भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
अविषये शास्त्रयोनित्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १४७
कर्मत्वप्रतिषेधाद्, ‘येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात्’ (बृह० २।४।१३) इति च। तथोपास्तिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधोऽपि भवति – ‘यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते’ इत्यविषयत्वं ब्रह्मण उपन्यस्य, ‘तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते’ (केन० १।४) इति। अविषयत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वानुपपत्तिरिति चेत्, – न; अविद्याकल्पितभेद-निवृत्तिपरत्वाच्छास्त्रस्य। न हि शास्त्रमिदंतया विषयभूतं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषति। किं तर्हि? प्रत्यगात्मत्वेनाविषयतया प्रतिपादयदविद्याकल्पितं वेद्यवेदितृवेदनादिभेद-मपनयति। तथा च शास्त्रम् – ‘यस्याऽमतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं
भामती
शङ्कते ॐ अविषयत्वे इति ॐ। ततश्च शान्तिकर्मणि वेतालोदय इति भावः। निराकरोति ॐ न ॐ। कुतः? ॐ अविद्याकल्पितभेदन्निवृत्तिविषयत्वाद् इति ॐ। सर्वमेव हि वाक्यं नेदन्तया वस्तुभेदं बोधयितुमर्हति, न हीक्षुक्षीरगुडादीनां मधुररसभेदः शक्य आख्यातुम्, एवमन्यत्रापि सर्वत्र द्रष्टव्यम्। तेन प्रमाणान्तरसिद्धे लौकिक एवार्थे यदा गतिरीदृशी शब्दस्य, तदा केव कथा प्रत्यगात्मन्यलौकिके? अदूरविप्रकर्षेण तु कथञ्चित् प्रतिपादनमिहापि समानम्। त्वम्पदार्थो हि प्रमाता प्रमाणाधीनया प्रमित्या प्रमेयं घटादि व्याप्नोतीत्यविद्याविलसितम्। तदस्याविषयीभूतोदासीनतत्पदार्थप्रत्यगात्मसामानाधिकरण्येन प्रमातृत्वाभावाद् तन्निवृत्तौ प्रमाणाद्यस्तिस्रो विधा निवर्त्तन्ते। न हि पक्तुरवस्तुत्वे पाक्यपाकपचनानि वस्तुसन्ति भवितुमर्हन्तीति। तथा हि—
विगलितपराग्वृत्त्यर्थत्वं पदस्य तवस्तदा
त्वमिति हि पदेनैकार्थत्वे त्वमित्यपि यत्पदम्।
तदपि च तदा गत्वैकाग्र्यं विशुद्धचिदात्मतां
त्यजति सकलान् कर्तृत्वादीन् पदार्थमलाश्रयान्॥
भामती-व्याख्या
विदि क्रिया का कर्म मानने पर "अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि" (केन. १।३) इत्यादि श्रुतियों के द्वारा ब्रह्म में विदि क्रिया की कर्मता का निषेध कर दिया गया है। 'ब्रह्म यदि किसी ज्ञान का विषय नहीं, तब सर्वथा अज्ञेय ब्रह्म में शास्त्रयोनित्व (शास्त्र-प्रतिपादितत्व) क्योंकर सम्भव होगा—यह शङ्का की जा रही है—"अविषयत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वानुपपत्तिः"। छोटे-से भूत को भगाने के लिए शान्ति कर्म आरम्भ किया था, देखते क्या हैं कि सामने उससे बड़ा खबीस मुँह फाड़े खड़ा है। चिन्ता की बात नहीं, उसे भी भगाने का मन्त्र पढ़ दिया गया है—"न, अविद्याकल्पितभेदनिवृत्तिविषयत्वात्"। जैसे इक्षु (ईख) क्षीर (दूध) और गुड़ादि के माधुर्य का अन्तर किसी भी वाक्य से नहीं कहा जा सकता, वैसे ही लोकोत्तर आनन्द की उत्ताल तरङ्गोंवाले उस महासागर (भूमा तत्त्व) का यथावत् प्रतिपादन किसी भी वाक्य से नहीं किया जा सकता, केवल (अदूरविप्रकर्ष) लक्षणादि के द्वारा ब्रह्म के सूचक शास्त्रों को ब्रह्म में प्रमाण मान कर उसे शास्त्रप्रमाणक कह दिया गया है। यह जो कहा जाता है कि त्वम्पदार्थभूत जीव प्रमाता है, वह प्रमाणाधीन प्रमिति के माध्यम से घटादि प्रमेय वर्ग को व्याप्त करता है। वह कथन पूर्णतया अविद्या-विलसित है, क्योंकि 'अहं घटं जानामि'—यहाँ अस्मत्पदार्थभूत प्रत्यगात्मा और शुद्ध चैतन्य का सामानाधिकरण्य प्रतीत होता है, किन्तु शुद्ध चैतन्य किसी भी प्रमा का विषय नहीं होता, तब उसमें प्रमातृत्व क्योंकर होगा? प्रमाता के बिना प्रमाता, प्रमाण और प्रमा—ये तीनों वैसे ही अनुपपन्न हो जाते हैं, जैसे पक्ता (पाचक पुरुष) के विना पाक्य, पाक और पचन का वास्तविक सद्भाव नहीं रहता। इस तथ्य का प्रकाश इस श्लोक के द्वारा किया जा सकता है—
| १४८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४ |
|---|
विजानतां विज्ञातमविजानताम्' ( केन० २।३ ) 'न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः', 'न विज्ञातेर्विज्ञा- तारं विजानीयाः' ( बृह० ३।४।२ ) इति चैवमादि । अतोऽविद्याकल्पितसंसारित्वनि- वर्तनेन नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणान्न मोक्षस्यानित्यत्वदोषः । यस्य तूत्पाद्यो मोक्षस्त- स्य मानसं, वाचिकं कायिकं वा कार्यमपेक्षत इति युक्तम् । तथा विकार्यत्वे च; तयोः पक्षयोर्मोक्षस्य ध्रुवमनित्यत्वम् । न हि दध्यादि विकार्यं उत्पाद्यं वा घटादि नित्यं दृष्टं
भामती
इत्यान्तरश्लोकः । अत्रैवार्थे श्रुतीरुदाहरति ॐ तथा च शास्त्रं, यस्यामतम् इति ॐ । प्रकृतमुपसंहरति ॐ अतोऽविद्याकल्पित इति ॐ । परपक्षे मोक्षस्यानित्यतामापादयति— ॐ यस्य तु इति ॐ । कार्यमपूर्व यागादिव्यापारजन्यं तमपेक्षते मोक्षः स्वोत्पत्ताविति । ॐ तयोः पक्षयोः इति ॐ निर्वर्त्यविकार्ययोः । क्षणिकं ज्ञानमात्मेति बौद्धाः । तथा च विशुद्धविज्ञानोत्पादो मोक्ष इति निर्वर्त्यो मोक्षः । अन्येषां तु संसाररूपा- वस्थापहाया कैवल्यावस्थावाप्तिरात्मनः स मोक्ष इति विकार्यो मोक्षः, यथा पयसः पूर्वावस्थापहानेनाव- स्थान्तरप्राप्तिर्विकारो दधोति । तदेतयोः पक्षयोरनित्यता मोक्षस्य, कार्यत्वाद् , दधिघटादिवत् । अथ
भामती-व्याख्या
विगलितपराग्वृत्त्यर्थत्वं पदस्य तदस्तदा
त्वमिति हि पदेनैकार्थत्वे त्वमित्यपि यत्पदम् ।
तदपि च तदा गत्वैकार्थ्य विशुद्धचिदात्मतां
त्यजति सकलान् कर्तृत्वादीन् पदार्थमलान् निजाम् ॥
[ 'तत् त्वमसि'—यहाँ पर प्रत्यक्पदार्थ की पराक्त्वेन वृत्तिता ( विद्यमानता ) सम्भव नहीं, तब तत्पद की उसमें वृत्ति ( शक्ति ) नहीं हो सकती, क्योंकि त्वम्पदार्थ तत्पदार्थ से अभिन्न या विशुद्ध होकर रह जाता है । तब आत्मा अपने में आरोपित सकल कर्तृत्वादि ( प्रमातृत्वादि ) धर्मों का परित्याग कर डालता है । इसी अर्थ ( ब्रह्मगत फल-व्याप्यताभाव के प्रदर्शन ) में श्रुति प्रमाण प्रस्तुत करते हैं—"यस्यामतं तस्य मतम्, मतं यस्य न वेद सः" (केनो. २।३) । [ जिस व्यक्ति को 'ब्रह्म अमतम्' ( ज्ञानाविषयः ) ऐसा निश्चय है, उस व्यक्ति को ही मतम् ( सम्यक् निश्चय ) है । उसके विपरीत जिस व्यक्ति को 'ब्रह्म मतम्' ( ज्ञानस्य विषयः ) ऐसा निश्चय होता है, वह ब्रह्म का वस्तुस्वरूप नहीं समझ पाया ] । प्रकरण का उपसंहार किया जाता है—"अतोऽविद्याकल्पितसंसारित्वनिवर्तनेन न मोक्षस्यानित्यत्वदोषः" ।
परकीय पक्ष में मोक्ष की अनित्यतापत्ति का उद्भावन करते हैं—"यस्य तूत्पाद्यो मोक्षः, तस्य कार्यम् अपेक्षते" । यहाँ 'कार्य' पद से यागादि-जन्य अपूर्व विवक्षित है, मोक्ष अपनी उत्पत्ति में उसी अपूर्व को अपेक्षा करता है । 'तयोः पक्षयोः" का अर्थ है—'निर्वर्त्य- विकार्यपक्षयोः । 'मोक्षस्य ध्रुवमनित्यत्वम्, न हि दध्यादि विकार्यमुत्पाद्यं वा घटादि नित्यं दृष्टं लोके" । निर्वर्त्य ( उत्पाद्य ) और विकार्य पक्षों का उदाहरण यह है—( १ ) बौद्धगण क्षणिक विज्ञान को आत्मा मानते हैं, उनके पक्ष में विज्ञान-सन्तति में उत्पद्यमान विशुद्ध विज्ञानक्षणों को मोक्ष माना जाता है, अतः वह मोक्ष निर्वर्त्य है । [ चित्त या विज्ञान में क्लेशावरण और ज्ञेयावरण—ये दो प्रकार के मल माने जाते हैं, उनकी निवृत्ति ही चित्त की विशुद्धता है—"धर्माभावोपलब्धिश्च निःक्लेशविशुद्धता" । ( महायान सू. १३।१६ ) । बौद्ध- निकायों के विविध निर्वाणवाद हैं, उनका दिग्दर्शन भूमिका में देखा जा सकता है ] ।
अन्य आचार्यों के मत में संसाररूप अवस्था छोड़ कर कैवल्यावस्था को आत्मा वैसे ही प्राप्त करता है, जैसे सुवर्ण पिण्डावस्था को छोड़ कर कटकादि में विकृत होता है । यह अवस्थान्तर-प्राप्तिरूप मोक्ष वैसे ही विकार्य है, जैसे दूध का अपनी पूर्वावस्था को छोड़ कर
मोक्षस्योत्पाद्यत्वादिविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १४९
लोके । न चाप्यत्वेनापि कार्यापेक्षा; स्वात्मस्वरूपत्वे सत्यनाप्यत्वात् । स्वरूपव्यति- रिक्तत्वेऽपि ब्रह्मणो नाप्यत्वं, सर्वगतत्वेन नित्याप्तस्वरूपत्वात्सर्वेण ब्रह्मणः, आकाश- स्येव । नापि संस्कार्यो मोक्षः, येन व्यापारमपेक्षेत । संस्कारो हि नाम संस्कार्यस्य गुणाधानेन वा स्याद्दोषापनयनेन वा ? न तावद् गुणाधानेन संभवति; अनाधेयातिशय-
भामती
‘यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते’ इति श्रुतेर्ब्रह्मणो विकृताविकृतदेशभेदावगमादविकृतदेशब्रह्मप्राप्तिरुपा- सनाविधिविधेया भविष्यति । तथा च प्राप्यकर्मता ब्रह्मण इत्यत आह ॐ न चाप्यत्वेनापि इति ॐ । अन्यदन्येन विकृतदेशपरिहाण्याऽविकृतदेशं प्राप्यते । तद्यथोपेवेलं जलधिरतिबहलचपलकल्लोलमालापर- स्परास्फालनसमुल्लसत्फेनपुञ्जस्तवकतया विकृतः, मध्ये तु प्रशान्तसकलकल्लोलोपसर्गः स्वस्थः स्थिर- तयाऽविकृतस्तस्य मध्यमविकृतं पोतिकः पोतेन प्राप्नोति । जीवस्तु ब्रह्मैवेति किं केन प्राप्यतां, भेदाश्रय- त्वात् प्राप्तेरित्यर्थः । अथ जीवो ब्रह्मणो भिन्नस्तथापि न तेन ब्रह्माप्यते, ब्रह्मणो विभुत्वेन नित्यप्राप्तत्वा- दित्याह ॐ स्वरूपव्यतिरिक्तत्वेऽपि इति ॐ । संस्कार्यकर्मतामपाकरोति ॐ नापि संस्कार्यं इति ॐ । द्वयी हि संस्कार्यता, गुणाधानेन वा यथा बीजपूरककुसुमस्य लाक्षारसावसेकस्तेन हि तत् कुसुमं संस्कृतं लाक्षासवर्णं फलं प्रसूते । दोषापनयेन वा यथा मलिनमादर्शतलं निघृष्टमिष्टकाचूर्णेनोद्भासितभास्वरत्वं
भामती-व्याख्या
अवस्थान्तर की प्राप्ति दधिरूप विकार है। इन दोनों पक्षों में घट और दधि के समान मोक्ष में अनित्यत्व सिद्ध होता है ।
शङ्का—मोक्ष यदि उत्पाद्य या विकार्य नहीं, तब प्राप्य तो अवश्य है, क्योंकि "अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु" ( छां. ३।१३।३ ) इत्यादि श्रुतियों के अनुरोध पर आत्मा के दो ( विकृत और अविकृत ) देश प्रतीत होते हैं। उनमें अविकृत देश की प्राप्ति उपासना-विधि की देन है, वही मोक्ष है, अतः मोक्ष में प्राप्य कर्मता स्थिर होती है।
