भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

७४८ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः १७

सर्वेषां तु विवाहाश्च पृथक् पुत्रगृहाणि हि । कान्तिपुर्याश्च मदनसुन्दरीहरणं ततः ॥६१॥
यूपकेतोर्विवाहश्च पौत्राणां गणना ततः । पौत्रीणां गणना चापि सर्वैः सौख्यं ततो मम ॥६२॥

इति विवाहकाण्डम् ॥ ६ ॥

सहस्रनामस्तोत्रं मे कल्पवृक्षसुहृद्द्रुमौ । समानीतौ मया स्वर्गाद्भवं दुर्वाससेऽगणात् ॥६३॥
मत्कृष्णोपासकयोश्च संवादश्च परस्परम् । काकाय वरदानं च शतस्त्रीणां वरार्पणम् ॥६४॥
स्थानान्युक्तानि निद्रायै कृतः क्रोधोऽनुमादिषु । शतशाखो रावणस्य पौण्ड्रकस्य वधोऽपि च ॥६५॥
सीताया विरहो जातो हतश्च मूलकासुरः । सीतायाश्च स्तुतिः केन लङ्कायां च प्रवेशनम् ॥६६॥
लङ्कायाः परितश्चापं भ्रामयित्वा पुरीं गतः लाभः कपिलवाराहमूर्तेर्दत्ता च बन्धवे ॥६७॥
लवणासुरघातश्च मधुरायां निवेशनम् । पुत्राणां राज्यभागश्च सप्तद्वीपजयो मया ॥६८॥
यतिशूद्रगृध्रशिक्षा सप्तप्रेतसुजीवनम् शूद्राणां वरदानं च द्विजस्त्रीणां वरार्पणम् ॥६९॥
षोडशस्त्रीसहस्राणां वराश्च मृगया मम कालिंद्यै वरदानं च पिप्पलं छेत्तुमुद्यमः ॥७०॥

इति राज्यकाण्डं पूर्वार्धम् ॥ ७ ॥

वाल्मीकेर्वचनाद्धास्यं कर्तुमाज्ञापितं जनान् । आश्विनीकुमाराभ्यां गणयोश्च परस्परम् ॥७१॥
ब्रह्मणा ऽऽवताराणां वर्णनं च पृथक्कृतम् । जन्मत्रयं च वाल्मीकेर्वरदानस्मृतिर्मम ॥७२॥
मद्राज्यवर्णनं पश्चाद्धेमायाश्च स्वयंवरम् । चित्रांगदेन संग्रामः कथा कंकणयोस्तथा ॥७३॥
लवस्य जीवदानं च राममुद्रा सविस्तरा । रामनाथपुरदानं विप्रैर्दृष्टश्च मारुतिः ॥७४॥
दिनचर्या मम ततः स्वल्पसंततिकारणम् । कर्णध्वनेः कथा चापि चेऽवतारेष्वयं वरः ॥७५॥
पत्राग्रं श्रीरामेति लेखनस्य न कारणम् । सुगुणायै वरदानं द्वे रूपे च मया धृते ॥७६॥
तुलसीपत्रसद्भिश्च रामायणश्रुतेः फलम् । सुपुत्रजीवदानं च संग्रामश्च यमेन हि ॥७७॥


बच्चोंका निग्रह और मेरे द्वारा उनका उद्धार ॥ ५९-६० ॥ सब बच्चोंका विवाह, सब बालकोंके लिए अलग-अलग गृहनिर्माण, कान्तिपुरीसे मदनसुन्दरीका हरण, यूपकेतुका विवाह मेरे पोतों और पोतियोंकी गणना, सब लोगके साथ मेरा सौख्यवचन, ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ ये इतनी कथायें विवाहकाण्डम कही गयी है ॥ ६ ॥ मेरा सहस्रनामस्तोत्र, मेरे द्वारा कल्पवृक्ष और पारिजातका स्वर्गस अयोध्या लाया जाना, मेरे और कृष्णके उपासकका संवाद, कौएके लिए मेरे द्वारा वरदान, सौ स्त्रियाके लिए वरदान, अपने अनुचर मन्दिर काध, निद्राके लिए स्थानकथन, शतमुख रावण तथा पौण्ड्रका वध, मेरा और सीताका विरह, मूलकासुरका वध, ब्रह्मा द्वारा सीताकी स्तुति और मेरा लंकामे प्रवेश, ॥ ६३-६६ ॥, लंकाको चारो ओर धनुषकी रेखा बनाकर अपनी पुरीको प्रस्थान, बन्धुके लिए कपिलवाराहको मूतिका दान, लवणासुरका वध, मथुर में प्रवेश, पुत्रोके लिए राज्यविभाजन, मेरे द्वारा सातों द्वीपोंकी विजय यति-शूद्र और गृध्रका न्याय, सप्त प्रेतोंका पुनर्जीवन शूद्रोंको वरदान, द्विज स्त्रियोंके लिए वरार्पण, सोलह हजार स्त्रियोंके लिए वरदान, मृगयावर्णन, कालिन्दीके लिए वरदान, पोपल वृक्ष काटनेके लिए उद्योग ॥ ६७-७० । य इतनी कथायें राज्यकाण्डके पूर्वार्द्धमे वर्णित है ॥ ७ ॥ मेरे द्वारा हास्यपर प्रतिबन्ध, वाल्मीकिके परामर्शानुसार लंगोंको हंसनेक लिए मेरे द्वारा आज्ञा दिया जाना, अश्विनोकुमारों और मेरे गणमें परस्पर शापप्रदान, ब्रह्माजीके द्वारा मेरे अवतारोंका वर्णन, वाल्मीकिके वरदानसे तीन जन्मोंतकका स्मरण रहना, मेरे राज्यका वर्णन, हेमाका स्वयंवरवर्णन, चित्रांगदके साथ सङ्ग्राम, दोनों कंकणोंकी कथा, लवको जीवनदान, सविस्तार राममुद्राका वर्णन, रामनाथपुरका दान, विप्रों द्वारा हनुमान्जीका दर्शन ॥७१-७४॥ मेरी दिनचर्या, स्वल्प सन्ततिका कारण, कर्णध्वनिकी कथा, अन्य अवतारोम एक विशेष वरदान, पोथीक पन्नेकी अगलमे "श्रीराम' यह लिखनेका कारण, मगुणायै वरदान, मेरा दी रूप धारण करना ॥७५॥ ३६॥ तुलसीपन-

सर्गः १७ ] मनोहरकाण्डम् ७५९

सर्गः १७ ] मनोहरकाण्डम् ७५९

सप्तद्वीपेषु सर्वत्र धर्मशिक्षा मया कृता ।
इति राज्यकाण्डमुत्तरार्धम् ॥ ७ ॥
नारदोक्तं शतश्लोकैश्चरितं मम पावनम् ॥७८॥
पौराणामुपदेशश्च मन्मातृणां पराकृतः । मनःपूजा बहिःपूजा नरस्याश्वत्थसंभवम् ॥७९॥
रामलिंगतोभद्रार्णां नानाभेदा विचित्रिताः । मामनसख्या विस्तारः कथा स्वाराज्यसंभवा ॥८०॥
मम नामलेखनस्योद्यापनं दानविस्तरः । विप्रजीविवृत्तिविस्तारो वेदादीनां श्रुतेः फलम् ॥८१॥
सार्द्धमासद्वयं नाम ते व्रतं विधिविस्तरः । गौरीव्रतस्य विस्तारो दोलके मम पूजनम् ॥८२॥
नवम्यां मूर्तिदानं च मदनोत्सवविस्तरः । काम्यदेवतविभागे रकाद्यवर्णगे गुणः ॥८३॥
मम नाम्नश्च महिमा मन्नामार्थ उदाहृतः । चैत्रव्रतस्य विस्तारो रासभादिसतिः स्मृता ॥८४॥
अद्वैतं दर्शितं लोकान्नारीणां च समर्पणम् । मन्दुद्रावद्यमाहात्म्यं कवचं मे हनूमतः ॥८५॥
सीताया लक्ष्मणादीनां कवचानि पृथक् पृथक् । शीतलाव्रतमाहात्म्यं तस्य चोद्यापनं तथा ॥८६॥
रामनामतौभद्रं च मंत्राश्च कीर्तनाय च । पताकारोपणं नाम व्रतं मारुतिनोपदम् ॥८७॥
पयोपेड़िएमंतत्त्वे साररामायणं त्वयि । हनूमता शरसेतोर्ज्जुनस्यात्र खण्डनम् ॥८८॥
इति मनोहरकाण्डम् ॥ ८ ॥
वाल्मीकिना सोमवंशवृत्तान्तनिवेदनम् । पुत्रयोरभिषेकश्च प्रस्थानं हस्तिनापुरम् ॥८९॥
ततो महासंग्रामः पुत्रयोश्च जयो मम । ब्रह्मणा प्रार्थना मेऽत्र वाल्मीकेश्च कुशस्य च ॥९०॥
रिपुस्त्रीणां प्रार्थनया सीता पुत्र न्यवारयत् । ततो दिवेश्च वाक्येन वैकुण्ठ गन्तुमुद्यमः ॥९१॥
सोमवंशोद्भवापाय दत्तं वै हस्तिनापुरम् । आजमीढाऽभिषेकश्च भवतश्च विसर्जनम् ॥९२॥
कुशस्य गमनं स्वकीयपुरि राज्य क्षणाम मः, भपेरत्सुः कुमुदत्या राज्यगमनमुद्भवः ॥९३॥

की सन्धि, रामायणश्रवणका फल, मुसषक लिए जीवनदान, यमराअक साथ संग्राम, सप्तद्वीपमे सर्वत्र मेरी धर्मशिक्षाका प्रसार किया जाना, ॥ ७६॥ ७८ में इतना कथाये राज्यकाण्डके उत्तरार्धम वर्णित है ॥ ७ ॥ नारद द्वारा सौ श्लोकोंम मेर पावन चरितका वर्णन, पुरवासियोक लिए उपदेश दूसरों द्वारा अपनी माताओंके लिए उपदेश, मनःपूजा, बहिःपूजा, रामलिङ्गताभद्रक अनेक भेद, मामनसख्याका विस्तार, स्वाराज्यकी उत्पत्ति-की कथा, मेरे नामलेखनका उद्यापन, दाना विस्तार विज्जीजीविका विस्तार वेदके श्रवणका फल ॥७६-८१॥ ढाई महीनेके लिए व्रत, तिथिका विस्तार, गौरव्रतका विस्तार, दोलके मे मेरी पूजा, नवमीका मूर्तिदानकी विधि, मदनोत्सवका विस्तार, काम्य देवताओकर विस्तार, रकारादि अक्षरोंके गुणवर्णन मेर नामोकी महिमा, मेरे नामके लिए उदाहृत चत्रव्रतका विस्तार, राक्षसादि गतिगोका वर्णन, लागोंको अद्वैत स्वरूपका दर्शन, स्त्रियोंके लिए समर्पण, मेरो मुद्रा, मेरे नामस अद्भुत बन्धकी महिमा, हनुमत्कवचका वर्णन ॥८२-८५॥ राम, सीता, लक्ष्मण, भरत तथा शत्रुघ्नकवच, शीतला व्रतका माहात्म्य, शीतला व्रतका उद्यापन, रामनामतौभद्र मंत्रका कार्तन, पताकारोहण और हनुमान्‌जीको प्रसन्न करनेवाले व्रतका वर्णन ॥ ८६ ॥ ८७ ॥ इस तरह मैने तुम्हें साररामायण सुना दिया । इसो रामायणके अन्तर्गत हनुमान्‌क द्वारा अर्जुनके शरसेतुके खण्डनकी की कथा वर्णित है॥ ८८ ॥ इतनी कथायें मनाहरकाण्डमें बतलायी गयी है॥ ८॥ वाल्मीकिवर्णित सोमवंशको राजाओंका वृत्तान्त, दोनों पुत्रांका अभिषेक, हस्तिनापुरक प्रस्थानका वर्णन, दोनों पुत्रोंके साथ मेरा महासंग्राम, मेरी विजय, ब्रह्माजीके द्वारा मेरी, वाल्मीकिकी तथा लवकुशकी स्तुति, रिपु-स्त्रियोंकी प्रार्थनासे सीताका अपन पुत्रोंको युद्ध करनेक रोकना, ब्रह्माके वाक्यसे मेरो वैकुण्ठगमनकी तैयारी, सोमवंशियोंके लिए हस्तिनापुरका राज्यदान, आजमीढ़का राज्याभिषेक, सब लागोंकी विदाई, ८९-६२ ॥ लवकुशका अपनी राजधानीमे पहुँचना और वहीं शासन करना, कुमुद्वतासे सन्तानोत्पत्ति, लक्ष्मण एवं सुग्रीव आदि वानरोंतथा

७९०आनन्दरामायणे[ सर्ग १७

वरदानं लक्ष्मणाय वानरेभ्यस्तथा मया। अयोध्यासंस्थितानां च ततो देहविसर्जनम् ॥९४॥
वानरास्ते सुरा जाताः सीता जाता रमा मम। लक्ष्मणः पन्नगो जातः शंखोऽभूद्भरतस्तदा ॥९५॥
सुदर्शनं च शत्रुघ्नो विष्णुरूपधरस्त्वहम्। तदोर्मिलादिकानां च प्रयाणं सर्वयोषिताम् ॥९६॥
नीराजनं सुरास्त्रीभिस्तेषां सौतानिकं पदम्। शम्भुना संस्तुतश्चाहं गरुडारोहणं मम ॥९७॥
पुष्पवृष्टिर्मयि तदा वैकुण्ठे गमनं मम। वैकुण्ठे रमया स्थित्वा देवानां च विसर्जनम् ॥९८॥
सूर्यवंशानुक्रमश्चानन्दरामायणस्य च। कांडसंख्या सर्गसंख्या ग्रंथसंख्या फलश्रुतिः ॥९९॥
रामायणश्रवणस्योद्यापनं च महत्तमम्। ग्रथदानसमुत्थानं प्रकाराः पञ्च वै ततः ॥१००॥
अनुष्ठानोद्यापनं च शकुनस्य च विस्तरः। संवादस्य पूर्णतापि युवयोर्गुरुशिष्ययोः ॥१०१॥
आशंकाछेदनं देव्याः कलाऽस्य पठनस्य च। रामायणस्य महिमा चैकश्लोकेन वै त्विदम् ॥१०२॥
मम ध्यानं शंभुदेव्याः संवादस्यापि पूर्णता।
इति पूर्णकाण्डम् ॥ ९ ॥

