कथैव त्याज्येत्याह—अलमिति । तथापि = तदपि इद हृदयं = स्वकीयं मनः ततः = शकुन्तलातो निवर्तयितुं = अपसारयितुं परावर्तयितुं दूरीकर्तुं न अलं = समर्थः अस्मि = न शक्नोमि ।
अर्थ भावः— यदि प्रभुशक्तिसम्पन्नोऽहं शकुन्तलां बलादपहरामि तर्हि निग्रहानुग्रह-समर्थाः तपस्विनः कदाचित् मां शापेन दहेयुः । मय्यनुरागिणी अपि सा शकुन्तला गुरुजन-
जाता है तथा कमल के भीगे पत्तों की चादर की तरह बिछा दिया जाता है एवं उससे हवा भी की जाती है ।
( इसके बाद विरही जैसी अवस्था में राजा दुष्यन्त का रंगमंच पर प्रवेश )
राजा— ( आह भरकर )
मैं मुनियों की तपस्या का प्रभाव खूब जानता हूँ ( वे शाप देकर परिवार सहित भस्म करने की शक्ति रखते हैं ) और यह बाला शकुन्तला कण्व के पराधीन है ( उनकी आज्ञावर्तिनी है ) यह भी जानता हूँ । अतः कण्व की आज्ञा के बिना इसके साथ किसी प्रकार का सम्बन्ध करना विपत्ति से खाली नहीं है । पर क्या करूँ ? मेरा मन तो उसकी ओर उसी प्रकार नहीं हट रहा है जैसे नीची भूमि से ऊपर की ओर जल ॥ २ ॥
विशेष— 'तपो हि दुरतिक्रमः' के अनुसार तप की शक्ति सबसे प्रबल मानी जाती है । इसलिए राजा दुष्यन्त सोच रहे हैं कि शकुन्तला को बलात्कार से अपने पास रख लेने पर महर्षि कण्व
तृतीयोऽङ्कः १२५
( मदनबाधां निरूप्य ) भगवन् कुसुमायुध, त्वया चन्द्रमसा च विश्वसनीयाभ्या- मतिसंधीयते कामिजनसार्थः । कुतः—
तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दो-
र्द्वयमिदमयथार्थं दृश्यते मद्विधेषु ।
विसृजति हिमगर्भैरग्निमिन्दुर्मयूखै-
स्त्वमपि कुसुमबाणान् वज्रसारीकरोषि ॥ ३ ॥
पराधीनत्वान्न स्वयं मामुपस्थातु शक्नोति । अत्राप्रस्तुतप्रशंसा-विशेषोक्तिः अतिशयो- क्तिश्चालङ्काराः वृत्तं चार्या ॥ २ ॥
अथ विप्रलम्भपरिपोषाय राज्ञो दशां वर्णयन्नाह—मदनबाधामिति । ( मदनस्य = कामस्य बाधां = पीडां निरूप्य = नाटयित्वा ) उन्मादवशात् मदनं पुरोऽवस्थितं सम्भावयन् सबहुमानमुपालभमानो राजा प्राह—भगवन् कुसुमायुध ! = श्रीमन् कामदेव ! त्वया = कामेन चन्द्रमसा = शशिना च विश्वसनीयाभ्यां = विश्वस्ताभ्याम्, सौम्यत्वात्-आह्लाद-जनकत्वाच्च विश्वासयोग्याभ्यां कामिजनसार्थः = सर्वकामुकजनसमूहः अतिसन्धीयते = प्रतार्यते । न त्वहमेव अपितु सर्वेऽपि कामिनः त्वया चन्द्रमसा च सम्भूये त्वमेव वञ्च्यन्ते । तस्माद् युवां प्रसिद्धौ प्रतारकौ इति भावः । कुतः = यतः ।
मदनचन्द्रमसोः कामिजनातिसन्धातृत्वं समर्थयन्नाह —तवेति ।
**अन्वयः—**तव कुसुमशरत्वं, इन्दोः शीतरश्मित्वं, इदं द्वयं मद्विधेषु अयथार्थं दृश्यते । इन्दुः हिमगर्भैः मयूखैः अग्निं विसृजति त्वं कुसुमबाणान् अपि वज्रसारी करोषि ।
शकुन्तलाविरहेण सातिशयं क्लिश्यन् सोन्माद इव शिथिलविवेको राजा दुष्यन्तः कामं चन्द्रं चोपालभते—तवेति । तव = भवतः, कुसुमायुधस्य, मदनस्य कुसुमशरत्वं- कुसुमः = पुष्पं शरः = बाणो यस्या स तस्य कुसुमशरस्य भावः कुसुमशरत्वं = पुष्पात्मक-बाणत्वं इन्दयति = आह्लादयतीन्दुः तस्य इन्दोः = आह्लादनस्वभावस्य चन्द्रमसः शीतरश्मित्वं = शीताः = हिमाः रश्मयः = किरणा यस्य स शीतरश्मिः तस्य भावः तत्त्वं शीतरश्मित्वं = शैत्यकारित्वेन तापस्यापनोदनकिरणवत्त्वम्, इदं द्वयम् = एतत् पूर्वोक्तम्
शायद नाराज होकर मेरा अनिष्ट कर देंगे । क्योंकि मेरे सैन्यबल की अपेक्षा उनमें तपोबल प्रवल है और उनके अधीन रहने के कारण शकुन्तला स्वयं मेरे पास आ नहीं सकती । दूसरी बात यह है कि मेरा मन शकुन्तला के पास चला गया है और वहीं उसमें इतना लीन हो गया है, कितना भी मैं चाहता हूँ कि पुनः मेरे पास लौट आये पर वह वहां से आना नहीं चाहता ।
( काम बाधा का अभिनय करके ) मन को मन्थन करने वाले भगवान् कामदेव ! जब आप कुसुमायुध हैं, तब आपका यह तीखापन कैसे ? पुष्प के बाणों को चलाकर भी आप कामीजनों को इतनी भीषण व्यथा कैसे पहुँचाते हैं ? आप और शीतल ( कुछ स्मरण करके ) ओह ! ठीक रश्मि चन्द्रमा भी है । विश्वसनीय होकर भी आप और चन्द्रमा दोनों कामीजनों को धोखा देते हो, क्योंकि-
आपका नाम कुसुमायुध और चन्द्रमा का नाम शीतरश्मि है, किन्तु आपलोगों के ये दोनों नाम हमारे जैसे विरही लोगों के लिए अन्वर्थ नहीं हैं, क्योंकि चन्द्रमा तो अपनी किरणों से हिमगर्भ अग्नि, बरसाता है और आप भी नाम से कुसुमायुध होकर वज्र से भी कठोर तीखे बाण विरहियों पर बरसाते हो । अतः आपके तथा चन्द्रमा के मीठे-मीठे नामों को सुनकर विश्वास में विरही लोग धोखा खा जाते हैं ॥ ३ ॥
