हम्मीर महाकाव्यम् (रणथम्भौर चौहान वीरगाथा एवं इतिहास)

८] हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम् ६७ कालानलो ना ऽजनि नाभिरामो रामो भवन्नो भरती रतोभूत् । आसीन्न चित्ते जनकोपि कोपि हम्मीरमालोकयतां जनानां ॥ ६९ ॥ अहानि तान्येव सुखावहानि हम्मीरदेवो ऽजनि येषु भूपः । लोकास्त एवात्तशुभावलोका वक्त्रांबुजं ये ददृशे ऽदसीयं ॥ ७० ॥ विकासिकाशाभिनवप्रवाल-जिद्दंतदंतच्छददीप्तिर्भाक् । दृग्दुलसद्भाङ्गररागसिंधो विस्तारयंस्तारतरानिवोर्मीन् ॥ ७१ ॥ रूजार्दनादित्यथ जैत्रसिंहः स्वस्यावसानं निकटं विजानन् । स्नेहेन हम्मीरनृपाय राज्य-शिक्षामिमां प्रारभत प्रदातुं ॥ ७२ ॥ स्त्रीणां श्रियां वा क्वच नापि मागा विश्वासमासां क्षणभंगुराणां । रक्ता विरक्ताश्च सतामपि स्युः पदे पदे ऽमूर्विपदे यदाशु ॥ ७३ ॥ साम्राज्यमासाद्य महत्तमेषु स्म विस्मरो मा विनयं नरेश । पुमान् वृद्धानुरिवाविनीतः कुलस्य सर्वस्य विनाशहेतुः ॥ ७४ ॥ अप्यार्यकार्याणि विचार्य कुर्वन् विवेकवानेष जगज्जनेष्टः । जगन्निवासा तदियं नृपत्व-लक्ष्मीः कथं तं विजहाति तात ॥ ७५ ॥ शक्तोपि देह्यप्रकटीकृतात्म-शक्तिः पराभूतिपदं सदैव । कारीषवह्निर्वद वत्स कस्य कस्याशु न स्यादतिलंघनीयः ॥ ७६ ॥ सदा सदाचारपरो नरेंद्रः सेव्यो मुनीनामपि निस्पृहाणां । कुशीलताभाप्रवरं खलोपभोगाय तैलीव भवत्यवश्यं ॥ ७७ ॥ धर्मार्थकामा इव सामदान-भेदाः क्रमेणैव पुरा प्रयोज्याः । सर्वात्मनैषामसति प्रचारे धार्या मतिर्मोक्ष इवाथ दंडे ॥ ७८ ॥ अनंतरो यो विषयेषु राजा संवर्धितः क्लेशकरः स्व एव । गृहांगणातंविषवृक्ष उत्त कालं कियंतं कुशलं गृहस्य ॥ ७९ ॥ राज्यस्य धर्माः किल पंच ये तान् पंचेंद्रियाणीह वदंति संतः । प्रलीयमानेषु तदेषु राज्य मपि प्रलीयेत वपुर्यथैव ॥ ८० ॥ शक्तिं समासाद्य सदोद्यतेन कार्या मति विक्रम एव पुंसा । तिर्यक्षु भूरिष्वपि पश्य सिंहः पराक्रमादेव न किं मृगेंद्रः ॥ ८१ ॥

नये धियं सम्यगनास्यिला युक्तः प्रयुक्तो न पराक्रमोपि । छलावलंबेन विनैव तावत् सिंहोपि हंतुं प्रविशेटिभं किं? ॥ ८२ ॥ बुद्धचैव सिद्धिर्यदि तन्नपुष्पै रपि प्रहर्त्तव्यविधिर्विधेयः । पश्य प्रसूनैरपि युध्यमानः स्मरो हरात्कां गतिमाससाद ॥ ८३ ॥ शौर्यं च बुद्धिर्मिथुनं तदस्मात् अदूषिताद्राज्यमुदेति नित्यं । न चैकतो विश्वमपि प्रपश्य संजायते द्वंद्वत एव सर्वं ॥ ८४ ॥ जिगीषुणाऽसौ बलशालिनापि यात्रा विधेया खलु जेय एव । ज्वालाजटालीकृतदिङ्मुखोपि नांबूनि दग्धुं क्रमते दवाग्निः ॥ ८५ ॥ रिपोरपि स्वाश्रयमागतस्य करोति सत्कारविधिं विधिज्ञः । तथाहि मीनांशमुपागतस्य् नोच्चं पदं किं भृगुनंदनस्य ॥ ८६ ॥ यथा न पीडा भवति प्रजानां ग्राह्य स्तथा धीधन तत्करोपि । किं नाम पुष्पाणि चिनोति पुष्प—लावी लतानां जनयन्त्रिबाधां ॥ ८७ । निवासिता येन स एव वेत्ति प्रायः प्रजानां सुखदुःखभावं । वंध्या विजानाति किमंग गर्भ—प्रपोषणं वा वहनक्लमं वा ॥ ८८ ॥ धनं प्रजानामयथाऽपराधं गृह्णन् विजानाति न तच्च ताः स्वाः । इदं नृपस्याऽशकुनं तथाहि राज्यस्य नाशेऽस्य न तच्च ताश्च ॥ ८९ ॥ सर्वस्वनाशोपि कुले विरोधोद्बोधं सुधीर्नो विदधीत कश्चित् । कुले विरोधो रचितो निनाय सुयोधनं किं निधनं न सद्यः ॥ ९० ॥ प्रजासु पीडा स्वकुले विरोधः पक्षद्वयं पेषणयंत्रमस्मिन् । चूर्णीकृतं धान्यमिव प्ररोढुं पुनर्न राज्यं समुपैति शक्तिं ॥ ९१ ॥ स्वमेव पुष्णन् प्रभुवंचनेन नार्हत्युपेक्षामनुजीविवर्गः । कर्षद्रसाया रसमात्मने किं नोन्मूल्यते क्षेत्रगतं तृणादि ॥ ९२ ॥ मातेव राजा हितकृत् प्रजानां मातुः सपत्नीव नियोगिवर्गः । तयार्पितानां च करे तदस्याः क्व वृद्धिरासां क्वच जीवितव्यं ॥ ९३ ॥ स्वतः कुलीनोप्यधिको विधेयो राज्ञानुजीवी न कदाचिदेव । यतो जडात्मा वटवत्प्रवृद्धः स राज्यसौधस्य विनाशहेतुः ॥ ९४ ॥