एवं मया रामदास साररामायणं तव ॥ १०३ ॥
स्मरणार्थं चरित्राणां संक्षेपेण निवेदितम्। इदं गोप्यं त्वया कार्यं महत्पुण्यप्रदं स्मृतम् ॥१०४॥
शतकोटिमितग्रन्थान्मया सारं मयोदितम्। कः क्षमः सकलं वक्तुं विना वाल्मीकिना भुवि ॥१०५॥
स एव धन्यो वाल्मीकिर्येन मच्चरितं कृतम्। साररामायणमिदं ये पठन्त्यत्र मानवाः ॥१०६॥
तेभ्यो भुक्तिश्च मुक्तिश्च द्विज दास्याम्यहं मुदा। कृत्स्नं रामायणं श्रोतुं पठितुं वा नरोत्तमम् ॥१०७॥
अवकाशो यदा नास्ति तदेतत्संपठेन्नरः। अन्यच्चान्यन्मया कर्म कृतं पूर्वं शुभाशुभम् ॥१०८॥
तन्मच्छन्दान्मत्स्मृतेर्निर्गमिष्यति निश्चयम्। स्वदृष्टिगोचरं कृत्स्नं चरितं मे भविष्यति ॥१०९॥
विष्णुदासाय शिष्याय वद त्वमधुना सुखम्। ॥११०॥


अयोध्यावासियोंके लिए वरदान अपनी देहका त्याग, वानरोंका अपना शरीर छोड़कर फिर देवता बनना, सीताका लक्ष्मी बन जाना, लक्ष्मणका शेषरूप हो जाना, भरतका पाञ्चजन्य शङ्ख होना, शत्रुघ्नका सुदर्शन चक्र हो जाना और मेरा विष्णुरूप धारण करना, उर्मिला आदि स्त्रियोंका प्रयाण, देवाङ्गनाओं द्वारा सब लोगोंकी आरती, शिवजी द्वारा मेरी स्तुति मेरा गरुड़ारोहण मेरे ऊपर पुष्पवृष्टि, मेरा वैकुण्ठगमन, वैकुण्ठमें लक्ष्मीके साथ विराजमान होकर देवताओंका विसर्जन, ॥ ९३-९८ ॥ सूर्यवंशकी अनुक्रमणिका, आनन्दरामायणकी काण्डसंख्या, सर्गसंख्या, रामायणश्रवणका महाफल, ग्रन्थदानविधि, अनुष्ठानके पांच प्रकार, ॥ ९९ ॥ १०० ॥ अनुष्ठान, उद्यापन, शकुनका विस्तार, तुम दोनों गुरु शिष्यके संवादकी पूर्णता, देवीका आशङ्काछेदन, इसके पाठको कलाएं, रामायणके एक-एक श्लोकके पाठकी महिमा, मेरा ध्यान और शिव-पार्वतीके संवादकी समाप्ति, ये इतनी कथाएं पूर्णकाण्डमें कही गयी हैं ॥ ९ ॥ हे रामदास इस तरह मैंने तुम्हें संक्षेपमे साररामायण बतलायी। इससे तुमको मेरे चरित्रोंका स्मरण करनेमें बड़ा सहायता मिलेगी। यह बड़ी पुण्यदायक रामायण है। इसलिए इसे सदा गुप्त रखना। सौ करोड़ संख्यावाली रामायणका सार अंश लेकर ही इसे मैने तुमको बताया है वाल्मीकिके सिवाय भला और कौन है, जो पूरे तौरसे रामायणका वर्णन कर सके ॥ १०१-१०५ ॥ वे वाल्मीकिजी धन्य हैं, जिन्होंने अच्छी तरह मेरे चरित्रोंका वर्णन किया है। जो लोग इस साररामायणका पाठ करते हैं । उन्हें मैं भुक्ति और मुक्ति सब कुछ देता हूँ। यदि किसी सज्जनको पूरी रामायण पढ़ने या सुननेका अवकाश न मिले तो उन्हें इस साररामायणका ही पाठ कर लेना चाहिए। इनके अतिरिक्त भी मैंने जो शुभ अशुभ कर्म किये हैं, वे मेरी इच्छासे तुम्हें मेरे चरित्र वर्णन करते समय अपने-आप स्मरण होते जाएंगे। मेरे सारे चरित्र तुम्हारे दृष्टिगोचर होंगे । १०६-१०९ ॥ अब तुम इसे अपने शिष्य विष्णुदासको आनन्दके साथ सुनाओ ॥ ११० ॥

सर्गः १८ ] मनोहरकाण्डम् ७५१

सर्गः १८ ] मनोहरकाण्डम् ७५१


श्रीरामदास उवाच एवं श्रीरामचन्द्रेण यथाऽत्र कथितं मम । साररामायणं रम्यं तदिदं ते निवेदितम् ॥१११॥
इदं रम्यं पवित्रं च महापातकनाशनम् । सर्वदा मानवैर्जप्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥११२॥
कृत्स्नं रामायणं श्रुत्वा यत्फलं प्राप्यते नरैः । तदस्य पठनादेव सत्यं सत्यं वचो मम ॥११३॥
तस्माद्भूमिः सदा जप्यं सर्वेषां शांतिकारकम् । पुत्रपौत्रप्रदं खादं महत्सौख्यप्रदं नृणाम् ॥११४॥
रामायणानि शतशः सन्ति त्रिष्वथभूतले । सथाप्यनेन सदृशं न भूतं न भविष्यति ॥११५॥

इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये मनोहरकाण्डे रामदास-विष्णुदाससंवादे श्रीरामचन्द्रोपदिष्टं साररामायणं नाम सप्तदशः सर्गः ॥ १७ ॥


अष्टादशः सर्गः

( हनुमान्जीके द्वारा अर्जुननिर्मित शरसेतुभंजन )

श्रीविष्णुदास उवाच
कपिध्वजोऽर्जुनश्चेति मया पूर्वं श्रुतं गुरो । तन्नामकारणं भो त्वं विस्तराद्वक्तुमर्हसि ॥१॥

श्रीरामदास उवाच
सम्यक् पृष्टं त्वया शिष्य सावधानमनाः शृणु । द्वापरान्तं भाविकथां त्वां वदामि चमत्कृताम् ॥२॥
एकदा कृष्णरहितोऽर्जुनः स्यन्दनसंस्थितः । ययावरण्ये विचरन्मृगयार्थं हि दक्षिणाम् ॥३॥
एकाकी यन्तृसंस्थाने स्थित्वा तत्कृत्यमाचरन् । हत्वा वने मृगानन्धी मध्याह्ने स्नातुमुद्यतः ॥४॥
ययौ रामेश्वरं सेतुं धनुष्कोट्यां विगाह्य च । मध्याह्नकृत्यं संपाद्य पुनः स्यन्दनसंस्थितम् ॥५॥
अब्धेस्तटे विचचार किंचिद्गर्वसमन्वितः । एतस्मिन्नन्तरेऽपश्ये पर्वतोपरि संस्थितम् ॥६॥
ददर्श मारुतिं वीरः सामान्यकपिरूपिणम् । राम रामेति जपन्तं पिंगलोमधरं शुभम् ॥७॥


दास बोले—जिस तरह रामचन्द्रजीने मेरे समक्ष साररामायणका वर्णन किया था, सो मैंने कह सुनाया ॥१११॥ यह साररामायण दिव्य, पवित्र और महान् पातकोंको नष्ट करनेवाला है। लोगोंको चाहिए कि भुक्ति और मुक्ति देनेवाले इस रामायणका पाठ करें ॥ ११२ ॥ पूरी रामायणके सुननेसे जो फल प्राप्त होता है, वही फल इस साररामायणके भी श्रवण करनेसे प्राप्त हो जाता है। मेरी बात सर्वथा सत्य है ॥ ११३ ॥ इसलिए लोगोंको सर्वदा इसका पाठ करते रहना चाहिए। क्योंकि यह सबकी शान्ति प्रदान करता है। यह पुत्र, पौत्र, स्त्री तथा महान् सुखोंका दाता है ॥ ११४ ॥ हे शिष्य ! वैसे तो इस पृथ्वीतलमें सैकड़ों रामायणें हैं, किन्तु इसके समान अबतक न कोई रामायण हुई है और न आगे होगी ॥ ११५ ॥ इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये पं० रामतेजपाण्डेयकृत'ज्योत्स्ना'भाषाटीकासहिते मनोहरकाण्डे साररामायणं नाम सप्तदश सर्ग ॥ १७ ॥

विष्णुदास बोले—हे गुरो ! मैं कभी आपके मुखसे अर्जुनका कपिध्वज यह नाम सुन चुका हूँ। उनका यह नाम क्यों पड़ा, सो कृपा करके आप हमें बतलाइए ॥ १ ॥ श्रीरामदास कहने लगे—हे शिष्य ! तुमने बहुत ही उत्तम प्रश्न किया है। सावधान होकर सुनो। यद्यपि यह कथा द्वापरके अन्तकी है, फिर भी तुम्हें बतलाता हूँ ॥ २ ॥ एक दिन कृष्णजीको छोड़कर अकेले अर्जुन वनमें शिकार खेलने गये और घूमते घूमते दक्षिण दिशाकी ओर चले गये ॥३॥ उस समय सारथीके स्थानपर वे स्वयं थे और घोड़ोंको हांकते हुए चले जा रहे थे। इस तरह वनमें घूम-घूमकर दोपहरके समय तक उन्होंने बहुतसे वन्यजन्तुओंको मारा। इसके बाद स्नान करनेकी तैयारियां करने लगे ॥ ४ ॥ स्नान करनेके लिये वे सेतुबन्ध रामेश्वरके धनुषकोटीतीर्थपर गये, वहाँ स्नान किया और कुछ गर्वसे समुद्रके तटपर घूमने लगे। तभी उन्होंने एक पर्वतके ऊपर साधारण वानरका स्वरूप धारण करके हनुमान्जीको बैठे देखा। उस समय हनुमान्जी रामनाम जप रहे थे।

७८२आनन्दरामायणे[ सर्गः १८

तमर्जुनोऽब्रवीद्वाक्यं किं नामाऽसि कपे त्वहम् । तदर्जुनवचः श्रुत्वा विहस्य कपिरब्रवीत् ॥८॥
यत्प्रभावाच्च रामेण शिलौघैः शतयोजनम् । बद्धोऽयं सागरे सेतुस्तं मां त्वं विद्धि वायुजम् ॥९॥
इति तद्गर्वसहितं वाक्यं श्रुत्वाऽर्जुनस्तदा । गर्वाद्धिहस्य प्रोवाच मारुतिं पुरतः स्थितम् ॥१०॥
वृथा श्रमेण सेत्वर्थे भ्रमः पूरे कृतस्त्वयम् । कथं तेन शरैः सेतुं कृत्वा कार्यं कृतं न हि ॥११॥
तदर्जुनवचः श्रुत्वा मारुतिः प्राह तं पुनः । मन्मुख्यकप भारेण शरसेतुः पयोनिधौ ॥१२॥
न्यम्जिष्यतीति मन्वा न चाकरोद्रघुनन्दनः । तक्कपेर्वचनं श्रुत्वाऽर्जुनो मारुतिमब्रवीत् ॥१३॥
कपिभारभयात्सेतुर्जले मग्नो भविष्यति । धनुर्विद्या मन्दिनः का तदा वानरसत्तम ॥१४॥
अधुनाऽहं करिष्यामि शरसेतुं तवाग्रतः । त्वं तस्योपरि नृत्यादि कुरुष्वात्र यथासुखम् । १५॥
धनुर्विद्या प्रभावं त्वं कपे पश्यतुमर्हसि । तदर्जुनगिरं श्रुत्वा तमाह सस्मितः कपिः ॥१६॥
ममाङ्घ्र्यङ्गुष्ठभारेण शरसेतुस्त्वया कृतः । चेन्मग्नः स्यात्समुद्रे हि तदा कार्यं त्वयाऽत्र किम् ॥१७॥
तत्कपेर्वाक्यमाकर्ण्य सोऽर्जुनः प्राह तं पुनः । यदि मग्नः शरसेतुस्त्वन्द्वागत्वरहं कपे ॥१८॥
विशाम्यत्रानलं सत्यं त्वं चाप्यत्र पणं वद । तत्प्रतिज्ञां कपिः श्रुत्वाऽर्जुन वचनमब्रवीत् ॥१९॥
मया स्वांगुष्ठभारेण त्वन्सेतुश्चेन्न लोपितः । तर्हि त्वद्ध्वजसङ्गोऽहं तव साहाय्यमाचरे ॥२०॥
तथाऽस्त्वित्यर्जुनः प्राह टङ्कयन्वै महद्धनुः । निमेषे शरजालैः सेतुं दृढतरं व्यधात् ॥२१॥
शतयोजनविस्तीर्णे सागरस्योध्वेऽतु स्थितम् । तं सेतुं मारुतिर्दृष्ट्वाऽन्नाग्रऽङ्गुष्ठभारतः ॥२२॥
अकरोत्सागरे मग्नं क्षणमात्रेण लीलया । तदा देवाः सगंधर्वाः किन्नरोगगराक्षसाः ॥२३॥
विद्याधराश्चाप्सरसः सिद्धाश्च गगनस्थिताः । मारुतिं धनुजस्पाग्रे ववृषुः पुष्पवृष्टिभिः ॥२४॥
तत्कर्मणाऽर्जुनश्चापि चिंतां कृत्वाऽग्निरोधसि । निवारितोऽपि कपिना देहं त्यक्तुं समुद्यतः ॥२५॥


