भारतकोश
संग्रह पर लौटें

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

Kashyapa Samhita Hindi

महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा

स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished942 पृष्ठ

बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १४९

**वक्तव्य—**क्षीरालसक एक बालरोग होता है। अष्टाङ्ग हृदय उ. अ. २ में इसके निदान एवं लक्षण निम्न प्रकार से दिये हैं—स्तन्ये त्रिदोषमलिने दुर्गन्ध्यामं जलोपमम्। विबद्धमच्छं विच्छिन्नं फेनिलं चोपवेश्यते ।। शकृन्नानाव्यथावर्णं, मूत्रं पीतं सितं घनम्। ज्वरारोचकत्तृट्छर्दिशुष्कोद्गारविजृम्भिकाः ।। अङ्गभङ्गोऽङ्गविक्षेपः कूजनं वेपथुर्भ्रमः । घ्राणाक्षिमूखपाकाद्या जायन्तेऽन्येऽपि तं गदम् ।। क्षीरालसकमित्याहुरत्ययं चातिदारुणम्। तत्राशु धात्रीं बालं च वमनेनोपपादयेत् ।।

तस्मात् साधारणीं तस्याः क्रियां कुर्याद्विचक्षणः ।।
अतश्च रेवतीमेके ग्रहमेके वदन्त्यपि ।

इसलिये बुद्धिमान् व्यक्ति इसकी साधारण चिकित्सा करे। कई लोग रेवती को ही सम्पूर्ण ग्रह मानते हैं।

अश्वगन्धाऽजशृङ्गी च सारिवे द्वे पुनर्नवे ।।
क्षुद्रा सहा विदारी च कषायः परिषेचने ।

**चिकित्सा—**अश्वगन्धा, अजशृङ्गी (मेषशृङ्गी), दोनों अनन्तमूल (कृष्ण तथा रक्त), दोनों पुनर्नवा (सफेद तथा लाल), क्षुद्रा (कटेरी), सहा (माषपर्णी या घृतकुमारी), विदारीकन्द-इनके कषाय का परिषेचन करना चाहिये ।।

पलङ्कषा सर्जरसः कुष्ठं गिरिकदम्बकः ।।
देवदारु समञ्जिष्ठं सुरा तैलं सुवर्चिका। नलदं तुम्बरु त्वक् च समभागानि कारयेत् ।।
एतेन गात्रमभ्यज्य ततः संपद्यते सुखी ।

गूगल, राल, कुष्ठ, गिरिकदम्ब (महाकदम्ब), देवदारु, मंजीठ, सुरा, तिलतैल, सुवर्चिका (हुलहुल), नलद (जटामांसी), तुम्बुरु (तेजबल-नेपाली धनिया), त्वक् (दालचीनी) इनके समभाग लेकर तेल पकाकर मालिश करने से व्यक्ति सुखी (स्वस्थ) हो जाता है ।।

अश्वकर्णस्य पुष्पाणि धातक्यास्तिन्दुकस्य च ।।
ककुभस्य च पुष्पाणि दाडिमस्य धवस्य च। त्वक्क्षीरी मधुकं चैव क्षीरेण सह पाचयेत् ।।
ततो मात्रां पिबेद्वालस्ततः संपद्यते सुखी ।

अश्वकर्ण (गर्दभाण्ड) के फूल, धाय के फूल, तिन्दुक, ककुभ (अर्जुन), अनार तथा धव के फूल, त्वक्क्षीरी (वंशलोचन), मुलहठी इन्हें दूध के साथ पाक करे। इस क्षीरपाक की यथोचित मात्रा पीने से बालक सुखी (स्वस्थ) हो जाता है ।।

एतेष्वेव घृतं पक्वमतीसारमरोचकम् ।।
हन्ति तृष्णाऽरुचिच्छर्दीः शर्करामधुसंयुतम् ।।

इन्हीं उपर्युक्त अश्वकर्ण आदि ओषधियों के साथ घृत को पकाकर देने से अतिसार तथा अरुचि को नष्ट करता है। इस उपर्युक्त घृत में शर्करा तथा मधु मिलाकर देने से तृष्णा, अरुचि तथा छर्दि (वमन) नष्ट होते हैं।

उलूकगृध्ररोमाणि कट्वलाबुस्तथाऽजटी ।।
यवाः श्वेता घृतं गव्यं पेयोऽयं रेवतीनुदे ।

उल्लू तथा गृध्र के रोम (बाल), कड़वी अलाबू (लौकी), अजटी (भूम्यामलकी) तथा सफेद जौ को गोघृत में मिलाकर पिलाने से रेवती रोग नष्ट होते हैं ।।

वरुणारिष्टकौ चोभौ पुत्रञ्जीवकचि(त्र)कौ ।।

१५० काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ]

एतेषां तु त्वचं बालो माता धात्री च धारयेत् । उपद्रवाँश्च शमयेद्दृष्ट्वा स्वैः स्वैश्चिकित्सितैः ।। नक्षत्रे चास्य रेवत्यां पुष्टिकर्माणि कारयेत् ।