[Header] हम्मीरदेवराज्यप्राप्तिवर्णनम् ६९

प्राज्ञः सपत्नैः परिभूयमानो—प्युद्दीपनं न त्यजति स्वदेशं । दिवाकरालुप्तकरोप्यनुद्यन् नभः शशांकः पुनरभ्युदेति ॥ ९५ ॥ चिरंतनान्मंत्रिवरान् विहाय साम्राज्यभारो निहितो नवेषु । क्षणेन मूलादपि नाशमेति यथाऽविपक्वेषु जलं घटेषु ॥ ९६ ॥ स्याद्राज्यमंत्रेषु किलैक एव श्रेयानमात्यो न पुनर्द्वितीयः । आरोहणं यानयुगस्य तज्ज्ञा न प्राणसंदेहकरं स्मरंति ॥ ९७ ॥ यो यत्र रक्तो यदि वा विरक्तो भवे विवेको नहि तस्य तत्र । अतो न तन्मंत्रविधौ विधेया शिक्षा तदीया सुविचक्षणेन ॥ ९८ ॥ मंत्रान्वहूनामपि धीसखानां श्रेयस्करात्रैव वदंति संतः । गर्भस्य मातुश्च कुतः शिवाय करा बहूनां बत सूतिकानां ॥ ९९ ॥ पूर्वं स्वहृद्येव विचार्य सम्यक् मंत्रं ततः सम्मतिमाददीत । संवादता चेत् तदिदं विधेयं नोचेत्तदूहै र्मतिराविरास्या ॥ १०० ॥ विराध्दपूर्वः पुरुषः प्रधानपदे कदाचिन्न पुनर्विधेयः । तादृग्छलं प्राप्य तथाविधा हि द्रुह्यंति नूनं धृतगुप्तवैराः ॥ १०१ ॥ पुमान्विराद्धो विजहाति नैव धीमन् युगांतेपि विरोधभावं । अद्यापि पश्चार्यमणं विधुं वा तुदन्निवर्तेत विधुंतुदो न ॥ १०२ ॥ महाबलेनापि कलिर्न कार्यः समं शकेनेन लसच्छलेन । तथा समर्थोपि बलिर्विजिग्ये छलप्रधानेन जनार्दनेन ॥ १०३ ॥ पुरः पुरो जाग्रदुदग्रकष्टं दुरोदरं दूरत एव हेयं । दुरोदरारंभवशेन कां कां विडंबनां पांडुसुता न जग्मुः ॥ १०४ ॥ बलाबलं सूत्रगतं विचार्य सविग्रहं यो विदधीत वृत्ति । स एव तत्तद्गुरुगौरवार्ह — शास्त्रज्ञधुर्यल मुपैति तात ॥ १०५ ॥ दत्वेति शिक्षां शुभवद्गराख्यां गेहेच देहेच निरीहचित्तः । जैत्रप्रभुः स्वात्महितं चिकीर्षन् श्रीभ्राश्रमं पत्तनमन्वचालीत् ॥ १०६ ॥ शिवापि जंबूपथसार्थवाही विराजते यत्र शिवः स्वयंभूः । यो ध्यातमात्रोप्युरुभक्तिभाजां दत्ते न किं भुक्तिमिवाशु मुक्तिं ॥ १०७ ॥

७० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः मज्जच्छचीदृग्युगलाकुवेल—विश्वग्गलत्कज्जलमेचकांबु । चर्मण्वती यत्र सरिद्वहंती पुण्यश्रियो वेणिरिवाविभाति ॥ १०८ ॥ ज्वलिष्यदेतद्विरहाग्नितप्त मिवांब्रकाब्जस्रवदम्बुवर्षैः । पृष्टेऽथ हृत्सेसिंचतः समेत्य व्यजिज्ञपन्नेनममात्यमुख्याः ॥ १०९ ॥ साम्राज्यलक्ष्मीं विरहय्य पूर्वं मुमुक्षतोऽस्मानपि संप्रतीश । खद्योतवत् तद्विरहांधकारे भाग्यानि नो यांति पुरा प्रकाशं ॥ ११० ॥ भवत्दृगलोकनमुक्तयोगं प्रपत्स्यतेऽदो नगरं नरेश । रंगत्पतंगोज्वलंबिंबडिंब—विवर्जितस्य श्रियमंबरस्य ॥ १११ ॥ वृष्ट्या सुधाया इव सौम्यदृष्ट्या सिंचन्नथैतान्निजगाद भूपः । मा कार्ष्ट कष्टं विदुषामनिष्टं कृते मम स्वात्महितं चिकीर्षोः ॥ ११२ ॥ इदं पुरव्योममदंशुमालि—प्रतारोचिश्चयशून्यशोच्यं । हंमीरचंद्रेभ्युदिते प्रकाम—श्रीकं भविष्यत्यचिरेण नूनं ॥ ११३ ॥ मद्वंशपाथोरुहराहहंसस्तैस्तै र्गुणैर्विश्वकृतप्रशंसः । संसेव्यमानोहमिव प्रसाद—दानैः सदानंदयितैष युष्मान् ॥ ११४ ॥ इत्थं सहैतान् विसृजन् अवापत् पल्लीं पुरीं यावदसौ नरेशः । लूता विनिर्गत्य पपात तावत् स्वयं च भेजे लघु देवभूयं ॥ ११५ ॥ असासहीभिर्विरहं प्रियाभिरष्टाभिरिष्टाभिरथान्वितस्य । तत्रैव संस्कारविधिर्विधिज्ञैः श्रीजैत्रसिंहाधिपते र्वितेने ॥ ११६ ॥ अथाभिषिञ्चन्नवशोकभूपं नवावतारं हृदि बाष्पपूरैः । चकार मोहग्रिहिलीकृतात्मा हम्मीरदेवः परिदेवनानि ॥ ११७ ॥ तातेति तातेति वचः प्रघोष—शुष्यद्गलस्यापि ममाऽवनीश । यद्दर्शनं न प्रददासि तत्क्वा तवौचिती संगतिमंगतीयं ॥ ११८ ॥ विश्वत्रिलोकीतिलकायमानं व्यधात् विधेयस्तव पाणिरेनं । कथं स एवास्य विनाशहेतोः प्रागल्भ्यमभ्यस्यति हे हताश ॥ ११९ ॥ हुताशनाऽसज्जनकालकूटान् परंतपोर्जीनिति को व्यधत्त । श्रीजैत्रसिंहं नृपतिं प्रणिघ्नन्नजायतास्योत्तरमद्य वेधाः ॥ १२० ॥

हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम् ७१ धातर्विगर्हादभितोपि लोका—पवादतो यद्यपि नासि भीतः । तयापि पाणी कथमत्सहेतां नृरत्नमेनं तव हंत हंतुम् ॥ १२१ ॥ केनापि शंके पविशैलसाराण्यादाय चक्रे हृदयं विधातुः । क्रंदत्यपीत्थं मयि मुक्तकंठं नाद्यापि यत्तत्करुणा रुणद्धि ॥ १२२ ॥ कंठस्य हाहेति वचांसि दृष्टगो रक्तं कपोलस्य कराब्जक्रोडाः । चित्तस्य शोकः शरणं हम्मीर—देवस्य तत्राहान जायते स्म ॥ १२३ ॥ इत्थं महाशोकसमुद्रमग्नं उद्धर्तुमेनं जनताहिताय । अकर्णधारायतविप्रवीणैत्राजदित्यादिभिर्ब्रह्मविदां वरेण्यैः ॥ १२४ ॥ जगाम तातो निधनं ममेति वृथा कृथा मा क्षितिपाल खेदं । कस्याप्यवंध्या निधनस्य शस्य दृष्टाः श्रुता वा पितरो च विश्वे ॥ १२५ ॥ श्वासावधि स्यात्खलु जीवितव्यं श्वासः प्रसिद्धः स तु वायुरेव । वायोरिहान्यत्तरलं न किंचिद्यज्जीव्यते तन्महदेव चित्रम् ॥ १२६ ॥ क्रीडां करिष्यति कियच्चिरमेष हंसः स्निग्धोल्लसत्कलरवोत्न शरीरवाप्यां । कालारघट्टघटिकावलिपीयमान मायूर्जलं झगिति शोषमुपैति यस्मात् ॥ १२७ ॥ इयं मायारात्रिर्बहलतिमिरा मोहललितैः कृताज्ञाना लोकास्तदिह निपुणं जाग्रत जनाः । अलक्ष्यः संहर्तु ननु तनुभृतां जीवितधना- न्ययं कालश्चौरो भ्रमति भुवनांतः प्रतिदिनं ॥ १२८ ॥ लंकाभर्तुर्निधनरुचिना चापहस्तेन येन क्षिप्तास्तास्ताः पितृपतिमुखे कोटयो राक्षसानां । सोपि स्फूर्जद्दिवसरजनीघोरवक्त्रेण राम- स्ताम्यन्मूर्तिर्झगिति गिलितः कालनक्तंचरेण ॥ १२९ ॥ सूनोर्मन्मन्भाषितानि शिशुता हृदयस्य जीवादिशे- त्युक्तौर्यौवनगस्य यस्तव पिता माधुर्यधुर्याण्यपात् ।

७२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः क्व स्वर्गो वसुधासुधाकरसुधास्वादोऽधुना प्रीतये तस्य ह्यद्यशसैव तृप्तिरमरीगीतेन पीतेन चेत् ॥ १३० ॥ इत्थं स्मार्तविनोदमोदिहृदयप्रज्ञालवक्त्रांबुज- प्रादुर्भूतविशेषतत्वभणितिश्रेणीप्रबुद्धाशयः । शोकद्वेषिचमूरमूर्दलयितुं वीरं विवेकं सृजन् वेश्मेव स्वमपालयत्क्षितितलं हम्मीरदेवस्ततः ॥ १३१ ॥ इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते श्रीहम्मीरमहा- काव्ये वीरांक श्रीहम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनो नामाष्टमः सर्गः समाप्तः ॥ अथ नवमः सर्गः अथास्य षड्गुणाँस्तिस्रः शक्तीर्भूपस्य बिभ्रतः । दिग्जयायानपायाय स्पृह्यालु मनो ऽभवत् ॥ १ ततो दैवज्ञविज्ञात--लग्ने लग्नेद्धरुग्ग्रहे । वंद्याभिर्गोत्रवृद्धाभिः कृतयात्रिकमंगलः ॥ २ ॥ पश्चाद्धृतोष्णरुग्बिंब ऊर्ध्वाकृष्टसमीरणः । नृपस्तुरंगमारुक्षत्पुरस्कृतसितद्युतिः ॥ ३ ॥ युग्मं स्वतोधिकौजसं वीक्ष्य माम्लासीदेनमुष्णरुक् । इतीवास्योज्वलं शीर्षे छत्रं छायाकरैर्दधे ॥ ४ ॥ पास्यंत्यस्याखिलं सैन्या मद्धारीति विशंकिनी । तं वालव्यजनव्यांजा--दागाद्गंगेव सेवितुं ॥ ५ चंपाया इव चंपेश स्त्रिपुरस्त्रिपुरादिव । प्रकंपयन् धरां धीरो निर्ययौ नगराद्बहिः ॥ ६ । पराग इव पाथोजा त्पार्थपाणेः शरा इव । पुरतः स्फुरितोत्साहाः पृष्ठे सैन्या विनिर्ययुः ॥ ७ निर्मिमाणा मदांभोभि र्विश्वकर्दमिलामिलां । गर्जसंतर्जिताराति--शौंडीर्या निर्ययुर्गजाः ॥ ८

९ ] हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् ७३ प्रखरप्रस्फुरत्पक्षा आरूढपुरुषोत्तमाः । चेलुस्तार्क्ष्याः परोलक्षाः प्रत्यक्षास्तार्क्षका इव ॥ ९ ॥ उच्चैर्घर्जालीबिभ्राणैः प्रशस्तस्पंदनैस्तथा । यथा तदंतर्वििक्षिप्तै स्तिलैर्भजे न भूतलं ॥ १० ॥ वियत्कुक्षिंभरिस्फार—हुंकारमुखराननाः । पत्तयो वल्गु वल्गंतो नृपचित्तममूमूदन् ॥ ११ ॥ वात्याव्यतिकराक्रांत—पताकार्पितदृष्टयः । मिथो हहेति जल्पाका रेजिरे वैजयंतिकाः ॥ १२ ॥ पदप्रपातोद्भूतै रभितोपि रेजोव्रजैः । छायार्थमिव सैन्यस्य प्रतेने दिवि मंडपः ॥ १३ ॥ केचिद्गजानां केचिच्च पत्तीनां केपि वाजिनां । रथानां केच नावोचन् सैन्ये तस्य प्रभूततां ॥ १४ ॥ परःसहस्रैर्गंधर्वैः परो लक्षैश्च पत्तिभिः । क्रमात्क्रामन्धरां धीरो प्रापद्भीमसरं पुरं ॥ १५ ॥ तत्र श्रिताभ्यमित्रत्वं गर्जन्नर्जुनभूपतिं । कुट्टयित्वासिदण्डेन स्वनिदेशवशं व्यधात् ॥ १६ ॥ ततो मंडलकृत् दुर्गा त्करमादाय सत्वरं । ययौ धारां धरासारं वारांराशिर्महौजसां ॥ १७ ॥ परमारान्वयप्रौढो भोजो भोज इवापरः । तत्रांभोजमिवानेन राज्ञा म्लानिमनीयत ॥ १८ ॥ ततोति बलभारेण कासारितमहीतलः । व्यधादवंतीं दंतींद्र—मदाक्रांतकाननां ॥ १९ ॥ शिप्रां विप्रंजलिमुक्तैः सिक्तवप्रां पयःकणैः । दृष्ट्वा तस्यामभवन् सैन्याः सज्जा मज्जनहेतवे ॥ २० ॥ विमुक्तबंधनास्तत्र कृतमज्जनकौतुकाः । नासन् रेवानदीरोवा—हेवाकिहृदया गजाः ॥ २१ ॥ 10 k

