भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
३७८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ १ पा. २ सू. २२
प्रकृतं च ब्रह्म 'यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्' (मु० २।२।५) इत्यादिना । अनन्तरं च 'हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्य- दात्मविदो विदुः' इति । कथं तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्यत इदमुत्थितम्- 'न तत्र सूर्यो भाति' इति । यदप्युक्तं - सूर्यादीनां तेजसां भानप्रतिषेधस्तेजोधातावेवान्यस्मिन्नव- कल्पते सूर्ये इवेतरेषामिति । तन्न तु स एव तेजोधातुरन्यो न संभवतीत्युपपादितम् । ब्रह्मण्यपि चैषां भानप्रतिषेधोऽवकल्पते । यतः यदुपलभ्यते तत्सर्वं ब्रह्मणैव ज्योतिषो-
भामती
इत्यादावपि प्रकृते परस्मिन् प्रत्ययेऽर्थभेदेऽन्वाख्यायमाने प्रातिपदिकप्रकृत्यर्थस्य पूर्ववृत्तत्वमस्तीति । तेनेति तत्परामर्शान्न व्यभिचारः । तथा च सर्वनामश्रुतिरेव ब्रह्मोपस्थापयति । तेन भवतु नाम प्रकरणालिङ्गं बलीयः, श्रुतिस्तु लिङ्गाद् बलीयसीति । श्रौतमिह ब्रह्मैव गम्यत इति । अपि चापेक्षितानपेक्षिताभिधानयोर- पेक्षिताभिधानं युक्तं, दृष्टार्थत्वादित्याह ॐ अनन्तरं च हिरण्मये परे कोशे इति ॐ । अस्मिन् वाक्ये ज्योतिषां ज्योतिरित्युक्तं, तत्र कथं तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्यपेक्षायामिदमुपतिष्ठते ॐ न तत्र सूर्य इति ॐ । स्वातन्त्र्येण तूच्यमानेऽनपेक्षितं स्याददृष्टार्थमिति ॐ ब्रह्मण्यपि चैषां भानप्रतिषेधोऽवकल्पत इति ॐ । अयमभिप्रायः-
भामती-व्याख्या
पड़ता ऐसा भाष्यकार कह रहे हैं- "तत्र शब्दमाहरन् प्रकृतग्रहणं दर्शयति, प्राकृतं च ब्रह्म" । यह 'तत्' शब्द सर्वत्र पूर्वोक्त का ही परामर्शक होता है, "तेन रक्तं रागात्" (पा० स० ४।२।१) इत्यादि स्थलों पर भी प्रकृति से पर-प्रयुक्त प्रत्यय के अर्थ-विशेष का अन्वाख्यान करते समय प्रातिपदिक रूप प्रकृति का अर्थ पूर्वोक्त है, अतः 'तेन' पद के द्वारा उसो रागादि का ग्रहण किया जाता है, अतः उक्त नियम में किसो प्रकार का व्यभिचार सम्भव नहीं। फलतः तदादि सर्वनाम शब्द ही ब्रह्म के उपस्थापक है। निरपेक्ष शब्द को ही श्रुति प्रमाण कहा जाता है। पहले यह समझा जाता था कि ब्रह्म का प्रकरण होने के कारण प्रकरण प्रमाण ब्रह्म का उपस्थापक है, किन्तु भान-अनुभानरूप शब्द-सामर्थ्यात्मक लिङ्ग प्रमाण से अलौकिक तेजोधातु की कल्पना की जाती है। प्रकरण प्रमाण से पूर्वभावी होने के कारण लिङ्ग प्रमाण प्रकरण का बाधक होता है, अतः अलौकिक तेजोऽन्तर धातु को ही जगत् का भासक मानना होगा । अब यह निष्कर्ष निकाला जा सका है कि प्रकृत में परमेश्वर का प्रापक प्रकरण प्रमाण नहीं, अपितु श्रुति प्रमाण है अर्थात् "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्", "तस्य भासा सर्वमिदं विभाति"-इत्यादि वाक्यों में प्रयुक्त 'तम्' और 'तस्य' इत्यादि सर्वनाम शब्द ही परमेश्वर के बोधक हैं, निरपेक्ष शब्द ही श्रुतिप्रमाण कहे जाते हैं। अतः लिङ्ग प्रमाण प्रकरण से प्रबल होने पर भी श्रुति से दुर्बल है, अतः श्रुति प्रमाण-प्रापित ब्रह्म ही वह तेज है, जिसके प्रकाश से समस्त जगत् प्रकाशित है।
दूसरी बात यह भी है कि "न तत्र सूर्यो भाति" (मुण्ड० २।२।१०) इस वाक्य से पूर्व "हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कल, तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिः" (मुण्ड० २।२।९) इस वाक्य में जो ब्रह्म को ज्योतियों की ज्योति कहा गया है, उसमें आकाङ्क्षा होती है कि 'कथं ज्योतिषां ज्योतिर्ब्रह्म?' इस आकाङ्क्षा को शान्त करने के लिए "न तत्र सूर्यो भाति"- यह कहा गया है। अब यदि इस वाक्य के द्वारा अलौकिक तेजोधातु का अभिधान किया जाता है, तब वह पूर्व वाक्य में अपेक्षित या आकांक्षित नहीं और यदि ब्रह्म का प्रतिपादन किया जाता है, तब वह आकांक्षिताभिधान है। अपेक्षित (आकांक्षित) और अनपेक्षित (अनाकां- क्षित) में अपेक्षित का अभिधान न्यायोचित और दृष्टार्थक होने के कारण ग्राह्य है किन्तु अलौकिक तेजोधातु का अभिधान अदृष्टार्थक होने के कारण अग्राह्य है । "ब्रह्मण्यपि तेषां भान-
सर्वभासकस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३७९
पलभ्यते, ब्रह्म तु नान्येन ज्योतिषोपलभ्यते, स्वयंज्योतिःस्वरूपत्वाद् ; येन सूर्यादय- स्तस्मिन्भायुः। ब्रह्म ह्यन्यद्व्यनक्ति, नतु ब्रह्मान्येन व्यज्यते, 'आत्मनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते' (बृ० ४।३।६), 'अगृह्यो नहि गृह्यते' (बृ० ४।२।४) इत्यादि- श्रुतिभ्यः ॥ २२ ॥
अपि च स्मर्यते ॥ २३ ॥
अपि चेदृग्रूपत्वं प्राज्ञस्यैवात्मनः स्मर्यते भगवद्गीतासु - "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः। यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥" (गी० १५।६) इति, 'यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि माम कम्' (गी० १५।१२) इति च ॥ २३ ॥
( ७ प्रमिताधिकरणम्। सू० २४-२५ ) शब्दादेव प्रमितः ॥ २४ ॥
भामती न तत्र सूर्यो भातीति नेयं सतिसप्तमी, यतः सूर्यादीनां तस्मिन् सत्यभिभवः प्रतीयेत। अपि तु विषय- सप्तमी। तेन न तत्र ब्रह्मणि प्रकाशयितव्ये सूर्यादयः प्रकाशकतया भान्ति, किन्तु ब्रह्मैव सूर्यादिषु प्रकाशयितव्येषु प्रकाशकत्वेन भाति, तच्च स्वयंप्रकाशम् ॐ अगृह्यो नहि गृह्यत इत्यादिश्रुतिभ्यः इति ॐ ॥ २२ ॥
ॐ न तद्भासयते इति ॐ । ब्रह्मणोऽग्राह्यत्वमुक्तं, ॐ यदादित्यगतम् ॐ इत्यनेन तस्यैव ग्राह- कत्वमुक्तमिति ॥ २३ ॥
नाञ्जसा मानभेदोऽस्ति परस्मिन् मानवर्जिते। भूतभव्येशिता जीवे नाञ्जसी तेन संशयः ॥
भामती-व्याख्या प्रतिषेधोऽवकल्पते"-इस भाष्य का अभिप्राय यह है कि- "न तत्र सूर्यो भाति"। इस श्रुति के 'तत्र' पद में "सप्तम्याः त्रल्" (पा० सू० ५।३।१०) इस सूत्र के द्वारा सप्तमी विभक्ति के स्थान में 'त्रल्' प्रत्यय विहित है। यहाँ सप्तमी विभक्ति यदि सति सप्तमी होती, तब 'तस्मिन् अलौ- किके भौतिके तेजसि) 'सति सूर्यो न भाति' अर्थात् उस पूर्वपक्षोक्त अलौकिक तेज के रहने पर सूर्यादि प्रकाशित नहीं होते, अपितु दिन में तारों के समान अभिभूत हो जाते हैं- ऐसा अर्थ करके अलौकिक तेजोन्तर की कल्पना की जा सकती थी। किन्तु वहाँ सति सप्तमी प्रकरण के अनुकूल नहीं, अतः विषयसप्तमी मानने पर तत्र ( ब्रह्मणि) अर्थात् ब्रह्मरूप विषय का प्रकाशक सूर्य नहीं हो सकता, ब्रह्मप्रकाशकत्वेन सूर्यादि का भान सम्भव नहीं, प्रत्युत सूर्यादि ज्योतियों का ब्रह्म ही प्रकाशक है और वह (ब्रह्म) स्वयंप्रकाश है, किसी अन्य प्रकाश के द्वारा प्रकाशित नहीं, श्रुति कहती है- "अगृह्यो न हि गृह्यते" (बृ० उ० ४।२।४) ॥२२॥
भाष्यकार ने इस तेईसवें सूत्र में भगवद्गीता के जो दो वाक्य उद्धृत किए हैं, उनमें "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः"-इस वाक्य के द्वारा ब्रह्म में अग्राह्यत्व (अप्रकाशकत्व) और 'यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयते'-इस वाक्य के द्वारा ब्रह्म में ग्राहकत्व (प्रकाशकत्व) प्रतिपादित है ॥ २३ ॥
विषय- "अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति" (कठो० ४।२), अङ्गुष्ठमात्रः
३८० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. २४
'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति' इति श्रूयते। तथा 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः। ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्व एतद्वै तत्' (का० २।४।१३) इति च। तत्र योऽयमङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः श्रूयते, स किं विज्ञानात्मा, किंवा परमात्मेति संशयः। तत्र परिमाणोपदेशात्तावद्विज्ञानात्मेति प्राप्तम्। न ह्यनन्तायामविस्तारस्य परमात्मनोऽङ्गुष्ठपरिमाणमुपपद्यते। विज्ञानात्मनस्तूपाधिमत्त्वात्संभवति कयाचित्क-
भामती
किमङ्गुष्ठमात्रश्रुत्यनुग्रहाय जीवोपासनापरमेतद्वाक्यमस्तु, तदनुरोधेन चेशानश्रुतिः कथञ्चिद्व्याख्यायताम्, आहोस्वदीशामश्रुत्यनुग्रहाय ब्रह्मपरमेतदस्तु, तदनुरोधेनाङ्गुष्ठमात्रश्रुतिः कथञ्चिन्नींयताम्, तत्रान्यतरस्यान्यतरानुरोधविषये प्रथमानुरोधो न्याय्य इत्यङ्गुष्ठश्रुत्यनुरोधेनेशानश्रुतिर्ने॑तव्या। अपि च युक्तं हृत्पुण्डरीकदहरस्थानस्वं परमात्मनः, स्थानभेदनिवेशात्। तद्धि तस्योपलब्धिस्थानं शालग्राम इव कमलनाभस्य भगवतः। न च तथेहाङ्गुष्ठमात्रश्रुत्या स्थानभेदो निर्दिष्टः, परिमाणमात्रनिर्देशात्। न च मध्य आत्मनीत्यत्र स्थानभेदोऽवगम्यते। आत्मशब्दो ह्ययं स्वभाववचनो वा जीववचनो वा ब्रह्मवचनो वा स्यात्। तत्र स्वभावस्य स्वभवित्रधीननिरूपणतया स्वस्य च भवितुरनिर्देशान्न ज्ञायते कस्य मध्य इति। न च जीवपरयोरस्ति मध्यमंक्षसेति नैव स्थाननिर्देशो विस्पष्टः, स्पष्टस्तु परिमाणनिर्देशः। परिमाणभेदश्च परस्मिन्न
भामती-व्याख्या
पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः' (कठो० २।४।१३) इत्यादि श्रुतियों में 'अङ्गुष्ठमात्र' शब्द का अर्थ विचारणीय है।
संशय— उक्त श्रुतियों में जीवात्मा और परमात्मा का संशय इसलिए हो गया कि—
नाञ्जसा मानभेदोऽस्ति परस्मिन् मानवर्जिते।
भूतभव्येशिता जीवे नाञ्जसी तेन संशयः ॥
अर्थात् यदि यहाँ परमात्मा (ब्रह्म) का ग्रहण किया जाता है, तब उसमें श्रुति-प्रतिपादित अङ्गुष्ठमात्रता रूप परिमाण विशेष का सामंजस्य नहीं होता, क्योंकि ब्रह्म को परिमाणातीत माना जाता है और यदि जीव का ग्रहण किया जाता है, तब उसमें 'ईशानो भूतभव्यस्य'—इस प्रकार कथित भूत-भावी सकल प्रपञ्च की ईशिता (शासकता) नहीं घटती। अतः यहाँ सन्देह हो जाता है कि क्या उक्त श्रुति-वाक्यों में कथित अङ्गुष्ठमात्र परिमाण के बल पर जीव का उपास्यत्वेन प्रतिपादन मानकर जीव में भूत-भावी जगत् की ईशिता का कथञ्चित् समन्वय किया जाय ? अथवा मुख्य ईशितृत्व के अनुरोध पर ब्रह्म का प्रतिपादन मानकर ब्रह्म में औपाधिक रूप से अङ्गुष्ठमात्रता का समन्वय किया जाय ?