पीले रङ्गके रोएं उनके शरीरपर बड़े अच्छे लग रहे थे॥ ५-७॥ उन्हें देखकर अर्जुनने पूछा-हे वानर ! तुम कौन हो ? तुम्हारा नाम क्या है ? अर्जुनका प्रश्न सुना तो हँसकर हनुमान्‌जी बोले कि जिनके प्रतापसे रामचन्द्रजीने समुद्रपर सौ योजन विस्तृत सेतु बनाया था, मैं वही वायुपुत्र हनुमान् हूँ ॥८-९॥ इस तरह गर्वभर बचन सुनकर अर्जुनने बड़े गर्वसे हँसकर कहा कि रामने व्यर्थ इतना कष्ट उठाया। उन्होंने बाणोंका सेतु बनाकर क्यों नहीं अपना काम पूरा किया ॥ १०, ११॥ अर्जुनकी बात सुनकर हनुमान्‌जीने कहा हम जैसे बड़े-बड़े बानरोंके बोझसे वह बाणोंका सेतु डूब जाता, यही सोचकर उन्होंने ऐसा नहीं किया ॥ १२, १३ ॥ अर्जुनने कहा-हे वानरसत्तम यदि वानरोंके बोझसे सेतु डूब जानेका भय हो तो उस धनुर्धारीकी धनुर्विद्याकी क्या बड़ी विशेषता रही ॥ १४॥ अभी इसी समय मैं अपने कोदण्डसे बाणोंका सेतु बनाये देता हूँ, तुम उसके ऊपर आनन्दसे नाचो-कूदो ॥ १५ ॥ इस प्रकार मेरे धनुर्विद्याका नमूना भी देख लो अर्जुनकी ऐसी बात सुनकर हनुमान्‌जी मुस्कराते हुए कहने लगे कि यदि मेरे पैरके अंगूठेके बोझसे ही आपका बनाया सेतु डूब जाय तो क्या करिएगा ? ॥ १६, १७ ॥ हनुमान्‌जीकी बात सुनकर अर्जुनने कहा कि यदि तुम्हारे भारसे सेतु डूब जायगा तो मैं चिता लगाकर उसमें आगसे जल मरूँगा। अच्छा अब तुम भी कोई बाजी लगाओ। अर्जुनकी बात सुनकर हनुमान्‌जी कहने लगे कि यदि मैं अपने अंगूठेके ही भारसे तुम्हारे बनाये सेतुको न डुबा सकूँगा तो तुम्हारे रथकी ध्वजाके पास बैठकर जीवनभर तुम्हारी सहायता करूँगा ॥ १८-२० ॥ 'अच्छा, यही सही' ऐसा कहकर अर्जुनने अपने धनुषका टंकोर किया और अपने बाणोंके समूहसे बहुत थोड़े समयमें एक सुदृढ़ सेतु बनाकर तैयार कर दिया ॥ २१ ॥ उस सेतुका विस्तार सौ योजन था और वह सागरके ऊपर ही उतरा रहा था। उस सेतुको देखकर हनुमान्‌जीने उनके सामने ही अपने अंगूठेके भारसे डुबा दिया। उस समय गन्धर्वोंके साथ-साथ देवताओंने हनुमान्‌जीपर फूलोंकी वर्षा की ॥ २२-२४ ॥ हनुमान्‌जीके इस कर्मसे खिन्न होकर अर्जुनने

सर्गः १८ ] मनोहरकाण्डम् ७५३

सर्गः १८ ] मनोहरकाण्डम् ७५३


एतस्मिन्नन्तरे कृष्णस्तं प्राह वटुरूपधृक् । ज्ञात्वाऽर्जुनमुखात्सर्वं पूर्ववृत्तं पणादिकम् ॥ २६ ॥
उभाभ्यां यच्चचरितं पूर्वं तच्च मृषा गतम् ।
साक्षित्वेन बिना कर्म सत्यं मिथ्या न बुद्ध्यते ॥ २७ ॥
साक्षित्वेनाधुना मेऽत्र युवाभ्यां कर्म पूर्ववत् ।
कर्त्तव्यं तदहं दृष्ट्वा सत्यं मिथ्या वदाम्यहम् ॥ २८ ॥
तद्वटोर्वचनं श्रुत्वा द्वावूचतुस्तथेति च । ततश्चकार गांडीवी शरसेतुं हि पूर्ववत् ॥ २९ ॥
सेतोरन्तर्गतं चक्रं श्रीकृष्णश्चाकरोत्तदा ।
ततः स्वांगुष्ठभारेण कपिः सेतुं प्रपीडयन् ॥ ३० ॥
सेतुं दृढं कपिर्ज्ञात्वा पादजानुकरादिभिः ।
बलेन पीडयामास स सेतुर्नैश्चचाल न ॥ ३१ ॥
तदा तूष्णीं हनूमांस्तं मंत्रयामास चेतसि । पूर्वं मयांगुष्ठमात्रत्सेतुश्चाधो विलोपितः ॥ ३२ ॥
हस्तादिभिः कृत नायमिदानीं न विलुप्यते ।
कारणं वटुरेवात्र वटुर्नायं हरिस्स्वयम् ॥ ३३ ॥
अस्तीत्यहं विजानामि स्मृतं पूर्ववरादिकम् ।
मद्गर्वपरिहारोऽद्य कृष्णेनानेन कर्मणा ॥ ३४ ॥
कृतोऽस्त्यत्र क्व कृष्णाये मन्मर्कटमुखोद्भवम् । इति निश्चित्य मनसि कपिः सोऽर्जुनमब्रवीत् ॥ ३५ ॥
जितं त्वया वटोर्योगात्तत्र साहाय्यमाचरे ।
नायं वटुस्त्वयं कृष्णः सेतुचक्रमवेशकृत् ॥ ३६ ॥
स्वन्माहात्म्यार्थमत्रायातः सत्यं ज्ञातो मयाऽर्जुन ।
अनेन रामरूपेण त्रेतायां मे वरोऽर्पितः ॥ ३७ ॥


समुद्रके तटपर ही चिता तैयार की और हनुमान्‌जीके रोकनेपर भी वे उसमें कूदनेको उद्यत हो गये ॥ २५ ॥ इसी समय एक ब्रह्मचारीका रूप धारण करके श्रीकृष्णचन्द्रजी वहाँ आये ओर उन्होंने अर्जुनसे चितामें कूदनेका कारण पूछा । अर्जुनके मुखसे ही सब बात मालूम करके कहा कि तुम लोगोंने उस समय जो बाजी लगायी थी, वह निःसार थी । क्योंकि उस समय तुम्हारी बातोंका कोई साक्षी नहीं था । साक्षीके बिना सच झूठका कोई ठिकाना नहीं रहता । इस समय में तुम्हारे समग्र साक्षीके रूपमें विद्यमान हूँ । अब तुम लोग फिर पहले-की तरह कार्य करो तो मैं तुम्हारे कर्मोंको देखकर विजयपराजयका निर्णय करूँगा ॥ २६-२८ ॥ ब्रह्मचारीकी बात सुनकर दोनोंने कहा-ठीक है और फिर अर्जुनने पूर्ववत् सेतुकी रचना की २९। अबकी बार सेतुके नीचे कृष्णचन्द्रजीने अपना सुदर्शन चक्र लगा दिया । सेतु तैयार होनेपर हनुमान्‌जी पूर्ववत् अपने अंगूठेके भारसे उसे डुबाने लगे ॥ ३० ॥ जब हनुमान्‌जीने अबकी बार सेतुको मजबूत देखा तो पैरों, घुटनों तथा हाथोंके बलसे उसे दबाया, किन्तु वह जौ भर भी नहीं डूबा । ३१ ॥ चुपचाप हनुमान्‌जीने सोचा कि पहले तो मैंने अंगूठेके ही बोझसे सेतुको डुबा दिया था तो फिर यह हाथ-पैर आदि मेरे पूरे शरीरके बोझसे भी क्यों नहीं डूबता। इसमें ये ब्रह्मचारीजी ही कारण हैं। ये ब्राह्मण नहीं, बल्कि साक्षात् कृष्णचन्द्रजी ही हैं और मेरे गर्वका परिहार करनेके लिए ही इन्होंने ऐसा किया है। वास्तवमे है भी ऐसा ही । भला, इन भगवान्‌के सामने हम जैसे बानरकी सामर्थ्य ही क्या है । ऐसा निश्चय करके हनुमान्‌जीने अर्जुनसे कहा कि आपने इन ब्रह्मचारीकी सहायतासे मुझे परास्त कर दिया है। ये कोई वटु नहीं, साक्षात् भगवान् हैं। इन्होंने सेतुके नीचे अपना सुदर्शन चक्र लगा दिया है ॥३२-३६॥ हे अर्जुन ! मुझे यह बात मालूम हो गयी है कि ये आपकी

७५४ आनन्दरामायणे [ सर्गः १८


दास्यामि दर्शनं तेऽहं द्वापरे कृष्णरूपधृक् । तत्सत्यं वचनं चाद्य कृतं त्वत्सेतुहेतुतः ॥३८॥
इत्यर्जुनं कपिर्यद्वदत्यीक्षात्तदग्रतः ।
बटुर्देवाभवत्कृष्णः पीतवासा घनप्रभः ॥३९॥
तद्दर्शनोर्ध्वरोमाऽभूत्प्रणनामाञ्जनीसुतः ।
आलिङ्गितोऽपि कृष्णेन स मेने कृतकृत्यताम् ॥४०॥
चक्रं ययौ यथास्थानं श्रीकृष्णस्याज्ञया तदा । सागरेण स्वकल्लोलैः शरसेतुर्विलोपितः ॥४१॥
तदार्जुनो गर्वहीनो मेने कृष्णेन जीवितः ।
कृष्णस्तदाऽर्जुनं प्राह त्वया रामेण स्पर्द्धितम् ॥४२॥
हनूमता धनुर्विद्या तवातोऽत्र मृषा कृता ।
यत्प्रतापादिति शिरा न्न्याऽपि वायुनन्दनः । ४३।
रामेण स्पर्द्धितं यस्मात्तस्मादर्जुन संजितः । अतः परं वीतगर्वस्त्वं मां भज निरन्तरम् ॥४४॥
इत्युक्त्वा मारुतिं पृष्ट्वाऽर्जुनेन तत्पुरं ययौ ।
अतः कपिध्वजश्चेति जनैरर्जुन ईर्यते ॥४५॥
इति भाविकथा पृष्टा त्वया साऽपि मयोदिता ।
किमग्रे श्रोतुकामोऽसि संपृच्छस्व वदामि ते ॥४६॥

विष्णुदास उवाच
गुरोऽधुना राघवस्य वैकुण्ठारोहणोत्सवम् ।
मां वदस्व सविस्तारं येनाहं तोषमाप्नुयाम् ॥४७॥

श्रीरामदास उवाच
पूर्णकांडं त्वावाद्याहं वदिष्यामि शृणुष्व तत् ।


सहायताके लिए ही यहाँ आये हैं। यही रूप धारण करके त्रेतामें रामने हमें वरदान दिया था कि द्वापरके अन्तमें मैं तुम्हें कृष्णरूपसे दर्शन दूंगा। आपके सेतुके बहाने इन्होंने अपना वरदान भी आज पूरा कर दिया ॥३७॥ ३८। हनुमानजी अर्जुनसे ऐसा कह ही रहे थे कि इतनेमें भगवान् अपने बटुरूपको त्यागकर कृष्ण बन गये। उस समय वे पीले वस्त्र पहने थे और नवनीरदके समान उनका श्याम शरीर था। उस कृष्णचन्द्रजीका दर्शन करते ही हनुमान्जीके रोंगटे खड़े हो गये और उन्होंने उन्हें साष्टांग प्रणाम किया। जब श्रीकृष्णने हनुमान्जीको उठाकर अपने हृदयसे लगाया, तब हनुमान्जीने अपनेको कृतकृत्य मान लिया ॥३९॥४०॥ श्रीकृष्णके आज्ञानुसार चक्र सेतुसे निकलकर अपने स्थानको चला गया और अर्जुनका बनाया सेतु भी समुद्रकी तरंगोंमें लुप्त हो गया ॥४१॥ इस तरह अर्जुनका गर्व नष्ट हो गया और उन्होंने समझा कि कृष्णने हमें जीवित रख लिया। कुछ देर बाद श्रीकृष्णजीने अर्जुनसे कहा कि तुमने रामके साथ स्पर्धा की थी। इसलिए हनुमान्जीने तुम्हारी धनुर्विद्याको व्यर्थ कर दिया था! इसी प्रकार हे पवनसुत! तुमने भी रामसे स्पर्धा की थी। इसी कारण तुम अर्जुनसे परास्त हुए। तुम्हारा गर्व नष्ट हो गया। अब भ्रातृत्वके साथ मेरा भजन करो। ऐसा कह और हनुमान्जीसे पूछकर श्रीकृष्ण अर्जुनके साथ हस्तिनापुर चले गये। हे शिष्य, इसी कारण अर्जुन कपिध्वज कहे जाते हैं ॥४२-४५॥ यद्यपि तुमने हमसे यह भविष्यकी कथा पूछी थी, फिर भी मैंने कह सुनाया। अब आगे क्या सुनना चाहते हो सो बताओ। मैं तुमको सुनाऊँ ॥४६॥ विष्णुदासने कहा—हे गुरो ! अब मैं रामचन्द्रजीके वैकुण्ठारोहणका वृत्तान्त सुनना चाहता हूँ। सो आप विस्तारपूर्वक हमें बताइए, जिससे हमारे हृदयको सन्तोष हो। श्रीरामदासने कहा—माने मैं तुमसे पूर्णकांड कहनेवाला हूँ। उसमें भगवानके वैकुण्ठारोहणका वृत्तांत तुम्हे अच्छी तरह सुननेको मिलेगा ॥४७॥

सर्गः १८ ] मनोहरकाण्डम् ७५५


यस्मिंश्च रामचन्द्रस्य वैकुण्ठारोहणोत्सवम् ॥४८॥
इदं मनोहरं काण्डं मया ते समुदीरितम् ।
ये शृण्वंति नरा भूम्यां तेषां रामे रतिर्भवेत् ॥४९॥
मनोऽभिलषितान् कामांस्ते लभन्ते न संशयः ।
पुत्रार्थी प्राप्नुयात्पुत्रं धनार्थी धनमाप्नुयात् ॥५०॥
इदं रम्यं पवित्रं च श्रवणान्मंगलप्रदम् ।
पठनीयं प्रयत्नेन रामसद्भक्तिवर्धनम् ॥५१॥
आनन्दरामायणमध्यसंस्थ मनोहरं काण्डमिदं विचित्रम् ।
पठंति शृण्वंति गृणन्ति मर्त्यास्ते स्वीयकामानखिलान् लभंते ॥५२॥
इदं पवित्रं परमं विचित्रं नानाचरित्रं त्वतिपुण्यदं च ।
सदा नरैः श्राव्यमिदं मुदा श्रीसीतापतेर्भक्तिविवृद्धिकारि ॥५३॥

इति शतकोटिरामचरितान्तर्गतं श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये मनोहरकांडे रामदासविष्णुदाससंवादे हनूमता शरसेतुभंगो नाम अष्टादश सर्गः ॥ १८ ॥