**विशेष—**कामदेव का नाम कुसुमायुध है और चन्द्रमा की किरणें शीतल हैं अतः वे शीत-
१२६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( सखेदं परिक्रम्य ) क्व नु खलु संस्थिते कर्मणि निरस्तविघ्नैः सदस्यैरनुज्ञातः श्रमक्लान्तमात्मानम् विनोदयामि। ( निःश्वस्य ) किं नु खलु मे प्रिया दर्शनादृते शरणमन्यत्। यावदेनामन्विष्यामि। ( सूर्यमवलोक्य ) इमामुग्रातपवेलां प्रायेण लतावलयवत्सु मालिनीतीरेषु ससखीजना शकुन्तला गमयति। तत्रैव तावद् गच्छामि। ( परिक्रम्य संस्पर्शं रूपयित्वा ) अहो प्रवातसुभगोऽयमुद्देशः।
उभयमपि तव कुसुमशरत्वमिन्दोः शीतरश्मित्वं च मद्विधेषु = मत्सदृशावस्थेषु विरहिषु अयथार्थं—विपरीतार्थं दृश्यते = अनुभूयते। इन्दुः = चन्द्रमाः हिमं = तुहिनं गर्भे = मध्ये येषां ते तैः हिमागर्भेः = तुषारमध्यैः मयूखैः = किरणैः अग्नि = सर्वाङ्गीणताप-जनकं वह्निं विसृजति = किरति त्वं = कुसुमबाण इति व्यपदिष्टः कामः कुसुमबाणान् = कुसुमात्मकत्वेन सौम्यान् = आह्लादकान् स्वीयशरान् अपि वज्रसारीकरोषि वज्रस्य = कुलिशस्य सार इव सारो बलं येषां यद्वा अवज्रसान् वज्रसान् करोषीति वज्रसारी करोषि अथवा वज्रवत् = कुलिशवत् सारीकरोषि दृढीकरोषि। वज्रस्येव कुसुमेषु काठिन्यमाधाय तैः सारभूतैः कामिनः प्रहरसीत्यहो ते वञ्चनचातुरीत्यर्थः।
अर्थ भावः— भगवन् कुसुमायुध ! मुधैव त्वं पुष्पबाण उच्यते किञ्च चन्द्रोऽप्यसौ वृथैव शीतरश्मिर्निगद्यते। युवयोः कुसुमशरत्व-शीतरश्मित्वे द्वे अपि मादृशेषु विरहिषु जनेषु बाढं विपरीतार्थे एव प्रतीयेते। यद्यसौ चन्द्रमा शीतरश्मिः तर्हि कथं स्वकिरणैरनलमभि-वर्षति ? एवमेव भगवन् कामदेव ! त्वमपि बहिर्दृष्ट्या कुसुमाकारानपि स्वीयान् शरान् कुलिशवत्तीक्ष्णान् मर्मंच्छिदश्च कुरुषे। अत्र काव्यालिङ्गरूपक-विरोधाभास-परिणामोपमा छेकानुप्रासा अलङ्काराः मालिनीछन्दश्च ॥ ३ ॥
( सखेदं = खेदसहितं परिक्रम्य किञ्चिच्चलित्वा ) मदनक्लेशं सोढुमसमर्थः स्वचित्त-विनोदो चिन्तयन्नाह—क्व = कुत्र कस्मिन् देशे उपविश्य नु खलु = वितर्के संस्थिते = समाप्ते कर्मणि = कार्ये निरस्तविघ्नैः सदस्यैः = यज्ञसभाया ऋत्विग्भिः अनुज्ञातः अनुमतः श्रमक्लान्तं = यज्ञविघ्ननिवारणजन्यपरिश्रमेण खिन्न आयासश्रान्तं, आत्मानं = शरीरं विनोदयामि = क्लेशमपहरामि ( निःश्वस्य = दीर्घनिःश्वासमुत्सृज्य ) किम् = नु खलु मे = मम प्रियदर्शनात् = शकुन्तलावलोकनात् ऋते = विना शरणम् = आश्रयः, अन्यं = अपरं यावत् प्रथमम् एनां = शकुन्तलाम् अन्विष्यामि = गवेष्यामि मृगये ( सूर्यं = भास्करम् अवलोक्य = दृष्ट्वा ) एनां = एताम् उग्रः = प्रचण्डः आतपः = सूर्यतेजो घर्मो यस्यां तथाभूतां
रश्मि कहे जाते हैं, किन्तु ये दोनों विरही स्त्री-पुरुषों को विपरीत प्रभाव दिखाते हैं। इसलिए राजा दुष्यन्त ने दोनों को ऐसा कहा है।
( खेद के साथ कुछ चलकर ) यज्ञ के विघ्न दूर हो जाने पर अब मुझे विश्राम करने के लिये तपस्वियों ने आज्ञा दे दी है। अतः मैं अपने खिन्न और व्याकुल मन को कहां बहलाऊँ तथा अपनी प्रिय शकुन्तला को देखे बिना मेरे चित्त को शान्ति किसी उपाय से नहीं मिल सकती। अतः मैं उसे ढूंढ़ता हूँ ( ऊपर आकाश की ओर देखकर ) इस तीव्र ताप में दोपहर के समय तो मेरी प्रिया शकुन्तला अपनी सखियों के साथ प्रायः लतामण्डपों से आच्छन्न मालिनी नदी के तीर पर ही समय बिताती है। अच्छा, तो मैं फिर वहीं चलता हूँ। ( घूम कर ठण्डी हवा लगने का अभिनय करके ) अहो ! यह स्थान तो सुन्दर एवं सुगन्धित हवा से बड़ा ही मनोरम है।
तृतीयोग्ङ्कः १२७
शक्यमरविन्दसुरभिः कणवाही मालिनीतरङ्गाणाम् ।
अङ्गैरनङ्गतप्तैरविरलमालिङ्गितुं पवनः ॥ ४ ॥
( परिक्रम्यावलोक्य च ) अस्मिन्वेतसपरिक्षिप्ते लतामण्डपे संनिहितया तथा भवितव्यम् । तथा हि ( अधो विलोक्य )
बेलां = समयमिति उग्रातपवेलाम् = प्रखरातपवद् मध्यंदिनम्, प्रायेण लतावलयवत्सु = लतामण्डलमण्डितेषु मालिनीतीरेषु = मालिनीनदीतटभागेषु ससखीजना = आलिजन-सहिता शकुन्तला = गमयति = कृच्छ्रेणातिवाहयति । तत्रैव = तस्मिन्नेव स्थाने तावद् गच्छामि = व्रजामि ( परिक्रम्य = प्रदक्षिणं कृत्वा संस्पर्शं = स्पर्शसुखम् रूपयित्वा = नाटयित्वा ) अहो = आश्चर्यम् प्रकृष्टः = श्रेष्ठश्चासौ वातः = वायुः प्रवातः यद्वा प्रकृष्टे वातः यत्र स प्रवातः तेन सुभगः = रम्यः प्रवातसुभगः अयं = एषः उद्देशः = स्थानम् ।
अन्वयः—अरविन्दसुरभिः मालिनीतरङ्गाणां कणवाही पवनः अनङ्गतप्तैः अङ्गैः अविरलम् आलिङ्गितुं शक्यम्।
वायुस्पर्शसुखमनुभूय तस्य प्रदेशस्य वातसुभगत्वमुपपादयति—शक्यमिति। अरविन्दस्य = कमलस्य सुरभिः = गन्ध इव गन्धो यस्य सः यद्वा अरविन्दवत् सुरभिः अरविन्दसुरभिः = कमलसुगन्धिः, मालिन्याः नद्याः तरङ्गाणां = लहरीणां कणवाही—कणान् = लेशान् शीकरान् वहति तच्छीलः कणवाही पवनः = वायुः अनङ्गेन = कामेन तप्ताऽपि अनङ्गतप्ताः तैः अनङ्गतप्तैः = मदनसञ्जातसन्तापैः अङ्गैः = शरीरावयवैः अविरलम् = अवच्छिन्नं, निरन्तरम् आलिङ्गितुं = मया आश्लेषं कर्तुम् उपगूहितुम्, शक्यम् = योग्यम् । एतेनास्य प्रदेशस्य कामिजनसेवनयोग्यत्वं पवनस्य सुरभित्वं, मन्दत्वं, शीतलत्वं च ध्वनितम् ।