पूर्वपक्ष—जहाँ दो वाक्यों में परस्पर अनुरोध की अपेक्षा होती है, वहाँ प्रथम वाक्य का अनुरोध पहले न्यायोचित माना जाता है, अतः अङ्गुष्ठमात्रता का मुख्यरूप से सामञ्जस्य करने के लिए जीव का प्रतिपादन मान कर भूत-भावी प्रपञ्च की ईशिता का जीव में ही समन्वय किया जाना उचिततर है। इतना ही नहीं, यहाँ परमात्मा का प्रतिपादन मानने पर विगत दहराधिकरण से पुनरुक्ति भी हो जाती है, क्योंकि जैसे दहर (स्वल्प) परिमाण के हृदय में उपलब्ध होने के कारण ब्रह्म को दहराकाश कहा जा सकता है, वैसे ही अङ्गुष्ठमात्र परिमाण के हृदय में उपास्य होने के कारण ब्रह्म को 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः' कहा जा सकता है, उपलब्धि-स्थान में उपलभ्यमान का व्यवहार शालग्राम में विष्णु-व्यवहार के समान लोकप्रसिद्ध है।
प्रकृत में 'अंगुष्ठमात्र' शब्द के द्वारा किसी उपलब्धि-स्थान का निर्देश नहीं, अपितु परिमाण-विशेष का उल्लेख किया गया है। 'मध्य आत्मनि'—इस वाक्य के द्वारा भी किसी
| [ अङ्गुष्ठमात्रपुरुषस्य ब्रह्मत्वम् ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ३८१ |
|---|
ल्पनायाऽङ्गुष्ठमात्रत्वम्। स्मृतेश्च—'अथ सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं गतम्। अङ्गुष्ठ- मात्रं पुरुषं निष्ककर्ष यमो बलात्॥' (म० भा० ३।२९७।१७) इति। नहि परमेश्वरो बलाद्यमेन निष्क्रष्टुं शक्यः। तेन तत्र संसार्यङ्गुष्ठमात्रो निश्चितः, स एवेहापीत्येवं
भामती सम्भवतीति जीवात्मैवाङ्गुष्ठमात्रः, स खल्वन्तःकरणाद्युपाधिकल्पितो भागः परमात्मनः अन्तःकरणञ्च प्रायेण हृत्कमलकोशस्थानं, हृत्कमलकोशश्च मनुष्याणामङ्गुष्ठमात्र इति तदवच्छिन्नो जीवात्माप्यङ्गुष्ठ- मात्रो नभ इव वंशपर्वावच्छिन्नमरत्निमात्रम्। अपि च जीवात्मनः स्पष्टमङ्गुष्ठमात्रत्वं स्मर्यते—'अङ्गुष्ठ- मात्रं पुरुषं निष्ककर्ष यमो बलात्।' इति। नहि सर्वेशस्य ब्रह्मणो यमेन बलात्निष्कर्षः कल्पते। यमो हि जगौ—'हरिगुरुवशगोऽस्मि न स्वतन्त्रः प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः' इति। तेनाङ्गुष्ठमात्रत्वस्य जीवे निश्चयाद् आपेक्षिकं किञ्चिद् भूतभव्यं प्रति जीवस्येशानत्वं व्याख्येयम्। एतद्वै तदिति च प्रत्यक्षजीवरूपं परामृशतीति। तस्माज्जीवात्मैवात्रोपास्य इति प्राप्तेऽभिधीयते —
भामती-व्याख्या स्थान विशेष की अवगति नहीं होती, क्योंकि वहाँ 'आत्म' शब्द या तो स्वभावार्थक होगा, या जीवार्थक. अथवा ब्रह्माभिधायी। उनमें स्वस्य भाव, स्वभावः'—इस व्युत्पत्ति के अनुसार स्वभाव एक ऐसा धर्म है, जो कि 'स्व' शब्द से अभिमत धर्मी ( भविता ) की अपेक्षा करता है, किन्तु किसी धर्मी का निर्देश न होने के कारण यह नहीं जाना जा सकता कि 'मध्ये स्वभावे' - यहाँ किसके भाव का मध्य विवक्षित है ? जीवात्मा और परमात्मा दोनों निरंश हैं. अतः उनमें मध्यता ( मध्यभागता ) का सामञ्जस्य नहीं हो सकता। फलतः 'मध्ये आत्मनि' - इस वाक्य के द्वारा किसी स्थान ( उपलब्धि-केन्द्र) का निर्देश नहीं हो सकता। हाँ, 'अंगुष्ठमात्रः' पद के द्वारा परिमाणविशेष का उल्लेख अत्यन्त स्पष्ट है। अंगुष्ठमात्रतारूप परिमाणविशेष परमात्मा का सम्भव नहीं, अतः जीवात्मा ही 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषः' कहा गया है, क्योंकि वह (जीव) ब्रह्म का अन्तःकरणरूप उपाधि से कल्पित (अवच्छिन्न) एक भाग है। अन्तःकरणरूप आन्तर इन्द्रिय का हृदय गोलक है और मनुष्यों का हृदय प्रायः उनके अंगूठे के परिमाण का होता है, अतः उस (हृदय-कमलस्थ अन्तःकरण) से अवच्छिन्न जीव भी अंगुष्ठमात्र वैसे ही कहा जाता है, जैसे अरत्नि मात्र ( कनिष्ठिका को सीधा रखते हुए मुष्टि-बन्धे हाथ के परिमाणवाली) बाँस की पोरी से अवच्छिन्न आकाश को अरत्निमात्र।
इतना ही नहीं महाभारतगत सत्यवान् के उपाख्यान में जीवात्मा को स्पष्टरूप से अंगुष्ठमात्र कहा गया है—
ततः सत्यवतः कायात् पाशबद्धं वशंगत:। अंगुष्ठमात्रं पुरुषं निष्ककर्ष यमो बलात्॥ (म. भार. ३।१९७।१७)
अर्थात् यमराज ने पाश में बन्धे हुए सत्यवान् के शरीर से अंगूठे मात्र के जीवात्मा को बलपूर्वक खींच कर निकाल लिया। ब्रह्म का किसी शरीर से खींच कर निकालना सम्भव नहीं, क्योंकि वहाँ यमराज ने ही कहा है — "प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः" ( ) अर्थात् परमेश्वर तो हमारा ( यम का ) भी नियमन करता है, वह किसी के भी नियन्त्रण में नहीं, सर्वथा स्वतन्त्र है। फलतः अंगुष्ठमात्रता जीव में ही पर्यवसित होती है, उसके अनुरोध पर यत्किञ्चित् भूतादि पदार्थों की ईशानता ( शासकता) जीव में घटाई जा सकती है या ध्यान के लिए सर्वेशिता का निर्देश माना जा सकता है। दूसरी बात यह भी है कि "एतद्वै तत्" (कठो. २।४।१३) इस वाक्य के द्वारा प्रत्यक्षतः जीव का परामर्श किया गया है, क्योंकि उसके पूर्व "येयं प्रेते विचिकित्सा"—इस प्रकार जीव के विषय में ही सन्देह प्रस्तुत किया गया है।
| ३८२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. २५ |
|---|
प्राप्ते ब्रूमः—परमात्मैवायमङ्गुष्ठमात्रपरिमितः पुरुषो भवितुमर्हति। कस्मात्? शब्दात्, ‘ईशानो भूतभव्यस्य’ इति। नह्यन्यः परमेश्वराद् भूतभव्यस्य निरङ्कुशमीशिता। ‘एतद्वै तत्’ इति च प्रकृतं पृष्टमिहानुसंदधाति। एतद्वै तद्यत्पृष्टं ब्रह्मेत्यर्थः। पृष्टं चेह ब्रह्म ‘अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात्। अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद’ (का० १।२।१४) इति। शब्दादेवेति, अभिधानश्रुतेरेवेशान इति परमेश्वरोऽयं गम्यत इत्यर्थः ॥ २४ ॥
कथं पुनः सर्वगतस्य परमात्मनः परिमाणोपदेश इत्यत्र ब्रूमः—
हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥
सर्वगतस्यापि परमात्मनो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्याङ्गुष्ठमात्रत्वमिदमुच्यते।
भामती
प्रश्नोत्तरत्वादीशानश्रवणस्याविशेषतः।
जीवस्य ब्रह्मरूपत्वप्रत्यायनपरं वचः ॥
इह हि भूतभव्यमात्रं प्रति निरङ्कुशमीशानत्वं प्रतीयते। प्राक् पृष्टं चात्र ब्रह्म, अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादित्यादिना। तदनन्तरस्य सन्दर्भस्य तत्प्रतिवचनतोचितेति एतद्वै तदिति ब्रह्माभिधानं युक्तम्। तथा चाङ्गुष्ठमात्रतया यद्यपि जीवोऽवगम्यते, तथापि न तत्परमेतद्वाक्यं, किन्त्वङ्गुष्ठमात्रस्य जीवस्य ब्रह्मरूपताप्रतिपादनपरम्। एवं निरङ्कुशमीशानत्वं न सङ्कोचयितव्यम्। न च ब्रह्मप्रश्नोत्तरता हातव्या, तेन यथा तत्त्वमसीति विज्ञानात्मनस्त्वम्पदार्थस्य तदिति परमात्मनैकत्वं प्रतिपाद्यते, तथेहाप्यङ्गुष्ठपरिमितस्य विज्ञानात्मन ईशानश्रुत्या ब्रह्मभावः प्रतिपाद्यत इति युक्तम् ॥ २४ ॥
❖ सर्वगतस्यापि परब्रह्मणो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्य इति ❖। जीवाभिप्रायम्। न चान्यः परमात्मन
भामती-व्याख्या
सिद्धान्त—'अंगुष्ठमात्र' शब्द के द्वारा ब्रह्म का ही निर्देश मानना चाहिए, क्योंकि—
प्रश्नोत्तरत्वाद् ईशानश्रवणस्याविशेषतः।
जीवस्य ब्रह्मरूपत्वप्रत्यायनपरं वचः॥
“अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात् कृताकृताद्। अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत् पश्यसि तद् वद” (कठो० १।२।१४) इस प्रश्न के उत्तर में कहा गया है—“अंगुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः। ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्व एतद्वै तत्॥” (कठो० २।४।१३)। अर्थात् जिस अतीतानादि समस्त प्रपञ्च के नियन्ता परमेश्वर के विषय में प्रश्न किया गया है, वह निर्धूम ज्योति के समान देदीप्यमान अंगुष्ठमात्र हृदय में उपलब्ध होनेवाला यह पर ब्रह्म ही है—इस प्रकार प्रश्नोत्तररूप में प्रतिपादित ब्रह्म ही अंगुष्ठमात्र पुरुष है, क्योंकि उसमें ही निखिल प्रपञ्च का निरंकुश शासकत्व है और ब्रह्मविषयक प्रश्न के उत्तर वाक्य के द्वारा प्रतिपादित है। ब्रह्मविषयक प्रश्न के उत्तर में ब्रह्म का ही प्रतिपादन उचिततर है। यद्यपि 'अंगुष्ठमात्र' शब्द के द्वारा सहजत: जीव प्रतीत होता है, तथापि यहाँ 'अंगुष्ठमात्र' शब्द जीवपरक नहीं, किन्तु अंगुष्ठमात्रक जीव की ब्रह्मरूपता के प्रतिपादन में उसका तात्पर्य निश्चित होता है। इस प्रकार न तो निरंकुश ईशानता का संकोच करने की आवश्यकता रह जाती है और न प्रश्न और उत्तर वाक्यों की ब्रह्मपरता का परित्याग करना पड़ता है। अतः जैसे 'तत्त्वमसि'—इस वाक्य के द्वारा त्वं पदार्थभूत जीव और तत्पदार्थरूप ब्रह्म की एकता का प्रतिपादन किया जाता है, वैसे ही यहाँ भी अंगुष्ठ परिमाण के जीव की ब्रह्मरूपता का प्रतिपादन “ईशानो भूतभव्यस्य”—इस वाक्य के द्वारा किया जाना युक्ति-युक्त है॥ २४॥
“सर्वगतस्यापि परब्रह्मणो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्य”—इस भाष्य में सर्वगत ब्रह्म का
अङ्गुष्ठमात्रपुरुषस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३८३
आकाशस्येव 'वंशपर्वापेक्षमरत्निमात्रत्वम्। नह्यञ्जसाऽतिमात्रस्य परमात्मनोऽङ्गुष्ठ- मात्रत्वमुपपद्यते। न चान्यः परमात्मन इह ग्रहणमर्हतीशानशब्दादिभ्य इत्युक्तम्। ननु प्रतिप्राणिभेदं हृदयानामनवस्थितत्वात्तदपेक्षमप्यङ्गुष्ठमात्रत्वं नोपपद्यत इत्यत उत्तर- मुच्यते—मनुष्याधिकारत्वादिति। शास्त्रं ह्यविशेषप्रवृत्तमपि मनुष्यानेवाधिकरोति, शक्तत्वादर्थित्वादपर्युदस्तत्वादुपनयनादिशास्त्राच्चेति वर्णितमेतदधिकारलक्षणे (जै० ६।१)। मनुष्याणां च नियतपरिमाणः कायः। औचित्येन नियतपरिमाणमेव चैषा- मङ्गुष्ठमात्रं हृदयम्। अतो मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्य मनुष्यहृदयावस्थानापेक्षमङ्गुष्ठ- मात्रत्वमुपपन्नं परमात्मनः। यदप्युक्तं—परिमाणोपदेशात्स्मृतेश्च संसार्येवायमङ्गुष्ठमात्रः प्रत्येतव्य इति, तत्प्रत्युच्यते—'स आत्मा तत्त्वमसि' इत्यादिवत्संसारिण एव सतोऽ-
भामती
इह ग्रहणमर्हतीति न जीवपरमेतद्वाक्यमित्यर्थः। ॐ मनुष्यानेव इति ॐ त्रैवर्णिकानेवेति। ॐ अर्थित्वाद् इति ॐ अन्तःसंज्ञानां मोक्षमाणानां च काम्येषु कर्मस्वधिकारं निषेधति। ॐ शक्तत्वाद् इति ॐ तिर्यग्देवर्षीणामशक्तानामधिकारं निवर्त्तयति ॐ उपनयनादिशास्त्राच्च इति ॐ शूद्राणामनधिकारितां दर्शयति ॐ यदप्युक्तं परिमाणोपदेशात् स्मृतेश्च इति ॐ । यद्येतत्परमात्मपरं किमिति तर्हि जीव इहोच्यते। ननु परमात्मैवोच्यताम् , उच्यते च जीवः, तस्माज्जीवपरमेवेति भावः। परिहरति ॐ तत्प्रत्युच्यते
भामती-व्याख्या