वरुण, दोनों अरिष्ट (निम्ब तथा महानिम्ब), पुत्रञ्जीवक (जम्बीर के समान पत्तों वाला वृक्ष-पितौंजिया) तथा चित्रक—इनकी त्वचा (छाल) को बालक, माता तथा धात्री को धारण करना चाहिये । तथा अपनी २ चिकित्सा के द्वारा उपद्रवों को शान्त करना चाहिये । इसके अतिरिक्त रेवती नक्षत्र में इसके पुष्टिकर्मों को करे । सुश्रुत उ. अ. ३१ में भी इसकी लगभग ऐसी ही चिकित्सा विस्तार से दी है ।

अतश्चोर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पूतनायाश्चिकित्सितम् ।। यदुक्तं पूर्वभैषज्यं तच्च सर्वं प्रचारयेत् ।

इसके बाद अब मैं पूतना नामक ग्रह की चिकित्सा कहूंगा । जो पूर्व रेवतीग्रह में चिकित्सा कही है वह सब यहां करे ।।३०।।

असुरो दुन्दुभिर्नाम सुरासुरभयङ्करः ।। स्कन्दमायोधयन्मोहात् क्रुद्धं दृष्ट्वा च षण्मुखम् । विवेश क्रौञ्चस्य गुहां मातुलस्य महागिरेः ।। स्कन्दस्तं च महाशैलं मातुलं तं च दानवम् । शक्त्या जघान युगपत्ततो गुहवधाद् गुहः ।। आसीद्वर्णपरिभ्रष्टस्तं समेत्य सुरासुराः । दिशः समुद्राः सरितो महाभूतानि तोयदाः ।। पूत्यर्थं धूपयामासुस्ततः पूतोऽभवद् गुहः । यस्मिन् देशे तु भगवान् पूतः स्कन्दो महाबलः ।। संजज्ञे पूतना तस्मात् सर्वलोकभयङ्करी । तामब्रवीद् गुहः पुण्यां पूतनामग्रतः स्थिताम् ।। याहि त्वं भिन्नमर्यादा(न्)चेत्युक्ताऽऽह तथाऽस्त्विति । मलजा पूतना कौञ्जी (क्रौञ्ची) वैश्वदेवी च पावनी ।। पञ्चनामेति चाप्युक्ता शृणु तस्याश्चिकित्सितम् ।

पूतना की उत्पत्ति—देवता तथा राक्षसों में भयंकर अर्थात् अत्यन्त शक्तिशाली दुन्दुभि नामक राक्षस स्कन्द (कार्तिकेय) से युद्ध करता हुआ उसे क्रुद्ध देखकर अज्ञान से अपने मामा क्रौञ्च की विशाल पर्वत (हिमालय में स्थित) गुहा (गुफा) में घुस गया। स्कन्द ने अपनी शक्ति से युगपत् (एक साथ) उस दुन्दुभि नामक राक्षस, उसके मामा (क्रौञ्च) तथा विशाल पर्वत तीनों का संहार कर दिया। इसलिये गुह (गुफा) का वध करने के कारण वह गुह कहलाता है। इस युद्ध से कार्तिकेय का वर्णनाश हो गया। इसलिये उसे पवित्र करने के लिये सब देवता, असुर, दिशायें, समुद्र, सरिताएं (नदियां), महाभूत तथा बादलों ने उनके पास जाकर धूपन किया। इस प्रकार गुह (कार्तिकेय) पवित्र हो गया। जिस प्रदेश (स्थान) में महाबली भगवान् स्कन्द (कुमार कार्तिकेय) पवित्र हुए वह देश सब लोकों में भयंकर पूतना नामक ग्रह के रूप में प्रसिद्ध हुआ। तब गुह ने अपने सामने स्थित उस पुण्यकारक पूतना को कहा कि तू भिन्नमर्यादा (यज्ञ, बलि, कर्म, पवित्रता आदि की मर्यादा का पालन न करने वाले) वाले लोगों के पास जाकर उनमें प्रवेश कर। उसने उत्तर दिया—ऐसा ही होगा। उसके मलजा, पूतना, कौञ्जी (क्रौञ्ची), वैश्वदेवी तथा पावनी ये पांच नाम कहे गये हैं। अब तू उसकी चिकित्सा सुन ।।

करञ्जशोभाञ्जनकावास्फोटा ह्याटरूषकः ।। सप्तपर्णश्च निम्बश्च भार्गी च परिषेचनम् ।

बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १५१

पूतना की चिकित्सा—करञ्ज, कड़वा तथा मीठा सहिंजना, सारिवा, बांसा, सप्तपर्ण, नीम तथा भारंगी-इन ओषधियों से शरीर का परिषेचन करना चाहिये ॥

सुरासौवीरकाभ्यां च हरितालं मनःशिला ।।
कुष्ठं सर्जरसं चैव तैलमभ्यञ्जनं पचेत् ।

सुरा, कांजी, हरताल, मनःशिला, कूठ तथा राल इनसे सिद्ध किये हुए तैल का अभ्यङ्ग (मालिश) करना चाहिये ॥