समाधान—भाष्यकार ने उक्त पक्ष का खण्डन करने के लिए कहा है—"न चाप्यत्वेनापि कार्यापेक्षा, स्वात्मस्वरूपत्वे सत्यनाप्यत्वात्" । तात्पर्य यह है कि अन्य वस्तु अन्य साधन के द्वारा विकृत देश को छोड़ कर अविकृत देश को प्राप्त होती है, जैसे जलधि ( महासागर ) अपने तट के समीप अत्यन्त चपल और उत्ताल तरङ्गावलियों के परस्पर आस्फालन ( टकराहट ) से फेनिल अवस्था में विकृत होता है और वही मध्य भाग में जा कर सकल कल्लोल ( उछल-कूद ) को छोड़ कर नितान्त प्रशान्त होता है। नाविक अपने नौका यान के द्वारा उसी प्रशान्त क्षेत्र को प्राप्त करता है, किन्तु जीव तो ब्रह्म रूप ही है, अतः वह किस अन्य पदार्थ को प्राप्त करेगा ? प्राप्ति क्रिया सदैव प्रापक और प्राप्य के भेद की अपेक्षा करती है, प्रकृत में प्रापक ( जीव ) और प्राप्य ( ब्रह्म ) का भेद न होने के कारण प्राप्ति सम्भव नहीं, फलतः मोक्ष में प्राप्य कर्मता क्योंकर बनेगी ? यदि जीव को ब्रह्म से भिन्न भी मान लिया जाय, तब भी वह प्राप्य नहीं हो सकता, क्योंकि लोक में प्राप्य वही माना जाता है, जो कभी अप्राप्त हो, ब्रह्म तो विभु होने के कारण सदैव प्राप्त है—"स्वरूपव्यतिरिक्तत्वेऽपि ब्रह्मणो नाप्यत्वम्, सर्वगतत्वेन नित्याप्तस्वरूपत्वात्" ।
मोक्ष में संस्कार्यकर्मता का अपाकरण किया जाता है—"नापि संस्कार्यो मोक्षः"। संस्कार्य कर्मता दो प्रकार की होती है—( १ ) गुण-विशेष की उत्पत्ति के द्वारा जैसे—
कुसुमे बीजपूरादेः यल्लाक्षाद्युपसिच्यते ।
तद्रूपस्यैव संक्रान्तिः फले तस्येति वासना ॥ ( प्र. वा. भा. पृ. ३५८ )
बीजपूर ( बिजोरा निम्बू ) के फल को लाख के रस ( पानी ) से तर कर देने पर विजोरा
| १५० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४ |
|---|
ब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य । नापि दोषापनयनेन; नित्यशुद्धब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य ।
स्वात्मधर्म एव संस्तिरोभूतो मोक्षः क्रियायात्मनि संस्क्रियमाणेऽभिव्यज्यते, यथाऽऽदर्शे निघर्षणक्रियया संस्क्रियमाणे भास्वरत्वं धर्म इति चेत्,—न; क्रियाश्रयत्वानुपपत्तेरात्मनः । यदाश्रया क्रिया तमविकुर्वती नैवात्मानं लभते । यद्यात्मा क्रियया
भामती
संस्कृतं भवति । तत्र न तावद् ब्रह्मणि गुणाधानं सम्भवति । गुणो हि ब्रह्मणः स्वभावो वा भिन्नो वा ? स्वभावश्चेत् कथमाधेयस्तस्य नित्यत्वात् । भिन्नत्वे तु कार्यत्वेन मोक्षस्यानित्यत्वप्रसङ्गः । न च भेदे धर्मधर्मिभावो गवाश्ववत् । भेदाभेदश्च व्युदस्तो विरोधात् । तदनेनाभिसन्धिनोक्तम् ॐ अनाधेयातिशयब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य ॐ । द्वितीयं पक्षमपक्षिपति ॐ नापि दोषापनयनेन इति ॐ । अशुद्धिः सती दर्पणे निवर्त्तते, न तु ब्रह्मणि असती निवर्त्तनीया, नित्यनिवृत्तत्वादित्यर्थः ।
शङ्कते ॐ स्वात्मधर्म एव इति ॐ । ब्रह्मस्वभाव एव मोक्षोऽनाद्यविद्यामलावृत उपासनादिक्रिययाऽऽत्मनि संस्क्रियमाणेऽभिव्यज्यते, न तु क्रियते । एतदुक्तं भवति—नित्यशुद्धत्वमात्मनोऽसिद्धं, संसारावस्थायामविद्यामलिनत्वादिति । शङ्कां निराकरोति ॐ न ॐ । कुतः ? ॐ क्रियाश्रयत्वानुपपत्तेः ॐ । नाविद्या ब्रह्माaction/ब्रह्माश्रया, किन्तु जीवे, सा त्वनिर्वचनीयेत्युक्तं, तेन नित्यशुद्धमेव ब्रह्म । अभ्युपेत्य त्वशुद्धिं क्रियासंस्कार्यत्वं दूष्यते । क्रिया हि ब्रह्मसमवेता वा ब्रह्म संस्कुर्यात्, यथा घर्षणमिष्टकाचूर्णसंयोग-
भामती-व्याख्या
का फल अन्दर से लाल हो जाता है । यहाँ फूल पर लालिमात्मक गुण का आधान किया जाता है, वह फूल की लालिमा फल के रस में परिणत हो जाती है । (२) दूसरा संस्कार दोषापनयन के द्वारा किया जाता है, जैसे मलिन दर्पण-तल पर ईंट का चूर्ण रगड़ने से दर्पण संस्कृत अर्थात् निर्मल हो जाता है । ब्रह्म पर गुणाधानरूप संस्कार नहीं किया जा सकता, क्योंकि ब्रह्म पर जो गुण उत्पन्न किया जाता है, वह क्या ब्रह्म का स्वरूप है ? अथवा ब्रह्म से भिन्न ? यदि स्वभाव है, तब वह आधेय नहीं हो सकता, क्योंकि नित्य ब्रह्म का स्वरूप भी नित्य ही है । संस्कार को ब्रह्म से भिन्न और उत्पाद्य मानने पर मोक्ष में अनित्यत्वापत्ति होती है । अत्यन्त भेद मानने पर संस्कार और ब्रह्म का वैसे ही धर्मधर्मिभाव नहीं बन सकता, जैसे गौ और अश्व का । भेदाभेद-पक्ष का निरास पहले ही किया जा चुका है, क्योंकि वह परस्पर-विरुद्ध है—इस आशय को मन में रखकर कहा है—"अनाधेयातिशयब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य" । संस्कार के दोषापनयनरूप द्वितीय कल्प का निरास किया जा रहा है—"नापि दोषापनयनेन, नित्यशुद्धब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य" । आशय यह है कि दृष्टान्त-स्थल पर मल या अशुद्धि वस्तुतः होती है, तब उसकी निवृत्ति हो सकी, किन्तु ब्रह्म पर अशुद्धि की सत्ता तीनों कालों में भी नहीं, तब नित्य असत् या निवृत्त पदार्थ की निवृत्ति क्योंकर होगी ?
शङ्का-सूचक शब्द न होने पर भी यह शङ्का-भाष्य है—'स्वात्मधर्म एव संस्तिरोभूतो मोक्षः' । यद्यपि मोक्ष ब्रह्म-स्वभाव है, तथापि वह अनादि अविद्यारूप मल से आच्छन्न है, उपासनादि क्रिया के द्वारा आत्मा के संस्कृत हो जाने पर वह अभिव्यक्त हो जाता है । शङ्कावादी का अभिप्राय यह है कि आत्मा में नित्यशुद्धत्व सिद्ध नहीं, क्योंकि संसारावस्था में वह अविद्यारूप मल से युक्त होता है । उक्त शङ्का का निराकरण किया जाता है—"न" । किसी भी क्रिया के द्वारा ब्रह्म का संस्कार नहीं किया जा सकता, क्योंकि "क्रियाश्रयत्वानुपपत्तेः" । अविद्या भी ब्रह्म के आश्रित नहीं रहती, किन्तु जीव के आश्रित रहती है । अविद्या अनिर्वचनीय है—यह कहा जा चुका है । फलतः ब्रह्म नित्य शुद्ध ही है । ब्रह्म में अविद्यारूप अशुद्धि को मानकर क्रिया के द्वारा संस्कार्यत्व का निरास किया गया है, क्योंकि क्या क्रिया ब्रह्म के
ब्रह्मणोऽविषयत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १५१
विक्रियेत, अनित्यत्वमात्मनः प्रसज्येत । ‘अविकार्योऽयमुच्यते’ ( भ. गी. २।२५ ) इति चैवमादीनि वाक्यानि बाध्येरन् । तच्चानिष्टम् । तस्मान्न स्वाश्रया क्रियाऽऽत्मनः संभवति । अन्याश्रयायास्तु क्रियाया अविषयत्वान्न तयाऽऽत्मा संस्क्रियते । ननु देहाश्रयया स्नानाचमनयज्ञोपवीतादिकया क्रियया देही संस्क्रियमाणो दृष्टः, न; देहादिसंहतस्यैवाविद्यागृहीतस्यात्मनः संस्क्रियमाणत्वात् । प्रत्यक्षं हि स्नानाचमनादेर्देहसमबायित्वम् । तया देहाश्रयया तत्संहत एव कश्चिदविद्ययात्मत्वेन परिगृहीतः संस्क्रियत इति युक्तम् । यथा देहाश्रयचिकित्सानिमित्तेन धातुसाम्येन तत्संहतस्य तदभिमानिन आरोग्यफलम् , अहमरोग इति बुद्धिरुत्पद्यते । एवं स्नानाचमनयज्ञोपवीतादिना अहं
भामती
विभागप्रचयो निरन्तर आदर्श तलसमवेतोऽन्यसमवेतो वा । न तावद् ब्रह्मधर्मः क्रिया, तस्याः स्वाश्रयविकारहेतुत्वेन ब्रह्मणो नित्यत्वव्याघातात् । अन्याश्रया तु कथमन्यस्योपकरोति, अतिप्रसङ्गात् । न हि दर्पणे निघृष्यमाणे मणिविशुद्धो दृष्टः । ॐ तच्चानिष्टम् इति ॐ । तदा बाधनं परामृशति । अत्र व्यभिचारं चोदयति ॐ ननु देहाश्रयया इति ॐ । परिहरति ॐ न, देहसंहतस्य इति ॐ । अनाद्यनिर्वचनीयाविद्योपधानमेव ब्रह्मणो जीव इति च क्षेत्रज्ञ इति चाचक्षते । स च स्थूलसूक्ष्मशरीरेन्द्रियादिसंहतस्तत्सङ्घातमध्यपतितस्तदभेदेनाहमितिप्रत्ययविषयीभूतोऽतः शरीरादिसंस्कारः शरीरादिधर्मोऽप्यात्मनो भवति, तदभेदाध्यवसायात् । यथाऽङ्गरागधर्मः सुगन्धिता कामिनीनां व्यपदिश्यते । तेनात्रापि यदाश्रिता क्रिया सांव्यवहारिकप्रमाणविषयोकृता तस्यैव संस्कारी नान्यस्येति न व्यभिचारः । तत्त्वतस्तु न क्रिया न
भामती-व्याख्या
आश्रित होकर वैसे ही ब्रह्म को संस्कृत करती है, जैसे आदर्श-तल पर इष्टिका-चूर्णका निरन्तर संयोग-विभाग-प्रचयरूप घर्षण ? अथवा अन्य वस्तु में रहकर क्रिया ब्रह्म को संस्कृत करती है ? क्रिया ब्रह्म का धर्म नहीं हो सकती, क्योंकि वह नियमतः अपने आश्रय को विकृत करती है, यदि ऐसा मान लिया जाय, तब ब्रह्मगत नित्यत्व-प्रतिपादक श्रुतियों का विरोध होता है । ब्रह्म से अन्य पदार्थ में रहनेवाली क्रिया के द्वारा ब्रह्म संस्कृत नहीं हो सकता, अन्यथा दर्पण पर इष्टिका-चूर्ण रगड़ने पर स्फटिक मणि भी संस्कृत हो जायगी, किन्तु वैसा कभी लोक में देखा नहीं जाता । "तच्चानिष्टम्"-इस भाष्य में 'तत्' पद के द्वारा ब्रह्मगत अनित्यत्व का बाध गृहीत होता है, अर्थात् ब्रह्मगत अनित्यत्व का बाध किसी को भी अभीष्ट नहीं । 'यदाश्रिता क्रिया भवति, तया तदेव संस्क्रियते'-इस नियम के व्यभिचार की शङ्का की जा रही है-"ननु देहाश्रयया स्नानाचमनयज्ञोपवीतादिकया क्रियया देही संस्क्रियमाणो दृष्टः" । उक्त शङ्का का परिहार किया जा रहा है-"न, देहादिसंहतस्यैवात्मनः संस्क्रियमाणत्वात्" । अर्थात् देह-तादात्म्यापन्न आत्मा ही स्नानादि क्रिया का कर्त्ता ( आश्रय ) और वही उसके फल का भोक्ता माना जाता है, अतः उसकी क्रिया से वह ( विशिष्ट ) आत्मा संस्कृत होता है, शुद्ध ब्रह्म नहीं, क्योंकि अनादि और अनिर्वचनीय अविद्यारूप उपाधि से युक्त ब्रह्म को जीव, क्षेत्रज्ञादि पदों के द्वारा अभिहित किया जाता है । वह स्थूल शरीर एवं इन्द्रियादि-घटित सूक्ष्म शरीर से विशिष्ट होता है । देहादि संघात के मध्य में निविष्ट वह देहादि-तादात्म्याध्यास के कारण देहादि को 'अहम्' ही मानता है, इस प्रकार शरीर का संस्कार शरीर-विशिष्ट आत्मा का वैसे ही माना जाता है, जैसे कामिनी के शरीर पर मले हुए चन्दन-चूर्ण की सुगन्धि का व्यवहार कामिनी में होता है, फलतः व्यावहारिक प्रत्यक्षादि प्रमाणों के द्वारा स्नानादि क्रिया जिस आश्रय में देखी जाती है, वह संस्कृत होता है, उक्त नियम में किसी प्रकार का व्यभिचार नहीं होता । तत्त्वतः ( पारमार्थिक दृष्टि से ) पृथक्