जो हृदय में अवस्थान कहा है, वह जीवभावापन्न ब्रह्म के अभिप्राय से कहा है, अन्यथा 'सर्वगतस्य हृदयेऽवस्थानम्'—ऐसा कहना परस्पर विरुद्ध पड़ जाता है, अतः यहाँ 'सर्वगतं यद् ब्रह्म जीवभावापन्नस्य तस्य हृदयेऽवस्थानम्'—ऐसी योजना विवक्षित है। “न चान्यः परमात्मन इह ग्रहणमर्हति”—इस भाष्य का अर्थ है—“अंगुष्ठमात्रः पुरुषः' एतद्वाक्यं जीवपरं न भवति", अर्थात् उक्त वाक्य के घटकीभूत 'अंगुष्ठमात्र' पद के द्वारा जीव का निर्देश होने पर भी पूरा वाक्य जीवपरक नहीं हो सकता, क्योंकि 'सर्वेशानत्व का जीव में सामञ्जस्य नहीं होता। “शास्त्रं मनुष्यानेवाधिकरोति”—इस भाष्य में 'मनुष्य' पद केवल त्रैवर्णिकपरक है, क्योंकि अपशूद्राधिकरण (जै. सू. ६।१।२५) में निश्चय किया गया है कि “स्वाध्यायोऽ- ध्येतव्यः”—इत्यादि विधि वाक्यों का ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य'—इन तीन वर्णों को ही अधिकारी माना गया है। श्रौत कर्म के अधिकारी व्यक्ति के (१) अर्थित्व (कामनारूप) (२) शक्तत्व, (३) अनिषिद्धत्व, (४) उपनयनादि संस्कार-युक्तत्व—ये चार विशेषण माने गए हैं। उनमें अर्थित्व विशेषण के द्वारा अन्तःसंज्ञक (स्थावरादि एवं निष्काम मुमुक्षु पुरुषों का काम्य कर्मों में अधिकार निवृत्त (निषिद्ध) किया गया है, शक्तत्व विशेषण के द्वारा तिर्यक् (पशु-पक्ष्यादि), देवगण एवं ऋषिगणों का कर्म में अधिकार वर्जित किया गया है, क्योंकि जैसे मनुष्य इन्द्रादि देवों के उद्देश्य से हविरादिगत स्वत्व का त्याग (याग) कर सकते हैं, वैसे इन्द्रादि देवगण अपने उद्देश्य से स्वत्व का त्याग और परस्वत्वा-पादन नहीं कर सकते। वसिष्ठादि ऋषिगण भी आर्षेयवरण के अवसर पर अपने से भिन्न वसिष्ठादि का वरण नहीं कर सकते। उपनयनादि संस्कारों द्वारा शूद्रादि असंस्कृत मनुष्यों का कर्म में अधिकार समाप्त किया गया है। जैमिनि-सूत्रों के छठे अध्याय में अधिकार की विस्तृत चर्चा की गई है।
“यदप्युक्तं परिमाणोपदेशात्”—इस भाष्य के द्वारा जो इस शङ्का का अनुवाद किया गया है कि 'यदि उक्त वाक्य ब्रह्मपरक है, तब उसमें जीव का निर्देश क्यों किया गया? ब्रह्म का ही निर्देश करना चाहिए था, किन्तु जीव का निर्देश अंगुष्ठमात्र' शब्द के द्वारा किया
| ३८४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. २६ |
|---|
ङ्गुष्ठमात्रस्य ब्रह्मत्वमिदमुपदिश्यत इति । द्विरूपं हि वेदान्तवाक्यानां प्रवृत्तिः, क्वचित्पर- मात्मस्वरूपनिरूपणपरा, क्वचिद्विज्ञानात्मनः परमात्मैकत्वोपदेशपरा । तदत्र विज्ञाना- त्मनः परमात्मनैकत्वमुपदिश्यते, नाङ्गुष्ठमात्रत्वं कस्यचित् । एवमेवार्थं परेण स्फुटी- करिष्यति—'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः। तं स्वाच्छ- रीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण । तं विद्याच्छुक्रममृतम्' ( का० २।६।१७ ) इति ॥२५॥
( ८ देवताधिकरणम् । सू० २६-३३ )
तदुपर्यपि बादरायणः संभवात् ॥ २६ ॥
अङ्गुष्ठमात्रश्रुतिर्मनुष्यहृदयापेक्षा मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येत्युक्तं, तत्प्रसङ्गेनेद- मुच्यते । बाढम्, मनुष्यानधिकरोति शास्त्रम्, नतु मनुष्यानेवेतीह ब्रह्मज्ञाने नियमो- ऽस्ति । तेषां मनुष्याणामुपरिष्ठान्थे देवादयस्तानप्यधिकरोति शास्त्रमिति बादरायण आचार्यो मन्यते । कस्मात् ? संभवात् । संभवति हि तेषामप्यर्थित्वाद्यधिकारकारणम् । तत्रार्थित्वं तावन्मोक्षविषयं देवादीनामपि संभवति विकारविषयविभूत्यनित्यत्वालोच- नादिनिमित्तम् । तथा सामर्थ्यमपि तेषां संभवति, मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो
भामती
इति ॐ । जीवस्य हि तत्त्वं परमात्मभावः, तद्वक्तव्यम् , न च तज्जीवमनभिधाय शक्यं वक्तुमिति जीव उच्यत इत्यर्थः ॥ २५ ॥
देवर्षीणां ब्रह्मविज्ञानाधिकारचिन्ता समन्वय लक्षणेऽसङ्गतेत्यस्याः प्रासङ्गिकीं सङ्गतिं दर्शयितुं प्रसङ्गमाह ॐ अङ्गुष्ठमात्रश्रुतिः इति ॐ । स्यादेतद् — देवादीनां विविधविचित्रानन्दभोगभागिनां वैराग्याभावान्नाथित्वं ब्रह्मविद्यायामित्यत आह ॐ तत्रार्थित्वं तावन्मोक्षविषयम् इति ॐ । क्षयातिशय- योगस्य स्वर्गाद्युपभोगेऽपि भावादस्ति वैराग्यमित्यर्थः । ननु देवादीनां विग्रहाद्यभावेनेन्द्रियार्थसन्निकर्षजायाः प्रमाणादिवृत्तेरनुपपत्तेरविद्यतया सामर्थ्याभावेन नाधिकार इत्यत आह ॐ तथा सामर्थ्यमपि तेषाम्
भामती-व्याख्या
जाता है, अतः उक्त वाक्य जीवपरक ही है, ब्रह्मपरक नहीं।' उस शङ्का का परिहार किया जाता है—"तत्प्रत्युच्यते" । आशय यह है कि जीव के ब्रह्मत्वरूप वास्तविक स्वरूप का उपदेश विवक्षित है, वह जीव के स्वरूप का अभिधान न करके नहीं किया जा सकता, अतः 'अङ्गुष्ठमात्र' शब्द के द्वारा जीव का अभिधान किया गया है ॥ २५ ॥
'इन्द्रादि देवताओं को भी ब्रह्मज्ञान में अधिकार है'—यह विचार यद्यपि इस समन्व- याध्याय में संगत नहीं, तथापि प्रासङ्गिक संगति को लेकर वह विचार किया गया है-ऐसा भाष्यकार कह रहे हैं—"अंगुष्ठमात्रश्रुतिर्मनुष्यहृदयापेक्षया, मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येत्यु- क्तम्, तत्प्रसङ्गेनेदमुच्यते।" 'देवगण स्वर्ग के विविध आनन्दप्रद भोगों में लिप्त हैं, उन्हें उससे वैराग्य न होने के कारण ब्रह्मविद्या में प्रवृत्ति क्योंकर होगी ?' इस शङ्का का समाधान है—"तत्रार्थित्वं तावत् मोक्षविषयं देवादीनामपि सम्भवति"। अर्थात् स्वर्ग-सुखादि में भी क्षयित्व और उत्कर्षापकर्षभाव (न्यूनाधिकरूपता) आदि दोषों के कारण वैराग्य हो जाता है, वैराग्य हो जाने पर मोक्षार्थिता सम्भव हो जाती है। 'देवगणों का शरीरादि न होने के कारण इन्द्रियार्थ-सन्निकर्ष-सापेक्ष प्रमाणादि व्यवहार क्योंकर होगा ? एवं वेदाध्ययनादि सामर्थ्य का अभाव होने के कारण ज्ञान में भी अधिकार कैसे होगा ? इस प्रश्न का उत्तर है—"तथा
देवताया विग्रहादिमत्त्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३८५
विग्रहवत्त्वाद्यवगमात् । न च तेषां कश्चित्प्रतिषेधोऽस्ति । नचोपनयनशास्त्रेणैषामधि- कारो निवर्त्येत, उपनयनस्य वेदाध्ययनार्थत्वात् । तेषां च स्वयं प्रतिभातवेदत्वात् । अपि चैषां विद्याग्रहणार्थं ब्रह्मचर्यादि दर्शयति - 'एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास' ( छा० ८।११।३ ), 'भृगुर्वे वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्म' ( तै० ३।१ ) इत्यादि । यदपि कर्मस्वनधिकारकारणमुक्तम् - 'न देवानां देवतान्तराभावात्' ( जै० ६।१।६ ) इति, 'न ऋषीणामार्षेयान्तराभावात्' ( जै० ६।१।७ ) इति । न तद्विद्यास्वस्ति । न हीन्द्रादीनां विद्यास्वधिक्रियमाणानामिन्द्राद्युद्देशेन किंचि- त्कृत्यमस्ति । न च भृग्वादीनां भृग्वादिसगोत्रतया । तस्माद्देवादीनामपि विद्यास्वधि- कारः केन वार्यते ? देवाद्यधिकारेऽप्यङ्गुष्ठमात्रश्रुतिः स्वाङ्गुष्ठापेक्षया न विरुद्धयते ॥ २६ ॥
भामती
इति ॐ । यथा च मन्त्रादिभ्यस्तदवगमस्तथोपरिष्टादुपपादयिष्यते । ननु शूद्रवदुपनयनासम्भवेनाध्ययना- भावात्तेषामनधिकार इत्यत आह ॐन चोपनयनशास्त्रेण इतिॐ । न खलु विधिवद् गुरुमुखादवगृह्यमाणो वेदः फलवत्कर्मब्रह्मावबोधहेतुः, अपि त्वध्ययनोत्तरकालं निगमनिरुक्त-व्याकरणादिविदितपदतदर्थसङ्गतेरधिगत- शाब्दन्यायतत्त्वस्य पुंसः स्मर्य्यमाणः स च मनुष्याणामिह जन्मनीव देवादीनां प्राचि भवे विधिवदधीतीनाम् आम्नाय इह जन्मनि स्मर्य्यमाणोऽत एव स्वयं प्रतिभातो वेदः सम्भवतीत्यर्थः । न च कर्मानधिकारे ब्रह्मविद्यानानधिकारो भवतीत्याह ॐ तदपि कर्मस्वनधिकारकारणमुक्तम् इति ॐ । वस्वादीनां हि न वस्वा- द्यन्तरमस्ति, नापि भृग्वादीनां भृग्वाद्यन्तरमस्ति । प्राचां वसुभृगुप्रभृतीनां क्षीणाधिकारत्वेनेदानीं देवर्षित्वाभावादित्यर्थः ॥ २६ ॥
भामती-व्याख्या
सामर्थ्यमपि तेषां सम्भवति, मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवत्त्वावगमात्" । मन्त्रादि
के द्वारा देवों के विग्रहादि का प्रतिपादन विस्तारपूर्वक आगे किया जा रहा है । उपनयनादि
संस्कारों की आवश्यकता देवताओं को नहीं, क्योंकि वेदाध्ययन के लिए ब्राह्मणादि का उप-
नयन किया जाता है किन्तु वेदाध्ययन के बिना ही देवताओं को स्वभावतः वेदार्थ-ज्ञान होता
है--'तेषां च स्वयं प्रतिभातवेदत्वात्' । आशय यह है कि सविधि गुरु-मुख से वेद का अध्ययन
कर लेनेमात्र से वेदार्थ का पूर्ण ज्ञान नहीं होता, अपितु अध्ययन के पश्चात् निघण्टु, निरुक्त,
व्याकरणादि की सहायता से जिस व्यक्ति ने पद-पदार्थ-संगति का सम्यक् ज्ञान प्राप्त कर
लिया है, उस पुरुष के द्वारा स्मर्यमाण वेद अभिलषित वेदार्थरूप कार्य का यथावत् ज्ञान
उत्पन्न करता है । वह स्मर्यमाण वेद-मनुष्यों का तो इसी जन्म में अधीत होता है, किन्तु
देवताओं का पूर्वजन्म में अधीत वेद इस जन्म में स्मर्यमाण होकर कर्मावबोधक होता है ।
इसीलिए देवताओं का वेद स्वयं प्रतिभात कहा जाता है । कर्म में अधिकार न होने के कारण
ज्ञान में भी अधिकार नहीं होता—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि भाष्यकार कहते हैं- "यदपि
कर्मस्वनधिकारकारणमुक्तम्-'न देवानां देवतान्तराभावात्" (जै० सू० ६।१।६) । इति न
तद्विद्यास्वस्ति" । अर्थात् जैसे कर्म में इन्द्रादि देवताओं के लिए ऐन्द्रादि कर्मों में अपने से
भिन्न इन्द्रादि देवताओं की अपेक्षा होती है, वैसे ज्ञान में किसी प्रकार की वैसी अपेक्षा नहीं
होती । वस्वादि देवों को वसुदेवताक कर्म में अधिकार इसलिए नहीं कि उनसे भिन्न वस्वादि
देवताओं की सत्ता नहीं मानी जाती, किन्तु ज्ञान में सभी देवताओं को अधिकार
निराबाध है ॥ २६ ॥
४९
| ३८६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. २७ |
|---|
विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥ २७ ॥
स्यादेतत्, यदि विग्रहवत्त्वाद्यभ्युपगमेन देवादीनां विद्यास्वधिकारो वर्ण्येत । विग्रहवत्त्वादित्त्वागादिवदिन्द्रादीनामपि स्वरूपसंनिधानेन कर्माङ्गभावोऽभ्युपगम्येत । तदा च विरोधः कर्मणि स्यात् । नहीन्द्रादीनां स्वरूपसंनिधानेन यागेऽङ्गभावो दृश्यते । नच संभवति; बहुषु यागेषु युगपदेकस्येन्द्रस्य स्वरूपसंनिधानानुपपत्तेरिति चेत्, नायमस्ति विरोधः, कस्मात् ? अनेकप्रतिपत्तेः । एकस्यापि देवतात्मनो युगपदनेक-
भामती
मन्त्रादिपदसमन्वयात्प्रतीयमानोऽर्थः प्रमाणान्तराविरोधे सत्युपेयः, न तु विरोधे। प्रमाणान्तर- विरुद्धं चेदं विग्रहवत्त्वादिकंदेवतायाः, तस्माद्यजमानः प्रस्तर इत्यादिवदुपचरितार्थो मन्त्रादिर्व्याख्येयः । तथा च विग्रहाद्यभावाच्छब्दोपहितार्थोऽर्थोपहितो वा शब्दो देवतेत्यचेतनत्वान्नैतस्याः क्वचिदप्यधिकार इति शङ्कार्थः ।
निराकरोति ❖न, कस्माद् ? अनेकरूपप्रतिपत्तेः । सैव कुत इत्यत आह ❖दर्शनात् । श्रुतिषु स्मृतिषु च । तथा ह्येकस्यानेककायनिर्माणमदर्शनाद्वा न युज्यते, बाधदर्शनाद्वा ? तत्रादर्शनमसिद्धं, श्रुति- स्मृतिभ्यां दर्शनात् । न हि लौकिकेन प्रमाणेनादृष्टत्वादागमेन दृष्टमदृष्टं भवति । मा भूद्यागादीनामपि स्व- र्गादिसाधनत्वमदृष्टमिति । मनुष्यशरीरस्य मातापितृसंयोगजत्वनियमात् असति पित्रोः संयोगे कुतः संभवः ?