अयं भावः—विकसितसरोजसौरभं समादाय सुगन्धपरिपूर्णमालिनीतरङ्गजलकणं वहन् मन्दसञ्चारी पवनः अनङ्गतप्तानि ममाङ्गानि क्षणं सुखयतीति मया नूनं चलितुं योग्यः । अत्र समाहित-समासोक्ति-वृत्त्यनुप्रास-छेकानुप्रास-सङ्करालङ्काराः जातिश्चार्या ॥ ४ ॥
( परिक्रम्य = ईषद गत्वा, अवलोक्य दृष्ट्वा च ) अस्मिन् = अत्र वेतसैः = वानीरैः परिक्षिप्ते—आवृते लतानां = वल्लरीणां मण्डपे = विताने वेलबल्लीविरचितमण्डपे तया =
शीतल और सुगन्धित यह वन का पवन मुझे बहुत ही सुहावना लग रहा है। तथा इनके सेवन से काम सन्ताप सन्तप्त मेरे शरीर को एवं मन को भी यहाँ बड़ी शान्ति मिल रही है ॥ ४ ॥
विशेष—दुष्यन्त यह सोचकर कि यज्ञ रक्षा कार्य सम्भव हो जाने पर मुनियों की अनुमति पाकर परिश्रम से थके शरीर का क्लेश कहाँ दूर करूँ ? दीर्घ श्वास भर कर शकुन्तला के सिवा मेरा क्या शरण है ? जरा इसे ढूँढूँ, सूर्य को देखकर इस धूप के समय वह मालिनी तट पर लता-मण्डप में होगी। वहीं चलूँ। कामतापों से सन्तप्त पुरुषों के लिए शीतल, मन्द और सुगन्ध वायु अधिक सुखद प्रतीत होता है। यहाँ मालिनी तरंगों के सम्पर्क से वायु का शीतल कणवाही से मन्द तथा अरविन्द के स्पर्श से सुगन्धित प्रतीत होतो है। यद्यपि ऐसी हवा कामियों का उद्दीपक है, पर दुष्यन्त को यह सुखद प्रतीत हो रही है। इसलिए अपने मनोविनोद के लिए जाकर देखता है और अपनी भावना व्यक्त करता है।
पाठ०—१. तप्तैर्निर्दयमालिङ्गितुं ।
१२८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात् पश्चात् । द्वारेऽस्य पाण्डुसिकते पदपङ्क्तिर्दृश्यतेऽभिनवा ॥ ५ ॥
यावद्विटपान्तरेणावलोकयामि । ( परिक्रम्य तथा कृत्वा सहर्षम् ) अये लब्धं नेत्रनिर्वाणम् । एषा मे मनोरथप्रियतमा सुकुसुमास्तरणं शिलापट्टमधिशयाना सखीभ्यामन्वास्यते । भवतु लताव्यवहितः श्रोष्याम्यासां विश्रम्भकथितानि । ( इति विलोकयन् स्थितः )
शकुन्तलया सन्निहितया उपस्थितया भवितव्यम् = भूयेत । तथा हि = यतः । अधो विलोक्य = नीचेर्दृष्ट्वा ।
अन्वयः—पाण्डुसिकते अस्य द्वारे पुरस्तात् अभ्युन्नता पश्चात् जघनगौरवात् अवगाढा अभिनवा पदपङ्क्तिः दृश्यते ।
वेतसलतामण्डपे शकुन्तलासद्भावं समर्थयन् राजा दुष्यन्तो ब्रवीति—अभ्युन्नतेति । पाण्डुसिकते पाण्डुरवालुकाकणसनाथे अस्य = वेतसलतामण्डपस्य द्वारे = द्वारप्रदेशे मुखभागे पुरस्तात् = पादाग्रभागे, अङ्गुल्यादौ अभ्युन्नता = समुन्नता पश्चात् = पाष्णिभागे जघनस्य गौरवात् नितम्बभागस्य पृथुत्वात् अवगाढा = निम्ना, अवखाता, गभीरा अभिनवा अचिरोद्गता च पदपङ्क्तिः = पादन्यासप्रतिबिम्बश्रेणिः चरणचिह्नश्रेणिः दृश्यते = विलोक्यते, नेत्रव्यापारविषयी क्रियते ।
नूनमस्मिन् लतामण्डपे शकुन्तला सद्य एव प्रविष्टेत्यनुमीयते, यतो हि श्वेतसिकता-कणमयेऽस्य द्वारभागे अविकला पदपङ्क्तिर्दृश्यते या च अङ्गुल्यादिभागे समुन्नता पाष्णि-प्रदेशे च गभीराऽस्ति । तस्मात्तर्कये यत्तस्या एव इदं पादादि चिह्नम् । अत्रानुमान-स्वभावोक्ति-पर्यायोक्ति-श्रुत्यनुप्रास-समासोक्तिश्चालङ्काराः आर्या च छन्दोऽस्ति ॥ ५ ॥
यावत् विटपान्तरेण = वृक्षशाखावकाशेन शाखामध्यव्यवधानेन अवलोकयामि = पश्यामि ( परिक्रम्य तथा कृत्वा सहर्षम् = किञ्चिच्चलित्वा विटपान्तरेण लतामण्डपे तथा पूर्वनिर्दिष्टं शकुन्तलामवलोक्य सहर्षम् ) अये = अहो नेत्रनिर्वाणं-नेत्रयोः = लोचनयोः निर्वाणमिति
( घूमकर और देखकर ) बेंत से घिरे हुए इस लतामण्डप में भी वह मेरी प्रिया शकुन्तला उपस्थित होगी, क्योंकि—( नीचे देखकर )
इस लतामण्डप के साफ स्वच्छ गौरवर्ण बालुका से युक्त द्वार पर आगे से ऊँची और पीछे से जघनस्थभार के कारण दबी हुई ताजी पदपङ्क्ति = पैरों के चिह्न स्पष्ट दिखाई पड़ रही हैं ॥ ५ ॥
विशेष—राजा दुष्यन्त ने द्वार पर शकुन्तला के शरीर और छापकी गहराई देखकर अनुमान लगाया कि वह पर्णशाला के अन्दर गयी हुई है । विरहावस्था में राजा को सभी चीजें शकुन्तला से सम्बद्ध दीख रही हैं । सफेद बालू पर पैरों की छाप स्पष्ट पड़ी हुई हैं जिसे देखकर राजा का अनुमान शकुन्तला विषयक हो रहा है । स्त्रियों का नितम्ब भाग पुरुषों की अपेक्षा अधिक भारी होता है जिससे उनकी छाप गहरी होती है । देह का भार प्रमुख रूप से एड़ियों पर ही पड़ता है । उनकी छाप गहरी होती है ।
अच्छा, तबतक मैं इसे वृक्ष की शाखाओं की आड़ से देखता हूँ । ( देखकर हर्ष के साथ ) ओह, मेरी आँखें इसे देखकर तृप्त हो गई, मैं नेत्रों का परम सुख पा गया । यह मेरी मनोरथ विषयीभूता=अभीष्टा प्राणप्रिया शकुन्तला पुष्पों से अलंकृत शिलातल पर लेटी हुई है । और इसकी
पाठा०--१. मुपास्यते । शृणोमि तावदासां ।
तृतीयोऽङ्कः
१२९