| १५२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४ |
|---|
शुद्धः संस्कृत इति यत्र बुद्धिरुत्पद्यते स संस्क्रियते। स च देहेन संहत एव। तेनैव ह्यहंकर्त्राऽहंप्रत्ययविषयेण प्रत्ययिना सर्वाः क्रिया निर्वर्त्यन्ते। तत्फलं च स एवाश्नाति; ‘तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’ (मुण्ड० ३।१।१) इति मन्त्र-वर्णात्। ‘आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः’ (काठ० १।३।४) इति च। तथा च ‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’ (श्वेता० ६।११) इति, ‘स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणम-स्नाविरं शुद्धमपापविद्धम्’ (ईशा० ८) इति चैतौ मन्त्रावनाधेयातिशयतां नित्यशुद्धतां च ब्रह्मणो दर्शयतः। ब्रह्मभावश्च मोक्षः। तस्मान्न संस्कार्योऽपि मोक्षः। अतोऽन्यन्मोक्षं प्रति क्रियानुप्रवेशद्वारं न शक्यं केनचिद्दर्शयितुम्। तस्माज्ज्ञानमेकं मुक्त्वा क्रियाया
भामती
संस्कार इति। सनिदर्शनं तु शेषमध्यासभाष्य एव कृतव्याख्यानमिति नेह व्याख्यातम्। ॐ तयोरन्यः पिप्पलं इति ॐ। अन्यो जीवात्मा, पिप्पलं कर्मफलम्। ॐ अनश्नन्नन्य - इति ॐ। परमात्मा। संहतस्यैव भोक्तृत्वमाह मन्त्रवर्णः। ॐ आत्मेन्द्रिय इति ॐ। अनुपहितशुद्धस्वभावब्रह्मप्रदर्शनपरो मन्त्रौ पठति ॐ एको देवः इति ॐ। "शुक्रं" दीप्तिमत् , "अव्रणं" दुःखरहितम्, "अस्नाविरम्" अविगलितम् , अविनाशीति यावत्। उपसंहरति ॐ तस्माद् इति ॐ। ननु मा भून्निर्वर्त्यादिकर्मताचतुष्टयी, पञ्चमी तु काचिद् विधा भविष्यति यया मोक्षस्य कर्मता घटिष्यत इत्यत आह ॐ अतोऽन्यद् इति ॐ। एभ्यः प्रकारेभ्यो न प्रकारान्तरमन्यदस्ति, यतो मोक्षस्य क्रियानुप्रवेशो भविष्यति। एतदुक्तं भवति - चतसृणां विधानां मध्येऽन्यतमतया क्रियाफलत्वं व्याप्तं, सा च मोक्षाद् व्यावर्त्तमाना व्यापकानुपलब्ध्या मोक्षस्य क्रियाफलत्वं व्यावर्त्तयतीति। तत् किं मोक्षे क्रियेव नास्ति, तथा च तदर्थानि शास्त्राणि तदर्थाश्च प्रवृत्तयोऽ-
भामती-व्याख्या
न कोई क्रिया होती है और न तज्जन्य संस्कार। आध्यासिक दृष्टि का विशेष वर्णन "परत्र पूर्वदृष्टावभास"—इस भाष्य की व्याख्या में विविध उदाहरणों के द्वारा पहले किया जा चुका है, अतः यहाँ विशेष व्याख्या करने की आवश्यकता नहीं रह जाती। "तयोरन्यः" इस श्रुति में 'अन्यः' का अर्थ जीव, 'पिप्पलं' का अर्थ कर्म-फल और 'अनश्नन् अन्यः' का अर्थ ब्रह्म या परमात्मा है, क्योंकि शुद्ध चैतन्य में फल-भोक्तृत्व नहीं होता, संहत, उपहित या विशिष्ट आत्मा में ही भोक्तृत्व का वर्णन मन्त्र वर्ण (संहिता-मन्त्र) करता है—"आत्मा इन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः" (कठ० १।३।४)। अनुपहित या शुद्धस्वभाव ब्रह्मपरक दो मन्त्रों का उदाहरण प्रस्तुत किया जाता है—"एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" (श्वेता. ६।११)। द्वितीय मन्त्र में 'शुक्रम्' का अर्थ—दीप्तिमान् (शुक्ल), 'अव्रणम्' का अर्थ दुःख-रहित, 'अस्नाविरं' का अर्थ—अविगलित (अविनाशी) है। प्रकरण का उपसंहार किया जाता है—"तस्मान्न संस्कार्योऽपि मोक्षः"। यदि ऐसी शङ्का हो कि निर्वर्त्य, आप्य, विकार्य और संस्कार्यरूप चार प्रकारों से भिन्न पाँचवीं कोई विधा हो सकती है, जिसको लेकर मोक्ष में कर्मता (क्रियाश्रयता) घट जायगी। तो वैसी शङ्का का निरास किया जाता है—"अतोऽन्यन्मोक्षं प्रति क्रियानुप्रवेशद्वारं न शक्यं केनचिद् दर्शयितुम्"। अर्थात् इन चार प्रकारों को छोड़ कर कोई पञ्चम प्रकार ऐसा नहीं दिखाया जा सकता, जिसके द्वारा मोक्ष में क्रिया की अपेक्षा सिद्ध की जा सके। 'यत्र-यत्र क्रियाफलत्वम्, तत्र-तत्र निर्वर्त्यत्वादिचतुष्टयान्यतमत्वम्'—इस प्रकार की व्याप्ति पर्यवसित होती है, अतः प्रकृत (ब्रह्मभावरूप) मोक्ष में निर्वर्त्यत्वाद्यन्यतमता की निवृत्ति से क्रिया-जन्यत्व की निवृत्ति हो जाती है। यह जो शङ्का होती है कि यदि मोक्ष में किसी प्रकार की क्रिया (कृति-साध्यता)
ज्ञानस्य मानसक्रियात्वविचारः ] हिन्दोसहितभामतीसंवलितम् १५३
गन्धमात्रस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यते ।
ननु ज्ञानं नाम मानसी क्रिया न, वैलक्षण्यात् । क्रिया हि नाम सा, यत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोद्यते, पुरुषचित्तव्यापाराधीना च । यथा—‘यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात् तां मनसा ध्यायेद्वषट् करिष्यन्’ इति, ‘संध्यां मनसा ध्यायेत्’ ( ऐ० ब्रा० ३।८।१ ) इति चैवमादिषु । ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसं, तथापि पुरुषेण कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यं; पुरुषतन्त्रत्वात् । ज्ञानं तु प्रमाणजन्यम् । प्रमाणं च यथाभूतवस्तुविषयम्, अतो ज्ञानं कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुमशक्यम्, केवलं वस्तुतन्त्रमेव तत् । न चोदनातन्त्रम् । नापि पुरुषतन्त्रम् । तस्मान्मानसत्वेऽपि ज्ञानस्य महद्वैलक्षण्यम् । यथा च ‘पुरुषो वाव गौतमाग्निः’ ‘योषा वाव गौतमाग्निः’ ( छान्दो० ५।७, ८।१ ) इत्यत्र योषित्पुरुषयोरग्निबुद्धिर्मानसी भवति । केवलचोदनाजन्यत्वात् क्रियैव सा
भामती
नर्थकानीत्यत उपसंहारव्याजेनाह ॐ तस्माज् ज्ञानमेकम् इति ॐ । अत्र ज्ञानं क्रिया मानसी कस्मान्न विधिगोचरः, कस्माच्च तस्याः फलं निर्वर्त्यादिष्वन्यतमं न मोक्ष इति चोद्यति ॐ ननु ज्ञानम् इति ॐ । परिहरति ॐ न, वैलक्षण्यात् ॐ । अयमर्थः—सत्यं ज्ञानं मानसी क्रिया, न त्वियं ब्रह्मणि फलं जनयितुमर्हति, तस्य स्वयम्प्रकाशतया विदिक्रियाकर्मभावानुपपत्तेरित्युक्तम् । तदेतस्मिन् वैलक्षण्ये स्थिते एव वैलक्षण्यान्तरमाह ॐ क्रिया हि नाम सा इति ॐ । “यत्र” विषये “वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोद्यते” यथा देवतासम्प्रदानकहविर्ग्रहणे देवतावस्तुस्वरूपानपेक्षा देवताध्यानक्रिया । यथा वा योषिति अग्निवस्त्वनपेक्षाऽग्निबुद्धिर्या सा क्रिया हि नामेति योजना । न हि यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां ध्यायेद्वषट्करिष्यन्नित्यस्माद्विधेः प्राग्देवताध्यानं प्राप्तं, प्राप्तं त्वधीतवेदान्तस्य विदितपवतदर्थसम्बन्धस्याधिगतशब्दन्याय-
भामती-व्याख्या
ही नहीं, तब मोक्ष-सम्पादन करने के लिए उपदिष्ट शास्त्र एवं मुमुक्षुओं की प्रवृत्ति अत्यन्त व्यर्थ हो जाती है । उस शङ्का का समाधान उपसंहार के बहाने किया जाता है—“तस्माज्ज्ञानमेकं मुक्त्वा क्रियाया गन्धमात्रस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यते” ।
ज्ञान को मानस क्रिया क्यों न मान लिया जाय, वह विधि का विषय भी हो सकती है और उसके फलभूत मोक्ष में कथित चतुर्विधान्यतमत्व भी—ऐसी शङ्का उठाई जा रही है—“ननु ज्ञानं नाम मानसी क्रिया” । उस शङ्का का परिहार किया जा रहा है—“न” । ज्ञान को मानस क्रिया नहीं मान सकते, क्योंकि इसमें क्रिया से वैलक्षण्य पाया जाता है । आशय यह है कि यह सत्य है कि ज्ञान भी एक मानस क्रिया है, किन्तु यह ब्रह्म में किसी प्रकार का फल उत्पन्न नहीं कर सकती, क्योंकि ब्रह्म स्वयं प्रकाश होने के कारण ज्ञानरूप विदि क्रिया का कर्म नहीं हो सकता । इस प्रकार के वैलक्षण्य के रहने पर भी अन्य वैलक्षण्य प्रदर्शित किया जा रहा है—“क्रिया हि नाम सा यत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोद्यते” । यहाँ ‘यत्र’ का अर्थ है—जिस विषय में, इस प्रकार यहाँ क्रिया का यह लक्षण विवक्षित है—‘यत्र विषये या वस्त्वनपेक्षा चोद्यते, तत्र विषये सा क्रिया’ । जैसे देवतारूप सम्प्रदान के लिए हवि की ग्रहण क्रिया के अवसर पर “यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात् तां ध्यायेद् वषट् करिष्यन्” ( ऐ. ब्रा. ११।८।१ ) इस वाक्य के द्वारा जो ध्यान क्रिया विहित है, वह अपने विषयीभूत देवता की अपेक्षा नहीं करती, क्योंकि ज्ञेय वस्तु ज्ञान से पहले जैसे अपने स्वरूप में व्यवस्थित होती है, ध्येय वस्तु वैसी नहीं, सम्पदादि स्थलों पर अन्य वस्तु में ध्यान अन्य का ही होता है, जैसे योषित् (स्त्री) में अग्नि-भावना । देवता-ध्यान विहित भी इसी लिए है कि “तां मनसा ध्यायेत्”—इस विधि वाक्य के श्रवण से पहले देवता-ध्यान प्राप्त नहीं, किन्तु जिस
२०
१५४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४
पुरुषतन्त्रा च। या तु प्रसिद्धेऽग्नावग्निबुद्धिः, न सा चोदनातन्त्रा, नापि पुरुषतन्त्रा। किं तर्हि ? प्रत्यक्षविषयवस्तुतन्त्रैवेति ज्ञानमेवैतन्न क्रिया। एवं सर्वप्रमाणविषयवस्तुषु वेदितव्यम्। तत्रैवं सति यथाभूतब्रह्मात्मविषयमपि ज्ञानं न चोदनातन्त्रम्। तद्विषये लिङादयः श्रूयमाणा अप्यनियोज्यविषयत्वात्कुण्ठीभवन्ति, उपलादिषु प्रयुक्तक्षुरतैक्ष्ण्या-
भामती
तत्त्वस्य सदेव सोम्येदमित्यादेस्तत्त्वमसीत्यन्तात्सन्दर्भाद् ब्रह्मात्मभावज्ञानं शब्दप्रमाणसामर्थ्यात् । इन्द्रियार्थ-सन्निष्कर्षसामर्थ्यादिव प्रणिहितमनसः स्फीतालोकमध्यवर्तिकुम्भानुभवः। न ह्यसौ स्वसामग्रीबललब्धजन्मा मनुजेच्छयाऽन्यथाकर्तुमकर्तुं वा शक्यः, देवताध्यानवत्, येनार्थवानत्र विधिः स्यात्। न चोपासना वाऽनु-भवपर्यन्तता वाऽस्य विधेर्गोचरस्तयोरन्वयव्यतिरेकावधृतसामर्थ्ययोः साक्षात्कारे वाऽनाद्यविद्यापनये वा विधिमन्तरेण प्राप्तत्वेन पुरुषेच्छयाऽन्यथाकर्तुमकर्तुं वाऽशक्यत्वात् । तस्माद् ब्रह्मज्ञानं मानसी क्रियाऽपि न विधिगोचरः । पुरुषचित्तव्यापाराधीनायास्तु क्रियाया वस्तुस्वरूपनिरपेक्षता क्वचिदविरोधिनी, यथा देवताध्यानक्रियायाः । न ह्यत्र वस्तुस्वरूपेण कश्चिद्विरोधः । क्वचित्स्तुविरोधिनी, यथा योषित्पुरुषयो-रग्निबुद्धिरित्येतावता भेदेन निदर्शनमिथुनद्वयोपन्यासः । क्रियैवेत्येवकारेण वस्तुतन्त्रत्वमपाकरोति ।
नन्वात्मेत्येवोपासीतेत्यादयो विधयः श्रूयन्ते, न च प्रमत्तगीताः, तुल्यं हि साम्प्रदायिकं, तस्माद्वि-धेयेनात्र भवितव्यमित्यत आह ❖ तद्विषयं लिङादयः इति ❖। सत्यं श्रूयन्ते लिङादयः, न त्वमी विधि-