भामती-व्याख्या
शङ्का—मन्त्र, अर्थवाद, इतिहास और पुराणादि के घटकीभूत पदों के द्वारा प्रतीयमान वस्तु-तत्त्व को तभी स्वीकृत किया जा सकता है, जब कि किसी अन्य प्रमाण का विरोध न होता हो, किन्तु देवताओं के शरीरादि का प्रतिपादन प्रमाणान्तर से विरुद्ध है, अतः देव-विग्रहादि के प्रतिपादक वाक्यों को वैसे ही अर्थवादमात्र मानना होगा, जैसे—"यजमानः प्रस्तरः" (तै. सं. २।६।५।३) यह वाक्य । [ भाष्यकार ने स्पष्ट कहा है—"यच्चोक्तं स्मृत्युपचाराभ्यामर्थदर्शनैर्विग्रहवती भुङ्क्ते चेति । तन्न, स्मृतेर्मन्त्रार्थवादमूलत्वात्" (शाबरभाष्य पृ. १६५३ ) ] शरीरादि से रहित देवता का स्वरूप केवल इन्द्रादि शब्द अथवा उसका यौगिक अर्थ ही माना जा सकता है, जो कि चेतन नहीं, जड़मात्र है, अतः कर्म या ज्ञान में कहीं भी उसको अधिकार नहीं।
समाधान—उक्त शङ्का निराकरण करने के लिए भाष्यकार कहते हैं—"नायमस्ति विरोधः, कस्मात् ? अनेकप्रतिपत्तेः"। एक देवता का समानकालिक अनेक कर्मों में उपस्थित हो जाना प्रमाण-विरुद्ध नहीं, क्योंकि एक देवता अनेक रूप धारण कर सकता है, वैसा ही श्रुतियों और स्मृतियों में देखा जाता है। आशय यह है कि एक देवता की अनेकरूपापत्ति क्या योगिजनों के अनेक काय-निर्माण का अदर्शन होने के कारण नहीं मानी जा सकती ? अथवा अनेकरूपापत्ति में कोई प्रबल बाधक उपलब्ध होता है ? प्रथम हेतु योगियों के अनेक-शरीर-निर्माण का अदर्शन असिद्ध है, क्योंकि श्रुतियों से लेकर स्मृतियों तक योगियों के अनेक शरीर-निर्माण की गाथाएँ प्रसिद्ध हैं। जो पदार्थ आगम प्रमाण से सिद्ध है, वह केवल लौकिक प्रत्यक्षादि प्रमाणों से अनुमोदित न होने के कारण असिद्ध नहीं हो जाता, जैसे कि आगमप्रमाण से प्रमाणित यागादिगत स्वर्ग-साधनता प्रत्यक्षतः अदृष्ट होनेमात्र से निवृत्त नहीं होती।
शङ्का—एक देवता की अनेकरूपापत्ति में बाधक उपलब्ध होने के कारण वह सम्भव नहीं। अनेकरूपापत्ति की बाधक युक्ति यह है कि जो शरीर माता-पिता के संयोग से उत्पन्न होता है, वह शरीर माता-पिता के संयोग के बिना कैसे बन जायगा ? यदि वह अपनी
देवताया विग्रहादिमत्त्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३८७
स्वरूपप्रतिपत्तिः संभवति । कथमेतदवगम्यते ? दर्शनात् । तथा हि—‘कति देवाः’ इत्युपक्रम्य 'त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रा' इति निरुच्य 'कतमे ते' इत्यस्यां
भामती
सम्भवे वाऽनग्नितोऽपि धूमः स्यादिति बाधदर्शनमिति चेत् , हन्त किं शरीरत्वेन हेतुना देवाविशरीरमपि मातापितृसंयोगजं सिषाधयिषसि । तथा चानेकान्तो हेत्वाभासः। स्वेदजोद्भिज्जानां शरीराणामतद्धेतु- त्वात् । इच्छामात्रनिर्माणत्वं देहादीनामदृष्टचरमिति चेत् , न, भूतोपादानत्वेनेच्छामात्रनिर्माणत्वासिद्धेः । भूतवशिनां हि देवादीनां नानाकायचिकीर्षावशाद्भूतक्रियोत्पत्तौ भूतानां परस्परसंयोगेन नाना- कायसमुत्पादात् । दृष्टा च वशिनं इच्छावशाददृश्ये क्रिया, यथा विषविद्याविद इच्छामात्रेण विषशकल- प्रेरणम् । न च विषविद्याविदो दर्शनेनाधिष्ठानदर्शनान्नदृष्टव्यवहितविप्रकृष्टभूतादर्शनाद्देवादीनां कथमधिष्ठान- मिति वाच्यम् । काचाभ्रपटलपिहितस्य विप्रकृष्टस्य च भौमशनैश्चरादेर्दर्शनेन व्यभिचारात् । असक्ताश्च दृष्टयो देवादीनां काचाभ्रपटलादिभिर्महीमहीधरादिभिर्न व्यवधीयन्ते। न चास्मदादिवत्तेषां शरीरत्वेन व्यवहितविप्रकृष्टार्थादर्शनासम्भवोऽनुमीयत इति वाच्यम् । आगमविरोघिनोऽनुमानस्योत्पादाद्योगात् । अन्त- र्धानं चाञ्जनादिना मनुजादीनामिव तेषां प्रभवतामुपपद्यते, तेन सन्निहितानामपि न क्रतुदेशे दर्शनं भविष्यति । तस्मात् सूक्तमनेकप्रतिपत्तेरिति । ॐ तथा हि कति देवा इत्युपक्रम्य इति ॐ । वैश्वदेवशस्त्रस्य
भामती-व्याख्या
कारण-सम्पत्ति के बिना ही बन सकता है, तब बिना अग्नि के धूम और शब्दादि के बिना ही शाब्दबोधादि कार्य होना चाहिए, किन्तु नहीं होता । इसी प्रकार अपनी सामग्री के बिना अनेक शरीरों की रचना नहीं हो सकती ।
समाधान—देवता के शरीर में यदि शरीरत्वरूप हेतु के द्वारा माता-पितृसंयोग- जन्यत्व सिद्ध किया जाता है, तो वैसा सम्भव नहीं, क्योंकि "यत्र यत्र शरीरत्वम्, तत्र तत्र मातापितृजन्यत्वम्"—यह नियम व्यभिचरित है, जैसे कि जुआँ आदि स्वेदज और वृक्षादि उद्भिज्ज शरीरों में शरीरत्व रहने पर भी मातापितृसंयोगजन्यत्व नहीं होता । फिर भी उपादानकारणीभूत पृथिव्यादि भूतों के विना इच्छामात्र के द्वारा भौतिक शरीर का निर्माण क्योंकर होगा ? इस प्रश्न का उत्तर यह है कि योगिजनों की इच्छा 'भूतजातमन्तरा शरीरं जायताम्'—ऐसी नहीं होती अपितु भूतवर्ग उनके वश में होते हैं, अतः उनका भूतों को सीधा आदेश होता है कि 'भूतानि शरीरमारभन्ताम्', फलतः परस्पर संयुक्त पाँच भूतों के द्वारा अभीष्ट शरीरों की रचना वैसे ही हो जाती है, जैसे सर्पादि के विष को उतारनेवाले मान्त्रिक की इच्छा से विष के परमाणु सक्रिय होकर नीचे उतरने लग जाते हैं । मान्त्रिक को जैसे रोगी के शरीर में विष की तरङ्ग दिखाई देती है, अतः वह उसका अधिष्ठाता ( सञ्चालक ) हो जाता है, वैसे ही योगियों और देवताओं के द्वारा सभी भूत सञ्चालित हो जाते हैं । जैसे शीशा, अभ्रक और मेघादि पारदर्शक-पदार्थों को मानवीय दृष्टि पार कर जाती है, वैसे ही योगियों और देवताओं की दृष्टि पर्वतादि को भी पार कर दूर-दूर तक फैल जाती है। उनकी दृष्टि किसी भी पदार्थ से अवरुद्ध नहीं होती । जब कि साधारण दृष्टि मंगल, बुध और शनैश्चरादि ग्रहों तक पहुँच जाती है, तब योगिजनों की दृष्टि व्यवहित और विप्रकृष्ट पदार्थों को क्यों न ग्रहण कर लेगी ? 'देवादीनां शरीरं न व्यवहितं गृह्णाति, शरीरत्वाद्, अस्मदादिशरीरवत्'—यह अनुमान देवशरीर-प्रतिपादक आगम प्रमाण से बाधित है, अतः इसके द्वारा व्यवहितादि पदार्थों के अदर्शन का अनुमान नहीं किया जा सकता । यागादि-स्थल पर देवता दिखाई इस लिए नहीं देते कि उनमें अन्तर्धान हो जाने की शक्ति वैसे ही होती है, जैसे नेत्र में अभिमन्त्रित अञ्जनादि के प्रयोग से मनुष्यों में अन्तर्धान की शक्ति आ जाती है ।
| ३८८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. २७ |
|---|
पृच्छायाम् ‘महिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवाः’ (बृ० ३।९।१,२) इति निर्ब्रुवतं श्रुतिरेकैकस्य देवतात्मनो युगपदनेकरूपतां दर्शयति । तथा त्रयस्त्रिंशतोऽपि षडन्तर्भावक्रमेण ‘कतम एको देव इति प्राणः’ इति प्राणैकरूपतां देवानां दर्शयन्ती तस्यै-
भामती
हि निविदि कति देवा इत्युपक्रम्य निविद्वैवोत्तरं दत्तं शाकल्याय याज्ञवल्क्येन ॐ त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्र इति ॐ । निविन्नाम शस्यमानदेवतासंख्यावाचकानि मन्त्रपदानि । एतदुक्तं भवति—वैश्वदेवस्य निविदि कति देवाः शस्यमानाः प्रशंस्याता इति शाकल्येन पृष्टे याज्ञवल्क्यस्योत्तरं त्रयश्च त्री च शतेत्यादि । यावत्संख्याका वैश्वदेवनिविदि संख्याता देवास्त एतावन्त इति । पुनश्च शाकल्येन कतमे त इति संख्येयेषु पृष्टेषु याज्ञवल्क्यस्योत्तरं महिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति । अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या इन्द्रश्च प्रजापतिश्चेति त्रयस्त्रिंशद्देवाः । तत्राग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौश्च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चेति वसवः । एते हि प्राणिनां कर्मफलाश्रयेण कार्यकारणसङ्घात-रूपेण परिणमन्तो जगदिदं सर्वं वासयन्ति, तस्माद्वसवः । कतमे रुद्रा इति दशमे पुरुषे प्राणाः । बुद्धि-कर्मेन्द्रियाणि दश, एकादशं च मन इति । तदेतानि प्राणाः, तद्वृत्तित्वात् । ते हि प्रयाणकाल उत्क्रा-मन्तः पुरुषं रोदयन्तीति रुद्राः । कतम आदित्या इति द्वादशमासाः संवत्सरस्यावयवाः पुनःपुनः परिवर्त-मानाः प्राणभृतामायूंषि च कर्मफलोपभोगं चादाय यन्तीत्यादित्याः । अशनिरिन्द्रः स हि बलं सा हीन्द्रस्य परमा ईशता तया हि सर्वान् प्राणिनः प्रमापयति तेन स्तनयित्नुरशनिरिन्द्रः । यज्ञः प्रजापतिरिति, यज्ञसाधनं च यज्ञरूपं च पशवः प्रजापतिः । एत एव त्रयस्त्रिंशद्देवाः षण्णामग्निपृथिवीवाय्वन्तरिक्षादित्य-दिवां महिमानो न ततो भिद्यन्ते । षडेव तु देवाः । ते तु षडग्निं पृथिवीं चेकीकृत्यान्तरिक्षं वायुं चेकीकृत्य दिवं चादित्यं चेकीकृत्य त्रयो लोकास्त्रय एव देवा भवन्ति । एत एव च त्रयोऽन्नप्राणयोरन्तर्भवन्तोऽन्न-प्राणौ द्वौ देवौ भवतः । तावप्यध्यर्द्धो देव एकः । कतमोऽध्यर्द्धः । योऽयं वायुः पवते । कथमयमेक
भामती-व्याख्या