( ततः प्रविशति यथोक्तव्यापारा सह सखीभ्यां शकुन्तला )
सख्यौ—( उपवीज्य सस्नेहम् ) हला सउंदले अवि सुहेदि दे णलिणीपत्तवादो।
[ हला शकुन्तले अपि सुखयति ते नलिनीपत्रवातः ]।
**शकुन्तला—**किं वीअअंति मं सहीओ [ किं वीजयतो मां सख्यौ ]।
( सख्यौ विषादं नाटयित्वा परस्परमवलोकयतः )
नेत्रनिर्वाणं = लोचनसुखम् नयनानन्दः लब्ध= प्राप्तम्। एषा = पुरःस्थिता मे = मम मनोरथ-प्रियतमा = सङ्कल्पप्रिया, कुसुमैः = पुष्पैः सह सकुसुमां सकुसुमम् आस्तरणं यत्र तत् सकुसुमास्तरणं यद्वा कुसुमानामास्तरणेन = उत्तरच्छदेन सहितं सकुसुमास्तरणं = पुष्पास्तीर्णम् कल्पिता पुष्पशय्या शिलायाः पदमिति शिलापदम् प्रशस्तां शिलां = शिलाफलकम् अधिशयाना = अधितिष्ठन्ती सखीभ्यां प्रियम्वदानसूयाभ्यां द्वाभ्यामालिभ्याम् अन्वास्यते = उपचर्यते = सेव्यते। भवतु = अस्तु लताव्यवहिता = लतामिव्यंवहित एव आसां = तिसृणां शकुन्तलानसूयाप्रियम्वदानाम्, विश्रम्भे = विश्वासे कथितानि = प्रोक्तानि भणितानि इति विश्रम्भकथितानि = निःशङ्कालापान् रहस्यवार्ताः शृणोमि = आकणर्यामि। ( इति = इत्थम् मनसि अभिधाय, विलोकयन् = अवलोकयन् स्थितः = उपविष्टः ) ।
अथ दुष्यन्तविषयकानुरागेण पीडयमानाया निदाघव्यपदेशेन मालिनीतटमण्डपोपविष्टायाः ससखीजनायाः शकुन्तलायाः प्रवेशमाह—तत इति।
( ततः = तदनन्तरं यथोक्तव्यापारा यथोक्तः = पूर्वोक्तः व्यापारः = कार्यं यस्याः सा यथोक्तव्यापारा = मदनबाधया शिलाफलकमधिशयाना शकुन्तला सखिभ्यां द्वाभ्यामालिभ्यामनसूयाप्रियम्बदाभ्याम् सह = साकं प्रविशति = रङ्गभूमौ दृश्यते )
सख्यौ—( उपवीज्य = व्यजनं दोलयित्वा स्नेहेन सहितं सस्नेहं = सप्रेम ) हे सखि। = शकुन्तले ! अपि = किम् नलिनीपत्रवातः = नलिन्याः = कमलिन्याः पत्रस्य = दलस्य वातः = पवनः ते = तव सुखयति = सुखमुत्पादयति।
शकुन्तला—हे सख्यौ = आली किं मां शकुन्तलां भवत्यौ वीजयतः = पवनं कुरुतः। किमर्थं मां वीजयतः, तापशान्तेरभावेन निष्फलमेतत्।
( सख्यौ = आली, प्रियम्वदानसूये विषादं = क्लेशानुभूति नाटयित्वा अभिनयेन प्रदर्श्य परस्परम् = अन्योन्यम् [ अनसूयाप्रियम्वदां प्रियम्वदां चानसूयाम् ] अवलोकयतः = पश्यतः )
दोनों सखियाँ इसके पास बैठी हुई हैं। अच्छा, मैं इस लता की आड़ में होकर इनके आपसी विश्वसनीय बातचीत को सुनूँ। ( उनकी ओर देखते हुये ठहर जाते हैं)।
( इसके पश्चात्, पूर्वोक्त अवस्था में दोनों सहेलियों के साथ शकुन्तला प्रवेश करती है )
दोनों सखियाँ—( कमल के पत्तों से हवा करके ) सखि शकुन्तले ! कमलिनी के पत्तों की हवा तुम्हें आराम तो दे रही है न ?
**शकुन्तला—**सखियों ! तुम लोग व्यर्थ इस कमलिनी के पत्ते से मुझे क्यों हवा कर रही हो, मुझे तो इससे कुछ भी शान्ति नहीं मालूम हो रही है।
( दोनों सखियाँ बड़े खेद के साथ निराशा भाव से परस्पर भाव से देखती हैं )
9 ९ शाकु०
| १३० | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
राजा—बलवदस्वस्थशरीरा शकुन्तला दृश्यते। (सवितर्कम्) तत्किमयमातप-दोषः स्यात् उत यथा मे मनसि वर्तते। (सामिलाषं निर्वर्ण्य) अथवा कृतं संदेहेन—
स्तनन्यस्तोशीरं शिथिलितमृणालैकवलयं प्रियायाः साबाधं ^१किमपि कमनीयं वपुरिदम्। समस्तापः कामं मनसिजनिदाघप्रसरयो- र्न तु ग्रीष्मस्यैवं सुभगमपराद्धं युवतिषु॥ ६॥
शकुन्तलायाः तादृशीमवस्थामवलोक्य सख्योः विषादः किमावां कुर्म इति अनिष्ट-शङ्कया च परस्परावलोकनम्। विषादनाटनं च धूतेन शिरसा, विषण्णया च दृष्ट्या भवति। तल्लक्षणं च—
'पर्यायेण शनैस्तिर्यग्गतमुक्तं धुतं शिरः। या दृष्टिः पतितापाङ्गा विस्तारिपुटद्वया। निमेषिण्यस्ततारा च विषण्णा सा विषादिनी॥'
राजा—तथाविधां शकुन्तलामवलोक्य सख्योश्चालापमाकर्ण्य शकुन्तलायाः सन्तापाति-शयमावगच्छन् राजा प्राह—बलवत् = अधिकं, अत्यन्तम् अस्वस्थं = अप्रकृतिस्थं शरीरं = देहो यस्याः सा अस्वस्थशरीरा = अप्रकृतिस्थवपुः शकुन्तला दृश्यते = अवलोक्यते। (सवितर्कं = वितर्केण = विकल्पने सह सवितर्कम्) तत् = तर्हि किम् = अयं पूर्वोक्तः आतपस्य = सूर्यतेजसो घर्मस्य दोषः = विकारः स्यात् = भवेत् उत = अथवा यथा मे = मम मनसि = चेतसि, विचारे वर्तते = विद्यते, तथा अस्ति यथाहमेतद्विषयकेण कामेन पीडितोऽस्मि तथैवेयमपि मद्विषयेणानुरागेण कामेन पीडिताऽस्तीत्यर्थः (अभिलाषेण सहितं सामिलाषं = सतृष्णम् निर्वर्ण्य = निरीक्ष्य) अथवा = यद्वा कृतम् = अलं सन्देहेन = शङ्कया कृतं = अलम्। अत्र सन्देहो नोचित इति भावः।
अन्वयः—स्तनन्यस्तोशीरं शिथिलितमृणालैकवलयं साबाधं प्रियाया इदं वपुः किमपि कमनीयं (अस्ति) कामं मनसिजनिदाघप्रसरयोः तापः समः ग्रीष्मस्य युवतिषु एवं सुभगमपराद्धं न तु।