धुन्वंतः कंधराकेशान् वाजिनः स्नातनिर्गताः । आसारं तेनिरे तीरे तटिन्याः पटुक्रांतयः ॥ २२ ॥ उन्मज्जत्कुंभिकुंभा सा स्रवंती सैनिकाशयं । हरतिस्म चकोराक्षी यथा पीनोन्नमत्कुचा ॥ २३ ॥ नृपोपि निर्मितस्नानो हितदानैकतानधीः ॥ तत्रानर्च महाकालं--कालं दुष्कर्मवैरिणां ॥ २४ ॥ प्रविश्य मध्ये मेध्यश्री-विशालां तां निभालयन् । नैकशो विक्रमादित्यं सस्मार स्मेरविक्रमः ॥ २५ ॥ विनिर्वृत्तस्ततो विश्वां विशां स्वकरणात्तिनीं । सृजन् शौर्यवतां धुर्य श्चित्रकूट मकुट्टयत् ॥ २६ ॥ ततः स्फुटं नटन्मेद--पाटपाटनपाटवे । प्राप्यार्बुदाद्रिं सांद्रश्री स्तनावासान्न्यवेशयत् ॥ २७ ॥ प्रतीभबुद्ध्या बिंबान् स्वान् स्फाटिकीषु शिलास्विह । संपश्यतो ऽभवं स्तस्य सिंधुराः प्रधनोद्धुराः ॥ २८ ॥ हरिन्मणिगणस्यात्र प्रोल्लसंत्यो मरीचयः । नवदूर्वावणभ्रांतिं तद्धयानामजीजनन् ॥ २९ ॥ श्रमेण वर्मभिः सैन्यै रधिशाखं निवेशितैः । रेजिरे शैलराजस्य सुभटा इव शाखिनः ॥ ३० ॥ तत्र विश्रम्य विश्रम्य पादपानां तले तले । गीयमानानि भिल्लीभिः स्वयशांस्यशृणोन्नृपः ॥ ३१ ॥ घनधीध्याततन्भाग--प्रमोदिशिखिकूजितैः । जगाविवार्बुदो ऽमुष्य दिग्विजयप्रभवं यशः ॥ ३२ ॥ कुंभिकुंभमदांभोभि र्द्विगुणीकृतनिर्झरः । आरुह्य पृष्ठमस्याद्रे श्वारिमानमलोकत् ॥ ३३ ॥ वसतौ विमलात्मायं विमलस्याऽर्षभप्रभुं । ननाम नोत्तमानां हि चित्ते स्वपरकल्पना ॥ ३४ ॥

९ ] हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् ७५ तत्र श्रीवस्तुपालस्य कीर्तनं कलिकर्त्तनं । दृष्ट्वासौ विस्मितो नैक-वेलं मौलिमकंपयत् ॥ ३५ ॥ प्रणम्य महतीभक्तिः सर्वदामर्त्तुदां ततः । आश्रमेऽरुंधतीजाने र्विशश्राम क्षणं नृपः ॥ ३६ ॥ मंदाकिन्यां विधायोच्चैः क्षपनं शमनं रुजां । अपूजयज्जगत्पूज्य मथासावचलेश्वरम् ॥ ३७ ॥ साक्षाद्धनंजयस्येह धारातर्षस्य धन्वितां । निरीक्ष्य नृपतिर्जज्ञे विस्मयोत्तानलोचनः ॥ ३८ ॥ प्रचलद्धलपाथोधि-मैनाकीकृतवैरिणः । अत्राभूत्सर्वदो गर्वः सर्वदोस्यार्बुदेश्वरः ॥ ३९ ॥ ततोवतीर्य वर्यश्री र्निधनं वर्धनं पुरं । चंगामपि गलद्रंगां चक्रे चक्रेरिविक्रमः ॥ ४० ॥ अजयोपपदं मेरुं मध्ये कृत्य स कृत्यवित् । पुष्करं तीर्थमाराद्य दुष्करं पुण्यमर्जयत् ॥ ४१ ॥ आनर्च भूपस्तत्रादि-वराहाख्याधरं हरिं । चित्रं दशावतारोपि न यो दाहात्मतां गत ॥ ४२ ॥ प्रयाणपटहध्वान-प्रतिध्वनितकंदरान् । पश्यन्स्वकीर्तिगानैक-तानानिव धराधरान् ॥ ४३ ॥ ततः शाकंभरीद्वारि वारस्त्रीवारलोचनेः । अभून्निपीतलावण्य-सर्वस्वो वसुधेश्वरः ॥ ४४ ॥ अदसीयरिपुस्त्रीण-गलल्लोचनवारिभिः । तदादिलवणस्येह मन्ये खानिरजायत ॥ ४५ ॥- धस्तराष्ट्रं महाराष्ट्रं खंडिल्लं खंडितप्रभं । चंपां च विस्फुरत्कंपां भूपस्तदनु तेनिवान् ॥ ४६ ॥ ककरालं करालश्रि कृत्वाथास्यात्र तस्युप । श्रीमांस्त्रिभुवनाद्रींद्रो मिलद्दत्तमहोपदः ॥ ४७ ॥