पिप्पली पिप्पलीमूलं बृहती कण्टकारिका ।
शालपर्णी पृश्निपर्णी मधुकं मधुकस्तथा । एतं संभृत्य संभारं क्षीरे सर्पिर्विपाचयेत् ।।
छर्दिं हिक्कां च शमयेदेतत् सर्पिर्निषेवतः ।

पिप्पली, पिप्पलीमूल, बृहती, कटेरी, शालपर्णी, पृश्नपर्णी, महुआ तथा मुलहठी इन सबको दूध में डालकर इनके द्वारा घृतसिद्ध करे । इस घृत के सेवन करने से छर्दि तथा हिक्का शान्त होती है ॥

कुक्कुटस्य पुरीषं च केशांश्चर्म पुराणकम् ।।
जीर्णां च भिक्षुसङ्घाटीं सर्पनिर्मोचनं घृतम् । धूपमेतं प्रयुञ्जीत सन्ध्याकाले सुखङ्करम् ।।

कुक्कुट (मुर्गे) की पुरानी पुरीष (बीट), केश तथा चर्म, पुरानी भिक्षुसंघाटी (शाक्य तथा बौद्धभिक्षुओं का जीर्णवस्त्र), सांप की केंचुली तथा घृत सायंकाल में इनका धूप (Fumigation) देना सुखकारी है ॥

अनन्तां कुक्कुटीं बिम्बीमरिष्टामथ कर्कटीम् । सूत्रेण ग्रथिता एता धारयेत् पाणिपादयोः ।।
(इति ताडपत्रपुस्तके १०४ ¹तमं पत्रम् ।)

अनन्ता (सारिवा), कुक्कुटी (मुर्गी के अण्डे के समान कन्द वाली एक बेल), बिम्बी, अरिष्ट (नीम) तथा काक डाशृंगी-इन्हें धागे में पिरोकर हाथों तथा पैरों में धारण करे ॥

यो यश्चाभिभवेद्व्याधिस्तं च तं च निवर्तयेत् ।

तथा उस रोगी को और भी जो २ व्याधि हो जाय उसकी चिकित्सा करे । सुश्रुत उ. अ. ३२ इसकी निम्न चिकित्सा दी है—कपोतवङ्काऽरलुको वरुणः पारिभद्रकः । आस्फोता चैव योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने ।। वचा वयःस्था गोलोमी हरितालं मनःशिला । कुष्ठं सर्जरसश्चैव तैलार्थं वर्ग इष्यते ।। हितं घृतं तुगाक्षीर्यां सिद्धं मधुरकेषु च । कुष्ठतालीशखदिरचन्दनस्यन्दने तथा ।। देवदारु वचा हिङ्गु कुष्ठं गिरिकदम्बकः । एला हरेणवश्चापि योज्याउद्धूपने सदा ।। गन्धनाकुलिकुम्भीके मज्जानो बदरस्य च । कर्कटास्थि घृतं चापि धूपनं सर्षपैः सह ।। काकादनीं चित्रफलां बिम्बीं गुञ्जां च धारयेत् । मत्स्यौदनं च कुर्वीत कृशरां पललं तथा ।। शरावसंपुटे कृत्वा बलिं शून्यगृहे हरेत् । उच्छिष्टेनाभिषेकेण शिशोः स्नपनमिष्यते ।। पूज्या च पूतना देवी बलिभिः सोपहारकैः । मलिनाम्बरसंवीता मलिना रूक्षमूर्धजा ।। शून्यागाराश्रिता देवी दारकं पातु पूतना । दुर्दर्शना सुदुर्गन्धा कराल मेघकालिका ।। भिन्नागाराश्रया देवी दारकं पातु पूतना ।।


१. मूलताडपत्रपुस्तके अनयोः १०४, १०५ संख्यतया स्वीकृतयोः पत्रयोः प्रान्तस्य कीटदंशेन आदि मे शतस्थानीयः, द्वितीयोऽन्तिमः पञ्चाङ्को दृश्यते; लिपिरपि पूर्वापरालोचने एतद्भाग एवं संवदति, पश्चाद्भवतीप्रकरणसत्त्वेन तेन सहास्य विषयसंगमनेऽपि तत्र पत्रत्रुटेरभावेन लिपिविसंवादेन च अत्र ९२-११४ योरन्तरा त्रुटितभागे १०४/१०५ संख्यत्वेन निर्धार्य समावेशः कृतः ॥

१५२काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ]

अक्षिरोगचिकित्साभिः शमयेदन्धपूतनाम् ।।
शीतङ्कारचिकित्साभिः शमयेच्छीतपूतनाम् ।

अक्षिरोग की चिकित्सा से अन्धपूतना की शान्ति करे तथा शीतकारक चिकित्सा द्वारा शीतपूतना की चिकित्सा करे ।