मालिनीतीरवत्तिनि लतामण्डपे कुसुमशयने शयानां सखीभ्यां वीज्यमानामस्वस्थ-शरीरा शकुन्तलामवलोक्य तदस्वास्थ्यं ग्रीष्ममूलकं काममूलकं वेति विकल्पयन् राजा-दुष्यन्तो—विचारयति—स्तनन्यस्तोशीरमिति। स्तनयोः = कुचयोः न्यस्तं = निहितं
राजा—यह शकुन्तला तो बहुत बीमार मालूम पड़ती है (विचार करता हुआ) तो, क्या लू लग जाने से इसकी यह दशा हुई है, या जैसा मेरे मन में है (बड़ी चाह के साथ देखकर) या, शङ्का करना बेकार है। मेरे प्रति इसका अनुराग ही इसके इस अस्वास्थ्य का कारण है, क्योंकि—
मेरी प्रिया शकुन्तला के स्तनों पर खश सूखी हुई है, हाथों में ढीले-ढीले मृणाल से वलय बँधे हुए हैं। यद्यपि मेरी प्रिया का शरीर तो अवश्य पीड़ित है, पर इसके शरीर की कमनीयता तो वैसी की वैसी ही बनी हुई है। यद्यपि काम का सन्ताप तथा ग्रीष्म का सन्ताप समान ही हो सकता है किन्तु लू लगने से शरीर का सौन्दर्य और कमनीयता जैसी की तैसी कभी नहीं रह सकती। अतः
पाठा०—१. तदपि कमनीयं।
तृतीयाेऽङ्कः १३१
प्रियंवदा—( जनान्तिकम् ) अणसूये तस्स राएसिणो पढमदंसणादो आरहिअ पज्जुस्सुआ विअ सउंदला । किं णु खु से तण्णिमित्तो अअं आतंको भवे [ अनसूये, तस्य राजर्षेः प्रथमदर्शनादारभ्य पर्युत्सुकेव शकुन्तला । किं नु खलु तस्यास्तन्निमित्तोऽयमातङ्को भवेत् ] ।
स्थापितं, उशीरम् = नलदानुलेपः यत्र तत् स्तनन्यस्तोशीरम् = पयोधरोत्सङ्गनिविष्टवीरण-मूलम् शिथिलितं = शिथिलं जातं मृणालस्य = कमलस्य एकं = मुख्यं वलयं - कङ्कणं यस्मिन् तत् शिथिलितमृणालैकवलयं = सन्तापशुष्कशिथिलविसैकवलयम् एकं वलयमेकवलयं आसमन्ताद् बाधा आबाधा आबाधया = सर्वव्यापकपीडया सह वर्तमानं साबाधम् = सपीडं, व्यथितम् प्रियायाः = शकुन्तलाया इदम् = एतत् पुरोदृश्यमानं वपुः = शरीरं किमपि = लोकोत्तरं चमत्कारि कमनीयं = मनोहरम् दर्शनीयम् (अस्ति) कामं = यद्यपि मनसिजनिदाघप्रसरयोः मनसि जायते इति मनसिजः = मदनश्च निदाघः = ग्रीष्मश्च मनसिजनिदाघौ तयोः प्रसरौ = व्यापकौ तयोः मनसिजनिदाघप्रसरयोः = कामग्रीष्मवेगयोः तापः = दाहः समः = तुल्यः तथापि ग्रीष्मस्य निदाघस्य युवतिषु = तरुणीषु एवं = दृश्यमान प्रकारेण सुभगं = सुन्दरं अपराद्धं = अपराधः न तु ग्रीष्मतापतप्तस्य वपुषः नेदृशी कम-नीयता भवति । स्तनयोः सन्तापातिशयप्रतीत्या कामकृत एवायं परिताप इति भावः ।
**अर्थ भावः—**स्वभावशीतलयोरपि शकुन्तलायाः पयोधरयोः उशीरानुलेपनं निहितं दृश्यते, अलङ्कारान्तरा सहिष्णुरियं मृणालवलयमात्रं परिधत्ते तदपि शुष्कं जातम् । एतामवस्थापन्नापीय नैसंगिकं सौन्दर्यं न परित्यजति । यद्यपि ग्रीष्मर्तुजन्यः कामजन्यश्च सन्तापः समान एव दृश्यते तथापि ग्रीष्मजन्ये परितापे एतादृशसौन्दर्यहानिर्नभवति । तस्मात् कामजन्य एवायं परितापः प्रतीयते ।
अस्मिन् पद्ये अप्रस्तुतप्रशंसा-व्यतिरेक-अनुमान-व्यतिरेक-विभावना-विशेषोक्ति-सन्देह-संकर-संसृष्टि-छेक-वृत्ति-श्रुत्यनुप्रासा अलङ्कारा शिखरिणी च छन्दः ॥ ६ ॥
प्रियम्बदा—(जनान्तिकं = त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्य) अथ शकुन्तलायाः सन्तापस्य शिशिरोपचारादिना परिशान्तिमपश्यन्ती तस्य राजविषयककाममूलकत्वमेव संभावयन्ती प्रियम्वदा अनसूयामाह—अनसूये = सखि ! तस्य राजर्षेः = दुष्यन्तस्य प्रथमदर्शनात् = प्रथममिलनात् आरभ्य = प्रभृति पर्युत्सुकेव = उत्कण्ठितेव शकुन्तला किं नु खलु तस्याः = शकुन्तलायाः तन्निमित्तः तत् = दर्शनं स दुष्यन्तो वा निमित्तं = कारणं यत्र स तन्निमित्तः =
इसकी दशा तो काम के सन्ताप से ही है, ग्रीष्म के सन्ताप से नहीं । क्योंकि युवतियों पर ग्रीष्म का सन्ताप ऐसा रुचिकर नहीं होता, जैसा कि काम का होता है ॥ ६ ॥
**विशेष—**शकुन्तला को देखकर दुष्यन्त सोचते हैं कि युवती स्त्रियों पर ग्रीष्म का प्रभाव उतना रुचिकर नहीं होता जितना कामकृत होता है। अतः शकुन्तला की सुन्दरता कुछ अपूर्व होने से यह कामकृत ही है।
प्रियम्वदा—( अलग से अनसूया के प्रति ) हे अनसूये ! उस राजर्षि दुष्यन्त के पहले पहल देखने के साथ ही यह शकुन्तला इस प्रकार उत्कण्ठित और आतुर हो गई है, अतः दूसरे कारण इसकी यह दशा नहीं हो सकती, किन्तु इस दशा का कारण तो उसी राजर्षि दुष्यन्त का प्रथम दर्शन ही है । अतः यह उन पर आसक्त होकर ही इस प्रकार कामसन्तापजन्य दशा से अस्वस्थता को प्राप्त हो रही है ।
१३८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
अनसूया—सहि ममवि ईदिसी आसंका हिअअस्स। होदु पुच्छिस्सं दाव णं (प्रकाशम्) सहि पुच्छिदव्वासि किंवि। बलंव खु दे संदावो [सखि, ममापीदृश्या-शङ्का हृदयस्य। भवतु प्रक्ष्यामि तावदेनाम्। सखि प्रष्टव्यासि किमपि। बलवान् खलु ते संतापः]।
शकुन्तला— (पूर्वाद्धेन शयनादुत्थाय) हला किं वत्तुकामासि [हला किं वक्तु-कामासि]।