७६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः चतसृष्वपि दिक्ष्वेवं स्वाज्ञां राज्ञां स मौलिषु । मौलिलीलायितां बिभ्रन् स्वपुरोपांतमासदत् ॥ ४८ ॥ अमान् पुरांतरे पौर—रागांभोधिर्नृपागमे । चेलद्रक्तध्वजव्याजात् दधावुद्वेलतामिव ॥ ४९ ॥ द्वारि निर्यज्जनप्रौढ—द्युतिदिव्यांशुकच्छलात् । पुरमप्यहसत्स्फीत—प्रीतीवोपेयुषि प्रभौ ॥ ५० ॥ उदंचितकरैर्विप्रै र्दत्ताः शृण्वन्नथाशिषः । वंदिवृंदजयारावै र्मुखरीकृतदिङ्मुखः ॥ ५१ ॥ धर्मसिंहादिभिर्मुख्यै रम्येश्च प्रणतक्रमः । पुरं प्राविशदुर्वींदु र्तुच्छोत्सवसच्छविः ॥ ५२ ॥ उत्तंमिताः प्रतिद्वारं पौरैरुत्सववांछया । कलशा रेजिरे सद्य—श्रीणामुरासिजा इव ॥ ५३ ॥ स्फूर्जत्तूर्यावलीध्वानै राहूता इव सर्वतः । त्यक्तान्यकार्या नार्योथ द्रष्टुमेनं दधाविरे ॥ ५४ ॥ क्षिप्त्वैकं कुंडलं कर्णे करेऽन्या बिभ्रती परं । रेजे पुरः स्फुरच्चक्रा सेनेवानंगभूपतेः ॥ ५५ ॥ एकेनैव कटाक्षेण विश्वं जेतुमहं सहा । आख्यांतीवेत्यशोभिष्ट परैकांजितलोचना ॥ ५६ ॥ असमाप्ततयाऽन्यस्या वेणिः पंचांगुलीधृता । पद्मकोशविनिर्गच्छत्—भृंगश्रेणिभ्रमं दधौ ॥ ५७ ॥ दंतक्षतार्द्रा कस्याश्चिद्विद्रुते वीटिका करे । भालेनास्याजिता कृष्णा कृशा लेखेव सीतगोः ॥ ५८ ॥ उपरुध्य करेणैव वेगान्नीवीमसंयता । प्रस्थिताभात् परासादी वल्गुवल्गात्करो यथा ॥ ५९ ॥ प्रसाधिकाकरात्पादं रभसाक्षिप्य काचन । चचालालक्तकांकानु—मितांघ्रिस्पृष्टभूतला ॥ ६० ॥

९ ] हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् ७७ कुंभिकुंभेक्षणादात्म—स्तनापहतिशंकिनी । काचिदन्वेषयामास पाणिना स्वमुरो मुहुः ॥ ६१ ॥ सव्यांगभूषणं सव्ये—तरांगे विभ्रती परा । साम्यं मिथोऽनयोरेव स्माहेव जितविश्वयोः ॥ ६२ ॥ पश्यंत्युदंचितग्रीवं पादाग्राक्रांतभूः परा । विजेतुं कुंभिनः कुंभा निवाभादुन्नमत्कुचा ॥ ६३ ॥ धम्मिल्लबंधे कस्याश्चि दंगुल्यंतर्विनिर्गता । कलिका चंपकस्येव रेजे पत्रावलीवृता ॥ ६४ ॥ कराब्ज एव बिभ्राणा रेजेन्या कनकावलीं । यूनां नेत्रकुरंगाणां क्षेप्तुकामेव वागुरां ॥ ६५ ॥ सुप्रसाधितसव्यांघी रणद्भिर्नूपुरैः परा । अर्धनारीश्वरलोक—रागिणां रागमदधे ॥ ६६ ॥ शिरस्यपिहितेन्यस्या रक्षा वेणिमुखस्थिता । फणाभृतः फटाटोपे फणामणिरिवावभौ ॥ ६७ ॥ तानवं प्रापयन्मध्यं वक्षोजौ गौरवं नयत् । स्त्रीणामूर्ध्वस्थितं रेजे प्रभुशक्तिमिवाश्रितं ॥ ६८ ॥ दृग्द्वयेन पिबंत्योस्याऽसीमं लावण्यवारिधिं । जिग्युश्चुलुकयापीत—ससीमाऽब्धिं मुनिं स्त्रियः ॥ ६९ अवाप्तावसराः काश्चित्कटाक्षैर्विध्यधुर्नृपं । ता धानुष्क इवाऽमुष्य कामः कांडैर्व्यडंबयत् ॥ ७० ॥ पिबंत्यो नृपलावण्य—सुधां तृप्तिं न लेभिरे । तथापि शिरसः कंपं सद्यः काश्चन तेनिरे ॥ ७१ ॥ इत्थं पुरवरांगीभि र्मनोहृद्य दृगंचलैः । निपीयमानलावण्यः स स्वं प्रासादमासदत् ॥ ७२ ॥ अहितापकरस्फार—विक्रमाक्रांतभूतलः । अच्युतस्थितिरप्यासी न्न स कापि जनार्दनः ॥ ७३ ॥

७८ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये, [ सर्गः व्याख्या धर्मार्थकामाख्याः पुरुषार्थास्त्रयोप्यमी । यथायोगमवाप्तात्मा ऽवसरांस्तं सिषेविरे ॥ ७४ ॥ अहिंसाटोपमाविभ्रद्विलसत्सर्वमंगलः । महेश्वरोपि तद्राज्ये न विषादी जनोऽद्भुतं ॥ ७५ ॥ कोटियज्ञफलं राज्ञा पृष्टोन्वेद्युः पुरोहितः । विश्वरूपाख्ययाख्यातो व्याचख्याविति तं पटुः ॥ ७६ ॥ जित्वा भुजबलेनोर्वी कोटियज्ञं यथोदितं । निर्निमाणो नृपः प्रीति-पात्रं स्यात् त्रिदिवश्रियाम् ॥ ७७ ॥ इति स्मृतिसुधांभोधि-छटाछोटपटुच्छविं । निशम्य तद्विरं भूपस्तं क्रतुं कर्तुमैहत ॥ ७८ ॥ आहूताः पुरुहूतेन ततो भूमेः प्रमोदिना । मिमिलुर्वाडवास्तत्र दुष्कर्मोदधिवाडवाः ॥ ७९ ॥ अंतःस्फुरच्चतुर्वेद-सुधांभोधेरिवोर्मयः । रेजिरेऽङ्गेषु विप्राणां गोपीचंदनभंगयः ॥ ८० ॥ नित्यस्नानवशात् पिंगी-भूतकुंतलकैतवात् । बिभ्राणैः परमं तेजः शिरस्यंतरमादिव ॥ ८१ ॥ द्विभ्रमक्षितरुद्राक्षा-क्षमालाव्यपदेशतः । भृंगैरिवांबुजभ्रांत्या लीनैर्भूषितपाणिभिः ॥ ८२ ॥ अंहोराशिपरित्रासि-काशीवासप्रकाशिभिः । आययानं परानंदवर्षिभिश्च महर्षिभिः ॥ ८३ ॥ त्रिभिर्विशेषकं ॥ मारेर्निवारणं सप्त व्यसनानां च वर्ज्जनं । मोक्षणं गुप्तिगुप्तानां प्रावर्त्तत तदा पुरे ॥ ८४ ॥ तोरणभूलतोत्तुंग-कल्याणकलशस्तनी । शुशुभे वेदिका तत्र यज्ञश्रीरिव देहिनी ॥ ८५ ॥ धूमस्तोममिषादूप-किल्बिषं विक्षिपन्निव । ज्वालाजिव्होत्र जज्वल ज्वालाजटिलितांबरः ॥ ८६ ॥