श्रुतियों के द्वारा देवताओं का अनेकरूप धारण करना प्रतिपादित है—“अनेकप्रतिपत्तेः”। वैश्वदेवदेवताक शस्त्र (अप्रगीत स्तोत्र) के निवित्संज्ञक मन्त्र में “कति देवाः”—ऐसा प्रश्न उठा कर उत्तर दिया गया है कि “त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च सहस्रा” अर्थात् तीन हजार तीन सौ छः। शाकल्य ने फिर प्रश्न उठाया—“कतमे ते?” याज्ञवल्क्य ने उत्तर दिया—“महिमानः एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवाः” (बृह उ. ३।६।२)। अर्थात् यह तो देवशरीरों का विस्तार है, वस्तुतः देवता तैंतीस ही है—आठ वसु [(१) अग्नि, (२) पृथिवी, (३) वायु, (४) अन्तरिक्ष, (५) आदित्य, (६) द्यु, (७) चन्द्रमा और (८) नक्षत्र], ग्याहर रुद्र (पाँच कर्मेन्द्रिय, पाँच ज्ञानेन्द्रिय और एक मन), बारह आदित्य (१२ मास), इन्द्र और प्रजापति । अग्नि आदि आठों तत्त्व प्राणों को अपने में बसाते या वास के योग्य बनाते हैं, अतः उन्हें वसु कहते हैं। कथित एकादश इन्द्रिय महाप्रयाण के समय जीव को रुलाते (रोदन कराते) हैं, अतः वे रुद्र शब्द से अभिहित किए गए हैं। बारह मास पुरुष की आयु का आदान (क्षय) करने के कारण आदित्य कहे जाते हैं। अशनि (वज्र) ही यहाँ इन्द्र है, क्योंकि वह इन्द्र का वह महान् ऐश्वर्य (बल) है, जिसके द्वारा इन्द्र सभी प्राणियों की मृत्यु कर देता है। यज्ञ एवं यज्ञ के साधनीभूत पशु ही प्रजापति हैं।
ऊपर चर्चित तैंतीस देवता जिन छहः देवताओं के अन्तर्गत होते हैं, वे आठ वसुओं में से अग्नि और पृथिवी एवं अन्तरिक्ष और वायु को एक में मिला देने से छहः सम्पन्न होते हैं। उन छहों में से भी अग्नि और पृथिवी, अन्तरिक्ष और वायु, द्यु और आदित्य का एकीकरण कर देने से तीन ही देवता रह जाते हैं। ये तीनों भी अन्न और प्राण—इन दोनों में
देवताया विग्रहादिमत्त्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३८९
वैकस्य प्राणस्य युगपदनेकरूपतां दर्शयति । तथा स्मृतिरपि—'आत्मनो वै शरीराणि बहूनि भरतर्षभ ।। योगी कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत् ।। प्राप्नुयाद्विषयान् कैश्चित्कैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् ।। संक्षिपेच्च पुनस्तानि सूर्यो रश्मिगणानिव ।।' इत्येवंजा- तीयका प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्याणां योगिनामपि युगपदनेकशरीरयोगं दर्शयति, किमु वक्तव्यमाजानसिद्धानां देवानाम् ? अनेकरूपप्रतिपत्तिसंभवाच्चैकैका देवता बहुभी रूपैरात्मानं प्रविभज्य बहुषु यागेषु युगपदङ्गभावं गच्छतीति । परैश्च न दृश्यतेऽ- न्तर्धानादिक्रियायोगादित्युपपद्यते । अनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनादित्यस्यापरा व्याख्या— विग्रहवतामपि कर्माङ्गभावचोदनास्वनेका प्रतिपत्तिर्दृश्यते । क्वचिदेकोऽपि विग्रहवान- नेकत्र युगपदङ्गभावं न गच्छति, यथा बहुभिर्भोजयद्भिर्नैको ब्राह्मणो युगपद् भोज्यते । क्वचिच्चैकोऽपि विग्रहवाननेकत्र युगपदङ्गभावं गच्छति, यथा बहुभिर्नमस्कुर्वाणैरेको
भामती
एताध्यर्द्धः, यदस्मिन् सति सर्वमिदमध्यर्द्धाद्वृद्धिं प्राप्नोतीति । तेनाध्यर्द्धं इति । कतम एक इति, स एवाध्यर्द्धः प्राण एको ब्रह्म । सर्वदेवात्मत्वेन बृहत्त्वाद्ब्रह्म तदेव त्यदित्याचक्षते परोक्षाभिधायकेन शब्देन, तस्मादेकस्यैव देवस्य महिमावशाद्युगपदनेकदेवरूपतामाह श्रुतिः । स्मृतिश्च निगदव्याख्याता । अपि च पृथग्जनानामप्युपायानुष्ठानवशात्प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्याणां युगपन्नानाकायनिर्माणं श्रूयते, तत्र केव कथा देवानां स्वभावसिद्धानामित्याह ॐ प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्याणां योगिनाम् इति ॐ । अणिमा लघिमा महिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं यत्रकामावसायितेत्यैश्वर्याणि । ॐ अपरा व्याख्या इति ॐ । अनेकत्र कर्मणि युगपदङ्गभावप्रतिपत्तिरङ्गभावगमनं, तस्य दर्शनात् । तदेव परिस्र्फुटं दर्शयितुं व्यतिरेकं तावदाह ॐ क्वचिदेकः इति ॐ । न खलु बहुषु श्राद्धेष्वेको ब्राह्मणो युगपदङ्गभावं गन्तुमर्हति । एकस्यानेकत्र
भामती-व्याख्या
अन्तर्भुक्त हो जाने पर दो देवता और उन दोनों का एकीकरण करने पर एक ही प्राणरूप देवता रहता है, जिसे अध्यर्ध (वृद्धिगत, बृहत् अथवा बृहंयिता) हो जाने के कारण ब्रह्म है एवं परोक्षार्थक 'त्यत्' पद के द्वारा अभिहित होता है। इस प्रकार श्रुति एक देवता की अनेकरूपता का प्रतिपादन करती है। स्मृतिकारों ने तो अत्यन्त स्पष्ट शब्दों में कहा है कि योगिगण अपने योग बल के द्वारा अपने अनेक शरीर धारण कर सम्पूर्ण पृथिवी पर विचरने लगते हैं। कतिपय शरीरों के माध्यम से विषयोपभोग और कतिपय शरीरों से उग्र तपश्चरण करते हैं। अन्त में योगी अपने उन सभी शरीरों का वैसे ही उपसंहार कर लेता है, जैसे सायं काल में सूर्य अपनी समस्त रश्मियों को समेट लेता है।
(१) अणिमा (अपने शरीर को अत्यन्त सूक्ष्म कर लेना), (२) महिमा (शरीर को विशाल बना लेना), (३) लघिमा (शरीर को रुई से भी हल्का बना लेना), (४) प्राप्ति (पृथिवी पर बैठे-बैठे हाथ को इतना लम्बा कर देना कि चन्द्रादि को भी छू ले), (५) ईशिता (सृष्टि और प्रलय की शक्ति का लाभ), (६) वशिता (समस्त जगत् के नियमन का सामर्थ्य), (७) प्राकाम्य (इच्छा का अनभिघात) और (८) यत्र कामावसायिता (संकल्पित वस्तु का तुरन्त लाभ) इत्यादि सिद्धियाँ जब कि एक साधारण मनुष्य को भी योगबल से मिल जाती हैं, तब आजान-सिद्ध देवताओं के लिए कहना ही क्या ?
"अनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात्"—इस सूत्रांश की अन्य व्याख्या प्रस्तुत की जाती है— "अपरा व्याख्या"। शरीरधारी प्राणियों में भी विविधता पाई जाती है कि कोई व्यक्ति एक ही समय अनेक कर्मों का अङ्ग नहीं बनता, जैसे विभिन्न स्थानों में अनेक यजमानों के द्वारा दिए जानेवाले ब्रह्म-भोजों में एक ब्राह्मण सर्वत्र भाग नहीं ले सकता और कहीं एक ही
| ३९० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. २८ |
|---|
ब्राह्मणो युगपन्नमस्क्रियते। तद्द्विहोद्देशपरित्यागात्मकत्वाद्यागस्य विग्रहवतीमप्येकां देवतामुद्दिश्य बहवः स्वं स्वं द्रव्यं युगपत्परित्यक्ष्यन्तीति विग्रहवत्त्वेऽपि देवतानां न किञ्चित्कर्मणि विरुध्यते ॥ २७ ॥
शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८ ॥
मा नाम विग्रहवत्त्वे देवादीनामभ्युपगम्यमाने कर्मणि कश्चिद्विरोधः प्रसञ्जि। शब्दे तु विरोधः प्रसज्येत। कथम् ? औत्पत्तिकं हि शब्दस्यार्थेन संबन्धमाश्रित्य 'अनपेक्षत्वात्' इति वेदस्य प्रामाण्यं स्थापितम्। इदानीं तु विग्रहवती देवताऽभ्युपगम्यमाना यद्यप्यैश्वर्ययोगाद्युगपदनेकर्मसंबन्धीनि हवींषि भुञ्जीत, तथापि विग्रहयोगादस्मदादिवज्जननमरणवती सेति नित्यस्य शब्दस्य नित्येनार्थेन नित्ये संबन्धे प्रतीय-
भामती
युगपदङ्गभावमाह ॐ क्वचिच्चैक इति ॐ । यथैकं ब्राह्मणमुद्दिश्य युगपन्नमस्कारः क्रियते बहुभिस्तथा स्वस्थानस्थितामेकां देवतामुद्दिश्य बहुभिर्यजमानैर्नानादेशावस्थितैर्युगपद्धविस्त्यज्यते, तस्याश्च तत्रासन्निहिताया अप्यङ्गभावो भवति। अस्ति हि तस्या युगपद्विप्रकृष्टानेकार्थोपलम्भसामर्थ्यमित्युपपादितम् ॥२७॥
गोत्वादिष्वत्पूर्वविमर्शाभावादुपाधेरप्येकस्याप्रतीतेः पाचकादिवद् आकाशादिशब्दवद् व्यक्तिवचना एव वस्वाविशब्दाः तस्याश्च नित्यत्वात्तया सह सम्बन्धो नित्यो भवेत्। विग्रहादियोगे तु सावयवत्वेन वस्वादीनाम नित्यत्वात्तः पूर्वं वस्वाविशब्दो न स्वार्थेन सम्बद्ध आसीत् स्वार्थस्यैवाभावात्। ततश्चोत्पन्ने वस्वादौ वस्वाविशब्दसम्बन्धः प्रादुर्भवन् देवदत्ताविशब्दसम्बन्धवत्पुरुषबुद्धिप्रभव इति तत्पूर्वको वाक्यार्थप्रत्ययोऽपि पुरुषबुद्ध्याधीनः स्यात्। पुरुषबुद्धिश्च मानान्तराधीनजन्मेति मानान्तरापेक्षया प्रामाण्यं
भामती-व्याख्या
ब्राह्मण अनेक देश-काल में किए जानेवाले कर्मों का अङ्ग बन जाता है, जैसे विभिन्न देशों में एक ही समय किये जानेवाले नमस्कार कर्मों का एक ही ब्राह्मण अङ्ग ( उद्देश्य ) बन जाता है। ठीक उसी प्रकार अपने नियत स्थान में अवस्थित एक ही देवता के उद्देश्य से विभिन्न यजमानों के द्वारा विविध देशों में अनेक यागों का अनुष्ठान किया जा सकता है, क्योंकि देवता के उद्देश्य से द्रव्य ( हवि ) का त्याग ही याग कहलाता है, उसके लिए देवता का यजमान के सन्निहित होना आवश्यक नहीं, “असन्निहित देवता भी उस त्यागात्मक याग का अङ्ग ( उद्देश्य या सम्प्रदान कारक ) बन जाता है। देवता में यह सामर्थ्य स्वतः सिद्ध है कि वह अपने एक ही स्थान में अवस्थित होकर भी अनेक विप्रकृष्ट ( दूर-दूर ) देशों में किए जानेवाले यागों का साक्षात्कार कर त्यज्यमान हवि को स्वीकार कर ले—ऐसा ऊपर कहा जा चुका है ॥ २७ ॥
इस सूत्र में शङ्कावादी का आशय यह है कि इन्द्रादि देवगण एक-एक व्यक्तात्मक होने के कारण उनमें 'अयं गौः-अयं गौः'—इस प्रकार गोत्व जाति के समान न कोई इन्द्रत्वादि जाति का परामर्श होता है और न आकाशत्वादि के समान किसी अखण्ड उपाधि का भान होता है कि 'आकृत्यधिकरण (जै. सू. १।३।३३) के अनुसार इन्द्रत्वादिजातिरूप नित्य अर्थ के साथ इन्द्रादि शब्दों का नित्य सम्बन्ध उपपन्न होकर अनपेक्षत्वहेतुक प्रामाण्य व्यवस्थित हो जाता, जैसा कि महर्षि जैमिनि ने कहा है—“औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः, तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेकश्चार्थेऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं बादरायणस्यानपेक्षत्वात् (जै. सू. १।१।५)। अर्थात् शब्द का अपने वाच्यार्थ के साथ औत्पत्तिक ( नित्य ) सम्बन्ध होता है, इसीलिए उपदेशात्मक वेद धर्म का ज्ञापक है, क्योंकि वैदिक वाक्यों को धर्म का बोध कराने में अन्य किसी भी प्रमाण की अपेक्षा नहीं होती, किन्तु यदि मनुष्य के समान