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ।।
पचेद् घृतं पञ्चमूल्या सैन्धवेन च पण्डितः । दीपनीयमिति प्रोक्तं सर्पिरेतन्महात्मना ।।
सक्षौद्रशर्करं लेह्यं शमयेच्छीतपूतनाम् ।

शीतपूतना की चिकित्सा—पिप्पली, पिप्पलीमूल, चव्य, चित्रक, सोंठ, लघु पञ्चमूल तथा सैन्धव से साधित घृत दीपनीय कहा गया है । मधु तथा शर्करा के साथ इस घृत का सेवन करने से शीतपूतना का शमन होता है ।।

रास्ना पुनर्नवा कुष्ठं तगरं देवदारु च ।।
पत्रागुरुहरेण्वश्व गुडूची त्रिफला सिता । दशमूलं च तैः सर्पिः पचेत् क्षीरे चतुर्गुणे ।।
विशुद्धं लेहयेद्बालं शाम्यते कटपूतना ।

रास्ना, पुनर्नवा, कुष्ठ, तगर, देवदारु, तेजपत्र, अगर, हरेणु, गिलोय, त्रिफला, खांड तथा दशमूल इनको चतुर्गुण क्षीर (दूध) में पकाकर घृत सिद्ध करें। बालक को इसका सेवन कराने से कटपूतना (शीतपूतना) शान्त हो जाती है । सुश्रुत उ. अ. ३४ में इसकी निम्न चिकित्सा दी है— कपित्थं सुवहां बिम्बीं तथा बिल्वं प्रचीबलम् । नन्दीं भल्लातकं चापि परिषेके प्रयोजयेत् ।। बस्तमूत्रं गवां मूत्रं मुस्तं च सुरदारु च । कुष्ठं च सर्वगन्धांश्च तैलार्थमवचारयेत् ।। रोहिणीसर्जखदिरपलाशककुभत्वचः । निष्क्वाथ्य तस्मिन्निष्क्वाथे सक्षीरं विपचेद् घृतम् ।। गृध्रोलूकपुरीषाणि बस्तगन्धामहेस्त्वचः । निम्बपत्राणि मधुकं धूपनार्थं प्रयोजयेत् ।। धारयेदपि लम्बां च गुञ्जां काकादनीं तथा । नद्यां मुद्गकृतैश्चान्नैरस्तर्पयेच्छीतपूतनाम् ।। देव्यैदेयश्चोपहारो वारुणीं रुधिरं तथा । जलाशयान्ते बालस्य स्नपनं चोपदिष्यते ।। मुद्गौदनाशना देवी सुराशोणितपायिनी । जलाशयालया देवी पातु त्वां शीतपूतना ।।

बिल्वाङ्कोठौ कपित्थाकौ कार्पासिमटरूषकम् ।।
उरूवकस्य पत्राणि वंशस्याश्मन्तकस्य च । प्रपौण्डरीकं मधुकं शतपुष्पा पुनर्नवा ।।
एतैस्तैलं घृतं वाऽथ पयसा योजितं पचेत् । एतेन गात्रमभ्यज्य सक्षारं पाययेदिदम् ।।
मृद्वीकां च पयस्यां च श्रीपर्णीं सारिवा तथा । मधूकं नागपुष्पं च शीतपाकीयुतं पिबेत् ।।
शर्करामधुसंयुक्तं तदा संपद्यते सुखी ।।
अथास्य धूपनं दद्यात् सायं प्रातरतन्द्रितः । गोलोर्म, सर्पनिर्मोकं वचां सिद्धार्थकांस्तथा ।।
संसृज्य सर्पिषा तेन धूपयेत् सन्ध्ययोर्भिषक् । इत्यन्धपूतनायास्तु बिल्वाङ्कोठादि भेषजम् ।।

अन्धपूतना की चिकित्सा—बिल्व, अङ्कोठ, कैथ, आक, कपास, बांसा, उरूवुक (रक्त एरण्ड), बांस तथा अश्मन्तक के पत्र, पुण्डरीक (कमल), मुलहठी, सौंफ, पुनर्नवा इनको दूध के साथ मिलाकर तैल अथवा घृत में पकाये। इसके द्वारा शरीर का अभ्यङ्ग (मालिश) करके क्षार मिलाकर इसी को पिलादे। मुनक्का, पयस्या (क्षीरकाकोली या जीवन्ती), श्री पर्णी, सारिवा (अनन्तमूल), महुआ, नागपुष्प (नागकेसर), शीतपाकी (गुञ्जा) तथा शर्करा और मधु मिलाकर सेवन करने से व्यक्ति सुखी होती है। इसके बाद उसे सायं-प्रातः श्वेत दूर्वा, सांप की केंचुली, वचा तथा श्वेत सरसों को घृत में मिलाकर धूप देवे। इस प्रकार अन्धपूतना की यह बिल्व अङ्कोठ आदि ओषधियां हैं। सुश्रुत उ. अ. ३३ में इसकी निम्न चिकित्सा दी है— तिक्तकद्रुमपत्राणां कार्यः क्वाथोऽवसेचने । सुरा सौवीरकं कुष्ठं हरितालं मनःशिला ।। तथा

बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १५३

सर्जरसश्चैव तैलार्थमुपदिश्यते । पिप्पल्‍यः पिप्पलीमूलं वर्गो मधुरको मधु ।। शालपर्णी बृहत्यौ च घृतार्थमुपदिश्यते । सर्वगन्धैः प्रदेहश्च गात्रेष्वक्ष्णोश्च शीतलैः ।। पुरीषं कौक्कुटं केशांश्चर्म सर्पत्वचं तथा । जीर्णां च भिक्षुसंघाटीं धूमनायोपकल्पयेत् ।। कुक्कुटीं मर्कटीं शिम्बीमनन्तां चापि धारयेत् ।। मांसमामं तथा पक्वं शोणितं च चतुष्पथे ।। निवेद्यमन्तश्च गृहे शिशो रक्षानिमित्ततः । शिशोश्च स्नपनं कुर्यात् सर्वगन्धोदकैः शुभैः ।। कराला पिङ्गला मुण्डा कषायाम्बरवासिनी । देवी बालमिमं प्रीता संरक्षत्वन्धपूतना ।।

जातमात्रं पुरा स्कन्दमुमाशङ्करसन्निधौ । गन्धालङ्कारपुष्पाद्यैर्मण्डयामास षण्मुखम् ।। इषुकं चित्रकं चास्य ललाटचक्षुषि (व्यधात्) । नासिकागण्डचिबुकवक्रे चित्रविशेषकान् ।। गन्धर्वाप्सरसश्चैनं रमयन्ति गणास्तथा । ततोऽब्रवीद्बालभावान्मातरं भगवान् गुहः ।। एतमेव महादेवजटाभारं विभूषणम् । देहीति न च लेभे तं पुनः पुनरपि ध्रुवम् ।। गुहस्त्वलभमानस्तं रुषितो ललितः सदा । अपविद्ध्य क्षितौ सर्वं निर्मृज्य मुखमण्डलम् ।। ततः क्षुभ्यास्त्रयो लोका नष्टज्ञाना विचेतसः । दम्पती चापि संविग्नौ ददतुश्चामृतोद्भवम् ।। ततः प्रभृति सप्तानां चन्द्रः शिरसि दृश्यते । रुद्रस्कन्दादिनन्दीनां रेवत्याश्च महात्मनः ।। अपविद्धं तु यत् क्रोधात् स्कन्देन मुखमण्डलम् । ततो ग्रहः सा बभूव दारुणा मुखमण्डिका ।। निर्दहिष्यन्निव क्रोधात्ततस्तामब्रवीद्गुहः । अन्नं कुरु महाभागे सङ्कीर्णाकारककर्मणाम् ।। तथाऽस्त्विति च सा प्राह स्कन्दस्य परिचारिका । एवं मुखाचि (का) जज्ञे शृणु तस्याश्चिकित्सितम् ।।

पहले किसी समय उत्पन्न हुए छै मुखों वाले स्कन्द को पार्वती तथा महादेव के समीप गन्धवाली वस्तुओं, अलंकार, (आभूषण) तथा पुष्प आदि के द्वारा अलंकृत किया (सजाया गया) था। उसके ललाट तथा चक्षुओं पर बाण का निशान तथा अन्य चित्र आदि बनाये गये। इसी प्रकार नासिका, गाल, ठोडी तथा मुख पर भी विशेष प्रकार के चिह्न बना दिये गये। तथा गन्धर्व, अप्सरायें एवं गण लोग इसके साथ क्रीडा करने लगे। उस समय भगवान् गुह बालभाव (बालस्वभाव) से माता से कहने लगे कि—महादेव जी की जटाओं में यह जो आभूषण (चन्द्रमारूपी आभूषण) है वह मुझे दे दो। परन्तु बार २ मांगने पर भी जब कुमार कार्तिकेय को वह नहीं मिला तब सदा प्रसन्न रहने वाले कार्तिकेय ने क्रुद्ध होकर उस अलंकृत किये हुए मुखमण्डल को विकृत एवं मलिन करके भूमि पर फेंक दिया। इससे तीनों लोकों में विक्षोभ उत्पन्न हो गया। उनका ज्ञान नष्ट हो गया तथा चित्त विभ्रम हो गया। इससे पार्वती तथा महादेवजी भी उदास हो गये तथा उन्होंने उसे अमृत से उत्पन्न हुआ चन्द्रमा दे दिया। तब से लेकर रुद्र (महादेव), स्कन्द (कुमार कार्तिकेय), नन्दी तथा रेवती आदि ७ के सिर पर चन्द्रमा दीखता है। क्रुद्ध होकर कार्तिकेय ने जिस मुखमण्डल को विकृत कर दिया था वह मुखमण्डिका नाम का दारुण (भयंकर) ग्रह बन गया। तब क्रोध से मानो जलाते हुए गुह (कुमार कार्तिकेय) ने उससे कहा कि हे महाभागे (महान् ऐश्वर्य वाली) तू उन लोगों को अपना अन्न (भोजन) बना जिनके आकार एवं कर्म (बलि-हवन आदि) संकीर्ण हैं। तब स्कन्द की उस परिचारिका अर्थात् मुखमण्डिका ने कहा—ऐसा ही होगा। इस प्रकार मुखार्चिका (मुखमण्डिका) उत्पन्न हुई ।।