९] हम्मीरदेवयागवर्णनम् ७९ द्विजादेशान्नृपो यज्ञ—दीक्षामीक्षाकटाक्षितः । स कृतोपनिषद्देवी वेदीपाश्र्वमशिश्रियत् ॥ ८७ ॥ मंत्राहूतत्रयस्त्रिंश—द्धनुजद्वेषिकोटयः । जुह्वति स्म बृहद्भानौ वाडवा द्रव्यमंडलं ॥ ८८ ॥ वेदमंत्रानुभावात्सा रुचिना शुचिना ऽमुना । पिपिरे सर्पिषां विप्रा—र्पिताः स्फीताः परंपराः ॥ ८९ ॥ तदर्यास्यसुधायागात् दाहभीचकिता इव । आपतंत्यपि हव्यानि तदा जगृहिरे सुराः । ९० ॥ गायत्सु मधुरं वेदी—ऋचो विप्रेषु हर्षतः । चलत्कीलावलीव्याजा ननर्तेव हुताशनः ॥ ९१ ॥ नृपपुण्यप्रभावेण निःप्रत्यूहं द्विजेश्वराः । ययुः क्रतुक्रियापारं भवपारं तपस्विवत् ॥ ९२ ॥ हाटकानां ततः कोटिं क्षोणी.. ..गसंपदं । भूदेवेभ्यो नृदेवोऽदा दक्षिणां चारुलक्षणां ॥ ९३ ॥ नृपविश्राणितस्वर्ण—कूटेपु नटतो द्विजान् । निरीक्ष्य निर्जरा मेरु—क्रोडक्रीडामदं जहुः ॥ ९४ ॥ इहैव स्वर्णदानेन तथाऽभूतूपदार्थिनः । तान्विहायोच्चकैर्दातु नृपास्यित यथार्थता ॥ ९५ ॥ रत्नराशिप्रदं केचि त्केचित्पुष्कलनिष्कदं । गजदं वाजिदं केचित् श्रीहम्मीरं तदाम्तुवन् ॥ ९६ ॥ विश्राणनं सृजन् चिंता—कल्पनाकामनातिगं । स चिंतामणिकल्पद्रु—कामकुंभेष्वधात् घृणां ॥ ९७ ॥ सितोपलामिलन्मुग्ध—दुग्धादिरसपेशलं । राज्ञा तदा मुदा तेने प्राज्यं भोज्यं द्विजन्मनां ॥ ९८ ॥ ततः पुरोहितेनाभि—युक्तो युक्तं पुरोहितं । आददे नृपतिः प्रीतो मासमेकं मुनिव्रतं ॥ ९९ ॥

८० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः इतश्च शत्रुहृद्द्लचां दिल्लचां शकमतल्लिका । बभूवाल्लावदीनाख्यो व्याख्यातः शौर्यवतां धुरि ॥ १०० ॥ ज्ञातभूपस्वरूपेण तदा तेन स्वसोदरः । उल्लूखानाऽख्यया ख्यातो जगदे जगदेकजित् ॥ १०१ ॥ रणस्तंभपुराधीशो जैत्रसिंहोऽभवत्पुरा । प्रददौ स सदा दंडं मम चंडौजसो भयात् ॥ १०२ ॥ हम्मीरनामा तत्सूनु रधुनाऽखर्वगर्ववान् । दंडं दूरत एवास्तु न वाक्यमपि यच्छति ॥ १०३ ॥ स महौजस्तया शक्यो जेतुं नाभूदियच्चिरं । व्रतेस्थितिर्तयेदानीं लीलयैव विजीयते ॥ १०४ ॥ तद्गत्वास्यारणस्तंभ—तलं देशं विनाशय । हते देशे स संस्थातुं सासहिः कति वासरान् ॥ १०५ ॥ इत्यवाप्य प्रभोराज्ञा—मुल्लूखानोयमर्पणः । प्रतस्थेष्टायुतीमाना—श्ववारस्फारविक्रमः ॥ १०६ ॥ रंगत्तुरंगतुंगोर्मि गर्जद्द्विरदवारिदः । शाणोलेखितशस्त्रौर्वी रेजेऽस्य बलवारिधिः ॥ १०७ ॥ भुग्नयन् बलभारेण फटाटोपं स वासुकेः । प्रवेष्टुमक्षमोभ्यंत—र्वर्णनाशातटे स्थितः १०८ ॥ ज्वालयन्मुद्गसान् ग्रामान् आर्द्रवह्वांश्च चारयन् । आसन्नाष्टादशान् घस्रान् सुखेनैषोत्यवाहयत् ॥ १०९ ॥ त्रिशुद्ध्योच्चात्तव्रतत्वेन जोषं तस्थुषि भूपतौ । भीमसिंहोथ सेनानी—र्धर्मसिंहधियोद्धुरः ॥ ११० ॥- उत्फालसमरोत्ताल—वीरवाराकुलं बलं । सहादाय महावीर्य श्चाचालारिबलं प्रति ॥ १११ ॥ युग्मं ॥ चाहमानबलेवाद्य—माननिस्नाननिस्वनन् । निशम्य व्याकुलीभावं शिबिरे दधिरे शकाः ॥ ११२ ॥

९ ] हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् ८१ वारणेष्वक्षिपन् केपि प्रखरान् प्रखरा रणे । वाहनभ्युद्यतोत्साहा मंक्षु पर्याणयन् परे ॥ ११३ ॥ अबध्नंकेपि तूणीरा नगृह्लन् केपि मुद्गरान् । अकर्षन् केपि निस्रिंशा नन्वहन्के हि खेटकान् ॥ ११४ ॥ चंडदंडप्रपातेन केचित् वादान्यवीवदन् । योद्धृन् ज्ञापयितुं योद्धुं सन्निधीभवितुं रयात् ॥ ११५ ॥ धीरत्वं प्रापयन् सैन्या नथोल्लूखाननायकः । निर्ययौ स्वयमारुह्य सिंधुं सिंधुरोजसो ॥ ११६ ॥ वंशाग्रलंबितश्याम—सितचामरैकत्वान् । लग्नंगायमीलक्षं अंतरिक्षमजायत ॥ ११७ ॥ शक्राणां बाहुजानां च मिथोष्यथ निरीक्षणात् । अजागरीन्महावैरं दैत्यानां द्युसदामिव ॥ ११८ ॥ पदगः पदगं सादी सादिनं रथिनं रथी । निषादिनं निषादीचे—त्यवृण्वन् सैनिका मिथः ॥ ११९ ॥ माभूदुद्दरसच्छेदो ऽस्माकं तापनतापनात् । इतीव प्राक् भटास्तेनु र्गगने कांडमंडपं ॥ १२० ॥ अंगे लगंत प्रत्यर्थि—पत्रिणो वीरकुंजरान् । सुखयामासुरेणाक्षी—कटाक्षा इव कामिन ॥ १२१ ॥ वीरा. सर्वांगसंलग्ने रिपुक्षिप्तैः शिलीमुखैः । रेजु र्जयरामाश्लेष—सुखाद्रोमांचिता इव ॥ १२२ ॥ नीरंध्रप्रसृतैर्बाणैः कल्पिते मेघमंडले । युक्तमेवोदडीयंत हंसा हृत्सरसौजगिनां ॥ १२३ ॥ वैरिवक्त्रसरोजेषु भ्रामयित्वा शिलीमुखान् । अपाययन्मनोह्त्य तज्जीवितरसान्परे ॥ १२४ ॥ हर्षात्प्रनृत्यतां वीर—कोटीराणां रणांगणे । खङ्ङ्गाराः खड्गदंडानां कस्यासन्न मनोमुदे ॥ १२५ ॥ 11 k