मनोहरकांडे सर्गा आनन्दरामायणेऽष्टादश ज्ञातव्याः ।
एकत्रिंशच्छताः श्लोका रामदासमुनिना पापनुदः प्रोक्ताः ॥ १ ॥

अथ मनोहरकांडे प्रकरणानुक्रमः ।

लघुरामायणम् ॥ १०४ ॥ वैकुण्ठारोहणम् ॥ १५५ ॥ रामपूजा ॥ २७५ ॥ लघुरामतोभद्रम् ॥३०९॥ रामलिंगतोभद्रम् ॥३७७॥ नवमीव्रतम् ॥२४१॥ रामनवम्युद्यापनम् ॥ १३२ ॥ वेदादिकाव्यपूजा ॥१२७। विशेषकालपूजा ॥ १९३ ॥ चैत्रमहिमावर्णनम् ॥ १६७ ॥ पिशाचमुक्तिः


॥ ४८ ॥ मैंने तुम्हें यह मनोहरकांड सुनाया है। जो लोग इस कांडको सुनते हैं, उन्हें रामचन्द्रजीकी भक्ति प्राप्त होती है ॥ ४९ ॥ वे अपना मनोऽभिलषित फल प्राप्त कर लेते हैं। इसमें कोई संशय नहीं है। इसको सुननेवाला यदि पुत्र चाहता हो तो पुत्र और धनार्थी धन पाता है ॥ ५० ॥ यह कांड बड़ा रम्य, पवित्र और सुननेसे मङ्गलदायक है। इसलिए लोगोंको प्रयत्न करके इसका पाठ करना चाहिए। इसके पाठसे रामके चरणोंमें भक्ति बढ़ती है ॥ ५१ ॥ आनन्दरामायणके अन्तर्गत यह मनोहरकांड बड़ा विचित्र है। जो लोग इसका पठन-श्रवण तथा मनन करते हैं, वे अपनी सारी कामनायें पूर्ण कर लेते हैं ॥ ५२ ॥ यह कांड परम पवित्र, विचित्र, भगवान्‌के विविध चरित्रोंसे भरा हुआ और अतिशय पुण्यदायक है। इसलिए लोगोंको चाहिए कि रामकी भक्ति बढ़ानेवाले इस मनोहरकांडका अवश्य श्रवण करें ॥ ५३ ॥ इति शतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये पं० रामतेजपाण्डेयकृत'ज्योत्स्ना'भाषाटीकासहिते मनोहरकाण्डे अष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥

इस मनोहरकाण्डमें कुल अठारह सर्ग हैं और इसमें रामदास मुनिने पापनाशकारी एकतीस सौ श्लोक कहे हैं। १ ॥ मनोहरकांडका प्रकरणानुक्रम—लघुरामायणमें १०४ श्लोक, वैकुण्ठारोहणमें १५५, रामपूजामें २७५, लघुरामतोभद्रमें ३०९, रामलिंगतोभद्रमें ३७७, नवमीव्रतमें २४१ रामनवमीउद्यापनमें १३२,

४६६आनन्दरामायणे[ सर्गः १८

। २६६। अद्वैतवर्णनम् ॥ १०७ ॥ कवचद्वयम् ॥ ८८ । सीताकवचम् । १०३ ॥ लक्ष्मण-भरत-शत्रुघ्नकवचानि ॥ १८४ ॥ हनुमत्पताकारोपणम् । ६५॥ साररामायणम् । १५२ ॥ शरसेतुभङ्गः ॥ ५३ ॥ इति प्रकरणानि । एवं मिलित्वा मनोहरकांडे श्लोकसंख्या ॥३१००॥ इयं मंत्रवृत्तादिरहिता संख्याऽस्ति ।


वेदादिकाव्यपूजामें १२७, द्विषोषकालकी पूजामें १९३, चैत्रमहिमात्रर्णनमें १६७, पिशाचमुक्तिमें २६६, अद्वैतवर्णनमें १०७, हनुमत्कवच तथा रामकवचमें ८८, सीताकवचमें १०३, लक्ष्मण भरत तथा शत्रुघ्नकवचमें १८४, हनुमत्पताकारोपणमें ६५, साररामायणमें १५२ और शरसेतुभङ्गमें ५३ श्लोक कहे गये हैं और ये ही १८ प्रकरण वर्णित हैं। सब मिलाकर ३१०० श्लोक इस काण्डमें हैं। किन्तु यह संख्या मन्त्र और वृत्त आदिकी संख्या छोड़कर बतायी है।

<br>

॥ इति आनन्दरामायणे मनोहरकाण्डं समाप्तम् ॥

<br>
श्रीरामचन्द्रार्पणमस्तु ।

श्रीसीतापतये नमः श्रीवाल्मीकिमहामुनिकृतशतकोटिरामचरितान्तर्गत-

आनन्दरामायणम्

'ज्योत्स्ना'ऽभिधया भाषाटीकयाऽऽटीकितम्


पूर्णकाण्डम्

प्रथमः सर्गः

( सोमवंशी राजाओंकी कथाका विस्तार )

श्रीरामदास उवाच

अथ शासति राजेन्द्र रामे सीताभिरञ्जिते । समायामेकदा दूत. सुवेगश्च गजाद्वयात् ॥ १ ॥
सभास्थं स विक्लवो रामं नत्वाऽब्रवीद्वचः । राम राजीवपत्राक्ष सोमवंशाद्भवैर्नृपैः ॥ २ ॥
सवेष्टितं गजपुरं नलार्यैश्चिरजीविभिः । तद्दूतवचनं श्रुत्वा राघवोऽतीव विस्मितः ॥ ३ ॥
वसिष्ठं प्राह भद्रान्मे न कदा पार्थिवात्मजाः । समागता मया योद्धुं किमिदानीं हि भूपते ॥ ४ ॥
किं कारणं गुरो ह्यत्र विचारय सविस्तरम् । तद्रामवचनं श्रुत्वा तं गुरुः प्रत्यभाषत ॥ ५ ॥
प्रष्टव्यमत्र वाल्मीकिं येन ते चरित कृतम् तच्छ्रुत्वा लक्ष्मण प्रेष्य समाहूयाथ तं मुनिम् ॥ ६ ॥
सीतया पूजनं कृत्वा शर्म पृष्ट्वं न्यवेदयत् । वाल्मीकिस्तु तदा प्राह राम किंचिद्विहस्य सः ॥ ७ ॥
किं त्वं न वेत्सि राजेन्द्र विनोदान्मां तु पृच्छसि । शृणुष्व तर्हि मे वाक्यं सर्व शृण्वन्तु ते प्रियाः ॥ ८ ॥
एकादश सहस्राणि वत्सराणि तथा पुनः । एकादश समाश्चापि मासास्त्वैकादशैव हि ॥ ९ ॥


श्रीरामदास कहने लगे- जब कि रामचन्द्रजी सीताके साथ सुख भोगते हुए अयोध्याका राज कर रहे थे । उन्हीं दिनों सुवेगका एक घबड़ाया हुआ दूत हस्तिनापुरसे आ पहुँचा । उसने भगवान्‌को प्रणाम करके कहा-हे राजीवपत्राक्ष राम ! सोमवंशी राजे नल आदिने हस्तिनापुरको चारों ओरसे घेर लिया है । दूतकी यह बात सुनकर रामचन्द्रजी बड़े विस्मित हुए ॥ १-३ ॥ वे गुरु वसिष्ठसे बोले- हे गुरुवर ! यह मैं क्या सुन रहा हूँ ? आज तक तो कभी ये राज मेरे साथ युद्ध करने नहीं आय थे ॥ ४ ॥ कृपा करके आप इसपर सविस्तार विचार करिए । रामकी बात सुनकर वासिष्ठजीने कहा कि यह बात आप वाल्मीकिजीसे पूछें । क्योंकि उन्होंने ही आपके चरित्रकी रचना की है यह सुनकर रामने लक्ष्मणको भेजकर वाल्मीकिजीको बुलवाया ॥ ५ ॥ ६ ॥ वाल्मीकिने आनेपर सीताके साथ-साथ रामने उनकी पूजा की और हस्तिनापुरका सब समाचार कह सुनाया । वाल्मीकिने हँसकर कहा- क्या आपको ये बातें नहीं मालूम हैं ? मालूम हैं । किन्तु कौतुक वश आप हमसे पूछ रहे हैं। अच्छा, आपकी यही इच्छा है तो सुनिए । आपके प्रियजन भी सावधानीके साथ मेरी बात सुनें ॥ ७ ॥ ८ ॥ ग्यारह हजार ग्यारह वर्ष, ग्यारह महीना, ग्यारह दिन, ग्यारह घड़ा और ग्यारह पलका समय

७५८ आनन्दरामायणे [ सर्गः १

एकादश दिनान्यत्र घटिकाश्चापि सन्मिताः । एकादश फलान्येव ते राज्यं निश्चितं मया ॥१०॥ शतकोटिमिते काव्ये पूर्व्वं तेऽवतारतः ।

तन्मध्येऽत्र व्यतीतानि सहस्राणि तथा समाः ।अतीताः शेषभूताश्च मासाः शेष दिनादिकम् ॥११॥
अष्टादशदिनैर्न्यूनमेकं वर्षं ममोद्य यत्शेषभूतं मयूरेण परिपूर्णं भविष्यति ॥१२॥
अयं कालोऽवतारस्य समाप्तेस्ते समागतःगत्वा भागीरथीं पुण्यां पूर्व्वैरानायिताऽलम् ॥१३॥
प्रापितां तत्र राजेन्द्र तस्यां स्नात्वा यथाविधिस्तुतो ब्रह्मादिभिः सर्वैः पदं स्वीयं गमिष्यसि ॥१४॥
तन्मुनेर्वचनं श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत्एतावत्कालपर्य्यन्तं नलाद्याः क्व संस्थिताः ॥१५॥
कुतोऽधुना समायातास्तन्मह्यं विस्तराद्वद ।तद्रामवचनं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत् ॥१६॥
शृणु राम महाबाहो सर्व्वं ते कथयाम्यहम् ।अत्रिर्मुनिः पुरा राम पूर्णिमायां कृते युगे ॥१७॥
वैशाख्यामेकदा सोमं दृष्ट्वा नारीमुखोपमम्मुमोच वीर्यं भूम्यां स तस्यानुभो बभूव ह ॥१८॥
सोमस्य दर्शनाज्जातः सोमाख्यः स बभूव ह ।सोऽरण्ये जाह्नवीतीरे चकार तप उत्तमम् ॥१९॥
एतस्मिन्समये तत्र कश्चिद्धस्ती समाययौ ।निहतः पक्षिभिस्तत्र तद्दृष्ट्वा कौतुक महत् ॥२०॥
सोमो विचारयामास पक्षिभिर्निहतः करी ।अस्या भूम्याः प्रभावोऽयं पुरं तत्र चकार सः ॥ २१॥
हस्तिनाशात्पुरं जातं तस्मात्तद्धस्तिनापुरम् ।तत्र पौरैः कृतो राजा सोम एव रघूत्तम । २२॥
तस्य जातो बुधः पुत्रस्तत्सुतौ जगतीततम् ।सद्वीपं स्ववशं कृत्वा सुरलोकं प्रजग्मतुः ॥२३॥
तत्र जित्वा सुरान्सर्व्वान्सुरस्त्रीभिश्च संयुतौमुक्त्वा देवान्स्वर्गलोके निवासं चक्रतुर्मुदा ॥२४॥
तयोर्ददौ वरान्ब्रह्मा युवां मद्धस्तमग्रतौ ।युवाभ्यां मोहितन्वन्ध देवमघपुरस्सरम् ॥२५॥
युवाभ्यां तर्ह्यहं दद्मि वरांश्छृणुत बालकौयुष्मद्वंशे नृपाः केचिदग्रे त्रिपुरुषोर्द्धवतः ॥२६॥

आपको राज्य करनेके लिए मैने निर्धारित किया था ॥ ६ ॥ १० ॥ ये बातें मैं आपके अवतारके पहले ही अपने शतकोटिसंख्यात्मक रामायणमें लिख चुका हूँ । वे ग्यारह हजार ग्यारह वर्ष व्यतीत हो गये । अब ग्यारह महीना और ग्यारह दिन तथा घड़ी-पल बाकि हो बाको बज है ॥ ११ ॥ सब मिलाकर अठारह दिवस न्यून एक वर्ष बाकी है । वह समय मंत्र मत समाप्त होगा ॥ १२ ॥ आपके अवतारका समय समाप्त हो रहा है । अब आप अपने पूर्वज अर्थात् भगीरथ द्वारा लायी हुई गङ्गामें विधिवत् स्नान करके ब्रह्मादिक समस्त देवताओंसे संस्तुत होकर अपने परम धामको जायँगे ॥ १३ ॥ १४ ॥ वाल्मीकिकी बात सुनकर रामने कहा कि अबतक ये नल आदि राजे कहाँ थे ? ॥ १५ ॥ इस समय कहाँसे आ गये हैं, यह सब आप मुझे विस्त रपूर्वक बतलाइए । रामका वचन सुनकर वाल्मीकि बोले-हे राम ! हे महाबाहो ! मैं सब कुछ कहता हूँ, सुनिए । बहुत दिन हुए, सत्ययुगमें अत्रि ऋषिने वैशाखकी पूर्णिमाको चन्द्रमाका मुख एक स्त्री के समान सुन्दर देखकर अपना वीर्य त्याग दिया और उससे एक पुत्र उत्पन्न हुआ ॥ १६-१८ ॥ चन्द्रमाको देखकर वह पुत्र उत्पन्न हुआ था। इसलिए वह सोम कहलाया और वनमें जाकर गङ्गाजीके तटपर उत्तम तप करने लगा ॥ १९ ॥ उसी समय वहाँ एक हाथी आ गया । उस हाथीको कुछ पक्षियोंने मिलकर मार डाला । यह महाकौतुक देखकर सोमने अपने मनमें डाया कि यहाँके पक्षियोंने हाथीका मार डाला है । यह अवश्य इस भूमिक। ही प्रभाव है । ऐसा विचार करके सोमने उसी स्थानपर एक नगर बसाया ॥ २० ॥ २१ ॥ उस स्थानपर पक्षियोंने हाथीका विनाश किया था। इस कारण उसका हस्तिनापुर नाम पड़ गया । हे रघूत्तम ! वहाँके पुरवासियोंने आग्रह करके सोमको ही वहाँका राजा बनाया । २२ ॥ सोमके बुध नामका पुत्र हुआ । फिर वश या, बुध और सोमने मिलकर सब द्वीपोंको अपने अधीन कर लिया और कुछ दिनाक अनन्तर स्वर्गलोकको गय ॥ २३ ॥ उन्होंने स्वर्गमें देवताओंको जीतकर छोड़ दिया और वे सस्त्रीक वहीं रहने लगे ॥ २४ ॥ उन दोनोंको ब्रह्मा ने अनेक वरदान दिये । ब्रह्मा ने