देवताया विग्रहादिमत्त्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३९१
माने यद्वैदिके शब्दे प्रामाण्यं स्थितं तस्य विरोधः स्यादिति चेत्, - नायमप्यस्ति विरोधः। कस्मात् ? अतः प्रभवात्। अत एव हि वैदिकाच्छब्दाद्वैदिकं जगत्प्रभवति। ननु 'जन्माद्यस्य यतः' (ब्र० १।१।२) इत्यत्र ब्रह्मप्रभवत्त्वं जगतोऽवधारितं, कथमिह शब्दप्रभवत्वमुच्यते ? अपि च यदि नाम वैदिकाच्छब्दादस्य प्रभवोऽभ्युपगतः, कथमेतावता विरोधः शब्दे परिहृतः ? यावता वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इत्येतेऽर्था अनित्या एवोत्पत्तिमत्त्वात् । तदनित्यत्वे च तद्वाचिनां वैदिकानां वस्वादिशब्दानामनित्यत्वं केन निवार्यते ? प्रसिद्धं हि लोके देवदत्तस्य पुत्र उत्पन्ने यज्ञदत्त इति तस्य नाम क्रियत इति । तस्माद्विरोध एव शब्द इति चेत्, न, गवादि-शब्दार्थसंबन्धनित्यत्वदर्शनात्। न हि गवादिव्यक्तीनामुत्पत्तिमत्त्वे तदाकृतीनामप्युत्पत्तिमत्त्वं स्यात्। द्रव्यगुणकर्मणां हि व्यक्तय एवोत्पद्यन्ते, नाकृतयः। आकृतिभिश्च शब्दानां संबन्धः, न व्यक्तिभिः, व्यक्तीनामानन्त्यात्संबन्धग्रहणानुपपत्तेः । व्यक्तिषूत्पद्यमानास्वप्याकृतीनां नित्यत्वान्न गवादिशब्देषु कश्चिद्विरोधो दृश्यते। तथा देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमेऽप्याकृतिनित्यत्वान्न कश्चिद्वस्वादिशब्देषु विरोध इति द्रष्टव्यम् । आकृतिविशेषस्तु देवादीनां मन्त्रार्थवादिभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमादवगन्तव्यः । स्थानविशेषसंबन्धनिमित्ताश्चेन्द्रादिशब्दाः सेनापत्यादिशब्दवत् । ततश्च यो यस्तत्तत्स्थानमधिरोहति स स इन्द्रादिशब्दैरभिधीयत इति न दोषो भवति । न चेदं शब्दप्रभवत्वं ब्रह्मप्रभवत्ववदुपादानकारणाभिप्रायेणोच्यते । कथं तर्हि ? स्थिते वाचकात्मना नित्ये
भामती
वेदस्य व्याहन्येतेति शङ्कार्थः । उत्तरम्'-'न", "अतः प्रभवात्" वसुत्त्वादिजातिवाचकाच्छब्दात्तज्जातीयां व्यक्तिं चिकीर्षितां बुद्धावालिख्य तस्याः प्रभवनम् । तदिदं तत्प्रभवत्त्वम् । एतदुक्तं भवति-यद्यपि न शब्द उपादानकारणं वस्वादीनां ब्रह्मोपादानत्वात्, तथापि निमित्तकारणमुक्तेन क्रमेण । न चैतावता शब्दार्थसम्बन्धस्यानित्यत्वं वसुत्वादिजातेर्वा तदुपाधेर्वा यया कयाचिदाकृत्याऽच्छिन्नस्य नित्यत्वादिति ।
भामती-व्याख्या
ही देवता का कोई उत्पत्ति-विनाशशील शरीर माना जाता है, तब मनुष्य के समान ही सावयव होने के कारण वसु-रुद्रादि देवता भी अनित्य हो जाते हैं, उनके साथ वसु आदि शब्दों का वाच्य-वाचक-भाव सम्बन्ध भी अनित्य हो जायगा, क्योंकि वसु आदि की उत्पत्ति से पूर्व प्रयुक्त वसु आदि शब्दों का सम्बन्ध अपने अविद्यमान अर्थ के साथ सम्बन्धित न हो सकेगा और वसु आदि के उत्पन्न हो जाने पर उनके साथ वसु आदि शब्दों का सम्बन्ध उत्पन्न होता हुआ देवदत्तादि शब्दों के समान योजयिता पुरुष की बुद्धि से प्रसूत होगा। इस प्रकार वसु आदि शब्द-घटित वाक्य से जनित ज्ञान भी पुरुष-बुद्धि के अधीन हो जायगा । पुरुष की बुद्धि सदैव प्रमाणान्तर के द्वारा ही उत्पन्न होती है, अतः वैदिक वाक्यों का निरपेक्षत्वात्मक प्रामाण्य क्योंकर सुरक्षित रह सकेगा
उक्त शङ्का का उत्तर दिया गया है— "न, अतः प्रभवात्" । 'अतः' शब्द का अर्थ है— वैदिकात् शब्दात् । वसु आदि शब्दों का सम्बन्ध जिन नित्यभूत वसुत्वादि जातियों के साथ है, उनकी अभिव्यक्ति के लिए वसु आदि शब्दों का उच्चारण करके प्रजापति वसु आदि शरीरों को उत्पन्न करता है, अतः व्यक्तिगत शब्द-प्रभवत्व ही जाति में उपचारित है, उसका अर्थ शब्दप्रभव-व्यङ्ग्यत्व अभिप्रेत है। यद्यपि यहाँ शब्दप्रभवत्व का अर्थ शब्दोपादानकत्व नहीं हो सकता, क्योंकि देवादि प्रपञ्च का उपादान कारण ब्रह्म है। तथापि शब्द निमित्त कारण माना जाता है— "वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे" (मनु० १।२१) । वैदिक
३९२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. २८
शब्दे नित्यार्थसंबन्धिनि शब्दव्यवहारयोग्यार्थव्यक्तिनिष्पत्तिः । 'अतः प्रभवः' इत्युच्यते, कथं पुनरवगम्यते शब्दात्प्रभवति जगदिति ? प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । प्रत्यक्षं श्रुतिः, प्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात् । अनुमानं स्मृतिः, प्रामाण्यं प्रति सापेक्षत्वात् । ते हि शब्दपूर्वां सृष्टिं दर्शयतः । एत इति वै प्रजापतिर्देवानसृजतासृग्रमिति मनुष्यानिन्दव इति पितॄंस्तिरःपवित्रमिति ग्रहानाशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शस्त्रमभिसौभगेत्यन्याः प्रजाः' इति श्रुतिः । तथाऽन्यत्रापि 'स मनसा वाचं मिथुनं समभवत्' (बृ० १।२।४) इत्यादिना तत्र तत्र शब्दपूर्विका सृष्टिः श्राव्यते । स्मृतिरपि - 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥' इति । उत्सर्गोऽप्ययं वाचः संप्रदायप्रवर्तनात्मको द्रष्टव्यः, अनादिनिधनाया अन्यादृशस्योत्सर्गस्या-
भामती
इममेवार्थमाक्षेपसमाधानाभ्यां विभजते ॐ ननु जन्माद्यस्य यतः इति ॐ । ते निगदव्याख्याते । किमिदानीं स्वयम्भुवा वाङ् निर्मिता कालिदासादिभिरिव कुमारसम्भवादि, तथा च तदेव प्रमा-णान्तरापेक्षवाक्यत्वादप्रामाण्यमापतितमित्यत आह ॐ उत्सर्गोऽप्ययं वाचः सम्प्रदायप्रवर्त्तनात्मक इति ॐ । सम्प्रदायो गुरुशिष्यपरम्परयाऽध्ययनम् । एतदुक्तं भवति -- स्वयम्भुवो वेदकर्तृत्वेऽपि न कालिदासाविवत्
भामती-व्याख्या
शब्द सनातन हैं, उनके द्वारा तत्तज्जातीय पदार्थों का आकार जो प्रजापति की बुद्धि में अवतरित होता है, वैसे पदार्थ की सृष्टि वह करता है। वसु आदि देवताओं की रचना मान लेने पर भी शब्द और उसके अर्थ का सम्बन्ध अनित्य नहीं प्रसक्त होता, क्योंकि वसुत्वादि जाति या उपाधि के साथ वसु आदि शब्दों का सम्बन्ध नित्य ही रहता है। पाचकत्वादि उपाधियाँ भी पाकत्वरूप नित्य धर्म से अवच्छिन्न होकर नित्य ही मानी जाती हैं। इसी बात की अभिव्यक्ति आक्षेप समाधानपूर्वक की जाती है— “ननु जन्माद्यस्य यतः” । [ अर्थात् जगत् में शब्द-प्रभवत्व को सुनकर आक्षेपवादी ने कहा कि पहले जन्मादि-सूत्र में विश्व को ब्रह्म से प्रसूत बताया गया है, तब उसमें शब्दप्रभवत्व क्योंकर बनेगा ? दूसरी बात यह भी है कि वसु आदि देवताओं को शब्द-जन्य मान लेने पर कथित विरोध का परिहार क्योंकर होगा ? इस आक्षेप के समाधान में कहा गया है कि घटादि के समान वसु आदि शरीरों की उत्पत्ति मान लेने पर भी घटत्त्वादि जातियों के साथ जैसे घटादि शब्दों का सम्बन्ध नित्य ही रहता है, वैसे ही वसुत्वादि जातियों के साथ 'वसु' आदि शब्दों का सम्बन्ध नित्य ही बन जाता है। वसुत्वादि जातियों का प्रतिपादन मन्त्र, अर्थवादादि वाक्यों के द्वारा किया जाता है। इसी प्रकार देवादि जगत् में शब्दप्रभवत्व का प्रतिपादन पूर्वोक्त ब्रह्मप्रभवत्व का विरोधी नहीं, क्योकि ब्रह्म जगत् का उपादान कारण है और शब्दादि निमित्त कारण माने जाते हैं, उपादान कारण नहीं। वाचकात्मक, शब्द नित्य स्थिर है, उसके अनुरूप जाति की अभिव्यक्ति के लिए व्यक्तियों का निर्माण किया जाना असंगत नहीं ] ।
शङ्का—यह जो वेदों के विषय में कहा गया है कि “अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥” यहाँ जिज्ञासा होती है कि क्या प्रजापति ने वेदों की रचना वैसे ही की जैसे कालिदासादि महाकवियों ने कुमारसम्भवादि ग्रन्थों की रचना की ? यदि ऐसा ही है तब वेदों में अनपेक्षत्वरूप प्रामाण्य नहीं रहता— 'वेदा न प्रमाणम्, प्रमाणान्तरसापेक्षवाक्यत्वात्, कुमारसम्भवादिवत्' ।
समाधान—उक्त शङ्का का समाधान करने के लिए भाष्यकार कहते हैं— “उत्सर्गो-प्ययं वाचः सम्प्रदायप्रवर्तनात्मको द्रष्टव्यः” । अर्थात् स्वयम्भु भगवान् के द्वारा जो वेदों का
देवताया विग्रहादिमत्त्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् [ ३९३
संभवात् । तथा ‘नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः ॥’ ( मनु० १।२१ ) इति । ‘सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् । वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ॥’ इति च । अपिच चिकीर्षितमर्थमनुतिष्ठंस्तस्य वाचकं शब्दं पूर्वं स्मृत्वा पश्चात्तदर्थमनुतिष्ठतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्षमेतत् । तथा प्रजापतेरपि स्रष्टुः सृष्टेः पूर्वं वैदिकाः शब्दा मनसि प्रादुर्बभूवुः, पश्चात्तदनुगतानर्थान्ससर्जैति गम्यते । तथा च श्रुतिः—‘स भूरिति व्याहरत्स भूमिमसृजत’ ( तै० ब्रा० २।२।४।२ ) इत्येवमादिका भूरादिशब्देभ्य एव मनसि प्रादुर्भूतेभ्यो भूरादिलोकान्सृष्टान्दर्शयति । किमात्मकं पुनः शब्दमभिप्रेत्येदं शब्दप्रभवत्वमुच्यते ? स्फोट-
भामती