भामती-व्याख्या
व्यक्ति ने वेदान्त का अध्ययन किया है एवं पद-पदार्थ का संगति-ग्रह भी कर लिया है, उस व्यक्ति को “सदेव सोम्येदमग्रआसीत्”—यहाँ से लेकर “तत्त्वमसि”—यहाँ तक के सन्दर्भ (प्रकरण) से शब्द प्रमाण के बल पर वैसे ही ब्रह्म में आत्मत्व-बोध हो जाता है, जैसे इन्द्रियार्थ-सन्निकर्ष के बल पर समाहितमनवाले व्यक्ति की उज्ज्वल प्रकाश में अवस्थित घट का अनुभव हो जाता है, क्योंकि ऐसे घटानुभव का जो अपनी इन्द्रिय-सन्निकर्षादि-घटित सामग्री से उत्पन्न हुआ है, किसी पुरुष की इच्छा से न तो अन्यथा किया जा सकता है और न अकरण । यदि इसका इच्छामात्र के बल पर ध्यानादि के समान अन्यथाकरण या अकरण सम्भव होता, तब इसके विधान की सार्थकता हो सकती थी। इस ‘द्रष्टव्यः’ विधि के द्वारा उपासना (श्रावण ज्ञान की आवृत्ति) या अविद्यापनयनार्थ परोक्ष ज्ञान की साक्षात्कार-पर्यन्तता का विधान नहीं किया जा सकता, क्योंकि लोक-प्रसिद्ध अन्वय-व्यतिरेक के आधार पर उपासना (निरन्तरानुचिन्तन) में साक्षात्कार की एवं साक्षात्कार-पर्यन्त ज्ञान में अविद्या-निवृत्ति की जनकता विधि के बिना ही स्वतः सिद्ध है, पुरुष की इच्छा के द्वारा उसका अन्यथा-करणनहीं हो सकता। फलतः ब्रह्मज्ञान को मानस क्रिया मान लेने पर भी उसमें विधि-विषयता सम्भव नहीं। क्रिया में सर्वत्र वस्तुस्वरूप-निरपेक्षता का विरोध नहीं होता, कहीं-कहीं अविरोध भी होता है, जैसे देवताविषयक ध्यान क्रिया में, क्योंकि वस्तुस्वरूप (देवता-स्वरूप) के साथ इसका कोई विरोध नहीं होता । कहीं-कहीं क्रिया अवश्य ही वस्तुस्वरूप की विरोधिनी होती है, जैसे स्त्री और पुरुष में अग्नि का ध्यान । क्रियाओं के इस अन्तर को ध्यान में रख कर देवता-ध्यान और स्त्री आदि में अग्नि-ध्यान इन द्विविध ध्यान क्रियाओं का उदाहरण भाष्यकार ने दिया है। भाष्यकार ने जो कहा है ‘क्रियैव सा’। वहाँ एवकार के द्वारा क्रिया में वस्तु-तन्त्रता का निराकरण किया गया है।
शङ्का— “आत्मेत्येवोपासीत” (बृह० उ० १।४।७) इत्यादि विधि वाक्य जब वेदान्त-क्षेत्र में उपलब्ध होते हैं, तब उनकी उपेक्षा नहीं की जा सकती, क्योंकि ये वाक्य कोई प्रमत्त पुरुष के प्रलाप के समान निरर्थक नहीं, एवं अर्थवाद-वाक्यों की प्रामाणिकता और
वेदान्तेषु लिङ्गादिविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १५५
दिवद् ; अहेयानुपादेयवस्तुविषयत्वात् । किमर्थानि तर्हि 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः' (बृ. २।४।५ ) इत्यादीनि विधिच्छायानि वचनानि ? स्वाभाविकप्रवृत्तिविषय- विमुखीकरणार्थानीति ब्रूमः । यो हि बहिर्मुखः प्रवर्तते पुरुषः 'इष्टं मे भूयादनिष्टं मा भूद्' इति, न च तत्रात्यन्तिकं पुरुषार्थं लभते, तमात्यन्तिकपुरुषार्थवाञ्छिनं स्वाभाविक्रार्य- करणसंघातप्रवृत्तिगोचराद्विमुखीकृत्य प्रत्यगात्मस्रोतस्तया प्रवर्तयन्ति - 'आत्मा वा
भामती
विषयाः, तद्विषयत्वेऽप्रामाण्यप्रसङ्गात् । हेयोपादेयविषयो हि विधिः । स एव च हेय उपादेयो वा यं पुरुषः कर्तुमकर्त्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्नोति । तत्रैव च समर्थः कर्ताऽधिकृतो नियोज्यो भवति । न चेव- म्भूतात्मात्मश्रवणमननोपासनदर्शनानीति विषयतदनुष्ठात्रोर्विधिव्यापकतयोरभावाद् विधेरभाव इति प्रयुक्ता अपि लिङादयः प्रवर्तनायामसमर्था उपल इव क्षुरतैक्ष्ण्यं कुण्ठप्रमाणीभवन्तीति । ॐ अनियोज्यविषय- त्वाद् इति ॐ । समर्थो हि कर्ताऽधिकारी नियोज्यः । असामर्थ्ये तु न कर्तृता ततोऽनधिकृतो न नियोज्य इत्यर्थः । यदि विधेरभावान्न विधिवचनानि, किमर्थानि तर्हि वचनान्येतानि विधिच्छायानीति पृच्छति ॐ किमर्थानि इति ॐ । न चानर्थकानि युक्तानि, स्वाध्यायविध्यधीनग्रहणत्वानुपपत्तेरिति भावः । उत्तरम् ॐ स्वाभाविक इति ॐ । अन्यतः प्राप्ता एव हि श्रवणादयो विधिसरूपैर्वाक्यैरनूद्यन्ते । न चानुवाद्योऽप्य-
भामती-व्याख्या
सार्थकता की पुष्टि में कहा जाता है— "तुल्यं च साम्प्रदायिकम्" (जै. सू. १।२।८) अर्थात् अध्ययनाध्यापन की परम्परा में अन्य विधि में वाक्यों के समान ही इन वाक्यों को मान्यता प्राप्त है, अतः इनकी विधिरूपता निश्चित है, तब आत्मोपासना का विधान क्यों नहीं माना जाता ?
समाधान — उक्त शङ्का का समाधान करते हुए भाष्यकार ने कहा है— "तद्विषये लिङादयः श्रूयमाणा अप्यनियोज्यविषयत्वात् कुण्ठीभवन्ति"। अर्थात् इस बात को कभी भी नकारा नहीं जा सकता कि आत्मोपासना-विधि-बोधक वाक्य उपलब्ध नहीं होते । ऐसे वाक्य अवश्य हैं, किन्तु उनका विधि में तात्पर्य मानने पर प्रामाण्य अक्षुण्ण नहीं रहता, क्योंकि विधि सदैव हेय और उपादेय विषय की होती है, हेय ( त्याज्य ) या उपादेय ( ग्राह्य ) वही होता है, जिस विषय का पुरुष अपनी इच्छा से त्याग या ग्रहण कर सके । जिस विषय के करण, अकरण या अन्यथाकरण में पुरुष सर्वथा समर्थ और स्वतन्त्र होता है, उसी विषय का पुरुष कर्त्ता, अधिकारी या नियोज्य माना जाता है । इस प्रकार यह एक नियम या व्याप्ति स्थिर होती है कि "यत्र यत्र पुरुषस्वातन्त्र्यं सनियोज्यत्वं तत्र तत्र विधेयत्वम्"। आत्मा के श्रवण, मनन और उपासन ( निदिध्यासन ) में विधेयत्व सम्भव नहीं, क्योंकि उनमें विधेयत्व का व्यापकीभूत हेयत्वोपादेयत्वरूप पुरुष-स्वातन्त्र्य एवं सनियोज्यत्व नहीं, व्यापक का अभाव होने पर व्याप्य का अभाव निश्चित है। लिङादि प्रत्यय अवश्य ही विधि या प्रवर्तना में शक्त होते हैं, किन्तु प्रवर्तना के अविषयीभूत पदार्थ के बोधन में प्रयुक्त लिङादि वैसे ही कुण्ठित या विवश हो जाते हैं, जैसे पत्थर को काटने के लिए चलाया गया छुरा, पत्थर काटने में समर्थ नहीं होता। अविषयीभूत पदार्थ में लिङादि प्रमाण या प्रवर्तक नहीं हो सकते, क्योंकि उस विषय का नियोज्य या अधिकारी व्यक्ति ही सुलभ नहीं, समर्थ कर्त्ता पुरुष को अधि- कारी या नियोज्य माना जाता है, जिस पदार्थ के सम्पादन में जो समर्थ नहीं, उसका वह न कर्त्ता हो सकता है और न नियोज्य ( अधिकारी ) । विधि के अभाव में विधि-वचन यदि प्रयुक्त नहीं हो सकते, तब "आत्मेत्येवोपासीत'—इस प्रकार श्रूयमाण विध्याभास-वचन किस लिए ? ऐसी शङ्का की जा रही है—किमर्थानि तर्हि "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य" इत्येवमादीनि विधिच्छायानि वचनानि ?"। "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः"—इस स्वाध्याय-विधि के
१५६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४
अरे द्रष्टव्यः' इत्यादीनि । तस्यात्मान्वेषणाय प्रवृत्तस्याहेयमनुपादेयं चात्मतत्त्वमुपदिश्यते । 'इदं सर्वं यदयमात्मा' (बृह० २।४।६) 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् केन कं विजानीयात्', 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' (बृह० ४।५।१५) 'अयमात्मा ब्रह्म' (बृह० २।५।१९) इत्यादिभिः । यदप्यकर्तव्यप्रधानमात्मज्ञानं हानायोपादानाय वा न भवतीति, तत्तथैवेत्यभ्युपगम्यते अलंकारो ह्ययमस्माकं यद् ब्रह्मात्मावगतौ सत्यां सर्वकर्तव्यताहानिः कृतकृत्यता चेति । तथा च श्रुतिः—'आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ।' (बृह०
भामती
प्रयोजनः, प्रवृत्तिविशेषकरत्वात् । तथाहि—तत्तदिष्टानिष्टविषयेप्साजिहासापहृतहृदयतया बहिर्मुखो न प्रत्यगात्मनि समाधातुमर्हति । आत्मश्रवणादिविधिसरूपैस्तु वचनैर्मनसो विषयस्रोतः खिलीकृत्य प्रत्यगात्मस्रोतः उद्घाट्यते इति प्रवृत्तिविशेषकरत्वानुवादानास्तीति सप्रयोजनतया स्वाध्यायविध्यधीनग्रहणत्वमुपपद्यत इति ।
यच्च चोदितमात्मज्ञानमननुष्ठानाङ्गतत्वादपुरुषार्थमिति । तदयुक्तम्, स्वतोऽस्य पुरुषार्थत्वे सिद्धे यदनुष्ठानानङ्गत्वं तद् भूषणं न दूषणमित्याह ॐ यदपि इति ॐ । "अनुसंज्वरेत्" शरीरं परितप्यमानमनु-
भामती-व्याख्या
द्वारा गृहीत होने के कारण उक्त वाक्यों को अनर्थक नहीं कहा जा सकता । उक्त शङ्का का समाधान है — “स्वाभाविकप्रवृत्तिविषयविमुखीकरणार्थानि ब्रूमः” । वैषयिक सुख की लिप्सा में जीव की सहज प्रवृत्ति को रोकने के लिए "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यः" — ऐसा कह दिया गया है । वह भी विधि वाक्यों के द्वारा आत्म-साक्षात्कारार्थ श्रवणादि का विधान नहीं, अपितु अन्यतः (लोक-प्रसिद्ध अन्वय-व्यतिरेक के माध्यम से) जो श्रवणादि में साक्षात्कार-जनकत्व प्राप्त है, उसी का अनुवादमात्र कर दिया गया है। यह अनुवाद भी निरर्थक नहीं, श्रवणादिगत प्राशस्त्य का गमक होकर आत्म-श्रवणादि में रुचि और अनात्म-चिन्तन में अरुचि का जनक हो जाता है। विविध इष्ट विषयों की लिप्सा और अनिष्ट विषयों की जिहासा के मोहक प्रपञ्च में फँसा जीव आत्म-चिन्तन में मन को नहीं लगा सकता, कथित आत्मश्रवणादि-बोधक विध्याभासों के द्वारा विषयाभिमुख मानस प्रवाह को रोककर प्रत्यगात्माभिमुख प्रवृत्त किया जाता है। इस प्रकार सार्थक श्रवणादि-विषयक अनुवाद के गमक कथित विधि के समान रूपवाले "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यः"—इत्यादि वाक्यों का स्वाध्याय-विधि के द्वारा ग्रहण उपपन्न हो जाता है ।
यह जो आक्षेप किया था कि आत्म-ज्ञान किसी कर्मानुष्ठान का अङ्ग न होने के कारण निरर्थक है। वह आक्षेप युक्ति-युक्त नहीं, क्योंकि जब कि आत्म-ज्ञान स्वयं पुरुषार्थ सिद्ध हो जाता है, तब उसमें किसी कर्मानुष्ठान की अङ्गता आवश्यक नहीं—यह कहा जा रहा है— “यदपि अकर्त्तव्यप्रधानमात्मज्ञानं हानायोपादानाय न भवतीति, तत्तथैवेत्यभ्युपगम्यते, अलङ्कारो ह्ययमस्माकं यद् ब्रह्मात्मावगतौ सत्यां सर्वकर्त्तव्यताहानिः कृतकृत्यता च”। जैसे धर्म-ज्ञान के पश्चात् धर्म का अनुष्ठान अपेक्षित होता है, वैसे ब्रह्म-ज्ञान के पश्चात् किसी प्रकार का अनुष्ठान अवशिष्ट नहीं रहता—यह हमारे अद्वैत-सिद्धान्त में कोई दोष नहीं, अपितु गुण है, अलंकार है, महती कृतकृत्यता है, श्रुति भगवती का विजय-घोष हमारे पक्ष में है—
“आत्मानं चेद् विजानीयादयमस्मीति पूरुषः ।
किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ॥” (बृह. उ. ४।४।१२)
[ यदि यह पुरुष (जीव) अपने वास्तविक शुद्ध बुद्ध ब्रह्मस्वरूप का विज्ञान (साक्षात्कार)
औपनिषदपुरुषविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १५७
४।४।१२) इति । 'एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत' (भ० गी० १५।२०) इति स्मृतिः । तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणम् ।
यदपि केचिदाहुः— 'प्रवृत्तिनिवृत्तिविधितच्छेषव्यतिरेकेण केवलवस्तुवादी वेदभागो नास्ति' इति, — तन्न; औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्यशेषत्वात् । योऽसावुपनिष-
भामती
तप्येत । सुगममन्यत् । प्रकृतमुपसंहरति ॐ तस्मान्न प्रतिपत्ति इति ॐ । प्रकृतसिद्धयर्थमेकदेशिमंत दूषयितुमनुभाषते ॐ यदपि केचिदाहुः इति ॐ । दूषयति ॐ तन्न इति ॐ । इदमत्राकूतम्—
कार्यबोधे यथा चेष्टा लिङ्गं हर्षादयस्तथा ।
सिद्धबोधेऽर्थवत्त्वं च शास्त्रत्वं हितशासनात् ।
यदि हि पदानां कार्याभिधाने तदर्थार्थाभिधाने वा नियमेन वृद्धव्यवहारे सामर्थ्यमवधृतं भवेत्, न भवेत्, अहेयोपादेयभूतब्रह्मात्मतापरत्वमुपनिषदाम् । तत्राविदितसामर्थ्यत्वात् पदानां लोके तत्पूर्वकत्वाच्च वैदिकार्थप्रतीतेः । अथ तु भूतेऽप्यर्थे पदानां लोके शक्यः सङ्गतिग्रहस्तत उपनिषदां तत्परत्वं पौर्वापर्यपर्यालोचनयाऽवगम्यमानमपह्नुत्य न कार्यपरत्वं शक्यं कल्पयितुं, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात् । तत्र तावदेवमकार्यार्थे न सङ्गतिग्रहः, यदि तत्परः प्रयोगो न लोके दृश्येत, तत्प्रत्ययो वा
भामती-व्याख्या
कर ले, तब और किस फल की इच्छा से अथवा अपने से भिन्न किस पुरुष के लिए शरीर-सन्ताप के द्वारा अनुसन्तप्त होगा ? ] 'अनुसंज्वरेत्' शब्द का अर्थ भाष्यकार ने ही श्रुति की व्याख्या में किया है— “शरीरमनुसंज्वरेत्, शरीरोपाधिकृतदुःखमनु दुःखी स्यात्, शरीरतापमनुतप्येत” (बृह. भा. पृ. ६७७) । प्रकरण का उपसंहार किया जाता है— “तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणम्” ।
अपने सिद्धान्त की दृढ़ता के लिए एकदेशी के दूषित मत का अनुवाद करते हैं— “यदपि केचिदाहुः” । उसमें दोषोद्भावन किया जा रहा है— “तन्न” । आशय यह है कि—
कार्यबोधे यथा चेष्टा लिङ्गं हर्षादयस्तथा ।
सिद्धबोधेऽर्थवत्त्वं शास्त्रत्वं हितशासनात् ॥
[ विगत पृ. १२६ पर एकदेशी की ओर से कहा गया था कि (१) 'अज्ञातसंगतित्व', (२) 'शास्त्रत्व', (३) 'अर्थवत्त्व' और (५) 'मननादिप्रतीत्या'—इन चार हेतुओं के द्वारा वेदान्त-क्षेत्र में भी कार्यानुप्रवेश आवश्यक है । उसी का यहाँ निराकरण किया जाता है कि संगति-ग्रह से लेकर तत्त्व-निश्चय करने तक वेदान्त में कहीं भी कार्यानुप्रवेश आवश्यक नहीं] । आनयनादि कार्यरूप अर्थ के बोध में जैसे चेष्टा (प्रवृत्ति) अपेक्षित है, वैसे ही पुत्रादि सिद्धरूप अर्थ के बोधन में “पुत्रस्ते जातः”—इत्यादि वाक्यों को सुनकर श्रोता के मुख-मण्डल पर बिखरी हुई हर्ष की रेखाएँ लिङ्ग (गमक) रूपेण अपेक्षित हैं । यदि कार्यार्थ के अभिधान में पदों को नियमतः उत्तम और मध्यम वृद्धों के व्यवहार अपेक्षित होते, तब हेयोपादेय-रहित ब्रह्म-परता वेदान्त-वाक्यों में नहीं होती, क्योंकि लोक में पदों का वैसा शक्ति-ग्रह सम्भव नहीं था और शक्ति-ग्रह पूर्वक ही वैदिकार्थ की प्रतीति होती है । यदि भूत (सिद्ध) अर्थ में पदों का शक्ति-ग्रह सम्भव है और उसके आधार पर उपनिषद्-ग्रन्थों में उपक्रमोपसंहारादि-न्याय का सहारा लेकर ब्रह्मपरता निश्चित है, तब उसका अपलाप करके कार्यार्थपरत्व की स्थापना कभी नहीं की जा सकती, अन्यथा श्रुत (सिद्धार्थपरत्व) की हानि और अश्रुत (कार्यपरत्व) की प्रसक्ति वेदान्त में होगी ।
अकार्य (सिद्ध) रूप अर्थ में तब शक्ति-ग्रह नहीं हो सकता था, जब कि लोक में
१५८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. ४
भामती व्युत्पन्नस्योन्नेतुं न शक्येत । न तावत्तत्परः प्रयोगो न दृश्यते लोके, कुतूहलभयादिनिवृत्त्यर्थानामाकार्य- पराणां पदसन्दर्भाणां प्रयोगस्य लोके बहुलमुपलब्धेः । तथाह्याऽऽखण्डलादिलोकपालचक्रवालदिवसतिः सिद्धविद्याधरगन्धर्वाप्सरःपरिवारो ब्रह्मलोकावतीर्णमन्दाकिनीपयःप्रवाहपातधौतकलधौतमयशिलातलो नन्दनादिप्रमदवनविहारिमणिमयशकुन्तककमनीयनिनादमनोहरः पर्वंतराजः सुमेरुरिति । नैष भुजङ्गो रज्जुरित्यादि ।
नापि भूतार्थबुद्धिव्युत्पन्नपुरुषवर्तिनी न शक्या समुन्नेतुं हर्षदिरन्यहेतोः सम्भवात् । तथाह्या- विदितार्थजनभाषार्थो द्रविड़ो नगरगमनोद्यतो राजमार्गभ्रणं देवदत्तमन्दिरमध्यासीनः प्रतिपन्नजनका- नन्दनिबन्धनपुत्रजन्मा वार्त्ताहारेण सह नगरस्थदेवदत्ताभ्याशमागतः पटवासोपायनार्पणपुरःसरं दिष्ट्या वर्धसे पुत्रस्ते जात इति वार्त्ताहारव्याहारश्रवणसमनन्तरमुपजातर रोमाञ्चकञ्चुकं विकसितनयनोत्पलमसि- स्मेरमुखमहोत्पलमवलोक्य देवदत्तमुत्पन्नप्रमोदमनुमिमीते, प्रमोदस्य च प्रागभूतस्य तद्व्याहारश्रवणसम- नन्तरं भवतस्तद्धेतुताम् । न चायमप्रतिपादयन् हर्षहेतुमर्थं हर्षाय कल्पत इत्यनेन हर्षहेतुरर्थ उक्त इति प्रतिपद्यते । हर्षहेत्वन्तरस्य चाप्रतीतेः पुत्रजन्मनेश्च तद्धेतोरवगमात्तदेव वार्त्ताहारेणाभ्यधायीति निश्चि- नोति । एवं भयशोकादयोऽप्युदाहार्याः । तथा च प्रयोजनवत्ता भूतार्थाभिधानस्य प्रेक्षावत्प्रयोगोऽप्यु-
भामती-व्याख्या सिद्धार्थ-बोधक शब्द-प्रयोग उपलब्ध न होता अथवा व्युत्पन्न पुरुष के द्वारा शब्दों में सिद्धार्थ- परत्व की ऊहा नहीं की जा सकती हो, किन्तु वे दोनों बातें नहीं, क्योंकि सिद्धार्थक पदों का प्रयोग लोक में भी होता देखा जाता है, जैसे सुमेरुपर्वत कैसा होगा ? इस प्रकार के कुतूहल को निवृत्त करने के लिए कहा जाता है—आखण्डल ( इन्द्र ) आदि लोक-पाल देवगणों का अधिवास जिस पर है; सिद्ध, विद्याधर, गन्धर्व और अप्सरादिसंज्ञक देवजातियाँ विहरण कर रही हैं जिस पर; ब्रह्म-लोक से अवतीर्ण मन्दाकिनी के धवल जल से प्रक्षालित हैं सुवर्णमय शिला-तल जिसके; नन्दनादि प्रमद-वन में क्रीडा-रत मणिमय पक्षियों के कमनीय कूजन से जो नितान्त मोहक है; ऐसा पर्वत-राज है—सुमेरु । सर्प-भ्रम-जनित भय की निवृत्ति के लिए कहा जाता है—"नैष भुजङ्गो रज्जुरियम्" ।
अन्य पुरुषों में समुत्पन्न सिद्धार्थविषयक ज्ञान की ऊहा भी सम्भव है, क्योंकि श्रोता के मुख पर लहराई हुई हर्ष की रेखाएँ ही श्रोता के हृदय में उठी हर्ष की तरङ्गों का समुन्नयन करा देती हैं, जैसे कि किसी अन्य प्रान्त की भाषा से अनभिज्ञ द्रविड़देश का कोई व्यक्ति अपने नगर में देवदत्त के घर पर पुत्र-जन्म का महोत्सव देख चुका था, किसी ऐसे सन्देशवाहक के साथ देशान्तर के लिए चल पड़ता है, जिसके हाथ में पुत्र-पद-लिप्त केसर की छापवाला वस्त्रोपहार था । अन्य प्रान्त के किसी नगर में अवस्थित देवदत्त के घर पर पहुँचता है । संदेश-वाहक ने देवदत्त के लिए लाया उक्त वस्त्रादि का उपहार देवदत्त के सामने रख कर कहता है—'दिष्ट्या वर्धसे पुत्रस्ते जातः' । सन्देश-वाहक का इतना कहना था कि देवदत्त के अन्दर उठीं हर्ष की उत्ताल तरङ्गं मुख-मण्डल पर लहराने लग जाती है, नेत्र-कमल सहसा खिल उठते हैं । इस पूरे दृश्य को देखकर वह देश भाषानभिज्ञ द्रविड़ देश-वासी व्यक्ति यह सोच लेता है कि यह देवदत्त सन्देश-वाहक के वाक्य को सुनकर जो हर्षविभोर हो गया, अवश्य ही इसके हर्ष का जनक अर्थ इस वाक्य के द्वारा प्रतिपादित है । प्रकृत में पुत्रोत्पत्ति ही हर्ष की जनक है, जो कि इस वाक्य के द्वारा अभिहित है, इस प्रकार लिङादि से अघटित वाक्य भी सिद्धार्थ का बोधक निश्चित हो जाता है । इसी प्रकार भय और शोकादि के जनक उदाहरण भी प्रस्तुत किए जा सकते हैं । प्रयोजनवत्ता भी कार्यार्थक वाक्यों में ही सीमित होती है—ऐसी
औपनिषदपुरुषविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १५९
त्स्वेवाधिगतः पुरुषोऽसंसारी ब्रह्म, उत्पाद्यादिचतुर्विधद्रव्यविलक्षणः स्वप्रकरण-
भामती
पपन्नः । एवं च ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य परमपुरुषार्थहेतुभाववादनुपदिशतामपि पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्तौ वेदान्तानां पुरुषहितानुशासनाच्छास्त्रत्वं सिद्धं भवति । तस्सिद्धमेतद् — विवादाध्यासितानि वचनानि भूतार्थविषयाणि, भूतार्थविषयप्रमाजनकत्वात् , यद्यद्विषयप्रमाजनकं तत्तद्विषयं, यथा रूपादिविषयं चक्षुरादि, तथा चैतानि, तस्मात्तथेति । तस्मात्सुष्ठूक्तं ॐ तन्नोपनिषदस्य पुरुषस्यानन्यशेषत्वाद् इति ॐ । उपनिपूर्वात्सदेर्विशरणार्थात् क्विप्युपनिषत्पदं व्युत्पादितमुपनीयाद्वयं ब्रह्म सवासनामविद्यां हिनस्तीति ब्रह्मविद्यामाह, तद्धेतुत्वाद्द्वेदान्ता अप्युपनिषदः, तत्र विदित औपनिषदः पुरुषः । एतदेव विभजते ॐ योऽसावुपनिषत्सु इति ॐ । अहम्प्रत्ययविषयाद्भिनत्ति ॐ असंसारी इति ॐ । अत एव क्रियारहितत्वाच्चतुर्विधद्रव्यविलक्षणः । अतश्च चतुर्विधद्रव्यविलक्षणो यदनन्यशेषः । अन्यशेषं हि भूतं द्रव्यं चिकीर्षितं सदुत्पत्त्याद्याप्यं सम्भवति । यथा यूपं तक्षतीत्यादि । यत् पुनरनन्यशेषं भूतभाष्युपयोगरहितं, यथा सुवर्णं भार्य्यं, सक्तून् जुहोतीत्यादि, न तस्योत्पत्त्याद्याप्यता । कस्मात्पुनरस्यानन्यशेषतेत्यत आह ॐ यतः स्वप्रकरणस्थः ॐ ।
भामती-व्याख्या