सर्गः १ ] सूर्यकाण्डम् ७५९

अन्यैः पराजिताः सप्त पुरुषा न भवंति हि । इति दत्त्वा वरं ब्रह्मा ययौ निजपदं प्रति ॥२७॥
ततः सोमाय दौहित्री दत्ता पद्मावती शुभा । इन्द्रेण तत्र तौ सोमबुधौ स्वर्गे स्थितौ चिरम् ॥२८॥
बुधस्य तनयो भूम्यां नाम्नाख्यातः पुरूरवाः । चकार राज्यं धर्मेण तथा चद्धस्तिनापुरे ॥२९॥
हस्य पुत्रश्च गव्योऽभूद्गव्यपुत्रोऽन्य उच्यते । अन्यपुत्रोनल श्रीमान् दिक्पालान् जेतुमुद्यतः । ३०॥
राज्ये पुरूरवादींश्च त्रीन् स्थाप्य निजपूर्वजान् । सप्तद्वीपन्नृपैर्युक्तः प्रतस्थौ मेरुमुन्नतम् ॥३१॥
आदौ जित्वा सबह्निं दियमं जित्वाऽथ निर्ऋतिम् प्रययौ वरुण जेतुं गरुणादिभिरन्वितः ॥३२।
एतस्मिन्नन्तरे राम तूणं सैन्येन रावणः । प्रययौ नाकलोकं हि सुरानिंद्रादिकान् रणे ॥३३ ।
जित्वा निनाय स्वां लंकां सोमो युद्धाय चाऽव्रजत् निर्भयो सुहृदः सर्वानिन्द्रादीन् मोचयितुं सुरान् ३४॥
तदा निवारयामास ब्रह्मा सोमं त्वरान्वितः । विष्णुर्भूत्वा नृवेषेण रावणं हि हनिष्यति ॥३५ ।
स्वं माऽद्य रावणं याहि वरदस्तस्मै मयाऽर्पितः । तद्वाक्याच्च न मुक्त्वा ययौ सोमोऽमरावतीम् ॥३६॥
भूम्यां नलरूपतो गत्वा प्रहृत्य पतनं तथा । जित्वा कुवेरमीशानं कृतकार्यममन्यत ॥३७॥
वात्मानं च ततः स्वर्गे चेंद्रं जेतु समुद्यतः । एवं नलेन भ्रमता गत तस्य कृत युगम् ॥३८॥
त्रेतायुगसमाप्तौ स ददर्श सकलं बलम् । नत्राऽपश्यत रावण स देवान्कृत्वाऽवशं निजति ॥३९॥
देवान्त्वशगान् कृत्वा लंकां स्वां स गतः पुनः । तत्र मध्ये तु अभवौ नलस्य नहुषः सुतः ॥४०॥
हूषहस्य जानीकरस्तत्सुतो बभ्रुदः स्मृतः । तस्य पुत्रो लघुभूतः सुरथस्तत्सुतः स्मृतः ॥४१॥
अजमीढस्तु तत्पुत्रस्त्वेवं वंशोऽभवन्पथि । ततः स मंत्रयामास नलो मंत्रिजनैः सह ॥४२॥
किमर्थमिंद्रलोकं तं गन्तव्यमधुना यदि । श्रूति देवाः समालोका लङ्कायां रावणेन हि ॥४३।

कहा-तुम दोनों मेरे वंशज हो। तुमने मेरे सहित समस्त देवताओंको जीतकर छोड़ दिया है। इसलिए मैं तुम्हें यह वरदान देता हूँ कि तुम्हारे वंशमें तब पह के आगे सात पुरुष तक जितने राजे होगे वे किसीसे भी पराजित नहीं होंगे। इस प्रकार वरदान देकर ब्रह्मा अपने स्थानको चले गये ॥ २५-२७ ॥ इसके अनन्तर इन्द्रने पद्मावती नामकी अपनी सुन्दरी नतिनी सोमको द दी। इस तरह व सोम और बुध आनन्दके साथ बहुत दिनों तक स्वर्गलोकमे रहे । २८ ॥ बुधका पुत्र इस संसारम पुरूरवा नामसे विख्यात हुआ । उसने धर्मपूर्वक हस्तिनापुरमें राज्य किया ॥ २९ ॥ उसका पुत्र गव्य हुआ। गव्यका पुत्र अहर और अन्यका पुत्र नल हुआ । नल इतना प्रबल बोर था कि उसने दसा दिक्पालोको जीतनेकी इच्छा की। सेनाकी तैयारी करके यह हस्तिनापुरमे पुरूरवा आदि तीन पूर्वजोंको छोड़कर सातो द्वीपोंके राजाओंके साथ उन्नत शिखरवाले मेरु-पर्वतपर चढ़ गया । ३० ॥ ३१ । वहां पहुंचकर उसने पहले अग्निको, फिर यमको और उसके बाद निर्ऋतिको जीतकर रावण आदि दैत्योंके साथ वरुणको जीतनेके लिए गया ॥ ३२ ॥ उसी समय रावण अपनी सेनाके साथ स्वर्गलोक पहुंचा और इन्द्रादि देवताओंको संग्राममें जीतकर अपनी लंकाको वापस चल गया । तब सोम अपने मित्रों तथा पुत्रोंको साथ लेकर रावणस युद्ध करने तथा इन्द्रादि देवोंको छुड़ानेके लिए चल पड़ा ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ उसी समय ब्रह्माजीने आकर सोमको रावणपर चढ़ाई करनेसे रोक दिया और कहा कि स्वयं विष्णुरूपवान् मनुष्यका रूप धारण करके राक्षसका संहार करेंगे। तुम आज रावणके पास मत जाओ। ब्रह्माकी बात मानकर होम लंका न जाकर अमरावतीपुरी गया । ३५ ॥ ३६ ॥ इसके अनन्तर वही सोम नलरूपसे इस पृथ्वीपर अवतीर्ण हुआ और अपने पराक्रमसे कुबेर एवं ईशानको परास्त करके उसने अपनेको कृतकृत्य माना ॥ ३७॥ कुछ दिनों बाद इन्द्रको जीतनेके लिए नल स्वर्गलोकमें जा पहुंचा। इस तरह उसके घूमते-फिरते सत्ययुग बीत गया ॥ ३८॥ त्रेतायुगके समाप्त हो जानेपर नलने सब वीरोंको तो देखा, किन्तु रावण नहीं मिला। अन्तमें नलने फिर सब देवताओंको वशमे किया। लंकापर भी अधिकार जमाया । आगे चलकर नलके नहुष, नहुषके जातीकर, जातीकरके बभ्रुद, बभ्रुदके लघुभूत, लघुभूतके सुरथ, सुरथके अजमीढ़ पुत्र हुआ और इस प्रकार नलकी सन्तति बढ़ी। एक दिन नलने अपने मंत्रियों-

७६० आनन्दरामायणे [ सर्गः १

अस्माकं सेवकः सोऽस्ति दशास्यः करप्रदः । निजं पुरं प्रगन्तव्यमधुना चिरकालतः ॥४४॥ दिग्भ्रंशयादथ सर्वैर्जीविताः स्म चिरं भुवि । पुरूरवादिकास्ते नः पूर्वजाः सन्ति वा मृताः ॥४५॥ नास्माभिर्विद्यते कापि तद्वार्त्ता भ्रमतः श्रुतम् । अतः स्वगोपुरं गत्वा द्रष्टव्यास्तेऽत्रिपूर्वजाः ॥४६॥ चेत्सोमपृथुगोर्नागं गन्तव्यं दर्शनेच्छया । तर्हि ताभ्यां युता देवाः किं जेता रावणेन हि ॥४७॥ किं ताभ्यां रहिता देवा जिताश्चेति न संशयम् । आगतेभ्यस्त्विह ज्ञेयं विदितं हस्तिनापुरे ॥४८॥ भविष्यति ततो यद्धि कार्य्यं तत्कार्य्यम् । इति निश्चित्य य नलः शनैः स्वनगरं ययौ ॥४९॥ एतस्मिन्नन्तरे राम त्वज्जनोऽप्यवतीर्णवान् । हन्वा तं रावणं देवा मोचितास्ते दिवं गताः ॥५०॥ सप्तद्वीपांतरास्था ये नृपास्ते रावणकृताः । पुरूरवादिकाः स्त्रींश्च निष्कास्यान्यं गजाह्वये ॥५१॥ सुषेणः स्थापितः पूर्वं वानरैः सहितस्त्वया । ततः पुरूरवाद्यास्ते स्वकालेन मृतांस्त्विह ॥५२॥ इदानीं ते समायाताः सोमवंशोद्भवा नृपाः । नलाद्याः सप्त स्वपुरं सप्तद्वीपपुरोत्तमाः ॥५३॥ त्वत्कृताः स्ववशगा ये च द्वीपांतरस्थिताः । तृपास्तेषां पूर्वजान् स्वसैर्न्यैस्ते नृपोत्तमाः ॥५४॥ बलिनः कोटिशः सर्व्वे प्रभायाता गजाह्वयम् । भविष्यति त्वया तैश्च समरः सोमवंशजैः ॥५५॥ तदा ब्रह्मा सुरैर्युक्तः समागत्य तवांतिकम् । पदयोस्ते प्रणामंश्च नलाद्यैः कारयिष्यति ॥५६॥ कृत्वा वः प्रार्थनां तेऽपि त्वां वैकुण्ठं प्रनेष्यति । एव राम सविस्तारं तवाग्रे कथितं मया ॥५७॥ यत्पृष्टं मां त्वया पूर्वं नलादीनां कथानकम् । विवाहकाण्डमारभ्य रम्यं रामायणं शुभम् ॥५८॥ समग्रं हि मया राम पुराणं श्रावितं मया पुत्राभ्यामधुना सर्व्वं शृणुष्व रघुनंदन ॥५९॥ इत्युक्त्वा कुशलवयोरथवाग्दां मुनिस्ततः । विवाहकाण्डाण्डकाण्डानि चत्वारि जगतुः शिशू ॥६०॥


हे मन्त्रणा की कि अब रावण सब देवताओंको पकड़कर लङ्केश्वरपर ही ले आया है, अब हम स्वर्गलोकको नयाँ चल । ३६-४३ । रावण हमारा सेवक है, वह हम कर देता है । इस लोकको घूमते-घूमते ही बहुत दिन हो गये हैं । इसलिए अब अपनी पुरीको लौट चलना चाहिए । कितनी दिशाओंमें घूमते फिरते हमलोग बहुत समय तक जीवित रहे, किन्तु पुरूरवा आदि हमारे पूर्वज जीवित हैं वा मर गये । मुझे उनकी कुछ भी खबर नहीं है ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ अतएव चलें, अपने राजभवनहीमें वापस चलें । वहांका हाल-चाल देखें और अपने तीनों पूर्वजोंका दर्शन करें ॥ ४६ ॥ लेकिन उनका यह भी नहीं ज्ञात है कि सोम और पृथु भी तो और-और देवताओंके साथ रावण द्वारा बन्दी नहीं बना लिये गये । हस्तिनापुर चलनेसे यह बात भी ज्ञात हो जायेगी । उसके बाद जो करना उचित होगा, वह किया जायगा । ऐसा निश्चय करके वह अपने नगरको लौटा ॥ ४७-४९ । इसी समय हे राम ! आपका अवतार हो गया । आपने रावणको मार डाला और देवताओंको छुड़ा लिया । जिससे वे सब देवता स्वर्गलोकको चले गये ॥ ५० ॥ सातों द्वीपामें रहनेवाले राजाओंको आपने अपने वशमें कर लिया, वे पुरूरवा आदितीन राजा भी आपके वशमें हो गये । तब आपने उनको हस्तिनापुरसे निकालकर वानरोंके साथ सुषेणको उसका गद्दीपर बिठाल दिया । कुछ दिनों बाद समय आनेपर पुरूरवा आदि भी मर गये ॥ ५१ । ५२ । इस समय नल आदि सोमवंशी राजा उन सप्त राजाओंके साथ यहाँ आ रहे हैं जिनको कि आपने अपने वशमें कर लिया था और अब तक वे किसी दूसरे द्वीपमें रक्षा करते थे । वे राजा अकेले नहीं बल्कि अपने पूर्वजों तथा करोड़ोंकी विशाल सेना के साथ हस्तिनापुरपर चढ़े आ रहे हैं । उन सोमवंशियोंके साथ आपका युद्ध करना पड़ेगा ॥ ५३-५५ ॥ इस समय सब देवोंके साथ ब्रह्माजी आकर नल आदिसें आपका प्रणाम करवायेंगे । ५६ ॥ इसके बाद ब्रह्मा आपकी विधिवत् स्तुति करके अपने साथ आपको वैकुण्ठलोक ले जायेंगे । हे राम ! इस तरह मैंने आपको आज्ञा से उन नल आदि चन्द्रवंशी राजाओंका वृत्तान्त विस्तारपूर्वक बताया ॥ ५७ ॥ हे रघुनन्दन ! बहुत दिन हुए, जब मैंने विवाहकाण्ड- से लेकर सारी रामायण आपको सुनादी थी । अब आप अपने पुत्रोंके मुखसे यह पुनीत कथा सुनिए ॥ ५८ ॥ ५९ ॥ इतना कहकर वाल्मीकिने कुश और लवको रामचरित्र सुनानेकी आज्ञा दी और वे विवाहकाण्ड-

सर्गः २ ] पूर्णकाण्डम् ७११

सर्गः २ ] पूर्णकाण्डम् ७११

तत्सर्वं राघवः श्रुत्वा परां मुदमवाप सः । विदुः सर्वे जनाश्चापि वैकुण्ठारोहणं प्रभोः ॥६१॥

इति शतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये मनोहरकाण्डे सोमवंशानूरत्नाविस्तारो नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥


द्वितीयः सर्गः

( रामका सोमवंशियोंसे युद्धके लिए प्रस्थान )