८२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः क्षणयायावरैः प्राणै श्चिरस्थास्नुयशोर्जनात् । भेजिरे भटकोटीरा दिव्यां व्यवहृतिक्रियाम् ॥ १२६ ॥ उत्प्लुत्योत्प्लुत्य धावंतः सादिशीर्षच्छिदेच्छया । जीवंतोपि यियासंत इव स्वर्गं बभुर्भटाः ॥ १२७ ॥ असृजारुणिता रेजु वीराणां तरवारयः । लोला इव पलादानां रणे कीलालपायिनां ॥ १२८ ॥ लग्नमात्रा अपि भटान् प्रापयंत्यो यमोदरं । यमदंष्ट्रानिर्ज नाम निन्यिरे चरितार्थतां ॥ १२९ ॥ खड्गळूनपतन्मुंड—दंतुरेपि रणांगणे । धावंतो नास्खलन्वीराः स्वशौर्यालंबिता इव ॥ १३० ॥ खत्कुचोन्नतिहत्कुंभा कुंभिनोद्य हता रणे । इयेके स्त्रीप्रतीत्यर्थं दंतिदंतानलांसिषुः ॥ १३१ ॥ समप्रदेशमापन्नान् यवना वीक्ष्य बाहुजान् । अधावंत पुरस्कृत्य वारणान्वीरवारणान् ॥ १३२ ॥ चाहमानैरुःपूरं पूरिता मर्मभिच्छरैः । तस्थुरूष्वंदमा एव द्विट्गजा स्तंभिता इव ॥ १३३ ॥ तदा भटप्रकांडानां युद्धं किमिव वर्ण्यते । यदयुध्यत शस्त्राण्य—प्यन्योन्यास्फालनच्छलात् ॥ १३४ ॥ बलोच्छलितधूलीभि र्महाध्वांते प्रसर्पति । स्वान्योपलक्षणं जज्ञे केवलं स्वस्वभाषया ॥ १३५ ॥ एवं स्फुरति कीनाश—कोटिहृत्तर्पणे रणे । धानापेषं स्म पिंषंति चाहमाना द्विषद्वलं ॥ १३६ ॥ शत्रुभीत्या कबंथांत—र्निंविष्टजनरक्षणात् । मृता अपि भटाश्चित्रं न शरण्यव्रतं जहुः ॥ १३७ ॥ दृढात्ततातपतच्छत्रैः पर्यस्तै र्भटपाणिभिः । युयुत्सुरिव भाति स्म तदा समरभूरपि ॥ १३८ ॥

हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् ८३ दंतिदंते पदं दत्त्वा प्रहरंतो निषादिनः । चेतांसि पातयामासुः सादिनां रथिनामपि ॥ १३९ ॥ निषादिनो न ते ते न सादिनो न च ते भटाः । उर पूरमपूर्यंत चाहमानशरैर्न ये ॥ १४० ॥ हयान्केचिद्गजान्केचित् शस्त्राण्येके रथान्परे । हायं हायं स्म नश्यंति काकनाशां शकायुधाः ॥ १४१ ॥ केचित्तृणं दधुर्दंतैर्निपेतुः केपि पादयोः । खङ्गैरिष्यवदन्केपि जीवं त्रातुं शक्नुवः ॥ १४२ ॥ इत्थं भंक्त्वा शतानीकं भीमसिंहो न्यवर्त्तत । अनुपतस्थे प्रच्छन्नमुलूखानो प्यमर्षणः ॥ १४३ ॥ बाहुजा लुंठितानेक—स्वर्णकोटीरकंकटाः । जितकाशितया भीमं पश्चात्त्यक्त्वाऽगमन्पुरः ॥ १४४ ॥ अद्रिघट्टान् विशन् भीम—सिंहोपि परया मुदा । आच्छिद्य स्वीकृतान्युधैः शकवाद्यान्यवीवदन् ॥ १४५ ॥ यत्र यत्र स्वकातोद्य—निर्घोषः प्रसरत्परं । तत्र तत्र जयं मत्वा गंतव्यं निखिलैरपि ॥ १४६ ॥ इति संकेतनाद्भ्रांता मन्वाना जयमात्मनः । तदाभाव्यर्थभावेन मिमिलुर्यवना जवात् ॥ १४७ ॥ मिलितं स्वबलं वीक्ष्य शको योद्धुमढौकत । वव्रे भीमसिंहोपि तादृशाः किमु कातराः ॥ १४८ ॥ तत्र कृत्वा महायुद्धं शकान् हत्वा परः शतान् । कांडखंडितसर्वांगो भीमसिंहो व्यपद्यत ॥ १४९ ॥ जितकाशी शकेंद्रोपि शिबिरं प्राप्य सत्वरं । बाहुजेभ्यः पुनर्बिभ्यत् वव्रे स्वपुरं प्रति ॥ १५० ॥ अथ पूर्णव्रतो धर्म—सिंह मल्याद्रिघट्टकान् । हित्वा गतं नृपो भीम—सिंहं मत्वा तमाह्वयत् ॥ १५१ ॥