स्वतन्त्रत्वमपि तु पूर्वसृष्ट्यनुसारेण । एतच्चास्माभिरुपपादितम्, उपपादयिष्यति चाग्रे भाष्यकारः । अपि चाद्यत्वेऽप्येतद् दृश्यते तद्दर्शनात् प्राग्वामपि कर्तॄणां तथाभावोऽनुमीयत इत्याह ॐअपि च चिकीर्षितमितिॐ । आक्षिपति ॐ किमात्मकं पुनः इति ॐ । अयमभिसन्धिः—वाचकशब्दप्रभवत्वं हि देवानाम् अभ्युपेयम्, अवाचकेन तेषां बुद्धावनालेखनात् । तत्र न तावद् वस्वादीनां वकारादयो वर्णा वाचकास्तेषां प्रत्यूच्चारणमन्यत्वेनाशक्यसङ्गतिग्रहत्वात् , अगृहीतसङ्गतेश्च वाचकत्वेऽतिप्रसङ्गात् । अपि चैते प्रत्येकं वा वाक्यार्थमभिदधीरन् मिलिता वा ? न तावत् प्रत्येकम्, एकवर्णोच्चारणानन्तरमर्थप्रत्ययादर्शनात् , वर्णान्तरोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गाच्च । नापि मिलिताः, तेषामेकवक्तृप्रयुज्यमानानां
भामती-व्याख्या
उत्सर्ग ( सृष्टि या रचना ) प्रतिपादित है, वह कुमारसम्भवादि के समान नूतन रचना नहीं, अपितु सर्वज्ञ प्रजापति ने पूर्व कल्प में अनादि प्रचलित वेदों का स्मरण करके ऋषियों को अध्ययन कराया, उन्होंने उत्तरभावी गुरु-शिष्य-परम्परा रूप सम्प्रदाय का प्रवर्त्तन किया । इस रहस्य का उपपादन हम ( वाचस्पति मिश्र ) ने कर दिया है और भाष्यकार भी आगे चलकर करेंगे ।
आज-कल भी शब्द-स्मरणपूर्वक घटादि की रचना देख कर पूर्वकाल में भी वैसा ही अनुमान किया जा सकता है—“अपि च चिकीर्षितमर्थमनुतिष्ठंस्तस्य वाचकं शब्दं पूर्वं स्मृत्वा पश्चात् तमर्थमनुतिष्ठतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्षम्” । अर्थात् ‘घटं कुरु’—ऐसा कुलाल सुनता है और ‘घट’ शब्द के द्वारा उसके वाच्यभूत घटजातीय पदार्थों का स्मरण कर घटादि को मूर्तरूप देता है । इसी प्रकार सृष्टि के समय प्रजापति के मन में वैदिक शब्द प्रादुर्भूत होते हैं, उनके अनुरूप पदार्थों की रचना होती है, जैसा कि श्रुति कहती है—“स भूरिति व्याहरन् भूमिमसृजत” ( तै. ब्रा. २।२।४।२ ) ।
**शब्द में अवाचकत्व की शङ्का—**जगत् में जो शब्द प्रभवत्व का प्रतिपादन किया गया है, वह किस प्रकार के शब्द को ध्यान में रखकर कहा गया है ? देवताओं में उनके वाचक शब्दों की जन्यता माननी होगी । अवाचक शब्दों के द्वारा उनके आकार का बुद्धि में उल्लेख सम्भव नहीं । वसु आदि देवताओं के जो वाचक वकरादि वर्ण हैं प्रत्येक उच्चारण में उनका भेद हो जाने के कारण उनका किसी अर्थ के साथ सङ्गति ग्रहण सम्भव नहीं । जिस शब्द का जिस अर्थ के साथ सङ्गति-ग्रहण नहीं होता उसके द्वारा उसका स्मरण करने में अतिप्रसङ्ग उपस्थित होता है । दूसरी जिज्ञासा यह भी होती है कि क्या वर्ण-समूह में प्रत्येक वर्ण वाक्यार्थ का अभिधायक होता है अथवा मिलकर ? प्रत्येक वर्ण के उच्चारण के अनन्तर वाक्यार्थ की प्रतीति नहीं देखी जाती, अन्यथा अन्य वर्णों का उच्चारण व्यर्थ हो जाता है । वर्णों का एक काल में समूहित होना सम्भव नहीं, क्योंकि प्रत्येक क्षण में उत्पन्न और विनष्ट
५०
| ३९४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. २८ |
|---|
भामती
रूपतो व्यक्तितो वा प्रतिक्षणमपवर्गवतां मिथः साहित्यसम्भवाभावात् । न च प्रत्येकसमुदायाभ्यामन्यः प्रकारः सम्भवति । न च स्वरूपसाहित्याभावेऽपि वर्णानामाग्नेयादीनामिव संस्कारद्वारकमस्ति साहित्यमिति साम्प्रतं, विकल्पासहत्वात् । को नु खल्वयं संस्कारोऽभिमतः, किमपूर्वं नामाग्नेयादिजन्यमिव, किंवा भावनापरनामा स्मृतिप्रभवबीजम् । न तावत् प्रथमः कल्पः, नहि शब्दः स्वरूपतोऽज्ञातो वाऽविदितोऽविदितसङ्गतिरर्थधीहेतुरिन्द्रियवत् । उच्चरितस्य बधिरेणागृहीतस्य गृहीतस्य वाऽगृहीतसङ्गतेरप्रत्ययात् । तस्माद्विदितो विदितसङ्गतिर्विदितसमस्तज्ञापनाङ्गश्च शब्दो धूमादिवत् प्रत्यायकोऽभ्युपेयः । तथा चापूर्वाभिधानोऽस्य संस्कारः प्रत्ययानाङ्गमिस्यर्थप्रत्ययाःप्रागवगन्तव्यः । न च तदा तस्यावगमोपायोऽस्ति । अर्थप्रत्ययात्तु तदवगमं समर्थयमानो दुरुत्तरमितरेतराश्रयमाविशति—संस्कारावसायादर्थप्रत्ययः, ततश्च तदवसाय इति । भावनाभिधानस्तु संस्कारः स्मृतिप्रसवसामर्थ्यमात्मनो, न च तदेवार्थप्रत्ययप्रसवसामर्थ्यमपि भवितुमर्हति । नापि तस्यैव सामर्थ्यस्य सामर्थ्यान्तरम् । न हि येव वह्नेर्दहनशक्तिः सैव तस्य प्रकाशनशक्तिः । नापि दहनशक्तेः प्रकाशनशक्तिः । अपि च व्युत्क्रमेणोच्चरितेभ्यो वर्णेभ्यः सेवासित स्मृतिबीजं वासनेत्यर्थप्रत्ययः प्रसज्येत, न चास्ति । तस्मान्न कथञ्चिदपि वर्णा
भामती-व्याख्या
होनेवाले वर्णों का परस्पर मिलन सम्भव नहीं, प्रत्येक या मिलकर इन दो प्रकारों को छोड़कर वर्णों की बोधकता का कोई अन्य प्रकार सम्भव नहीं, जैसे दर्शपूर्णमासगत आग्नेय आदि कर्मों में अपने जनित संस्कारों के माध्यम से समूहीकरण या मिलन होता है, वैसा वर्णों का मिलित होना सम्भावित नहीं, क्योंकि कथित संस्कार के विषय में यह जिज्ञासा होती है कि उसका स्वरूप क्या है ? क्या वह आग्नेय आदि कर्मों से जनित अदृष्ट के समान कोई संस्कार पदार्थ है ? अथवा स्मृति-जनक भावनासंज्ञक संस्कार ? प्रथम कल्प उचित नहीं, क्योंकि [ अदृष्टरूप संस्कारों की उत्पत्ति वहाँ ही मानी जाती है, जहाँ मुख्य कार्य की उत्पत्ति से पहले हीं अवगत कारणत्व अन्यथा अनुपपन्न हो, जैसे “यजेत स्वर्गकामः”—इत्यादि वाक्यों के द्वारा यागगत स्वर्ग-साधनता स्वर्गोत्पत्ति के पूर्व ही अवगत है, क्षणिक याग में कालान्तरभावी स्वर्ग की साधनता उपपन्न नहीं हो सकती, अतः याग-जन्य अदृष्टरूप संस्कार की कल्पना की जाती है, किन्तु ] शब्द, शब्द के सहायक अङ्ग-कलाप एवं शब्द की संगति का जब तक ज्ञान न हो, तब तक शब्द में शाब्द-बोधरूप मुख्य कार्य की साधनता का ज्ञान सम्भव नहीं, क्योंकि किसी बधिर व्यक्ति के द्वारा अगृहीत शब्द एवं अगृहीतसंगतिक शब्द शाब्द ज्ञान का जनक नहीं होता, फलतः शाब्द बोध की उत्पत्ति से पूर्व शब्द में उसकी साधनता एवं अदृष्टात्मक संस्कार में अङ्गता का ज्ञान नहीं हो सकता । शाब्द बोध की उत्पत्ति के द्वारा उसमें अङ्गता का ज्ञान मानने पर अन्योन्याश्रयता प्रसक्त होती है कि अदृष्टात्मक संस्कार के द्वारा शाब्द बोध और शाब्द बोध के द्वारा संस्कारों का ज्ञान होगा ।
द्वितीय कल्प भी संगत नहीं, क्योंकि भावनात्मक संस्कार स्मृति का जनक और आत्मा का गुण माना जाता है, वह शाब्द-बोधादिरूप अनुभवों से जनित होता है, उनका जनक नहीं हो सकता । द्रव्य में अनेक शक्तियाँ होती हैं, किन्तु एक शक्ति से दूसरा कार्य नहीं हो सकता, जैसे अग्नि में दहन-शक्ति और प्रकाशन-शक्ति—ये दोनों शक्तियाँ हैं, किन्तु दहन-शक्ति से प्रकाशन और प्रकाशन-शक्ति से दहन की उत्पत्ति नहीं मानी जाती, ऐसे ही स्मृति की जनक भावना शक्ति से अनुभव की उत्पत्ति नहीं हो सकती । दूसरी बात यह भी है कि व्युत्क्रम से उच्चरित वर्णों के द्वारा भी वही ( स्मृति-जनक ) संस्कार उत्पन्न होता देखा जाता है, तब उससे भी शाब्द बोध की उत्पत्ति होनी चाहिए, किन्तु होती नहीं। अतः गकारादि वर्णरूप शब्द कभी भी अर्थ-ज्ञान का जनक नहीं हो सकता ।
देवताया विग्रहादिमत्त्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३९५
मित्याह । वर्णपक्षे हि तेषामुत्पन्नप्रध्वंसित्वान्नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यनुपपन्नं स्यात् । उत्पन्नप्रध्वंसिनश्च वर्णाः, प्रत्युच्चारणमन्यथा चान्यथा च प्रतीयमान-
भामती
अर्थधीहेतवः, नापि तदतिरिक्तः स्फोटात्मा, तस्यानुभवानारोहात् । अर्थधियस्तु कार्यात्तदवगमे परस्परा- श्रयप्रसङ्ग इत्युक्तप्रायम् । सत्तामात्रेण तु तस्य नित्यस्यार्थधीहेतुभावे सर्वदाऽर्थप्रत्ययोत्पादप्रसङ्गो निरपे- क्षस्य हेतोः सदातनत्वात् । तस्माद्वाचकाच्छब्दाद्वाच्योत्पाद इत्यनुपपन्नमिति । अत्राचार्यदेशीयमतमाह ॐ स्फोटमित्याह इति ॐ । मृष्यामहे न वर्णाः प्रत्यायका इति, न स्फोट इति तु न मृष्यामः । तदनुभवानन्तरं विवितसङ्कतेरर्थधीसमुत्पादात् । न च वर्णातिरिक्तस्य तस्यानुभवो नास्ति । गौरित्येकं पदं गामानय शुक्लामित्येकं वाक्यमिति नानावर्णपदातिरिक्तैकपदवाक्यावगतेः सर्व- जनीनत्वात् । न चायमसति बाधके एकपदवाक्यानुभवः शक्यो मिथ्येति वक्तुम् । नाप्यौपाधिकः । उपाधिः खल्वेकधीग्राह्यता वा स्यात् , एकार्थधीहेतुता वा ? न तावदेकधीगोचराणां धवखदिरपलाशा- नामेकनिर्भासः प्रत्ययः समस्ति । तथा सति धवखदिरपलाशा इति न जातु स्यात् । नाप्येकार्थधीहेतुता, तद्धेतुत्वस्य वर्णेषु व्यासेधात् । तद्धेतुत्वेन तु साहित्यकल्पनेऽन्योन्याश्रयप्रसङ्गः—साहित्यात्तद्धेतुत्वं तद्धेतु- त्वाच्च साहित्यमिति । तस्मादयमबाधितोऽनुपाधिक पदवाक्यगोचर एकनिर्भासो वर्णातिरिक्तं वाचकमक- मवलम्बते स स्फोट इति, तं च ध्वनयः प्रत्येकं व्यञ्जयन्तोऽपि न द्रागित्येव विशदयन्ति, येन द्रागर्थधीः
भामती-व्याख्या
वर्णों से अतिरिक्त स्फोटात्मक शब्द भी अर्थ-ज्ञान का उत्पादक नहीं हो सकता, क्योंकि वैसा कोई शब्द अनुभव में नहीं आता। अर्थ-ज्ञानरूप कार्य के द्वारा स्फोट का ज्ञान मानने पर अन्योऽन्याश्रय दोष प्रसक्त होता है। अज्ञायमान स्फोट को सत्तामात्र से अर्थ-ज्ञान का जनक मानने पर सर्वदा अर्थज्ञान होना चाहिए, क्योंकि स्फोट की नित्य सत्ता मानी जाती है और अर्थ-ज्ञान की उत्पत्ति में अन्य किसी सामग्री की अपेक्षा भी नहीं मानी जाती। फलतः वाचक शब्द के द्वारा वाच्यार्थ के ज्ञान की उत्पत्ति उपपन्न ( तर्क-संगत ) नहीं।