श्रीरामदास उवाच

अथ रामस्तदा प्राह वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् । आमन्त्र्यं त्वया तत्र मुनिभिस्तु गताह्वयम् ॥ १ ॥
तथेति स मुनिः प्राह राघवं भक्तवत्सलम् । ततः स लक्ष्मणं शीघ्रं राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ २ ॥
पत्राणि प्रेषयस्वाद्य कुमारान्राज्यसंस्थितान् । न्यस्यराज्ये मन्त्रिणश्च कृत्वाऽऽगम्यतां बलैः ॥ ३ ॥
एवमेव प्रलेख्यानि जम्बूद्वीपपतीन्प्रति । तथा द्वीपवर्तींश्चापि दूतास्तांस्त्वरयंतु नः ॥ ४ ॥
तथेति लक्ष्मणश्चोक्त्वा तथा चक्रे यथोदितम् । राघवेण समापृष्टे वाल्मीकिगुरुसन्निधौ ॥ ५ ॥
ततः प्राह पुनः श्रीमान् राघवो लक्ष्मणं मुदा । वासोगेहानि मेधानि बहिर्मम रघूद्वह ॥ ६ ॥
मुहूर्तो वर्तते शो भं सेनां चोदय सादरात् । आयुधान्यथ यंत्राणि जीर्णानि च बहूनि हि ॥ ७ ॥
पूर्वजैर्निहितान्येव कोशागारेषु वै सदा । तानि निष्कासनीयानि तेषां कालोऽद्य वर्तते ॥ ८ ॥
अन्तःपुराणि सर्वाणि बहिर्नेयानि मेऽग्रतः । अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य सीताऽप्यग्रेऽनुगच्छतु ॥ ९ ॥
कोशगाराणि सर्वाणि बहिर्नेयानि नाहनैः । हस्त्यश्वरथपादाता नेयाः सर्वे बहिस्त्वया ॥ १० ॥
इत्याज्ञाप्य रघुश्रेष्ठो लक्ष्मणं विनयान्वितम् । मन्त्रिणो नैगमांश्चैव वसिष्ठं चेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
अभिषेक्ष्यामि भरतं सप्तद्वीपपतेः पदे । लक्ष्मणे मां विना नैव भूम्यां वासं करिष्यति ॥ १२॥


के बादवाले कांतों की कथाओंको मिलजुलकर गान लगे ॥ ६० ॥ यह सब कथाय सुनकर रामचन्द्रजी बड़े प्रसन्न हुए और सर्वसाधारणके लोगोंको भी भगवान्‌की स्वर्गारोहणसम्बन्धी बात ज्ञात हो गयी ॥ ६१ ॥ इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये पं० रामतेजपाण्डेयकृत'ज्योत्स्ना'भाषाटीकासहिते पूर्णकांडे प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥

श्रीरामदास बोले—इतनी कथा सुनकर रामचन्द्रजीने वाल्मीकिसे कहा कि आप भी हस्तिनापुर अवश्य आइएगा ॥ १ ॥ महर्षि वाल्मीकिने भक्तवत्सल रामसे कहा—"बहुत अच्छा"। इसके बाद राम लक्ष्मणसे कहने लगे कि सब राज्योंके सिंहासनपर बैठे हुए कुमारोंके पास पत्र लिख दो कि वे अपने-अपने मन्त्रियोंके ऊपर राज्यका भार छोड़कर अपनी सेनाके साथ यहाँ आ जायें ॥ २ ॥ ३ ॥ इसी प्रकार पत्र जम्बूद्वीपवाले तथा द्वीपान्तरनिवासी राजाओंके पास लिख दो और दूतोंको कहा कि उन शीघ्र यहाँ आनेको कहें ॥ ४ ॥ "तथास्तु" कहकर लक्ष्मणजीने भी वैसा ही किया, जैसा कि रामचन्द्रजी ने सभाके वाल्मीकि तथा गुरु वसिष्ठके सम्मुख कहा था ॥ ५ ॥ इसके बाद श्रीरामचन्द्रजीने फिर लक्ष्मणसे कहा कि हमारे तम्बू-कनात आदि सामान बाहर ले चलो ॥ ६ ॥ कल बड़ा अच्छा मुहूर्त्त है। सेनाको भी शीघ्र तैयार हो जानेकी आज्ञा दे दो। बहुतसे शस्त्र जोजीर्ण हो गये हैं, जिनको मेरे पूर्वजोंने घरोंमें बन्द कर दिये थे उनका निकाल लो। क्योंकि आज उनके उपयोगका समय आ पहुंचा है ॥ ७-८ ॥ अन्तःपुरकी जितनी स्त्रियां हैं, उनको भी बाहर ले आओ। अग्निहोत्र लेकर सीता भी मेरे साथ चलें ॥ ९ ॥ मेरे जितने खजाने हैं उनको हाथी घोड़े तथा रथकी सहायतासे बाहर ले जाओ ॥१०॥ इस तरह लक्ष्मणजीको आज्ञा देकर मन्त्रियों, विद्वानों तथा वसिष्ठजीसे कहा कि अब मैं सातों द्वीपोंके आधिपत्यके पदपर भरतजीको बिठाऊंगा ! क्योंकि मेरे बिना लक्ष्मण इस भूमण्डल-

७६२ आनन्दरामायणे [ सर्गः २

एवं वदति राजेन्द्र पौरास्ते भयविह्वलाः । द्रुमा इव छिन्नमूला दुःखार्ताः पतिता भुवि ॥१३॥ मूच्छितो भरतश्चापि श्रुत्वा रामाभिभाषितम् । गर्हयामास राज्यं स प्राह दुःखार्तभृत्ततः ॥१४॥ सत्येन तु शपे नाहं त्वां विना दिवि वा भुवि । कांक्षे राज्यं रघूश्रेष्ठ शपे त्वामङ्घ्रयोः प्रभो ॥१५॥ अमुं योग्यं वरं राजन्नभिषिञ्चस्व राघव । अयोध्याशं कुशं वीरं सप्तद्वीपपतेः पदे ॥१६॥ अस्त्युत्तरकुरुष्वत्र जम्बूद्वीपपतेः पदे । छत्रोऽभिषेचितः पूर्वं स एव तेषु गच्छतु ॥१७॥ भरतेनोदितं श्रुत्वा सन्निनास्ताः समीक्ष्य च । प्रजा वै भयमन्विग्ना रामविश्लेषकातराः ॥१८॥ वसिष्ठो भगवान् राममुवाच सदयं वचः । पश्यतामङ्गणं सर्वाः पतिता भूतले प्रजाः ॥१९॥ तासां मानार्जुनं राम प्रसादं कर्तुमर्हसि । श्रुत्वा वसिष्ठवचनं ताः समुत्थाप्य पूज्य च ॥२०॥ सस्नेहो रघुनाथस्ताः किं करोमीति चाब्रवीत् । ततः प्रांजलयः प्राचुः प्रजा भक्त्या रघूद्वहम् ॥२१॥ गन्तुमिच्छसि वैकुण्ठं त्वमस्मान् नय प्रभो । यत्र गच्छसि त्वं राम त्वनुगच्छामहे वयम् ॥२२॥ अस्माकमेषः परमा प्राभिर्धर्मोऽयमक्षयः । तवानुगमने राम हृद्गता नो दृढा मतिः ॥२३॥ पुत्रदारादिभिः सार्धमनुयामोऽद्य सर्वथा । तपोवनं वा स्वर्गं वा पुरं वा रघुनन्दन ॥२४॥ ज्ञात्वा तेषां मनोदाढ्यं कारुण्याद्रघुनायकः । भक्तं पौरजनं दीनं बाढमित्यब्रवीद्वचः ॥२५॥ कृत्वैवं निश्चयं शदस्तस्मिन्नेवाहनि प्रभुः । कुशं समभिषेक्तुं वै चोदयामास लक्ष्मणम् ॥२६॥ सौमित्रिश्चापि गुरुणा विप्रैः पौरजनैस्तदा । शोभयित्वा स्वनगरीं कुशं तमभ्यषेचयत् ॥२७॥ अभिषेके कुशस्यासीन्महोत्साहो गृहे गृहे । रामावरोधे सुमहान्त्समुत्साहस्तदाऽभवत् ॥२८॥ तदा सिंहासनारूढं छत्रचामरशोभितम् । प्रजाः कुशं पतिं प्राप्य प्रणामं चक्रुरादरात् ॥२९॥


पर नहीं रह सकते ॥११॥ १२॥ श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर ये सब पुरवासी जडसे कटे हुए वृक्षोंकी भांति पृथ्वीपर गिर पड़े। रामकी बात सुनकर भरतजी भी मूर्छित ही गये। होश आनेपर उन्होंने राज्यकी भरपूर निन्दा की और दुःखित होकर उन्होंने रामचन्द्रजीसे कहा-मैं आपके चरणोंकी शपथ खाकर कहता हूँ कि आपके बिना मैं पृथ्वी अथवा स्वर्गलोकका भी राज्य नहीं चाहता ॥१३-१५॥ हे राजन् ! हे राघव आप वीर कुशको इस सप्तद्वीपपतिके आसनपर बिठाल दीजिए ॥ १६॥ उत्तरकुरु नामके देशमें जम्बूद्वीपपतिके पदपर तो आपने छत्रका बहुत दिनो पहिले ही अभिषेक कर दिया है वह अपने पदपर चला जाय ॥ १७॥ इस प्रकार भरतकी बात सुनकर वहाँके जितने प्रजाजन थे, वे सब रामके वियोगरूप दुःखसे विह्वल और भयभीत हो गये ॥१८॥ उनकी यह दशा देखकर दयालु वसिष्ठजीने रामसे आदरपूर्वक कहा- हे राम ! देखिए, ये सब कितने दुःखी हैं। अतः जिस तरह इनकी सन्तोष हो सके, वही काम करिए। वसिष्ठजीकी बात सुनकर रामने उन लोगोंको उठाया, उनका सत्कार किया और पूछा कि मैं क्या करूँ, जिससे आप लोग लोग प्रसन्न हो सकेंगे। यह सुना तो सब लोग हाथ जोड़कर भक्तिपूर्वक रामचन्द्रजीसे कहने लगे-हे राम ! आप सब यदि वैकुण्ठलोकको जाना चाहते हों तो हमें भी अपने साथ लेते चलिए, हम सब भी आपके साथ-साथ चलेंगे ॥ १९-२२॥ इससे बढ़कर हमको और कोई लाभ नहीं होगा हम लोगोंके लिए यह अक्षय धर्मकार्य है। हे राम ! आपके साथ चलनेके लिए हमने दृढ़ निश्चय कर लिया है । २३॥ आज हम सब अपने परिवारके साथ आपके सङ्ग वैकुण्ठलोकको, तपोवनको, स्वर्गको अथवा अयोध्याको जायेंगे ॥ २४ ॥ रामचन्द्रजीने जब भक्तों और पुरजनोंकी इतनी दृढ़ता देखी तो साथ ले चलनेकी स्वीकृति दे दी। २५॥ इस तरह निश्चय करके रामने उसी दिन कुशका अभिषेक करनेके लिए लक्ष्मणसे कहा और रामके आज्ञानुसार गुरु, विप्र एवं पुरवासियोंके साथ लक्ष्मणने उसी दिन कुशका राज्याभिषेक कर दिया॥ २६॥ २७॥ कुशका अभिषेक करते समय अयोध्याके घर घरमें महान् उत्सव मनाया गया। विशेषकर रामके अन्तःपुरकी नारियोंने उत्सव मनाया ॥ २८॥ जब कि छत्र और चमर आदिसे सुसज्जित होकर कुश सिंहासनपर

सर्गः २ ] उत्तरकाण्डम् ७६३

सर्गः २ ] उत्तरकाण्डम् ७६३

दत्त्वा कुशो नृपो विप्रान्धनं बहुतरं ददौ। प्रजाश्च पूजयामासुर्वस्त्राभरणसाधनैः ॥३०॥ ततः शत्रुघ्नपुत्राः प्रजाः स कुशभूपतिः। भोजयामास विप्रेभ्यः कोटिशः स कुशेश्वरः ॥३१॥ अथ राम्राज्ञया शीघ्रं सौमित्रिः सीतया सह। अन्तःपुराणि सर्वाणि निनाय नगरान्बहिः ॥३२॥ नानावाहनसंस्थानि नृत्यवाद्यादिमङ्गलैः। ययौ रामः स्वयं बन्धुपुत्रायैः सर्वतो वृतः ॥३३॥ द्विनिर्जयेत्युच्चैश्च स्तुतो मङ्गलनिःस्वनैः। ययोध्यास्रा बहिः पौरास्तं ययावग्रतः सुतः ॥३४॥ रथस्थश्चामराद्यैर्वीजितश्च पनेर्दश। विशेत् रामोऽग्रेसरनि तदा रामो जगौ गृह ॥३५॥ ननृतुश्चारणाश्चैव तदा शंस्यचापनः। ततः पौराः ब्राह्मणावांडालान् १ निर्ययुः ॥३६॥ विन्नुस्ते मार्गयेथानान् पूर्वाः पौरान्वनुस्पशन्। बालस्यासिकुलो वाबास्तत्पुर्या न बहिनिर्ययुः ॥३७॥ नासीन्कोऽपि तदा पुर्यां जनशून्या बभूव सा। अयोध्योन्मदना दृष्ण्या गजमुक्तकपिन्यवत् ॥३८॥ एतस्मिन्नन्तरे सर्वे दुर्भागांनिविरायिनः। जयद्रथातिरथ्याश्च ययुः सर्वेर्नृपांगजाः ॥३९॥ कोटिशो राघवं नेमुर्नतो नेमुः कुशेश्वरम्। उपहनानि रामाय कुशाय च पृथक् पृथक् ॥४०॥ दत्त्वा संपूजितास्तेषां तस्थुः सर्वे पृथग्जनाः। केचित्कनकवियंकेतुः कुशरथ्य एव च ॥४१॥ सुराष्ट्रपुर्यंकर्तुश्च ययुः सर्वे निजंगृहैः। साग्नींधाः मधुमत्थं सर्वारात्मे न्युपद्विनिः ॥४२॥ प्रयेयुः रामपादौश्च सीतावंशोऽपि सादरात्। समेत्यर्किगिराः सर्वे सोत्था भोजिता अपि ॥४३॥ तस्थुः सर्वे सभायां ते स्वस्वपौरजनैः सह। तदापश्यन् नृपान्संस्थान् रामो वृत्तं न्यवेदयत् ॥४४॥