बात नहीं, अपितु सिद्धार्थक वाक्य भी कुतूहल और भयादि-निवृत्तिरूप प्रयोजन के जनक होने के कारण प्रयोजनवान् होते हैं, अत एव प्रेक्षावान् व्यक्तियों के द्वारा उनका लोक में बहुल प्रयोग किया जाता है । जब कि ब्रह्मस्वरूप ज्ञान में परम पुरुषार्थ की हेतुता निश्चित है, तब उसके बोधक वेदान्त-वाक्यों में भले ही प्रवृत्ति निवृत्ति की जनकता न हो, उनकी प्रामाणिकता और शास्त्ररूपता में सन्देह नहीं रह जाता, क्योंकि वे भी मुमुक्षु पुरुषों का हितानुशासन करते हैं, अतः यह अनुमान पर्यवसित होता है— “विवादाध्यासितानि (“ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति” इत्यादीनि ) सिद्धार्थबोधकानि, सिद्धार्थविषयकप्रमाजनकत्वात् । यद् यद्विषयकप्रमाजनकम् तत् तद्विषयकम्, यथा रूपादिविषयकं चक्षुरादि तथा चैतानि, तस्मात्तथा' । अतः भाष्यकार ने बहुत सुन्दर ही कहा है—'‘तन्न, औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्यशेषत्वात्” । 'उप' और 'नि' इन दोनों उपसर्ग पदों के उत्तर ‘षदॢ विशरणगत्यवसादनेषु’ इस धातु से किप् प्रत्यय करके 'उपनिषत्' पद सम्पन्न हुआ है, 'अद्वयं ब्रह्मोपनीय सवासनामविद्यां सादयति हिनस्ती उपनिषत्, इस प्रकार उपनिषत्' पद ब्रह्म-विद्या का वाचक है । उस विद्या के हेतुभूत वेदान्त-वाक्य भी उपनिषत् कहे जाते हैं, उपनिषत्सु विदित इति औपनिषदः पुरुषः । यही “औपनिषद' पद की व्याख्या प्रस्तुत की जा रही है— “योऽसावुपनिषत्स्वेवाधिगतः” । 'अहम्'-इस प्रतीति के विषयीभूत जीव से भिन्नता प्रदर्शित करने के लिए उक्त पुरुष को “असंसारी” कहा गया है । अत एव क्रिया-रहित होने के कारण उत्पाद्यादि चतुर्विध द्रव्य से वह विलक्षण है । चतुर्विध द्रव्य से विलक्षण होने के कारण किसी कर्म का शेष ( अङ्ग ) नहीं, किन्तु “अनन्यशेष” है । अन्य-शेष ( कर्म का अङ्गभूत द्रव्य उत्पत्त्यादि में से किसी एक क्रिया के द्वारा चिकीर्षित होकर उत्पाद्यादि चतुर्विध द्रव्यों में अन्यतम ) होता है, जैसे-“यूपं तक्षति” इत्यादि । जो द्रव्य अन्य शेष न होकर अतीत और अनागत क्रिया से रहित होता है, जैसे “सुवर्णं भार्यम्”, “सक्तून् जुहोति”—वह उत्पत्त्यादि क्रियाओं से रहित है । ब्रह्म अनन्यशेष क्यों ? इस प्रश्न का उत्तर है—“स्वप्रकरणस्थः” । उपनिषद्वाक्य आत्मा के प्रकरण का आरम्भ करके समाम्नात हैं, पौर्वापर्य की आलोचना से यह निश्चित हो जाता है कि उक्त पुरुष तत्त्व स्व-प्रकरणस्थ और प्रधान है । जैसे याग से बाहर जुहू पात्र नहीं होता, अत एव याग का अव्यभिचरित सम्बन्धी होता है, वैसे पुरुष तत्त्व क्रतु का अव्यभिचरित सम्बन्धी नहीं— यह पहले ही कहा जा चुका है। ऐसा प्रधानभूत पुरुष उपनिषद्वाक्यों से प्रतीयमान है, अतः
| १६० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४ |
|---|
स्थोऽनन्यशेषः- नासौ नास्ति नाधिगम्यत इति वा शक्यं वदितुम्, 'स एष नेति नेत्यात्मा' (बृह० ३।९।२६) इत्यात्मशब्दाद् आत्मनश्च प्रत्याख्यातुमशक्यत्वाद्, य
भामती
उपनिषदामनारभ्याधीतानां पौर्वापर्यपर्यालोचनया पुरुषप्रतिपादनपरत्वेन पुरुषस्यैव प्राधान्येनेदं प्रकरणं, न च जुह्वादिवदव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धः पुरुष इत्युपपादितम् । अतः स्वप्रकरणस्थः सोऽयं तथाविध उपनिषद्बुद्धः प्रतीयमानो न नास्तीति शक्यो वक्तुमित्यर्थः ।
स्यादेतत्—मानान्तरागोचरत्वेनागृहीतसङ्गतितयाऽपदार्थस्य ब्रह्मणो वाक्यार्थत्वानुपपत्तेः कथमुपनिषदर्थतेत्यत आह ॐ स एष नेति नेत्यात्मेत्यात्मशब्दात् ॐ । यद्यपि गवाविवन्मानान्तरगोचरत्वमात्मनो नास्ति तथापि प्रकाशात्मन एव सतस्तत्तदुपाधिपरिहाण्या शक्यं वाक्यार्थत्वेन निरूपणं, हाटकस्येव कटककुण्डलादिपरिहाण्या । नहि प्रकाशः स्वसंवेदनो न भासते, नापि तदवच्छेदकः कार्यकारणसङ्घातः । तेन स एष नेति नेत्यात्मेति तत्तदवच्छेदपरिहाण्या बृहत्त्वाद्वापनाच्च स्वयम्प्रकाशः शक्यो वाक्याद् ब्रह्मेति चात्मेति च निरूपयितुमित्यर्थः । अथोपाधिनिरासवदुपहितमप्यात्मरूपं कस्मान्न निरस्यते इत्यत आह ॐ आत्मनश्च प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् ॐ । प्रकाशो हि सर्वस्यात्मा तदधिष्ठानत्वाच्च प्रपञ्चविभ्रमस्य, न चाधिष्ठानाभावे विभ्रमो भवितुमर्हति । न हि जातु रज्ज्वभावे रज्ज्वां भुजङ्ग इति वा धारेति वा विभ्रमो दृष्टपूर्वः । अपि चात्मनः प्रकाशस्य भासा प्रपञ्चस्य प्रथा । तथा हि श्रुतिः 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति । न चात्मनः प्रकाशस्य प्रत्याख्याने प्रपञ्चप्रथा युक्ता । तस्मा-
भामती-व्याख्या
'नास्ति'—इस प्रकार उसकी सत्ता का अपलाप नहीं किया जा सकता । ब्रह्म तत्त्व यदि केवल औपनिषद है, तब अन्य किसी प्रत्यक्षादि प्रमाण का विषय न होने के कारण किसी पद की उसमें शक्ति का ज्ञान न हो सकेगा, जो पदार्थ ( पद का शक्यार्थ ) नहीं, वह वेदान्त-वाक्यार्थ क्योंकर होगा ? इस प्रश्न का उत्तर है—"स एष नेति-नेति आत्मा" इत्यात्मशब्दप्रयोगात्" । यद्यपि गवादि के समान आत्मा में प्रमाणान्तर-गोचरता नहीं, तथापि पदार्थभूत सोपाधि तत्त्व की उपाधि का निषेध करके वाक्यार्थता का शुद्ध ब्रह्म में सामञ्जस्य वैसे ही किया जा सकता है, जैसे कटक-कुण्डलादि उपाधियों का परिहाण करके सुवर्ण तत्त्व का । अवच्छेदद्यभूत स्वसंवेदनात्त्मक प्रकाश तत्त्व अवभासित नहीं होता—ऐसा नहीं, अपितु अवभासित होता है । उसी प्रकार उसकी अवच्छेदकीभूत शरीर-संघातरूप उपाधि नहीं प्रती। होती—ऐसा भी नहीं, अपितु प्रतीत होती है । फलतः "स एष नेति नेत्यात्मा'—इस प्रकार अवच्छेदकीभूत उपाधियों का निषेध करके ब्रह्म और आत्मा के रूप में निरूपित हो सकता है, क्योंकि वह बृहत् ( व्यापक ) एवं 'सर्वत्र अतति आप्नोति'—ऐसे व्यवहार का विषय है । "नेति नेति" वाक्यों के द्वारा उपाधियों के निषेध के समान उपहित आत्मा का भी निषेध क्यों नहीं माना जाता ? इस प्रश्न का उत्तर है—"आत्मनश्च प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात्" । उपहित ( उपाधि से उपलक्षित ) प्रकाश तत्त्व सबका आत्मा होने के कारण निषेध्य नहीं हो सकता । अर्थात् आरोप-स्थल पर जैसे रजतादि आरोप्य पदार्थों का निषेध होता है, वैसे अधिष्ठानरूप शुक्ति तत्त्व का निषेध नहीं हो सकता । आत्मप्रकाश तत्त्व सकल अनात्म-भ्रान्ति का अधिष्ठान है, अधिष्ठान के बिना कोई भ्रान्ति हो ही नहीं सकती, रज्जु के अभाव में सर्प या धारादि का विभ्रम कभी नहीं देखा जाता । अपि च आत्म प्रकाश के प्रकाश से ही प्रपञ्च का प्रकाश होता है, जैसा कि श्रुति कहती है—"तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्" ( कौ. २।५।१५ ) । आत्मप्रकाश का प्रत्याख्यान कर देने पर प्रपञ्च की प्रथा ( प्रतीति ) ही नहीं हो सकती । अतः आत्मा का निषेध सम्भव न हो सकने के कारण वेदान्त-वाक्यों के द्वारा प्रमाणान्तरा-
| ब्रह्मणोऽविनाशित्वम् ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | १६१ |
|---|
एव निराकर्ता तस्यैवात्मत्वात् । नन्वात्माऽहंप्रत्ययविषयत्वादुपनिषत्स्वेव विज्ञायत इत्यनुपपन्नम् । न; तत्साक्षित्वेन प्रत्युक्तत्वात् । न ह्यहंप्रत्ययविषयकर्तृव्यतिरेकेण तत्साक्षी सर्वभूतस्थः सम एकः कूटस्थनित्यः पुरुषो विधिकारण्डे तर्कसमये वा केनचि-दधिगतः सर्वस्यात्मा, अतः स न केनचित्प्रत्याख्यातुं शक्यो विधिशेषत्वं वा नेतुम् । आत्मत्वादेव च सर्वेषां न हेयो नाप्युपादेयः । सर्वं हि विनश्यद्विकारजातं पुरुषान्तं
भामती
दात्मनः प्रत्याख्यानायोगाद्वेदान्तेभ्यः प्रमाणान्तरागोचरसर्वोपाधिरहितब्रह्मस्वरूपावगतिसिद्धिरित्यर्थः । उपनिषत्स्वेवावगत इत्यवधारणममृष्यमाण आक्षिपति ॐ नन्वात्मा इति ॐ । सर्वजनीनाह-म्प्रत्ययविषयो ह्यात्मा कर्त्ता भोक्ता च संसारी, तत्रैव च लौकिकपरीक्षकाणामात्मपदप्रयोगाद्, य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकास्त एव च तेषामर्था इत्यौपनिषदमप्यात्मपदं तत्रैव प्रवर्त्तितुमर्हति नार्था-न्तरे तद्विपरीत इत्यर्थः । समाधत्ते ॐ नाहम्प्रत्ययविषय औपनिषदः पुरुषः ॐ । कुतः ? ॐ तत्साक्षित्वेना ॐ अहम्प्रत्ययविषयो यः कर्त्ता कार्य्यकरणसंघातोपहितो जीवात्मा तत्साक्षित्वेन, परमात्मनोऽहम्प्रत्ययविषय-त्वस्य ॐ प्रत्युक्तत्वात् ॐ । एतदुक्तं भवति - यद्यप्यनेन जीवेनात्मनेति जीवपरमात्मनोः पारमार्थिकमैक्यं तथापि तस्योपहितं रूपं जीवः शुद्धं तु रूपं तस्य साक्षि तच्च मानान्तरानधिगतमुपनिषदगोचर इति । एतदेव प्रपञ्चयति ॐ न ह्यहम्प्रत्ययविषयः इति ॐ । ॐ विधिशेषत्वं वा नेतुं न शक्यः ॐ । कुतः ? ॐ आत्मत्वादेव ॐ । न ह्यात्माऽन्यार्थोऽन्यत्तु सर्वमात्मार्थम् । तथा च श्रुतिः—'न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति' इति । अपि चातः सर्वेषामात्मत्वादेव न हेयो
भामती-व्याख्या
गोचर समस्त उपाधि-रहित ब्रह्मस्वरूप की अवगति सिद्ध हो जाती है । 'उपनिषत्स्वेव'—इस प्रकार के अवधारण से सहमत न होने के कारण पूर्वपक्षी शङ्का करता है—"ननु आत्मा अहं प्रत्ययविषयत्वादुपनिषत्स्वेव विज्ञायत इत्यनुपपन्नम्" । अर्थात् यह तथ्य सर्व-विदित है कि आत्मा 'अहंकरोमि'—इत्यादि प्रतीति का विषयीभूत कर्त्ता और भोक्तादि के रूप में अवगत है, क्योंकि कर्त्ता और भोक्ता में ही लौकिक और परीक्षक सभी व्यक्ति 'आत्मा' पद का प्रयोग करते हैं । लौकिक और वैदिक पद-पदार्थों का भेद नहीं होता, शबरस्वामी कहते हैं "य एव लौकिका शब्दाः, ते एव वैदिकाः, त एव च तेषामर्थाः" (जै. सू. भा. पृ. २९१) । अतः उपनिषद्वाक्य-घटक 'आत्मा' पद भी उसी कर्त्ता-भोक्ता तत्त्व का ही अभिधान करेगा, उससे भिन्न या विपरीत (शुद्ध तत्त्व) का बोधक कदापि नहीं हो सकता ।
उक्त शङ्का का समाधान करते हैं—"न"। अर्थात् अहंप्रत्यय का विषय औपनिषद पुरुष नहीं हो सकता, क्योंकि "तत्साक्षित्वेन" । अहंप्रत्यय का विषयीभूत कार्य-करण-संघातरूप जीव का साक्षी होने के कारण ब्रह्म में अहंप्रत्यय की विषयता नहीं हो सकती । आशय यह है कि यद्यपि "अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" (छां. ६।३।२) इत्यादि श्रुतियों के आधार पर जीव और परमात्मा का पारमार्थिक ऐक्य ही सिद्ध होता है, तथापि उपाधि-विशिष्ट चेतन को जीव और उपाधि-रहित शुद्ध तत्त्व को ब्रह्म या साक्षी कहा जाता है, वह अन्य प्रमाणों का अविषय केवल उपनिषद्वाक्यों के द्वारा ही प्रतिपादित होता है । इसी रहस्य का विस्तार किया जाता है—"न ह्यहंप्रत्ययविषयकर्तृव्यतिरेकेण तत्साक्षी"। उस साक्षी तत्त्व को विधि का अङ्ग नहीं बनाया जा सकता, क्योंकि "आत्मत्वा-देव"। समस्त भोग्यवर्ग आत्मा के लिए है, आत्मा अन्य किसी के लिए नहीं होता, जैसा कि श्रुति कहती है—"न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति, आत्मनस्तु कामाय सर्वं