८४ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये { सर्गः स्फुटिते चक्षुषी नूनं यन्नादर्शि शक्रो बली । स्वयं पश्चाद्गदस्थासी स्तन्न पुंस्त्वमपि त्वयि ॥ १५२ ॥ साक्रोशमित्युपालभ्या—भित्सर्त्स्य भूपतिर्मुहुः । मुष्कयुग्मच्छिदा पूर्वं तद्दृशौ निरचीकरत् ॥ १५३ ॥ षंडोविंदुरवत्तस्य राज्ञोऽभूदनुजो जयी । भोजदेवाभिधः खड्—ग्राहीत्यपरनामभाक् ॥ १५४ ॥ धर्मसिंहपदं तस्मै तुष्टोथ प्रददे नृपः । तं च निर्वासयन् देशादमुनैव न्यषिध्यत ॥ १५५ ॥ अथापमानात्सोभ्येत्य गुप्तवैरः स्वमंदिरं । अधीतीभरते धारां देवीं नृत्यमशिक्षयत् ॥ १५६ ॥ तां च प्रेष्यानिशं नृत्य—च्छलात्पार्थिवपर्षदि । वेश्मस्थोपि विदामास स सर्वं नृपतिस्थितिं ॥ १५७ ॥ चिंताचितांगी सान्येद्यु रागता नृपपर्षदः । पृष्टांऽधेन जगौ चिंता—कारणं हृद्दिदारणं ॥ १५८ ॥ ताताद्य वेधरोगेण मृताऽश्वश्रवणात् विभोः । प्रीत्यै न गीतनृत्यादि चिंता तेनेयमुल्बणा ॥ १५९ ॥ श्रुत्वेयसाविमामाह चिंता मास्म कृथा वृथा । तं प्राप्तावसरं किंतु पार्थिवं प्रार्थयेरिति ॥ १६० ॥ आसाद्यते विभो धर्म—सिंहश्चेत्स्वपदं पुनः । मृतेभ्यो द्विगुणानश्वा न्तदसावानयेत्पुनः ॥ १६१ ॥ ओमिति प्रतिपद्यैषा गता राज्ञे तदूचिषी । लोभात्सोप्यंधमाहूया—ध्यक्षार्षीत्स्वपदे पुनः ॥ १६२ ॥ विवेकदीपो दीप्येत तावद्धृदि सतामपि । तृष्णाझंझामरुद्याव न्न भजेदुन्मदिष्णुतां ॥ १६३ ॥ तृष्णावलिरियं कापि नैवेव प्रतिभासते । सद्विवेककुठारोगा न्न वरं यत्र कुंठतां ॥ १६४ ॥

९ ] हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् ८५ बिंदवोपि स्फुरल्लोभ—मदेनांधंभाविष्णवः । सपत्नान्सोदरीयंति सपत्नीयंति सोदरान् ॥ १६५ ॥ प्रचिकीर्षन्नथामर्षा दंधो वैरप्रतिक्रियां । चक्रे तद्राज्यमुच्छेत्तुं स उपायान्दुराशयान् ॥ १६६ ॥ लोभदृष्टिं नृपं कृत्वा द्रविणादानवर्त्मना । स प्रजाः पीडयामास चंडदंडप्रपातनैः ॥ १६७ ॥ गृह्णन्नश्वधनेभ्योऽश्वान् धनवद्भ्यो धनानि च । क्रूरकर्मा स लोकानां क्षयकाल इवाभवत् ॥ १६८ ॥ द्रव्यैः संपूरयन्कोशं राज्ञोऽभूत् भृशवल्लभः । वेश्यानां च नृपाणां च द्रव्यदो हि सदा प्रियः ॥ १६९ ॥ प्रजादंडेने यत्तेने प्रतेने कोशवर्धनं । तत्किं स्त्रस्यैव मांसेन न स्वदेहोपबृंहणं ॥ १७० ॥ अथ स्वपदभोक्तृत्वात् बद्धवैराश्चिरं हृदि । स भुक्ताव्दव्ययादाय—शुद्धिं भोजमयाचत ॥ १७१ ॥ क्रुद्धौऽधस्फूर्तिमालोक्य भोजदेवोथ सत्वरं । गत्वा व्यजिज्ञपत् भूपं मौलिमौलीपितांजलिः ॥ १७२ ॥ देवस्य यदि मे प्राणैः कार्यं गृह्णातु तर्हि तान् । न सहे परमंधस्य वाक्यतोदकदर्थनां ॥ १७३ ॥ निजगाद नृपो यस्य मयि भक्तिरनश्वरी । न लुप्यतेऽत्र केनापि धर्मसिंहस्य शासनं ॥ १७४ ॥ स्वामीव स्वामिनां मान्यः सेवनीयो ऽनुजीविभिः । सुस्थिरस्थाणुसत्कारात् अनड्डान् किन्न पूज्यते ॥ १७५ ॥ भाषणेनामुना रौद्र—दृग्वक्त्रालोकनेन च । नृपं दुष्टाशयं ज्ञात्वा भोजदेवः स शुद्धधीः ॥ १७६ ॥ निरीहचित्तवत् तस्य सर्वस्वमपि दत्तवान् । मूलाद्विनष्टे कार्ये हि किं कुर्यात् बलवानपि ॥ १७७ ॥ युग्मं ॥

८६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः तथाप्येषोभिजातत्वा दजहन् स्वामिभक्ततां । योगीव परमं ब्रह्म भोजो भूपमसेवत ॥ १७८ ॥ अन्येद्युर्नृपतिर्वैज - नाथयात्रामुपागतः । दृष्ट्वा पृष्ठस्थितं भोज मन्योक्त्येदमभाषत ॥ १७९ ॥ संख्येयांत्र पदे पदेपि बहवः क्षुद्रा निकामं खगा नो कुत्रापि समोस्ति गर्ह्य इतरः काकाद्धराकात्परं । क्रोधाविष्ट पटिष्ट घूकनिकरास्याग्रोत्थकोटिक्षतै- स्नुत्यत्पक्षचयोपि यत्तरूतटं नापत्रपः प्रोज्झति ॥ १८० ॥ अनयाऽन्योक्तिकौमुद्या भोजोऽम्भोजमिवास्तरूक् । वेश्मागत्य रहः पीथ - सिंहं सोदरमब्रवीत् ॥ १८१ ॥ देवोद्यकल्प उत्पश्य वचनैर्दुर्मनायितः । सेवा हेवाकिनोप्यस्मा न्तृणान्यापि मन्यते ॥ १८२ ॥ अवाप्तामेयसाम्राज्य -- मदमोहितमानसाः । यदि वा पार्थिवा नैव क्वचिदेकांतवत्सलाः ॥ १८३ ॥ यात्राव्याजेन तद्यामो दिनानि कतिचित् बहिः । कालक्षेपोऽशुभे श्रेयान् नीतिविद्भि र्जगे यतः ॥ १८४ ॥ संमंत्र्य सोदरेणैवं भूपं गत्वा व्यजिज्ञपत् । काश्यां व्रजामि यात्रायै यद्यादिशति भूपतिः ॥ १८५ ॥ जगाद भूपति र्यासि परतः परतो न किं । विना भवंतमप्येवं पुरं संशोभते पुरा ॥ १८६ ॥ इत्याकृष्टोपि कौलिन्या त्क्षमामेव क्षमापतौ । बिभ्राणः प्रचचालैषो ऽनुकाशीं सपरिच्छदः ॥ १८७ ॥ तस्मिन् गते क्षितिपतिः प्रसरत्प्रमोद- र्दण्डनायकपदे रतिपालवीरं । युक्त्याभिषिच्य जगदेकहितत्रिवर्ग- संसर्गतोतिसरसान् दिवसाननैषीत् ॥ १८८ ॥