बँके, उस समय सब प्रजाजनान उनको प्रनाम किया ॥२९॥ इस प्रकार कुशन ब्राह्मणोंको बहुत सा धन दिया और प्रजाजनने विविध प्रकारके वस्त्रा तथा आभूषणान कुशको पूजा का ॥३०॥ इसके बाद कुशने सब लोगोंको आदर-सत्कार किया और करोड़ों ब्राह्मणोंको भोजन कराया ॥३१॥ इसके अनन्तर रामकी आज्ञासे लक्ष्मण सीता आदि अपनी सब रानियोंको विविध सवारियों पर बिठाकर नगरके बाहर ले गये ॥३२॥ उस समय नगर में नृत्य गान आदि मङ्गलमय कार्य हो रहे थे। इसके अनन्तर राम भी बन्धुओं, पुत्रादिकोंके साथ अनेक प्रकारके गाजे-बाजेके साथ नगरके बाहर निकलते हुए अयोध्याके बाहर आ गये। उस समय कितने ही ब्राह्मण कनकदान आदि और व राजगण आपकी विरुदावलियोंका गान कर रहे थे ॥३३॥ ३४॥ जाते समय राम एक रथपर बैठे थे, उनपर छत्र लगा हुआ था और चमर ढल रहे थे। इस तरह चलते-चलते राम अपने घर पर पहुँचे, जहाँ कुश पहलेसे ही जा चुका था ॥३५॥ राम वहीं रुककर आगे फिर बढ़े ॥१॥ बाजा बज रहा था और लोग नाच रहे थे। कुछ देर बाद उच्च जातिसे लेकर चण्डाल पर्यन्त सब लोग श्रीरामचन्द्रके साथ ही अयोध्यासे अपने बाल-बच्चोंका साथ लिये हुए विदा होकर निकल पड़े। वे लोग अपने-अपने कुलके लोगोंको देखते हुए आगे चले जा रहे थे। यहाँ तक कि बिल-के चूहा तक बाहर आ गये ॥३६॥ ३७॥ उस समय सारी अयोध्या सूनी हो गयी। कोई भी इस नगरीमें हीं रह गया। जैसे मुनीके नगरका कहा गया था उस तरह की, जो दशा हाथीके पेटसे निकले कैथकी होती है। अर्थात् यह कि हाथी जब कैथके फलको खा लेता है तो उसका छिलका वैसा ही बना हुआ रह जाता है और मध्यभाग उस समय सब कैथका सम्पूर्ण भाग निकाल देते हैं किन्तु वह छिलकामात्र बनकर रह जाता है, उसमें कुछ जान अथवा कुछ तत्त्व नहीं रह जाता। वही दशा अयोध्याकी हो गयी थी। जिसके कारण वह अयोध्या जैसी लग रही थी, किन्तु उसमें कोई रहनेवाला नहीं था ॥३८॥ उस समय जनक द्वारा एकत्रित किये हुए जो भी अपनी-अपनी सेनाके साथ आ पहुँचे ॥३९॥ उन्होंने यहाँ आकर पहले तो श्रीरामको फिर कुशको प्रणाम किया और दोनोंको अलग-अलग विविध प्रकारके उपहार दिये ॥४०॥ और कुशजीसे प्रसन्न हुए कि राजपुत्र भी अपने अन्तःपुरकी स्त्रियों और पुत्रोंको लेकर वहाँ आये। उन्होंने राम की माताओं तथा रामको प्रणाम किया। रामने उनका उठ कर कुशल पूछा और अपने पुत्रके द्वारा अपने भोजन करवाकर भोजन कराया ॥४१॥ ४२॥ इसके बाद वे सब लोग अपने नगरवासियोंके साथ आकर सभा-

७६४आनन्दरामायणे[ सर्गः २

पुनः पप्रच्छ तान्सर्वान्संस्थितान् रघुनन्दनः । युष्माकं पूर्वजाः सर्वं समायाता गजाह्वये ॥४६॥ भवतां रोचते युद्धं यदि तैः पूर्वजैः सह । आगन्तव्यं तर्हि सर्वै मया सह गजाह्वयम् ॥४६॥ नोचेद्गद्गद्भिर्गन्तव्यमित एव निजञ्चलम् । निर्बन्धोऽत्र न मे ज्ञेयः सर्वैः पार्थिवपुङ्गवैः ॥४७॥ इति रामवचः श्रुत्वा नृपा राघवमब्रुवन् । राम राम महावीर्य वयं सर्वे तवानुगाः ॥४८॥ स्वयैव वन्दिताः सर्वे तवान्नेन पोषिता वयम् । वीराः क्षत्रियवंशीया रणे नानप्रहाणिणः ॥४९॥ तवाज्ञया वधानोऽद्य पितृपुत्रान् रणाजिरे । नाभ्मांस्त्वं विद्धि राजेन्द्र स्वामिकार्यपराङ्मुखान्॥५०॥ इति तेषां वचः श्रुत्वा तानालिङ्ग्य स राघवः । संपूज्याभरणैर्वस्त्रैः सुखं सुष्वाप सीतया ॥५१॥ ततः प्रभाते श्रीरामः सीतया चो मगूनदीम् । स्नात्वा दानादि वं दन्त्वा सीतया विधिपूर्वकम् ॥५२॥ सभार्यो सरयू पुष्यां गन्तुं पप्रच्छ वै मुहुः । तद्रामवचनं श्रुत्वा सरयू राममब्रवीत् ॥५३॥ एतावत्कालपर्यन्तं स्थिता त्वद्दर्शनेच्छया । अद्यैवाद्य त्वया राम यास्यामि त्वत्पद न्वितः ॥५४॥ तदस्या वचनं श्रुत्वा तामाह राघव. पुनः । यावत्कथा मम शुभा स्थास्यत्यघाघनाशिनी ॥५५॥ तावत्त्वमश्वरूपाऽत्र वस लोकावनाशिनी । तथेति रामवचनादश्वरूप विधाय सा ॥५६॥ साकेतेऽथ पूर्णरूपं ययौ रामेण नत्पदम् । अथ रामः सरय्वाऽथो परिक्रम्य निजां पुरीम् ॥५७॥ साष्टांग तां नमस्कृत्य गन्तु पप्रच्छ पूज्य ताम् । अयोध्देऽम्ब नमस्तेऽस्तु त्वयाऽहं रक्षितान्वहम् ॥५८॥ आज्ञां ददस्व पृच्छामि परस्थल गन्तुमुद्यतः । क्षमश्च मदपराधांश्च पुनर्दर्शनमस्तु ते ॥५९॥ इति रामवचः श्रुत्वा पुरी राघवमब्रवीत् । एतावत्कालपर्यंतं स्थिता त्वद्दर्शनेच्छया ॥६०॥ यास्ये त्वया समथौं न सोढुं त्वद्विरहं त्वहम् । तनस्या वचनं श्रुत्वा पुरीमाह रघूत्तमः ।६१।

में बैठे। और-और रात को वर्षा समाप्त हुई तो रामने उनको अपना विचार सुनाया ॥४४॥ इसके अनन्तर रामने उन राजाओसे कहा कि आपके पूर्वज हस्तिनापुरीय युद्धके लिये आये हैं ॥४५॥ सो यदि आपलोगो-को भी युद्ध करना हो तो मेरे साथ हस्तिनापुर चलिये। ॥४६॥ यदि न इच्छा हो तो आप लोग अपनी-अपनी राजधानीको लौट जाइये, मैं आपलोगोसे किसी प्रकारका आग्रह नहीं करना चाहता ॥४७॥ इस प्रकार रामकी बात सुनकर उन राजाओने कहा-हे राम हे महाबली ! हम सब आपके अनुगामी हैं। आपने ही हम लोगोंका अभ्युदय किया है। आपके ही अन्नसे हम पले हैं, वीर क्षत्रियोंके वंशमं मेरा जन्म हुआ है। इस कारण आप यदि आज्ञा दें तो हम अपने पितृपातिकोंको संग्राममें अवश्य मारेंगे। हे राजेन्द्र ! आप कभी भी ऐसा न समझियेगा कि हम स्वामीके कार्य के करनेमें पराङ्मुख होंगे । ४८-५० । इस प्रकार उनके वचन सुनौ तो रामने उन सब राजाओंको हृदयसे लगाया, विविध प्रकारके वस्त्र-आभूषणोंसे उनकी पूजा की और जाकर आनन्दपूर्वक सीताके साथ शयन किया ॥५१॥ इसके अनन्तर सबेरे सीताके साथ रामचन्द्रजीने सरयूके तटपर जाकर स्नान दान किया। इसके बाद प्रणाम करके सरयूजीसे अपने नित्य परम धाम जानेकी आज्ञा मांगी। रामकी प्रार्थना सुनकर सरयून कहा-॥५२। ५३॥ अबतक आपके दर्शनोंकी इच्छासे मैं भी यहीं थी किन्तु हे राम जब आप जा रहे हैं तो मैं भी आपके श्रीचरणोंके साथ चलूँगी ॥५४॥ सरयूकी बात सुनकर रामने कहा-जबतक सब पापोंको नष्ट करने-वाली मेरी पुनीत कथा इस संसारमें विद्यमान है, तबतक भूमण्डलमें तुम भी यहीं रहते हुए सबोंके पाप दूर करती रहो । रामके कहनेपर सरयूने तत्क्षण अपना एक अंशमात्र बनाया, जिसमें वह अयोध्यामें रह गयी और पूर्णरूपसे रामके साथ चल पड़ी। साकेतोऽथ... कह...कर अपनी पावन पुरीकी परिक्रमा की और साष्टांग प्रणाम एवं पूजन करके परमधाम जानेकी आज्ञा मांगी और कहा-हे अम्ब प्रये ध्ये ! तुमने मेरी रक्षा की है। मैं अब अपने वैकुण्ठधाम जानेकी आज्ञा माँगता हूँ । मेरे अपराधोंकी क्षमा करो और मुझे आशीर्वाद दो कि फिर वर्षों में तुम्हारा दर्शन कर सकूँ ॥५५-५६ । इस प्रकार रामका बात सुनकर अयोध्यापुरीने कहा कि इतने दिनों तक मैं आपके दर्शन करनेके लिए यहाँ रही। आपके चले जानेपर दर्श-

सर्गः २ ] पूर्णाकाण्डम् ७६५

सर्गः २ ] पूर्णाकाण्डम् ७६५

यावत्कथा मम शुभा स्थास्यत्याधुनाकिनी । तावच्छङ्खरूपेण त्वमत्र मृन्मयी चिरम् ॥६२॥ तथेति रामवचनाच्छङ्खरूपाऽथ सुमंगरी अग्रेऽथ मन्दिता दित्वा हेमा गोपेण साऽययौ ॥६३॥ अयोध्या नगराच्चाऽपि रामः सेनाबलं ययौ । यद्यप्याया नगरस्य प्रभावो न गतो दिनः ॥६४॥ अथ सीता महानागीमारुरोह सखीजनैः । पृथक् ता मुनिकानामाः समारुरुहुमङ्गनाः ॥६५॥ अथ रामो मुदा वेगात्समारुह्य गजोपरि । उवाच लक्ष्मणं वाक्यं पुष्पकैः सकलान् जनान् ॥६६॥ पंगूनन्धांश्चैव त्वं स्वबंधुभ्यां सुनादिभिः । नागरीः पृथक् शीघ्रं समारुह्य गजोपरि ॥६७॥ अनुगच्छन्तु मच्छ्रेष्ठे लक्ष्मणः स तथाऽकरोत् । अथ सर्वे नृपतयो नानायानेषु संस्थिताः ॥६८॥ ययुः स्वस्वबलैर्युक्ताः शीघ्रं श्रीरामपार्श्वतः । ययावग्रे ऽथ्र्यमग्नो रज्जुखालधारिभिः ॥६९॥ दृषद्विकारैस्ततक्षैश्च कुठारटङ्कपाणिभिः । ततो ययौ महानागः पताकाध्वजशोभितः ॥७०॥ ततो ययुर्यन्त्रहस्ता नानावाहनसंस्थिताः । ततो ययुः शस्त्रनाभिः पूरिताः शकटाः शुभाः ॥७१॥ ततोऽश्वसंस्था वाद्यानि वादयन्तो ययुर्भटाः । ततोऽश्वसंस्थाः ज्ञातयो ययुस्ते वस्त्रपाणयः ॥७२॥ ततो ययुर्मागपाथ वदिनो यानसंस्थिताः । नरा नटाभाश्चाथ यानस्थाः सुविभूषिताः ॥७३॥ ततस्ता वारनार्यश्च काश्चित्खट्वाङ्कवाहनाः । अपरेषु भटैर्मागे नृत्यन्त्यः प्रययुः सुखम् ॥७४॥ ततो ययुर्भूषितास्ते श्रीरामस्य तुरङ्गमाः । नराः पुष्टारुणिच्छन्नाः प्रमदास्तथा ॥७५॥ ययुस्तद्रूपतः शतशः सुवेश्मनः सुतोलियः । गंधेविनाश्चाः स्युत्किन्वस्तुर्गवादिषु संस्थिताः ॥७६॥ ततो ययुर्दण्डहस्ता दासीपुत्राः सुभूषिताः । ततो ययौ रामचन्द्रस्तत्पृष्ठे लक्ष्मणो ययौ ॥७७॥

रहती हुई मैं आपके वियोगका दुःख नहीं सह सकती। इसलिये मैं भी आपके साथ ही चलनेको तैयार बैठी हूँ। उसकी ऐसी बात सुनकर रामने ... कहा कि जबतक जगत्में मेरी परमपवित्री कथा विद्यमान रहे तबतक तुम शङ्खरूपसे मृन्मयी होकर यहीं निवास करो ॥६२॥ रामकी आज्ञानुसार उसने अपने आभूषण सुमंगरी ... और साथ चल पड़ी ॥६३॥ इसके बाद रामकी आज्ञा तथा मन्त्रके साथ-साथ सारी सेनाके साथ चल पड़ी। यद्यपि अयोध्या तथा सरयू के दोनों तटपर ... प्रभाव ज्योंका त्यों बना रहा, वह नहीं गया ॥६४॥ इसके अनन्तर सीताजी एक अगहना हस्तिनीपर सवार हुईं और उर्मिला आदि दूसरी हस्तिनियोंपर जा बैठीं ॥६५॥ इसके बाद राम भी प्रसन्नतापूर्वक गजराजपर सवार हुए और लक्ष्मणसे कहा कि समस्त बन्धु-बान्धवोंके साथ अन्धोंको पालकियोंपर बिठाकर गजपर सवार कराओ और स्वयं तुम अपने परिवारावालोंको हाथीपर बिठाकर मेरे पीछे-पीछे आओ। रामकी आज्ञानुसार लक्ष्मणने सब प्रबन्ध ठीक कर दिया। इसके बाद सब राजे अनेक प्रकारकी सवारियोंपर सवार हो-होकर अपनी-अपनी सेनाके साथ रामके पास आये। आगे-आगे वे मजदूर चले, जो रस्सियों तथा कुदाल लिये थे। पत्थर काटनेवाले तथा बढ़ई आदि विविध प्रकारके औजार लिये थे। उनके पीछे-पीछे एक बड़ा हाथी पताका और ध्वजाओंसे अलंकृत होकर चला। उसके पीछे अपने-अपने हाथोंमें बन्दूक आदि विविध प्रकारके शस्त्रवाले सैनिक तरह-तरहके वाहनोंपर सवार होकर चले। उनके पीछे शस्त्रादिसे भरी बैलगाड़ियाँ चल जा रही थीं ॥६६-७१॥