कपित्थबिल्वतर्कारीबिम्बीगन्धर्वहस्तकाः । तैलमेतैस्तु संयुक्तं हितमभ्यञ्जनं शिशोः ।।

अब इसकी चिकित्सा सुन—कपित्थ (कैथ), बिल्व, तर्कारी (अग्निमन्थ-अरणिका), बिम्बी (कनूरी) तथा गन्धर्वहस्तक (एरण्ड) इनसे सिद्ध किये हुए तैल का शिशु की आंखों में अञ्जन करना चाहिये।

१५४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् बालग्रहचिकित्सिताध्यायः ? ]

खुड्डार्कं पञ्चमूलं च श्योनाकोऽथ मधूलिका।
मधूकानि त्वचः क्षीरी पिप्पल्यास्तैर्घृतं पचेत्।।
गव्यं क्षीरं गवां पक्वं शर्करामधुसंयुक्तम्। पिबेत् कोलमितं बालस्ततः संपद्यते सुखी।।

स्वल्प पञ्चमूल, श्योनाक (अरलु), मधूलिका (मर्कटहस्ततृण-गुडतृण), महुआ, क्षीरी वृक्षों (दूध वाले वृक्षों) की त्वचा तथा पिप्पली इनसे गौ का घृत सिद्ध करे। इसमें गौ का दूध डालकर पाक करे तथा शर्करा एवं मधु मिलाकर बालक को एक कोल (६ माशा) मात्रा में देने से वह सुखी (स्वस्थ) हो जाता है।।

कुष्ठं सर्जरसं चैव यवाः सर्पिंश्च धूपनम्। सर्पवीरल्लचाषाणां जिह्वानां धारणं मणेः।।
जीर्णे भोजनमप्यस्य ततः शस्तं प्रदापयेत्।

कुष्ठ (कूठ), राल, जौ तथा घृत का धूपन देना चाहिये। सर्प, वीरल्ल (सुश्रुत में वीरल्ल के स्थान पर ‘चिरल्लिल’ दिया है जो कि चिल्ल के लिये आया है) तथा चाष (कर्णायस) की जिह्वा और मणियों का धारण करना चाहिये। तथा पहले भोजन के जीर्ण हो जाने पर उसे दूसरा भोजन देना चाहिये। सुश्रुत उ. अ. ३५ में इसकी निम्न चिकित्सा दी है—
कपित्यबिल्वतर्कारीवांशीगन्धर्वहस्तकाः। कुबेराक्षी च योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने।। स्वरसैर्भृङ्गवृक्षाणां तथाऽजहरिगन्धयोः। तैलं वसां च संयोज्य पचेदभ्यञ्जने शिशोः।। मधूलिकायां पयसि तुगाक्षीर्यो गणे तथा। मधुरे पञ्चमूले च कनीयसि घृतं पचेत्।। वचा सर्जरसः कुष्ठ सर्पिंश्चोद्धूपनं हितम्। धारयेदपि जिह्वाश्च चाषचीरल्लिसर्पजाः।। वर्णकं चूर्णकं माल्यमञ्जनं पारदं तथा। मनःशिला चोपहरेद् गोष्ठमध्येबलिं तथा।। पायसं सपुरोडाशं बल्यर्थमुपसंहरेत्। मन्त्रपूताभिरद्भिश्श्च तत्रैव स्नपनं हितम्।। अलङ्कृता रूपवती सुभगा कामरूपिणी। गोष्ठमध्यालयरता पातु त्वां मुखमण्डिका।।

अतश्चोध्वं प्रवक्ष्यामि शीतपूतनयाऽर्दिते।।
नादेयी सुरसा बिम्बी कपित्थं जीवकस्तथा।
नदीभल्लातकं श्यामा बिल्वं शीतशिवं तथा।।
एतं (भिः) कषायं निष्क्वाथ्य परिषिञ्चेत् सुखाम्बुना।
एतेन परिषिक्तस्य तैलमभ्यञ्जनं शृणु।।
गोमूत्रं बस्तमूत्रं च मुस्तकं देवदारु च। कुष्ठं च सर्वगन्धाश्च तैलमभ्यञ्जनं पचेत्।।