अनसूया—हला सउंदले अणब्भंतरा हु अम्हे मदणगदस्स वृत्तंतस्स। किंदु जादिसं इतिहासणिबंधेसु कामअमाणाणं अवस्था सुणीअदि तादिसों दे पेक्खामि। कहेहि किंगिमित्तं दे संदावो। विआरं खु परमत्थदो अजाणिअ अणारंभो पडि-आरस्स [हला शकुन्तले अनभ्यन्तरे खल्वावां मदनगतस्य वृत्तान्तस्य। किन्तु यादृशी-तिहासनिबन्धेषु कामयमानानामवस्था श्रूयते तादृशीं तव पश्यामि। कथय किंनिमित्तं ते ] संतापः। विकार खलु परमार्थतोऽज्ञात्वाऽनारम्भः प्रतीकारस्य]।
राजधिनिमित्तकः, अयं = एषः आवाभ्यामनुभूयमानः आतङ्कः = सन्तापपीडा भवेत् = स्यात्। दुष्यन्तदर्शनकृत एवास्याः सन्तापप्रसर इति भावः।
अनसूया—प्रियम्बदोक्तमनुवदती अनसूया प्राह—सखि ! = आलि ! ममापि हृदयस्य = चेतसः ईदृशी = एवंविधा एव आशङ्का = वितर्कः अस्ति, अहमप्येवं सम्भावयामि (प्रकाशं = स्पष्टम्) सखि != शकुन्तले किमपि = ईषत् प्रष्टव्या = जिज्ञासितव्या असि = वर्तसे–भवतों किमपि प्रष्टुमिच्छामीत्यर्थः। अतिशयेन बली बलवान् = प्रबलतमः ते = तव सन्तापः = तापः पीडा।
शकुन्तला—( पूर्वाद्धेन = शरीरपुरोभागेन शयनात् = आस्तरणात् उत्थाय = देह-मुत्थाप्य) हला = हे सखि ! किं वक्तुकामा असि = भवसि यद् वक्तुमिच्छसि तद् वद।
अनसूया—हला = हे सखि शकुन्तले ! आवां = अहं प्रियम्वदा च खलु = निश्चयेन मदनगतस्य = कामतत्त्वस्य **वृत्तान्तस्य-**वार्ताया अविद्यमानमभ्यन्तरं तत्त्व ययोस्ते अनभ्य-न्तरे = अज्ञातरहस्ये, मनुकन्यकत्वानां कामवृत्तान्तस्यानभिज्ञे स्वः, किन्तु इतिहास-निबन्धेषु = पुराणप्रबन्धेषु कामयमानानां = विरहिणां यादृशी अवस्था = दशा श्रूयते, पुराण-प्रबन्धेषु शिष्यैर्वाचितेषु कुलपतिना तद्व्याख्याने क्रियमाणे च श्रवणमात्रेण सा अवस्था आवाभ्यां ज्ञायते इत्यर्थः। आवयोः ईदृगवस्थाया न स्वयमनुभवो नापि कोऽपि ईदृग्विधः
अनसूया—सखी प्रियम्वदे ! मेरे मन में भी यही आशंका हो रही है कि यह राजा दुष्यन्त पर आसक्त है। अच्छा इससे ही पूछती हूँ (प्रगट में) सखी शकुन्तले ! मैं तुमसे कुछ पूछना चाहती हूँ। क्या तेरे अङ्गों में बड़ी पीड़ा हो रही है ?
शकुन्तला—(शरीर के ऊपरीभाग से विस्तर से उठकर) हे सखी ! क्या कहना चाहती हो।
अनसूया—सखि शकुन्तले ! हमलोग वनवासी होने के कारण काम-कथा से तो सर्वथा अपरिचित ही हैं। तो भी इतिहास-पुराणों में कामी जनों की अवस्था का जैसी वर्णन सुना जाता है वैसी ही तेरी भी अवस्था मालूम होती है। अतः बता यह कामसन्ताप तुझे किस कारण से हो रहा है? क्योंकि वास्तव रूप में रोग के कारण को ठीक-ठीक समझे बिना उसका प्रतिकार नहीं हो सकता है।
तृतीयोऽङ्कः १३३
राजा—अनसूयामप्यनुगतो मदीयस्तर्कः । न हि स्वाभिप्रायेण मे दर्शनम् ।
शकुन्तला—( आत्मगतम् ) बलव खु मे अहिणिवेसो, दाणिं वि सहसा एदाणं ण सक्कणोमि णिवेदितुं [ बलवान्खलु मेऽभिनिवेशः । इदानीमपि सहसैतयोर्न शक्नोमि निवेदयितुम् । ]
प्रियंवदा—सहि सउंदले सुट्ठु एसा भणादि । किं अत्तणो आतंकं उवेक्खसि । अणुदिअह खु परिहीअसि अंगेहि । केवलं लावण्णमई छाआ तुमं ण मुचेदि [ सखि शकुन्तले, सुष्ठ्वेषा भणति । किमात्मन आतङ्कमुपेक्षसे । अनुदिवसं खलु परिहीयसे अङ्गैः । केवलं लावण्यमयी छाया त्वां न मुञ्चति ।
प्रत्यक्षतो दृष्टः इति किमिदमिति निश्चेतुमावां न पारयाव इति भावः । तादृशीं कामिजनावस्थासदृशीं तव = भवत्या दशां पश्यामि = अवलोकयामि, कथय = वद किं निमित्तं = किं निदानं ते = तव सन्तापः = पीडा । खलु = यतः परमार्थतः = वस्तुतः विकारं = रोगकारणं अज्ञातवा = अविदित्वा प्रतीकारस्य = उपायस्य चिकित्सायाः अनारम्भः = उपक्रमो न सम्भवति । तदुक्तं 'व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानम्' ।
राजा— अनसूयोक्तं श्रुत्वा सन्तुष्यन् राजा स्वगतमाह—मदीयः तर्कः काममूलक एवायं सन्ताप इति विकल्पः, मम युक्तिः अनसूयामपि अनुगतः = अनुसरति । अनसूयाऽप्येवमेव तर्कयतीत्यर्थः । स्वाभिप्रायेण = स्वाभिप्रायनुसारि मे = मम कामिनः दर्शनं = ज्ञानं तर्क इति यावत् । कामिनामेवविधतर्कसम्भवेऽपि अकामिना जनेनापि एवमेव सम्भावनेति भावः । अनेन स्वतर्कस्य प्रामाणिकत्वावगमेन राज्ञो हर्षो द्योत्यते ।
शकुन्तला—(आत्मगतं = स्वगतम्) बलवान् = दृढः खलु = निश्चयेन मे = मम अभिनिवेशः = आग्रहः यत् इदानीम् = अस्मिन् काले, एतस्यामवस्थायामपि सहसा = अकस्मात् एतयोः = एताभ्यां निवेदयितुं = सूचयितुं न शक्नोमि = न पारयामि ।
प्रियम्बदा— अथ शकुन्तला लज्जमानां सम्भाव्य तस्या लज्जामपनेतुं तन्मुखाच्च कृत्स्नं वृत्तान्तं ज्ञातुं प्रयतमाना प्रियम्बदा प्राह—सखि = शकुन्तले ! एषा = अनसूया सुष्ठु भणति = सयुक्तिकं वदति किम् = केन कारणेन आत्मनः = स्वस्य आतङ्कं = रोगम् पीडाम् उपेक्षसे = उपेक्षां कुरुषे, अनुदिवसं = प्रतिदिनम् खलु = निश्चयेन अङ्गैः = अवयवैः परिहीयसे = प्रतिक्षणं क्षीणा भवसि, केवलं लावण्यमयी = लावण्ययुक्ता छाया = कान्तिः त्वां = भवतीं न मुञ्चति = न परित्यजति । उक्तं च कामकृतसन्तापेषु एव खलु ईदृशी दशा भवति नातपलङ्घने, तत्र लावण्यस्यापि विलयादिति भावः । लावण्यलक्षणं च —