२१
| १६२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४ |
|---|
विनश्यति । पुरुषो विनाशहेत्वभावादविनाशी, विक्रियाहेत्वभावाच्च कूटस्थनित्यः, अत
भामती
नाप्युपादेयः । सर्वस्य हि प्रपञ्चजातस्य ब्रह्मैव तत्त्वमात्मा । न च स्वभावो हेयोऽशक्यहानत्वात् । न चोपादेयः, उपात्तत्वात् । तस्माद्धेयोपादेयविषयो विधिनिषेधो न तद्विपरीतमात्मतत्त्वं विषयीकुरुत इति सर्वस्य प्रपञ्चजातस्यात्मैव तत्त्वमिति । एतदुपपादयति ॐसर्वं विनश्यद्विकारजातं पुरुषान्तं विनश्यतिॐ । अयमर्थः—पुरुषो हि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणतदविरुद्धन्यायव्यवस्थापितत्वात् परमार्थसन् । प्रपञ्चस्त्वनाद्यविद्योपदर्शितोऽपरमार्थसन् । यश्च परमार्थसन्नसौ प्रकृती रजतत्त्वमिव सर्पविभ्रमस्य विकारस्य । अत एवास्यानिवार्य्यत्त्वेनाध्रुवस्वभावस्य विनाशः । पुरुषस्तु परमार्थसन् नासौ कारणसहस्रेणाप्यसन् शक्यः कर्तुम् । न हि सहस्रमपि शिल्पिनो घटं पटयितुमीशत इत्युक्तम् । तस्मादविनाशिपुरुषान्तो विकारविनाशः शुक्तिरज्जुतत्त्वान्त इव रजतभुजङ्गविनाशः । पुरुष एव हि सर्वस्य प्रपञ्चविकारजातस्य तत्त्वम् । न च पुरुषस्यास्ति विनाशो यतोऽनन्तो विनाशः स्यादित्यत आह ॐ पुरुषो विनाशहेत्वभावाद् इति ॐ । न हि कारणानि सहस्रमप्यन्यदन्ययितुमीशत इत्युक्तम् । अथ मा भूत् स्वरूपेण पुरुषो हेय उपादेयो वा, तदीयस्तु कश्चिद्धर्मो हास्यते कश्चिच्चोपादास्यत इत्यत आह ॐ विक्रियाहेत्वभावाच्च कूटस्थनित्यः ॐ । त्रिविधोऽपि धर्मलक्षणावस्थापरिणामलक्षणो विकारो नास्तीत्युक्तम् । अपि चात्मनः परमार्थसतो धर्मोऽपि
भामती-व्याख्या
प्रियं भवति” ( बृह० उ० ४।५।६ )। समस्त प्रपञ्च का आत्मा होने के कारण किसी के द्वारा वह न हेय हो सकता है और न उपादेय । 'घटः सन्', 'पटः सन्' इत्यादि सद्रूप से प्रतीयमान ब्रह्म तत्त्व सभी घटादि सत्पदार्थों का स्वरूप है, स्वरूप का परित्याग कभी नहीं हो सकता, क्योंकि वह आगन्तुक पदार्थ नहीं । इसी प्रकार वह उपादेय नहीं, क्योंकि कभी अप्राप्त नहीं, सदैव प्राप्त है। इस प्रकार यह स्थिर हो जाता है कि विधि-निषेध वाक्य सदैव हेय और उपादेय वस्तु को विषय करते हैं, उनसे विपरीत ( हेयोपादेय-रहित ) आत्मतत्त्व को विषय नहीं कर सकते । समस्त हेयोपादेय प्रपञ्च का अधिष्ठान होने के कारण ब्रह्म प्रपञ्च का आत्मा कहलाता है। इस सिद्धान्त का उपपादन किया जाता है—"सर्वं हि विनश्यद्विकारजातं पुरुषान्तं विनश्यति"। अभिप्राय यह है कि पुरुषतत्त्व श्रुति, स्मृति, इतिहास, पुराण एवं श्रुत्याद्यविरुद्ध न्यायों के द्वारा व्यवस्थापित एक परमार्थसत् तत्त्व है, किन्तु प्रपञ्च अनादि अविद्या के द्वारा कल्पित अपरमार्थ पदार्थ है। जो परमार्थसत् तत्त्व है, वह समस्त विकार वर्ग की वैसे ही प्रकृति ( अधिष्ठान ) है, जैसे सर्प-विभ्रम की प्रकृति रज्जुतत्त्व होता है। अत एव यह प्रपञ्च अस्थिरस्वभाव का होने से विनश्वर किन्तु इसका अधिष्ठान परमार्थ तत्त्व स्थिर कूटस्थ नित्य परमार्थसत् अविनाशी है। यह किसी भी कारण-कलाप के द्वारा असत् नहीं किया जा सकता, क्योंकि यदि हजार शिल्पी एकत्र हो जाँय, तब भी घट को पट नहीं बना सकते यह कहा जा चुका है, अतः अविनाशी पुरुष को छोड़कर वहाँ तक का समस्त विकार-वर्ग वैसे नष्ट हो जाता है, जैसे शुक्ति और रज्जु तत्त्व-पर्यन्त रजत और सर्प-विभ्रम विनष्ट हो जाता है। तत्त्व का विनाश नहीं होता, समस्त विकार-वर्ग का पुरुष ही एकमात्र तत्त्व है। पुरुष तत्त्व का विनाश नहीं होता कि विनाश सीमित न होकर अनन्त हो जाता—"पुरुषो विनाशहेत्वभावादविनाशी"। किसी भी कारण पदार्थ की यह क्षमता नहीं कि नित्य तत्त्व को अनित्य बना सके—यह कई बार कहा जा चुका है। जैसे आकाशतत्त्व हेय और उपादेय नहीं, फिर भी उसका शब्दरूप धर्म हेय और उपादेय होता है, वैसे ही पुरुष तत्त्व का भी कोई धर्म हेय और उपादेय हो सकता है—ऐसी सम्भावना का निराकरण किया जा रहा है—विक्रियाहेत्वभावाच्च कूटस्थनित्यः"। धर्मपरिणाम, लक्षणपरिणाम और अवस्था-
वेदान्ते भूतोपदेशः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १६३
एव नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः। तस्मात् 'पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः' (काठ० १।३।११) 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' (बृह० ३।९।२६) इति चौपनिषदत्वविशेषणं पुरुषस्योपनिषत्सु प्राधान्येन प्रकाश्यमानत्व उपपद्यते। अतो भूतवस्तुपरो वेदभागो नास्तीति वचनं साहसमात्रम्।
यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमणम्—'दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्' इत्येवमादि, तद्धर्मजिज्ञासाविषयत्वाद्विधिप्रतिषेधशास्त्राभिप्रायं द्रष्टव्यम्। अपि च 'आम्ना-
भामती
परमार्थसन्निति न तस्यात्मवदन्यथात्वं कारणैः शक्यं कर्तुम्। न च धर्मान्यथात्वाद्वन्यो विकारः। तदिदमुक्तम्—विक्रियाहेत्वभावादिति। सुगममन्यत्। यत् पुनरेकदेशिना शास्त्रविद्वचनं साक्षित्वेनानुक्रान्तं तदन्यथोपपादयति ॐ यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमणम् इति ॐ। दृष्टो हि तस्यार्थः प्रयोजनवदर्थावबोधनमिति वक्तव्ये धर्मजिज्ञासायाः प्रकृतत्वाद्वर्मस्य च कर्मत्वात् कर्मावबोधनमित्युक्तम्। न तु सिद्धरूपब्रह्मावबोधनं व्यापारं वेदस्य वारयति। न हि सोमशर्मणि प्रकृते तद्गुणाभिधानं परिसञ्चष्टे विष्णुशर्मणो गुणवत्ताम्। विधिशास्त्रं विधीयमानकर्मविषयं प्रतिषेधशास्त्रं च प्रतिषिध्यमानकर्मविषयमित्युभयमपि कर्मावबोधपरम्। अपि चाम्नायस्य क्रियार्थत्वादिति शास्त्रकृद्वचनं तत्रार्थग्रहणं यद्यभिधेयवाचि ततो भूतार्थानां द्रव्यगुणकर्मणामानर्थक्यमनभिधेयत्वं प्रसज्येत, न हि ते क्रियार्था इत्यत आह ॐ अपि चाम्नायस्य इति ॐ। यद्युच्येत न हि क्रियार्थत्वं क्रियाभिधेयत्वमपि तु क्रियाप्रयोजनत्वं द्रव्यगुणशब्दानां च
भामती-व्याख्या
परिणाम—ये तीनों प्रकार के परिणाम या विकार कूटस्थनित्य तत्त्व के नहीं होते—यह भी कह चुके हैं। दूसरी बात यह भी है कि आकाश नित्य नहीं, अतः उसका धर्म भी नित्य नहीं, किन्तु पुरुषतत्त्व नित्य है, अतः उसका यदि कोई धर्म होगा, तब वह भी नित्य होगा, अतः उसका भी अन्यथाकरण सम्भव नहीं, धर्मान्यथात्व का नाम ही विकार है, अत एव कहा गया है—"विक्रियाहेत्वभावात्"। शेष भाष्य सुगम है।
एकदेशी ने जो शाबर वचन का अपने मत में साक्ष्य दिया था, उसका अन्यथा उपपादन किया जा रहा है—"यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमणम्—'दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनं नाम' इत्येवमादि, तद्धर्मजिज्ञासाविषयत्वाद् विधिप्रतिषेधशास्त्राभिप्रायं द्रष्टव्यम्।" श्री शबरस्वामी ने जो यह कहा है कि "दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनं नाम" (जै. सू. भा. पृ. ६)। वहाँ 'दृष्टो हि तस्यार्थः प्रयोजनवदर्थावबोधनम्'—ऐसा कहना चाहिए था, किन्तु धर्मजिज्ञासा का प्रसङ्ग है, धर्म ही कर्म है, अतः 'कर्मावबोधनम्'—ऐसा कह दिया गया है। उसका तात्पर्य सिद्धरूप ब्रह्म के अवबोधनरूप व्यापार से वेद को विरत करना नहीं है। जैसे सोमशर्मा सामने है, अतः उसके गुणों का वर्णन कर दिया गया, उसका तात्पर्य विष्णुशर्मा की गुणवत्ता के निषेध में कदापि नहीं, वैसे ही प्रकृत में। विधि-शास्त्र विधीयमान कर्म को विषय करता है और निषेध-शास्त्र निषिध्यमान हिंसादि कर्मों को विषय करता है—इस प्रकार दोनों शास्त्र कर्मावबोधपरक होते हैं। यह जो जैमिनि-सूत्र उद्धृत किया गया है—"आम्नायस्य क्रियार्थत्वाद् आनर्थक्यमतदर्थानाम्" (जै. सू. १।२।१)। इसमें 'क्रियार्थत्वात्' और 'आनर्थक्यम्'—यहाँ पर 'अर्थ' पद अभिधेयपरक है? अथवा प्रयोजनपरक? यदि अभिधेयपरक है, तब 'ये ये क्रियार्था (क्रियारूपाभिधेयाः) ते ते सार्थकाः (अभिधेयाः)' ऐसी व्याप्ति फलित होती है। तब तो सिद्धस्वरूप द्रव्य, गुण और कर्म अनर्थक (अनभिधेय) हो जाते हैं, क्योंकि वे क्रियारूप अर्थ नहीं हैं, व्यापक के अभाव में व्याप्य का अभाव होना स्वाभाविक है, भाष्यकार कहते हैं—अपि "आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्" इत्येतदेकान्तेनाभ्युपगच्छतां भूतोपदेशानर्थक्य प्रसङ्गः"। यदि कहा जाय कि 'क्रियार्थत्व' से 'क्रिया-
| १६४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४ |
|---|
यस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्' इत्येतदेकान्तेनाभ्युपगच्छतां भूतोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गः। प्रवृत्तिनिवृत्तिविधितच्छेषव्यतिरेकेण भूतं चेद्वस्तूपदिशति भव्यार्थत्वेन,
भामती
क्रियार्थत्वेनैव भूतद्रव्यगुणाभिधानं न स्वनिष्ठतया। यथाहुः शास्त्रविदः 'चोदना हि भूतं भवन्तम्' इत्यादि। एतदुक्तं भवति कार्यमर्थमवगमयन्ती चोदना तदर्थं भूतादिकमप्यर्थं गमयतीति, तत्राह प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यतिरेकेण भूतं चेद् इति। अयमभिसन्धिः—न तावत् कार्यार्थ एव स्वार्थे पदानां सङ्गतिग्रहो नान्यार्थ इत्युपपादितं भूतेऽप्यर्थे व्युत्पत्तिं दर्शयद्भिः। नापि स्वार्थमात्रपरतैव पदानां, तथा सति न वाक्यार्थप्रत्ययः स्यात्। न हि प्रत्येकं स्वप्रधानतया गुणप्रधानभावरहितानामेकवाक्यता दृष्टा। तस्मात् पदानां स्वार्थमभिदधतामेकप्रयोजनवत् पदार्थापरतयैकवाक्यता। तथा च तत्तदर्थान्तरविशिष्टैकवाक्यार्थप्रत्यय उपपन्नो भवति, यथाहुः शास्त्रविदः—
साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् ।
वर्णास्तथापि नैतस्मिन् पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥
वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् ।
पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥ इति ।
भामती-व्याख्या