अब मैं शीतपूतना से पीडित बालक की चिकित्सा कहूंगा—नादेयी (नागरमोथा), सुरसा (तुलसी), बिम्बी (कन्दूरी), कैथ, जीवक, नदी भल्लातक (नदीपिप्पली—गण्डोपली), त्रिवृत्, बिल्व तथा शीतशिव (सैन्धव या शैलेयपुष्प) इनका क्वाथ बनाकर इसके कवोष्ण (ईषदूष्ण) जल से परिषेचन करना चाहिए। इस क्वाथ से परिषेचन करने के बाद निम्न तैल का अभ्यञ्जन करना चाहिये। गोमूत्र, बकरे का मूत्र, नागरमोथा, देवदारु, कुष्ठ तथा छोटी इलायची आदि सर्वगन्ध की ओषधियों से अभ्यञ्जन के लिये तैल पाक करे।

**वक्तव्य—**सर्वगन्ध—सुश्रुत सू. अ. ४६ में कहा है—चातुर्जातककर्पूरं कक्कोलागुरुकुङ्कुमम्। लवङ्गसहितञ्चैव सर्वगन्धं विनिर्दिशेत्।।

खदिरं रोहिणीसारं पलाशं ककुभत्वचम्। एतं संभृत्य संभारं क्षीरे सर्पिर्विपाचयेत्।।
तत् सिद्धं लेहयेत् काले शर्कराक्षौद्रमात्रया। शीतपूतनया ग्रस्तो मुच्यते पथ्यभोजनः।।

खदिर, कट्फल का सार, पलाश (ढाक) तथा अर्जुन की छाल इनका क्वाथ बनाकर तीन भाग में एक भाग दूध डालकर घृतपाक करे। इस से सिद्ध हुए घृत में शर्करा तथा मधु मिलाकर उचित काल में सेवन करने से तथा पथ्य का सेवन करने से बालक शीतपूतना ग्रह से मुक्त हो जाता है।।

pliihahalīmakacikitsitādhyāyaḥ

प्लीहहलीमकचिकित्सिताध्यायः ? ]चिकित्सास्थानम्१५५

गृध्रोलूकतरक्षूणां पुरीषाणि समानयेत् । अग्निको बस्तलोमानि पिचुमन्दश्च धूपनम् ।।
शीतपूतनया ग्रस्ते तच्चेदं च चिकित्सितम् ।

गृध्र (गीध), उल्लू तथा तेंदूबाघ की पुरीष (मल), चित्रक, बकरे के बाल तथा पिचुमन्द (नीम) की धूप देनी चाहिये। इस प्रकार शीतपूतना ग्रह से आक्रान्त बालक की पूर्वोक्त तथा यह चिकित्सा है।

वक्तव्य—पहले श्लोकों में भी शीत पूतना ग्रह का प्रतिषेध दिया हुआ है। अब भी पुनः शीतपूतना ग्रह की ही चिकित्सा दी है। यहाँ के श्लोक भी यदि पूर्वोक्त श्लोकों के साथ ही दिये जाते तो अधिक विषयशुद्धि प्रतीत होती है॥

अत ऊर्ध्वं तु सर्वेषां शृणु सामान्यभेषजम् ।।
अग्निमन्थः कुरबको वरुणः पारिभद्रकः । निशाऽनलः पोटगलः पूतिका रोहिषस्तथा ।।
एतेन परिषिक्तस्य तैलमभ्यञ्जनं शृणु । प्रियङ्गु रोचना चैव शतपुष्पा कुटन्नटम् ।।
तालीसपत्रं नलदं तथा चन्दनसारिवे । मधूकाङ्कोठमञ्जिष्ठापृथ्वीकाभूतिकानि च ।।
एतैस्तैलं समं सिद्धं मुद्गाम्लोदकसंयुतम् । एतेन बालमभ्यक्तं मुञ्चत्याशु पितृग्रहः ।।
बिम्बीकाश्मर्यमधुकं कुलत्था बदरा यवाः । क्षुड्डाकपञ्चमूलस्य निष्क्वाथं चात्र दापयेत् ।।
खर्जूरं मुस्तकं चैव नारिकेलफलानि च । नालिकाङ्कुरमृद्वीका मधूकं मधुकं तथा ।।
एतानि शुष्कचूर्णानि............................
....................................................................
.................................................................... (इति ताडपत्रपुस्तके १०५ तमं पत्रं$^१$म् ।)

अब सब ग्रहों की सामान्य चिकित्सा सुनो–अग्निमन्थ (अरणी), कुरबक (रक्तझिण्टी–लालकटसरैया), वरुण, पारिभद्र (पर्वतनिम्ब), हरिद्रा, चित्रक, पोटगल (नल), पूतिका (चिरबिल्व) तथा रोहिष (कत्तृण–ध्यामक)–इनके क्वाथ से परिषेक करने के बाद निम्न तेल से अभ्यङ्ग (मालिश) करनी चाहिये–प्रियङ्गु, रोचना (कम्पिल्ल अथवा कंकोष्ठ) सौंफ, कुटन्नट (तगर), तालीशपत्र, नलद (जटामांसी) रक्तचन्दन, सारिवा, महुआ, अङ्कोठ, मंजिष्ठा, पृथ्वीका (बड़ी इलायची) तथा भूतिक (भूनिम्ब–इनसे तैल सिद्ध करके इसमें मूंग तथा कांजी डालकर अभ्यङ्ग करने से पितृग्रह बालक को शीघ्र ही छोड़ देते हैं। बिम्बी, गम्भारी, मुलहठी, कुलत्थ, बेर, जौ तथा लघु पञ्चमूल (शालिपर्णी आदि) का क्वाथ देना चाहिये। तथा खजूर, नागरमोथा, नारियल का फल, कमलनालं के अङ्कुर, मुनक्का, महुआ तथा मुलहठी का शुष्क चूर्ण देने से भी ग्रहों की बाधा दूर हो जाती है.............