उनके पीछे-पीछे अनेक प्रकारके बाजे बजानेवाले लोग घोड़ोंपर बैठ-बैठकर चले। उनके पीछे बहुतस गूढ़-सवार हाथमें वस्त्र लिये हुए चले ॥७२॥ उनके पीछे वन्दीजन आरूढ़ होकर बहुतसे मागध और वन्दीजन चले जा रहे थे। उनके पीछे नटलोग और स्वांग बाँध-बाँधकर बैठी हुई वेश्यायें गाती-बजाती और नाचती हुई चली जा रही थीं ॥७३॥७४॥ उनके पीछे-पीछे रामके सुसज्जित हुए घोड़े और उनके पीछे पुष्पके समान वेष धारण किये, अनेक प्रकारके अलंकार पहन, तरह-तरहके शस्त्र लिये, परदेमें अपना मुख छिपाये और घोड़े आदि विविध सवारियोंपर सवार स्त्रियें चली जा रही थीं ॥७५॥ ७६॥ उनके पीछे हाथमें लाठिये लिये तरह-तरहके आभूषण पहने दासीपुत्रगण चले जा रहेथे। उनके पीछे भगवान् रामचन्द्र और लक्ष्मण, भरत,

७६६ आनन्दरामायणं [ सर्गः ३

तत्पृष्ठे भरतश्चापि शत्रुघ्नश्च ततो ययौ । ततः कुशो लवश्चाथ ततः सोऽप्यंगदो ययौ ॥७८॥ ययौ ततश्चित्रकेतुः पुष्करश्च ततो ययौ । ततस्तक्षः सुबाहुश्च यूपकेतुस्ततो ययौ ॥७९॥ ततः सीता ययौ शीघ्रमुर्मिला च ततः परम् । माण्डवी श्रुतकीर्तिश्च स्नुषाः सर्वाः क्रमागयुः ॥८०॥ ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे शिबिकारूढविक्रमा ययुः । ततो ययुर्वानराश्च कोटिशः पर्वतोपमाः ॥८१॥ ततो ययुर्नृपाः सर्वे कोटिशो वारगस्थिताः । ततो नृपाणां सैन्यानि यपुर्वाजिश्चितानि हि ॥८२॥ ययुस्ततस्ते यंत्राणां शकटाः कोटिशो वराः । शतघ्नीखड्गचर्मादिपूरिताः शकटास्तदा ॥८३॥ ततो वारणमुख्यश्च नववाद्यसमन्वितः । ततश्चोष्ट्राः सुवर्णानां ततः पृष्ठे खरादयः ॥८४॥ एवं रामः शनैर्मार्गं चामराद्यैः सुवीजितः । सीतया चालल्यैश्च वीक्षितश्च मुहुर्मुहुः ॥८५॥ ययौ शनैः शनैः श्रीमान्स्तुतो मागधवंदिभिः । पश्यन्नृत्यान्यप्सरसां शृण्वन् गान्यान्यथ ॥८६॥ सेनानिवेशस्थानानां यात्राकांडे यथोदिता मया पूर्वं सुरचना तद्वदासीत्पुनस्त्विह । ८७॥

इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये पूर्णकांडे रामदासविष्णुसंवादे रामप्रस्थानं नाम द्वितीयः सर्गः ॥ २ ॥


तृतीयः सर्गः

( रामका सोमवंशियोंके साथ युद्ध )

श्रीरामदास उवाच

अथ रामः शनैर्मार्गे नानादेशान्विलंघ्य च एकादशदिनैः प्राप सेनया तद्वयाह्वयम् ॥ १ ॥
राममागमनंज्ञात्वा सुषेणो वेगवत्तरः । प्रत्युद्ययौ स्वकत्रिभिविंशल्लक्षसमन्वितैः । २ ॥
नत्वा रामं च सीतां च सर्वं वृत्तं न्यवेदयत् राम राम महाबाहो प्रतापात्तव वै मया ॥ ३ ॥


शत्रुघ्न, कुश, अङ्गद, चित्रकेतु, पुष्कर, तक्ष और उनके पच्छे राजपुत्र सुबाहु चल जा रहे थे । राजपुत्रोंकी टोलीके पीछे सीता, उर्मिला, माण्डवी, श्रुतकीर्ति और उनके पीछे उनकी पतोहुएं चली जा रही थीं उनके पीछे समक्त मन्त्रिगण पालकियोंपर बैठ चले जा रहे थे । उनके भी पीछे पर्वतके समान बड़े-बड़े आकारवाले वानर और उनके पीछे विविध प्रकारकी सवारियोंपर सवार सब राज चले जा रहे थे । उनके पीछे उन राजाओंकी सेनाये घोड़ोंपर सवार होकर चलीं जा रही थी । उनके पीछे कितनी ही बैलग़ाड़ियोंपर रखे हुए तोप आदि यन्त्र चल जा रहे थे ॥ ७७-८३ ॥ उनके पीछे मुख्य-मुख्य हाथी अनेक प्रकारके दाज लदे हुए चले जा रहें थे और उनके भी पीछे एक बहुत बड़ा हाथी चल रहा था जिसपर राष्ट्रकी पताका सुशोभित हो रही थी उनके पीछे सुवर्णसे लदे हुए ऊँट और उनके पीछे और-और सामान लादे हुए गधे तथा खच्चर आदि चल रहे थे ॥ ८४ ॥ इस तरह राम धीरे-धीरे चले जा रहे थे । उनके ऊपर चमर व्यजन् आदि चल रहे थे और सीताजी अपनी सर्वाङ्गसे डोलोंपर बार बार रामको निहार रही थीं । ८५ ॥ मागध-वन्दीजन आदि विविध प्रकारकी स्तुतिये कर रहे थे और कितने ही अप्सराओंके नृत्य-गान हो रहे थे ॥ ८६ ॥ रामचन्द्रजीके पड़ाव ठीक उसी तरह इस समय भी थे, जैसे कि पीछे यात्राकाण्डमें बतलाये जा चुके हैं ॥ ८७ ॥

इति श्रीशतकोटिरामचरितान्तर्गते श्रीमदानन्दरामायणे पूर्णकाण्डे द्वितीय सर्गः ॥ २

इस तरह धीरे-धीरे चलते हुए राम अपनी सेनाके साथ अनेक देशोंको लांघते हुए ग्यारह दिनमे हस्तिनापुर पहुंचे । १ ॥ रामके पहुंचनेका समाचार पाते ही सुषेण बीस लाख सैनिकोको लेकर आ पहुंचे ॥ २ ॥ रामके समक्ष पहुंचकर उसने सीता रामको प्रणाम किया और कहन लगा—हे महाबाहो राम ! आपके

सर्गः १ ] पूर्णकाण्डम् ७६७


चतुर्दशदिनं युद्धं कृतमेभिः सुदारुणम् । अधुना त्वं समायात इवैते स्थास्यन्ति भूतले ॥ ४ ॥
सुषेणस्य वचः श्रुत्वा तमप्याश्वासयन्प्रभुः । अथ रामः स जाह्नव्याश्चोत्तरे परमे तटे ॥ ५ ॥
सेनानिवासमकरोद्ददर्श रिपुवाहिनीम् । तां निशां समतिक्रम्य द्वितीये दिवसे ततः ॥ ६ ॥
चोदयामास युद्धाय वानरान् रघुनन्दनः । ततस्ते वानराः सर्वे जाह्नव्यामवलङ्घयन् च ॥ ७ ॥
रामं सीतां नमस्कृत्य निर्ययुः समरं मुदा । ततस्ते वानराश्चक्रुः सिंहनादान्भयङ्करान् ॥ ८ ॥
वादयामासुर्वाद्यानि ददृशुः शत्रुवाहिनीम् । नलाद्यास्तेऽपि श्रीरामसेनां दृष्ट्वाऽतिविस्मिताः ॥ ९ ॥
चकिता भयभीताश्च निर्ययुः संगरं जवात् । ततस्ते वानराः सर्वे गंगासमुल्लङ्घ्य वेगतः ॥ १०॥
दृषद्भिः पर्वतशृङ्गैः शिलाभिर्विटपैर्द्रुमैः । पदैः निजघ्नुः शत्रुवीरांस्ते कीर्त्तयन्तो रघूत्तमम् ॥११॥
नलवीराश्च ते सर्वे क्षुरैर्वाणैस्तीक्ष्णैः कपीश्वरान् । निजघ्नुः समरे वेगाद्बभूव तुमलो रणः ॥१२॥
अथ तैर्वानरैः सर्वे बलादृक्षैः प्रपीडिताः । पराङ्मुखाः कृताः सर्वे रणे नलसैनिकाः ॥ १३॥
तान् दृष्ट्वा ते नलाद्याश्च रणाद्भीरान् पराङ्मुखान् । निहतान्द्दिपरीतांश्चोदयामासुर्नृपांस्तदा ॥ १४॥
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे जम्बूद्वीपनिवासिनः । तथा द्वीपांतरोद्भूता ये ऽद्यापि पुरोदिताः ॥ १५॥
ययुर्युद्धाय सन्नद्धा नानावाहनसंस्थिताः । तन्समानागतान्दृष्ट्वा ययुः श्रीरामसैनिकाः ॥ १६ ॥
जम्बूद्वीपांतरस्थाश्च तथा द्वीपांतरस्थिताः । पुरातनाश्च नृपाः सर्वे नानावाहनसंस्थिताः ॥ १७॥
सुग्रीवश्वांगदश्चाथ हनुमांश्च विभीषणः । जाम्बवांश्च सुषेणश्च संपातिर्मकरध्वजः ॥ १८॥
गुहको भूरिकीर्तिश्च कंचुकंठः प्रनारदान् । तथाऽन्ये जनकाद्याश्च ययुः संग्रामभूतलम् ॥ १९॥
तदोभयोर्महानासीत्सैन्ययोर्हरिनिःस्वनः । नरवाद्यानि च नेदुरुभयोः सैन्ययोः पृथक् ॥ २०॥
तदा ब्रह्मादयो देवाः शिवेन सहिताश्च खे । सयुधनाथ सोमेन देवेन्द्रेण युता मुदा ॥ २१॥
नानाविमानमारूढा ददृशुर्युद्धकौतुकम् । अथ चन्द्रादयो देवाश्चक्रमंत्र परस्परम् ॥ २२॥


प्रतापसे मैंने चौदह दिनों तक इन लोगोंके साथ भयंकर युद्ध किया है। अब आप भी आगये हैं तो ये दुष्ट बचकर कहाँ जावेंगे ॥ ३ ॥ ४ ॥ सुषेणकी बात सुनकर रामने भी उसे आश्वासन दिया और गङ्गाके उत्तरी तटपर अपना सेनानिवास बनाया ॥ ५ ॥ वहींसे ही शत्रुको सेना देखी। रात बीत जानेपर सवेरे ही रामने वानरोंको युद्धके लिए विदा किया। रामकी आज्ञासे वे लोग सीता तथा रामको प्रणाम करके बड़ी प्रसन्नतासे गंगाजीको पार करके संग्रामभूमिमें जा पहुंचे। वहां पहुंचकर उन्होंने भयङ्कर सिंहनाद किया, विविध प्रकारके शङ्ख बाजे बजाय और शत्रुको सेनापर धावा बोल दिया। रामकी सेनाको देखकर वे नल आदि राजे बड़े विस्मित हुए ॥ ६-९ ॥ वे तुरन्त अपनी सेनाके साथ युद्धके लिए जा डटे। इसके अनन्तर वे सब वानर पत्थरके बड़े-बड़े खण्ड और वृक्ष ले-लेकर रामचन्द्रजीकी जयजयकार करते हुए शत्रुदलके वीरोंका संहार करने लगे ॥ १० ॥ ११ ॥ उधर नलकी सेनाके भी वीर अपने तीखे शस्त्रोंसे वानरोंको मारने लगे। इस तरह बहु देर तक घमासान युद्ध हुआ और वानरोंने अपनी वृक्ष पाषाणवर्षासे शत्रुओंके छक्के छुड़ा दिये। जिससे नलके सैनिकोंको वहांसे पीछे हटना पड़ा ॥ १२ ॥ १३ ॥ इस तरह अपने वीरोंको भागते देखकर नल आदिने और-और राजाओंको प्रोत्साहित किया ॥ १४ ॥ इससे जम्बूद्वीपके अन्यान्य द्वीपोंके राजे जिनकी गणना पीछे कर आये हैं, वे सब अनेक प्रकारके वाहनोंपर आरुढ़ हो-होकर बड़ी तैयारीके साथ निकल पड़े। उन लोगोंको युद्धभूमिमें उपस्थित देखकर रामके सैनिक जा डटे । १५ ॥ ॥ १६ ॥ उधर जम्बूद्वीप तथा अन्यान्य द्वीपोंके राजे उपस्थित थे। इधर सुग्रीव, अङ्गद, हनुमान्, विभीषण, जाम्बवान्, सुषेण, सम्पाती मकरध्वज, भूरिकीर्ति, कञ्चुकण्ठ तथा जनक आदिवीर लड़नेके लिए संग्रामभूमिमें डटे हुए थे। उस समय दोनों ओरके सैनिक बहुत जोर-जोरसे सिंहनाद कर रहे थे और विविध प्रकारके बाजे बज रहे थे ॥ १७-२० ॥ उस समय शिव, बुद्ध, शेष और इन्द्र आदि देवताओंको साथ लेकर