स्फोटवाद—उक्त शङ्का के समाधान में 'स्फोटमित्याह' । उसका कहना है कि यह तो सत्य ही है कि वर्णात्मक शब्द अर्थ-बोध-जनक नहीं किन्तु 'स्फोटात्मक शब्द अर्थ-बोधक नहीं'—यह नहीं माना जा सकता, क्योंकि स्फोट का अनुभव होने के अनन्तर ही उस व्यक्ति को तुरन्त शाब्द-बोध हो जाता है, जिसको शब्द और अर्थ का संगति-ग्रह हो चुका होता है। यह जो कहा गया कि वर्गों से अतिरिक्त स्फोटरूप शब्द अनुभव में नहीं आता। वह कहना संगत नहीं, क्योंकि नाना वर्णों से अतिरिक्त 'गौरित्येकं पदम्'—इस प्रकार एक पद और 'गामानय शुक्लामित्येकं वाक्यम्'—इस प्रकार एक वाक्य की अनुभूति तो सर्वमत-सिद्ध है। जब तक कि कोई बाधक प्रमाण उपलब्ध न हो, तब तक इस एक पद और एक वाक्य की अनुभूति का अपलाप नहीं किया जा सकता । 'एक ज्ञान की विषयता या मुख्य एक अर्थ के ज्ञान की जनकता होने के कारण वर्णों में ही एकपदता और एकवाक्यता की औपाधिक प्रतीति होती है, वर्णों से अतिरिक्त एकपद या एकवाक्य की कोई सत्ता सम्भव नहीं'—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि जैसे धव, खदिर और पलाश नाम के अनेक वृक्षों में एकता का निर्भास नहीं होता, अन्यथा 'धवखदिरपलाशाः'—इस प्रकार बहुवचन का प्रयोग संगत न हो सकेगा। वैसे ही गकार, अकार और विसर्गरूप अनेक वर्णों में एकता का भान नहीं होता। एकार्थ-ज्ञान की हेतुता तो वर्णों में स्फोटवादी ही नहीं मानता। एकार्थ-ज्ञान की हेतुता के द्वारा एकता की कल्पना करने पर अन्योऽन्याश्रय दोष प्राप्त होता है। इस प्रकार अबाधित और अनौपाधिक एकपदतादि की प्रतीति ही वर्णों से अतिरिक्त स्फोटात्मक शब्द को सिद्ध
| १९६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. २८ |
|---|
त्वात्। तथा हि—अदृश्यमानोऽपि पुरुषविशेषोऽध्ययनध्वनिश्रवणादेव विशेषतो निर्धार्यते—देवदत्तोऽयमधीते यज्ञदत्तोऽयमधीते इति। न चायं वर्णविषयोऽन्यथात्वप्रत्ययो मिथ्याज्ञानं, बाधकप्रत्ययाभावात्। न च वर्णेभ्योऽर्थावगतिर्युक्ता। न ह्येकैको वर्णोऽर्थं प्रत्याययेत्, व्यभिचारात्। न च वर्णसमुदायप्रत्ययोऽस्ति, क्रमवत्त्वाद् वर्णानाम्। पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णोऽर्थं प्रत्याययिष्यतीति यद्युच्येत। तन्न। संबन्धग्रहणानपेक्षो हि शब्दः स्वयं प्रतीयमानोऽर्थं प्रत्याययेत्, धूमादिवत्। न च पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितस्यान्त्यवर्णस्य प्रतीतिरस्ति; अप्रत्यक्षत्वात्संस्काराणाम्। कार्यप्रत्यायितैः संस्कारैः सहितोऽन्त्यो वर्णोऽर्थं प्रत्याययिष्यतीति चेत्,—न; संस्कारकार्यस्यापि स्मरणस्य क्रमवर्तित्वात्। तस्मा-त्स्फोट एव शब्दः। स चैकैकवर्णप्रत्ययाहितसंस्कारबीजेऽन्त्यवर्णप्रत्ययजनितप-रिपाके प्रत्ययिन्येकप्रत्ययविषयतया झटिति प्रत्यवभासते। न चायमेकप्रत्ययो वर्णविषया स्मृतिः; वर्णानामनेकत्वादेकप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तेः। तस्य च प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वान्नित्यत्वम्, भेदप्रत्ययस्य वर्णविषयत्वात्। तस्मान्नित्याच्छब्दात्
भामती
स्यात्। अपि तु रत्नतत्त्वज्ञानवद् यथास्वं द्वित्रिचतुष्पञ्चषड्दर्शनजनितसंस्कारपरिपकसचिवचेतोलब्ध-जन्मनि चरमे चेतसि चकास्ति विशदं पदवाक्यतत्त्वमिति प्रागुत्पन्नायास्त्वनन्तरमर्थधिय उदय इति नोत्तरेषामानर्थक्यं ध्वनीनाम्। नापि प्राचां, तदभावे तज्जनितसंस्कारतत्परिकाभावेनानुग्रहाभावात्। अन्ध्यस्य चेतः केवलस्याजनकत्वात्। न च पदप्रत्ययवत् प्रत्येकमव्यक्तामर्थधियमाधास्यन्ति प्राञ्चो वर्णाः, चरमस्तु तत्सचिवः स्फुटतरामिति युक्तम्। व्यक्ताव्यक्तभावसितायाः प्रत्यक्षज्ञाननियमात्। स्फोटज्ञानस्य च प्रत्यक्षत्वात्। अर्थधियस्त्वप्रत्यक्षतया मानान्तरजन्मनो व्यक्त एवोपजनो न वा स्यान्न पुनरस्फुट इति न समः समाधिः। तस्मान्नित्यः स्फोट एव वाचको न वर्णा इति ।
भामती-व्याख्या
कर रही है। उस स्फोट को पद या वाक्य का घटकीभूत प्रत्येक वर्ण अभिव्यक्त करता है किन्तु एक वर्ण सद्यः स्फुटरूप में अभिव्यक्त नहीं कर सकता कि एक वर्ण के उच्चारण मात्र से अभिव्यक्त स्फोट अभिलषित अर्थ का बोधक हो जाता। अपितु जैसे रत्न तत्त्व अनेक बार के निरीक्षण और परीक्षण से निखरता है, वैसे ही पदतत्त्व और वाक्यतत्त्व नाम का स्फोट भी। यथावसर दो, तीन, चार, पाँच या छः वर्णों के उच्चारण से जनित संस्कारों से युक्त अन्तिम वर्ण के उच्चारण की परिपाटी ही उक्त स्फोट को वह अन्तिम निखार देती है, जिसके अनन्तर अर्थावबोध का उदय होता है, अतः पद के द्वितीयादि वर्णों का उच्चारण निरर्थक नहीं होता। इस प्रकार पूर्व वर्ण भी व्यर्थ नहीं होते, क्योंकि पूर्व-पूर्व वर्ण के उच्चारण से जनित संस्काररूप सहायक के बिना उक्त स्फोट का परिपाक ही निष्पन्न नहीं होता, अतः केवल अन्तिम वर्ण की अनुभूति उस स्फोट को अभिव्यक्त नहीं कर सकती।
शङ्का—जैसे पदादि के घटकीभूत वर्ण क्रमशः स्फोट की उत्तरोत्तर स्फुटाभिव्यक्ति करते हैं, वैसे ही सीधे-सीधे अर्थावबोध की उत्तरोत्तर स्फुटोत्पत्ति कर सकते हैं, अतः मध्यपाती स्फोट की कल्पना व्यर्थ है।
समाधान—स्फोट तत्त्व प्रत्यक्ष है और अर्थ-ज्ञान अप्रत्यक्ष [जैसा कि शबरस्वामी ने कहा है—"अप्रत्यक्षा बुद्धिः" (शाबर. पृ. ३४)]। उत्तरोत्तर स्फुटता प्रत्यक्षभूत पदार्थ पर ही अनुभूत होती है, परोक्ष पदार्थ पर नहीं, अतः वर्णोच्चारण के द्वारा अभिव्यक्त स्फोट ही अर्थ-ज्ञान का जनक होता है, वर्ण नहीं। इस प्रकार वाच्यार्थ की वाचकता स्फोटात्मक
देवताया विग्रहादिमत्त्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३९७
स्फोटरूपादभिधायकात्क्रियाकारकफललक्षणं जगदभिधेयभूतं प्रभवतीति ।
'वर्णा एव तु शब्दः' इति भगवानुपवर्षः। ननूत्पन्नप्रध्वंसित्वं वर्णानामुक्तं, तन्न, त एवेति प्रत्यभिज्ञानात् । सादृश्यात्प्रत्यभिज्ञानं केशादिष्विवेति चेत्, न; प्रत्यभिज्ञानस्य प्रमाणान्तरेण बाधानुपपत्तेः । प्रत्यभिज्ञानमाकृतिनिमित्तमिति चेत्—न, व्यक्तिप्रत्यभिज्ञानात् । यदि हि प्रत्युच्चारणं गवादिव्यक्तिवदन्या अन्या वर्णव्यक्तयः प्रतीयेरं-स्तत आकृतिनिमित्तं प्रत्यभिज्ञानं स्यात्, नत्वेतदस्ति, वर्णव्यक्तय एव हि प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायन्ते । द्विर्गोशब्द उच्चारित इति हि प्रतिपत्तिर्न तु द्वौ गोशब्दा-
भामती
तदेतदाचार्यदेशीयमतं स्वमतमुपपादयन्नपाकरोति ॐ वर्णा एव तु शब्दः इति ॐ । एवं हि वर्णातिरिक्तः स्फोटोऽभ्युपेयेत, यदि वर्णानां वाचकत्वं न सम्भवेत्, स चानुभवपद्धतिमध्यसीत । द्विधा चावाचकत्वं वर्णानां, क्षणिकत्वेनाशक्यसङ्गतिग्रहत्वाद्वा, व्यस्तसमस्तप्रकारद्वयाभावाद्वाऽऽस्थीयते । न तावत्प्रथमः कल्पः, वर्णानां क्षणिकत्वे मानाभावात् । ननु वर्णानां प्रत्युच्चारणमन्यत्वं सर्वजनप्रसिद्धम् । न, प्रत्यभिज्ञानानुभवविरोधात् । न चासत्यप्येकत्वे ज्वालादिवत्सा दृश्यनिबन्धनमेतत् प्रत्यभिज्ञानमिति साम्प्रतम् । सादृश्यनिबन्धनत्वमस्य बलवद्बाधकोपनिपाताद्वाऽऽस्थीयेत, क्वचिज्ज्यालादौ व्यभिचारदर्शनाद्वा ? तत्र क्वचिद्व्यभिचारदर्शनेन तदुत्प्रेक्षायामुच्यते बुद्धेः स्वतःप्रामाण्यावादिभिः—
उत्प्रेक्षेत हि यो मोहादज्ञातमपि बाधनम् । स सर्वव्यवहारेषु संशयात्मा क्षयं व्रजेत् ॥ इति ।
प्रपञ्चितं चेतदस्माभिर्न्यायकणिकायाम् । न चेदं प्रत्यभिज्ञानं गत्वादिजातिविषयं, न गादिव्यक्तिविषयं, तासां प्रतिनरं भेदोपलम्भात् । अत एव शब्दभेदोपलम्भाद्भवतैवमुन्नीयते—सोमशर्माऽधीते न
भामती-व्याख्या
शब्द में ही पर्यवसित होती है।
सिद्धान्त और स्फोटवाद का निरास—मीमांसा-सूत्रों के वृत्तिकार भगवान् उपवर्ष का कहना है कि "वर्णा एव तु शब्दः"। वर्णों से अतिरिक्त स्फोट का अभ्युपगम तब किया जा सकता था, जब कि वर्णों में अर्थ की वाचकता सम्भव न होती। वर्णों की अवाचकता से ही स्फोट का कथञ्चित् अनुमान किया जा सकता था। वर्णों में अवाचकता का उपपादन तीन प्रकार से किया जा सकता था—(१) वर्णों में क्षणिकत्व होने या (२) वर्णों का अर्थ के साथ संगतिग्रह न हो सकने अथवा (३) व्यस्त (प्रत्येक) वर्ण और समस्त (मिलित सभी) वर्ण में वाचकता सम्भव न हो सकने के कारण। इनमें प्रथम कल्प उचित नहीं, क्योंकि वर्णों की क्षणिकता में कोई प्रमाण नहीं। प्रत्येक उच्चारण के भेद से गकारादि वर्णों का भेद नहीं माना जा सकता, क्योंकि 'सोऽयं गकारः'—इस प्रकार की प्रत्यभिज्ञा वर्ण के अभेद को सिद्ध कर रही है। जैसे दीप-शिखा क्षण-भेद से भिन्न होने पर भी सभी ज्वाला-सन्तानों में सादृश्य होने के कारण 'सेयं दीपज्वाला'—इस प्रकार की प्रत्यभिज्ञा उपपन्न हो जाती है, वैसे ही गकारादि का भेद होने पर भी उनमें 'सोऽयं गकारः'—ऐसी प्रत्यभिज्ञा उपपन्न क्यों न हो जायगी ? इस शङ्का का समाधान करते हुए श्री कुमारिल भट्ट ने कहा है—
उत्प्रेक्षेत च यो मोहादज्ञातमपि बाधनम् । स सर्वव्यवहारेषु संशयात्मा क्षयं व्रजेत् ॥ ( )
अर्थात् दीप-ज्वालादि के समान वर्णों में भी सादृश्यमूलक प्रत्यभिज्ञा की उपपत्ति करने पर आत्मादि नित्य पदार्थों में भी प्रत्यभिज्ञा का अन्यथा-नयन हो जायगा, तब आत्मनित्यत्वादि में संशय हो जायेगा और गीता की यह उक्ति लागू हो जायगी—"संशयात्मा विनश्यति"