'मुक्ताफलेषु छायायास्तरत्वमिवान्तरा । प्रतिभाति यदङ्गेषु तल्लावण्यमिहोच्यते ॥'
राजा— अनसूया ने भी मेरा तर्क समझ लिया है। निश्चय ही मेरा अनुमान व्यक्तिगत अभिप्राय से प्रेरित नहीं है।
शकुन्तला—( मन ही मन ) सखि, यह सन्ताप बहुत बड़ा और गूढ़ है। अतः इसके कारण को सहसा मैं कहने में असमर्थ हूँ।
प्रियम्बदा— सखि शकुन्तले ! यह अनसूया ठीक कह रही है। अपने इस कष्ट के कारण को क्यों छिपा रही हो। देखो, प्रतिदिन तुम क्षीण होती जा रही हो। तुम्हारे शरीर में अब केवल लावण्य की छाया सौन्दर्यता ही अवशिष्ट है।
१३४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
राजा—अवितथमाह प्रियंवदा। तथा हि—
क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं
मध्यः क्लान्ततरः प्रकामविनतावंसौ छविः १पाण्डुरा।
शोच्या च प्रियदर्शना च २मदनक्लिष्टेयमालक्ष्यते
पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी ॥ ७ ॥
राजा—अथ सख्योः संवादेन आत्मविषयं शकुन्तलाया कामं ज्ञात्वा प्रहृष्टो राजा दुष्यन्तः प्रियम्वदामनुवदति—वितथं = मिथ्या न वितथमवितथम् अवितथं = सत्यमाह— प्रियम्वदा शकुन्तला प्रियसखी तथा हि ।
**अन्वयः—**आननं क्षामक्षामकपोलं, उरः काठिन्यमुक्तस्तनम्, मध्यः क्लान्ततरः अंसौ प्रकामविनतौ, छविः पाण्डुरा, मदनक्लिष्टा इयं पत्राणां शोषणेन मरुता स्पृष्टा माधवी लता इव शोच्या च प्रियदर्शना आलक्ष्यते ।
तस्याः शकुन्तलाया तादृशीमवस्थामवलोक्य प्रियम्वदोक्तमेव समर्थयन् राजा दुष्यन्तः विचिन्तयति—क्षामक्षामेति । अस्या आननं = मुखं क्षामक्षामौ = अतिकृशौ कपोलौ = गण्डस्थलौ यस्मिन् तत् क्षामक्षामकपोलम् = कृशतरकपोलम्, उरः = वक्षःस्थलम् काठिन्येन = कठोरत्वेन मुक्तौ = रहितौ स्तनौ = कुचौ यस्मिन् तत् काठिन्यमुक्तस्तनम् मध्यः = कटिभागः क्लान्ततरः = अतिशयेन क्लान्तः, परिम्लानः अंसौ = स्कन्धभागौ प्रकामविनतौ = प्रकाममत्यन्तं विनतौ नम्रौ, बाहू सातिशयं ग्लानाविति भावः, छविः = देहकान्तिः पाण्डुरा = शैत्यसमन्विता, श्वेता, मदनेन क्लिष्टा मदनश्लिष्टा = कामपीडिता स्मरशर सन्तप्ता, इयं = शकुन्तला पत्राणां = दलानां शोषणेन = शातनेन शोषकेन मरुता = पश्चिमवायुना स्पृष्टा = ताडिता माधवीलता = माधवीवल्लरी वासन्ती विसतन्तु इव=यथा शोच्या = उक्तकाश्यैवर्वण्यादिना दयनीया, प्रियं दर्शनं यस्याः सा प्रियदर्शना = लावण्या-नपायात् नयनलोभनीयाकृतिश्च, मनोज्ञदर्शना च आलक्ष्यते = आभाति, परिलक्ष्यते ॥ ७ ॥
**अयं भावः—**अस्या मम प्रियायाः शकुन्तलाया यदाननादिकं मनोमोदप्रदं दृश्यतेस्म तदिदानीं वैवर्ण्यंमावमापन्नं दृश्यते । तस्मादियं कामकृश्यमानापि शकुन्तला पाण्डुपत्रा माधवी लतेव लोभनीयाकृतिरेव दृश्यते ।
अत्र पद्ये उपमा-अनुप्रास-स्वभावोक्ति-काव्यलिङ्गालङ्काराश्छन्दश्च शार्दूलविक्रीडितम् ।
**राजा—**प्रियम्वदा बिलकुल ठीक कह रही है ।
इसका कपोलस्थल = मुख क्षीण होकर मुरझा जाने से परिम्लान हो गया है, स्तनों के ढीले पड़ जाने से इसकी छाती भी परिक्षीण हो गई है। मध्यभाग भी इसका क्लान्त हो गया है। कन्धे भी नीचे की ओर झुक गये हैं और देह की कान्ति भी पीली पड़ गयी है। अतः काम सन्ताप से परिक्षीण होकर यह शोचनीय होते हुए भी उसी प्रकार देखने में सुन्दर मालूम पड़ती है जिस प्रकार पत्तों के मुर्झा जाने से पवन के झकोरों से सूखती हुई माधवीलता ॥ ७ ॥
**विशेष—**इसके कपोल और कमर पतले हो गये है, कन्धे अधिक झुक गये हैं, विरह के स्तन-मण्डल ढीले पड़ गये हैं। चेहरे में सफेदी आ गयी है। अतः यह शकुन्तला अब शोच्य हो गयी है। माधवी चमेली की एक जाति है। वसन्त सभी पुष्पों को विकसित कर देता है। लताएँ सभी दुबली होती है, माधवी लता ही सौन्दर्य के निमित्त प्रसिद्ध है।
पाठा०—१. पाण्डरा । २. मदनग्लानयेमालक्ष्यते ।
तृतीयोऽङ्कः १३५
शकुन्तला—सहि कस्स वा अण्णस्स कहइस्सं । आआसइत्तिआ दाणिं वो भविस्सं [ सखि, कस्य वाऽन्यस्य कथयिष्यामि । आयासयित्रीदानीं वां भविष्यामि ] । उभे—अदो एव्व खु णिब्बंधो । सिणिद्धिजणसंविभत्तं हि दुक्खं सज्ज्वेयणं होदि [ अत एव खलु निर्बन्धः स्निग्धजनसंविभक्तं हि दुःखं सह्यवेदनं भवति ] । राजा—
पृष्टा जनेन समदुःखसुखेन बाला नेयं न वक्ष्यति मनोगतमाधिहेतुम् । दृष्टो निवृत्य बहुशोऽप्यनया सतृष्ण- मत्रान्तरे श्रवणकातरतां गतोऽस्मि ॥ ८ ॥