भिधेयत्व विवक्षित नहीं, अपितु 'क्रियाप्रयोजनकत्व' विवक्षित है, सिद्धात्मक द्रव्य, गुण और कर्मादि का अभिधान क्रियाप्रयोजनकत्वेन ही होता है, स्वतन्त्र नहीं। श्री शबरस्वामी कहते हैं—"चोदना हि भूतं भवन्तं....शक्नोत्यवगमयितुम्” (शबर. पृ. १३)। आशय यह है कि कार्यरूप अर्थ का बोध कराती हुई चोदना (विधि) उस कार्य (क्रिया) के लिए भूत (सिद्ध) आदिरूप अर्थों का बोध कराती है—यही भाष्यकार कह रहे हैं—"प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यतिरेकेण भूतं चेद् वस्तूपदिशति भव्यार्थत्वेन"। भाव यह है कि 'कार्यरूप अर्थ में ही शब्दों का शक्ति-ग्रह होता है, अन्य (सिद्धार्थ) में नहीं'—ऐसे नियम का निराकरण सिद्धार्थ में संगति-ग्रह दिखाते हुए पहले किया जा चुका है। यह भी कोई नियम नहीं कि पद केवल स्वार्थ का ही बोधक होता है, क्योंकि तब तो वाक्यार्थ में संसर्गरूप अर्थ का भान न हो सकेगा, क्योंकि वाक्यार्थ गुण-प्रधानादि के रूप में एकवाक्यतापन्न होता है, सभी पद यदि अपने-अपने अर्थों का प्रधानतया बोध कराते हैं, गुण-प्रधानभाव से नहीं, तब उनमें एकवाक्यता सम्भव न हो सकेगी। अतः वाक्य-घटक पद परस्पर-निरपेक्ष स्वार्थमात्र का प्रतिपादन न करके एक प्रयोजनवत्ता का निर्वाह करने के लिए गुण-प्रधानभावेन साकाङ्क्षपदार्थों का अभिधान करते हैं, जिससे नानागुणपदार्थ-विशिष्ट एक प्रधान अर्थ की गमकता वाक्य में उपपन्न हो जाती है, जैसा कि श्री कुमारिलभट्ट कहते हैं—
साक्षाद् यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् ।
वर्णाः तथापि नैतस्मिन् पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥
वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीकम् ।
पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥ (श्लो. वा. पृ. ९४३)
[वाक्य के घटकीभूत पद यद्यपि अपने शुद्ध (इतरार्थानन्वित) स्वार्थ के वाचक होते हैं, तथापि केवल स्वार्थ का प्रतिपादन कर देने से न तो वाक्यार्थ-बोध होता है और न प्रवृत्त्यादि, अतः प्रवृत्त्यादि का सम्पादन करने के लिए इतरार्थान्वित स्वार्थ की लक्षकता पदों में वैसे ही नान्तरीयक (अनिवार्य) होती है, जैसे ओदनादि का पाक सम्पादन करने के लिए चूल्हे में लगी सभी लकड़ियाँ एक ऐसी मिलित ज्वाला को जन्म देती हैं, जिससे पाक सम्पन्न होता
वेदान्ते भूतोपदेशः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १६५
कूटस्थनित्यं भूतं नोपदिशतीति को हेतुः ? न हि भूतमुपदिश्यमानं क्रिया भवति । अक्रियात्वेऽपि भूतस्य क्रियासाधनत्वात्क्रियार्थ एव भूतोपदेश इति चेत्, नैष दोषः; क्रियार्थत्वेऽपि क्रियानिर्वर्तनशक्तिमद्वस्तूपदिष्टमेव । क्रियार्थत्वं तु प्रयोजनं तस्य । न
भामती
तथा चार्थान्तरसंसर्गपरतामात्रेण वाक्यार्थप्रत्ययोपपत्तौ न कार्यसंसर्गपरत्वनियमः पदानाम् । एवं च सति कूटस्थनित्यब्रह्मरूपपरत्वेप्यदोष इति । ॐ भव्यं ॐ कार्यम् । ननु यद्भूव्यार्थं भूतमुपदिश्यते न तद् भूतं भव्यसंसर्गेण रूपेण तस्यापि भव्यत्वादित्यत आह ॐ न हि भूतमुपदिश्यमानम् इति ॐ । न तादात्म्यलक्षणः संसर्गः, किन्तु कार्येण सह प्रयोजनप्रयोजनिलक्षणोऽन्वयः । तद्विषयेण तु भावार्थेन भूतार्थानां क्रियाकारक लक्षण इति न भूतार्थानां क्रियार्थत्वमित्यर्थः । शङ्कते ॐ अक्रियात्वेऽपि इति ॐ । एवं चाक्रियार्थकूटस्थनित्यब्रह्मोपदेशानुपपत्तिरिति भावः । परिहरति ॐ नैष दोषः, क्रियार्थत्वेऽपि इति ॐ । न हि क्रियार्थं भूतमुपदिश्यमानमभूतं भवति । अपि तु क्रियानिर्वर्तनयोग्यं भूतमेव तत् । तथा च भूतेऽर्थेऽवधृतशक्तयः शब्दाः क्वचित् स्वनिष्ठभूतविषया दृश्यमाना मृत्वा शीर्खा वा न कथञ्चित् क्रिया-निष्ठतां गमयितुमुचिताः । नह्युपहितं शतशो दृष्टमप्यनुपहितं क्वचिद् दृष्टमदृष्टं भवति । तथा च वर्त्तमानापदेशा अस्तिक्रीयोपहिता अकार्यार्था अप्यटवीवर्णंकादयो लोके बहुलमुपलभ्यन्ते, एवं क्रियाऽनिष्ठा
भामती-व्याख्या
है ] । फलतः इतरार्थान्वित स्वार्थपरता के विना पदों के द्वारा वाक्यार्थावबोध ( संसर्गज्ञान ) सम्भव नहीं, अतः जब इतरार्थान्वय-ज्ञान के द्वारा बाक्यार्थ सम्पन्न हो जाता है, तब पदों में कार्यरूपार्थान्वयपरत्व का नियम व्यर्थ है । वेदान्त-वाक्य भी कूटस्थ नित्य ब्रह्म का समर्पण अवाध गति से कर सकते हैं, इसमें किसी प्रकार की बाधा नहीं। "भूतं चेद् वस्तूपदिशति भव्यार्थत्वेन" —इस भाष्य में 'भव्य' शब्द का अर्थ है—कार्य ( अपूर्व और उसकी साधनीभूत यागादि क्रिया ) श्री शबरस्वामी भी कहते हैं—"भव्यं कर्म, भूतं द्रव्यम्" ( शावर. पृ. १३४८ ) । जैसे मृत्तिका-संसृष्ट घटादि मृण्मय माने जाते हैं, वैसे भव्य-संसर्गी भूत ( द्रव्य ) पदार्थ भी भव्य क्यों नहीं ? इस प्रश्न का उत्तर है—"न हि भूतमुपदिश्यमानं क्रिया भवति ।" दृष्टान्त ( मृत्तिका और घट ) में तादात्म्य संसर्ग होने के कारण घट में मृण्मयता मानी जाती है, किन्तु भूत और भव्य का तादात्म्य संसर्ग नहीं माना जाता । 'भव्य' शब्द से अपूर्व और उसकी साधनीभूत यागादि क्रिया विवक्षित होती है । अपूर्व के साथ व्रीहि आदि द्रव्य का प्रयोजन-प्रयोजनीभाव एवं अपूर्व की जनकीभूत यागादि क्रिया के साथ क्रिया-कारकभाव सम्बन्ध होता है, तादात्म्य नहीं कि जिससे भूत में भव्यत्वापत्ति हो जाती ।
शङ्का—"अक्रियात्वेऽपि भूतस्य क्रियासाधनत्वात् क्रियार्थ एव भूतीपदेशः।" यह सत्य है कि व्रीह्यादि भूत पदार्थ कभी भव्य या क्रियारूप नहीं हो सकते, किन्तु वेद में उन्हीं भूत पदार्थों का उपदेश होता है, जो क्रिया के आश्रय या जनक होते हैं, ब्रह्म पदार्थ वैसा भूत नहीं, अतः उसका वेद-पदों के द्वारा प्रतिपादन क्योंकर होगा ?
समाधान—"नैष दोषः, क्रियार्थत्वेऽपि क्रियानिर्वर्तनशक्तिमद्वस्तूपदिष्टमेव" । अन्वितार्थ का पद लक्षक होता है, वाचक नहीं, वाचक शुद्ध ( इतरार्थानन्वित ) स्वार्थ का ही होता है, अतः मर-खप करके भूत वस्तु के साथ क्रियान्वयन का लाभ कर लेने पर भी शुद्ध भूतार्थ में भूत-पदों की शक्ति का अपलाप नहीं हो सकता । क्रिया-जनन शक्ति से युक्त होने पर भी भूत भूत ही रहता है, अतः भूत-पदों को भूतार्थ में अवधृत शक्ति अपने क्रिया-विशिष्ट अर्थ के समान उपहित ( उपाधि से उपलक्षित ) अर्थ का भी उपस्थापन कर सकती है। अतः एव अस्ति क्रिया से उपहित अटवी ( वन ) एवं पर्वतादि के वर्णन प्रचुररूप में उपलब्ध होते हैं, जैसे —
| १६६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. ४ |
|---|
चैतावता वस्त्वनुपदिष्टं भवति । यदि नामोपदिष्टं, किं तव तेन स्यादिति ? उच्यते— अनवगतात्मवस्तूपदेशश्च तथैव भवितुमर्हति । तदवगत्या मिथ्याज्ञानस्य संसारहेतोर्निवृत्तिः प्रयोजनं क्रियत इत्यविशिष्टमर्थवत्त्वं क्रियासाधनवस्तूपदेशेन । अपि च
भामती
अपि सम्बन्धमात्रपर्यवसायिनः, यथा कस्येष पुरुष इति प्रश्नोत्तरं राज्ञ इति, तथा प्रातिपदिकार्थमात्रनिष्ठा, यथा कीदृशास्तरव इति प्रश्नोत्तरं फलिन इति, न हि पृच्छता पुरुषस्य वा तरूणां वाऽस्तित्वनास्तित्वे प्रतिपित्सिते, किन्तु पुरुषस्य स्वामिभेदस्तरूणां च प्रकारभेदः । प्रष्टुरपेक्षितं चाचक्षाणः स्वामिभेदमेव च प्रकारभेदरूपमेव च प्रतिवक्ति, न पुनरस्तित्वं, तस्य तेनाप्रतिपित्सितत्वात् । उपपादिता च भूतेऽप्यर्थे व्युत्पत्तिः प्रयोजनवति पदानाम् ।
चोदयति ॐ यदि नामोपदिष्टं ॐ भूतं किं तव उपदेष्टुः श्रोतुर्वा प्रयोजनं ॐ स्यात् ॐ । तस्माद् भूतर्माप प्रयोजनवदेवोपदेष्टव्यं नाप्रयोजनम् , अप्रयोजनं च ब्रह्म तस्योदासीनस्य सर्वक्रियारहितत्वेनानुपकारकत्वादिति भावः । परिहरति ॐ अनवगतात्मोपदेशश्च ॐ तथैव प्रयोजनवानेव भवितुमर्हति ॐ । अप्यर्थश्चकारः । एतदुक्तं भवति — यद्यपि ब्रह्मोदासीनं तथापि तद्विषयं शाब्दज्ञानमवगतिपर्यन्तं विद्या स्वविरोधिनीं संसारमूलमविद्यामुच्छिन्दत् प्रयोजनवदित्यर्थं। अपि च येऽपि कार्यपरत्वं
भामती-व्याख्या
"अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः ।
पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य स्थितः पृथिव्यामिव मानदण्डः ॥"
इसी प्रकार 'क्रिया' पद का प्रयोग किए बिना ही सम्बन्धमात्र के उपस्थापक शब्द भी प्रयुक्त होते हैं, जैसे—'कस्यैष पुरुषः ?' इस प्रश्न का उत्तर है—'राज्ञः' । केवल प्रातिपदिकार्थ के बोधक पद भी होते हैं, जैसे 'कीदृशास्तरवः ?' इस प्रश्न का उत्तर है—'फलिनः' । यहाँ प्रश्न-कर्त्ता के द्वारा प्रथम प्रश्न में पुरुष और द्वितीय प्रश्न में तरु ( वृक्ष ) समूह के अस्तित्व या नास्तित्व की जिज्ञासा नहीं की गई कि उत्तर वाक्य में क्रिया-पद का प्रयोग आवश्यक होता । यहां तो केवल पुरुष के स्वामी और तरुओं के प्रकार की जिज्ञासा की गई है, अतः 'राज्ञः' और 'फलिनः'—इतना कह देना पर्याप्त माना जाता है, क्योंकि उत्तर-कर्त्ता जिज्ञासितमात्र का ही अभिधान किया करता है, अजिज्ञासित का नहीं । क्रिया-सम्बन्ध के बिना भी सिद्धार्थक पदों का शक्ति-ग्रह एवं सिद्धार्थ प्रयोजनवान् होता है—यह कह चुके हैं ।
पूर्वपक्षी शङ्का करता है—"यदि नामोपदिष्टम्, किं तव तेन स्यात् ?" अर्थात् यदि भूत ( सिद्ध ) वस्तु का उपदेश देखा जाता है, तब उससे वक्ता या श्रोता का क्या लाभ ? अतः उसी सिद्धार्थ का उपदेश करना चाहिए, जो सप्रयोजन हो, ब्रह्म अत्यन्त प्रयोजन-शून्य है, क्योंकि वह कूटस्थ, विभु और उदासीन है, उसमें किसी क्रिया का भी सम्बन्ध नहीं हो सकता, अतः उससे किसी प्रकार का उपकार सम्भव नहीं ।
उक्त शङ्का का परिहार किया जाता है—"अनवगतात्मवस्तूपदेशश्च तथैव भवितुमर्हति ।" 'तथैव' शब्द का यहाँ अर्थ है—प्रयोजनवान् । 'आत्मवस्तूपदेशश्च'—यहाँ चकार का प्रयोग 'अपि' के अर्थ में हुआ है । आशय यह है कि यद्यपि ब्रह्म कूटस्थ, विभु और उदासीन है, तथापि ब्रह्मविषयक अवगति-पर्यन्त ( साक्षात्कारात्मक ) बोध वह ब्रह्म-विद्या है, जो अपनी विरोधिनी संसार की मूलभूत अविद्या का समूल उच्छेद कर डालती है, इससे बढ़ कर और प्रयोजन या उपकार क्या होगा ?
दूसरी बात यह भी है कि जो आचार्य सभी पदों में कार्यपरत्व आवश्यक मानते हैं, वे