शकुन्तला—अथ लज्जमानापि शकुन्तला सख्योरनुरोधेन स्वस्यातङ्कहेतुं कथयितुमुपक्रमते—सखि ! = हे आलि ! कस्य वा अन्यस्य = युवाभ्यामपरस्य कथयिष्यामि = स्नेहविश्वासवत्योर्युवयोरावश्यमाख्यास्यामि यदि युवाभ्यां न कथयिष्यामि तर्हि कस्यै अन्यस्यै कथयिष्यामि, युष्मद्भिन्ना का मेऽन्तरङ्गभूतेत्याशयः इदानीं = मदातङ्कनिमित्तकथनकाले वां = युवयोः आयासयित्री = क्लेशदायिनी भविष्यामि = समसुखदुःखयोर्युवयोर्मत्पीडाश्रवणेन दुःखमेव भविष्यतीति भावः ।
उभे—अत एव आवयोरायासः स्यादिति हेतोः खलु = निश्चयेन निबंधः = कारणकथनाग्रहः, हठः । स्निग्धजनेषु = स्नेहास्पदेषु सखीप्रभृतिषु संविभक्तं = विभागेन समर्पितम सह्यवेदनं = सह्या = सहनीया = वेदना = अनुभूतिः यस्य तत् सह्यवेदनं = मर्षणीयाघातम्, शिथिलं भवति = जायते । यथा कस्यापि भारवाहकस्य भारे तन्मित्रेणांशतो गृहीते तस्य भारोद्वहनदुःखं लघु भवति तथेति भावः ।
राजा—मन्निमित्त एवास्या अवस्थेति निश्चिन्वानो राजा दुष्यन्तः शङ्काकातरः सन् स्वयं विमृशति—पृष्टा जनेनेति ।
अन्वयः—इयं बाला समदुःखसुखेन जनेन पृष्टा ( सती ) मनोगतम् आधिहेतुं न वक्ष्यति न । अनया बहुशः निवृत्य सतृष्णं दृष्टोऽपि अत्रान्तरे श्रवणकातरतां गतः अस्मि ।
शकुन्तलाया आतङ्कनिमित्तमुद्दिश्य सख्योः प्रश्नमाकर्ण्य किमयमुत्तरयतीति शङ्कमानो राजा दुष्यन्तः स्वयमेव विमृशति—पृष्टा जनेनेति । इयं=एषा सखीभ्यामातङ्कहेतुं पृच्छ्यमाना बाला = षोडशवार्षिकी शकुन्तला दुःखं = क्लेशः सुखं = हर्षश्चेति समदुःखसुखे समे = तुल्ये दुःखसुखे = प्रतिकूलानुकूलवेदने यस्य तेन समदुःखसुखेन यद्वा समं तुल्यं
शकुन्तला—( लम्बी साँस लेकर ) हे सखियों ! तुम्हारे सिवाय मैं अपना कष्ट किससे कहूँगी, किन्तु इस सन्ताप के कारण को तुम लोगों से कहकर मैं तुम लोगों के कष्ट का ही कारण बनूँगी।
दोनों सखियाँ—हे सखि ! इसीलिये तो हम तुमसे पूरी पूरी बात करने का आग्रह कर रही हैं क्योंकि अपने स्नेही जनों को सुनाकर उनमें बाँट दिये जाने से दुःख भी कुछ सह्य हो जाता है और उसकी पीड़ा भी कुछ कम हो जाती है ।
राजा—यद्यपि अपने सुख और दुःख के साथी प्रियजनों से अनुरोध पूर्वक पूछे जाने पर यह बाला अपने मन की आधि = मानसी व्यथा को अवश्य बतायेगी । अतः इसमें मुझे आतुरता ही
पाठा०—१. विवृत्य ।
| १३६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
शकुन्तला—सहि जदो पहुदि मम दंसणपहं आअदो सो तवोवणरक्खिदा रायसी तदो आरहिअ तग्गदेण अहिलासेण एतदवत्थम्हि संवृत्ता [ सखि, यतः प्रभृति मम दर्शनपथमागतः स तपोवनरक्षिता राजर्षिः तत आरभ्य तद्गतेनाभिलाषेणैतदवस्थास्मि संवृत्ता ] ।
राजा—( सहर्षम् ) श्रुतं १श्रोतव्यम् ।
दुःखं सुखं यस्य तेन दुःखेषु सुखेषु च तुल्यमेव दुःखं सुख चानुभवता जनेन—सखीजनेन पृष्टा = अनुयुक्ता सती मनोगतं = हृदयकोणनिगूहितम् आधिहेतुं = मानसिकक्लेशकारणं न वक्ष्यति न = अवश्यमभिधास्यत्येव ( नञ् द्वौ प्रकृतार्थदार्ढ्यं बोधयतः ) अनया = शकुन्तलया बहुशः = अनेकवारम् भृशं विवृत्य = परावृत्य सतृष्णं = सामिलाषं दृष्टोऽपि = प्रेक्षितोऽपि कृतदर्शनोऽपि अहम् अत्रान्तरे = अस्मिन् अवकाशो सखीजनप्रश्न-शकुन्तला-प्रतिवचनयोर्मध्ये श्रवणकातरतां—श्रवणे = शकुन्तलोत्तरश्रवणे कातरतां = भीरुतां गतः = प्राप्तः अस्मि = भवामि । किमियमभिधास्यति = किंनिमित्तान्या पीडेति श्रवणे कातरोऽस्मीति भावः ।
अस्याः शकुन्तलाया आतङ्कनिमित्तमुद्दिश्य सखीभ्यां पृष्टा सतीयं किं कारणमभिधास्यतीति शङ्कया वाढमहं कातरः सञ्जातोऽस्मीति तात्पर्यम् । अत्र—काव्यलिङ्गवृत्त्यानुप्रासावलङ्कारौ वृत्तं च वसन्ततिलका ॥ ८ ॥
शकुन्तला—सखीभ्यामातङ्कहेतुं पृष्टा शकुन्तला उत्तरयति-सखि ! = हे सखि ! यतः प्रभृति = यत आरभ्य यस्मिन् क्षणे तपोवनस्य रक्षिता तपोवनरक्षिता आश्रमरक्षकः सः-वृक्षसेचनकाले मया दृष्टः राजर्षिः = दुष्यन्तः मम = मे शकुन्तलायाः दर्शनस्य पन्थाः दर्शनपथः तं दर्शनपथं = लोचनगोचरम् आगतः = प्राप्तः । तत आरभ्य = ततः प्रभृति तं गतः तद्गत, यद्वा स गतः = विषयो यस्य स तद्गतेन = दुष्यन्तविषयकेण अभिलाषेण मनोरथेन एषा = इयम् अवस्था = दशा यस्याः सा एतदवस्था = ईदृक्कामदशाविकला अहं संवृता जाताऽस्मि ।
राजा—शकुन्तलाया उत्तरमाकर्ण्य आत्मानं कृतार्थं मन्यमानो राजा दुष्यन्तः (सहर्षं-सानन्दम् ) श्रोतव्यं = श्रवणयोग्यं मदभिलषणीयं श्रुतम् = आकर्णितम् ।
क्या है ? यह ठीक है । परन्तु इसने मुझे बार-बार घूम-घूम कर बड़े ही अनुराग से अपने प्रेमपूर्ण सतृष्ण नेत्रों से देखा है । अतः मैं इसके उत्तर को सुनने के लिए उतावला इसलिए हो रहा हूँ कि देखें यह अपने सन्ताप का क्या कारण बताती है ? ॥ ८ ॥
शकुन्तला—जब से तपोवन के रक्षक वे राजर्षि मेरी दृष्टि में आ गये तभी से मैं उनपर आसक्त हो गई हूँ और उनके ही विरह में मेरी आज यह अवस्था हो रही है ।
राजा—( हर्षपूर्वक ) अहा, जिस बात को सुनने की मेरी इतनी व्याकुलता थी वही बात मैने आज सुन ली । ठीक है,
पाठा०—१. यच्छ्रोतव्यम् ।