(इति ताडपत्रपुस्तके १०५ तमं पत्रम्)


प्लीहहलीमकचिकित्सिताध्यायः ।

....................................................................
....................................................................
................................................. दोऽग्निबलसंक्षयः ।


१. अस्याग्रे अष्टपत्रात्मको ग्रन्थः, खण्डितस्ताडपत्रपुस्तके।

१५६काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्प्लीहहलीमकचिकित्सिताध्यायः ? ]

मूर्च्छा तृष्णा भ्रमस्तन्द्री विषादारुचिगौरवम् ।।

हलीमक के लक्षण—अग्नि एवं बल अथवा जाठराग्नि का क्षीण होना, मूर्च्छा, तृष्णा, भ्रम, तन्द्रा, विषाद, अरुचि तथा शरीर का भारीपन—ये हलीमक के लक्षण होते हैं।।

तस्य प्रतिक्रियां कुर्याद्वातपित्तहरीं बुधः । गुडूचीस्वरसे सिद्धं सक्षीरं माहिषं घृतम् ।। उपस्निग्धं ततस्तं तु संस्रंसयेद्बलकालवित् । रसेनामलकानां तु त्रिवृद्युक्तेन युक्तितः ।। मधुराण्यविदाहीनि विरिक्तं नित्यमाशयेम् । दुर्बलस्य प्रयोज्या तु नित्यं गुडहरीतकी ।।

बुद्धिमान् व्यक्ति को इनकी वात तथा पित्तनाशक चिकित्सा करनी चाहिये अर्थात् यदि रोग वातिक है तो वातनाशक तथा पैत्तिक है तो पित्तनाशक चिकित्सा करनी चाहिये। पैत्तिक हलीमक की चिकित्सा—गिलोय के स्वरस में भैंस के घृत तथा दूध को यथाविधि सिद्ध करके रोगी को देवे। इस घृत के सेवन से स्नेहन हो जाने पर बल तथा काल को जानने वाला वैद्य रोगी को आंवले के रस में त्रिवृत् चूर्ण मिलाकर युक्तिपूर्वक विरेचन कराये। तथा विरेचन हो जाने के बाद उसे मधुर एवं अविदाही पदार्थों का ही सदा सेवन कराना चाहिये। यदि रोगी दुर्बल हो तो उसे सदा गुडहरीतकी का प्रयोग कराये।।

रक्तपित्तौषधं यच्च तच्चाप्यत्र प्रशस्यते । धात्रीफलानां पक्वानां स्वरसस्याढकं भवेत् ।। पिप्पल्‍यो मधुकं द्राक्षा चन्दनोशीरबालकम् । घृतप्रस्थं पचेदेतैः पक्वे दद्याच्च शर्कराम् ।। तल्लिहेन्मधुना प्रातः पथ्याशी नीरुजो भवेत् । एतत् पित्तोत्तरे कार्यं, शृणु वातोत्तरेऽपि तु ।।

तथा जो रक्तपित्त की चिकित्सा (अवस्था के अनुसार लङ्घन एवं तर्पण बृंहण तथा पेया आदि का प्रयोग) है, वह भी इसमें उपयोगी है। पके हुए आंवलों के १ आढक (४ प्रस्थ) रस में १ प्रस्थ घृत तथा पिप्पली, मुलहठी, द्राक्षा, चन्दन, खस तथा नेत्रबाला आदि ओषधियों का कल्क डालकर घृत पाक करे। घृत तैयार होने पर उसमें शर्करा तथा मधु मिलाकर रोगी प्रातः काल चाटे तथा पथ्य का सेवन करे। इससे रोगी नीरोग हो जाता है। यह पित्त की अधिकता में चिकित्सा कही गई है।।

कल्याणकं बलातैलं कौमा१रं वा प्रयोजयेत् । कामलापाण्डुशोथानां तुल्यं कुर्याच्च भेषजम् ।। पथ्याशिना च सततं सेव्याऽगस्त्यहरीतकी ।

वातिक हलीमक की चिकित्सा—इसमें कल्याणकारक बलातैल, तथा कुमारकल्याण घृत का प्रयोग करना चाहिये, इसकी कामला, पाण्डु एवं शोथ रोग के समान चिकित्सा करनी चाहिये तथा पथ्य का सेवन करते हुए अगस्त्यहरीतकी का प्रयोग करना चाहिये।

वक्तव्य—(i) चरक चि. अ. १८ में अगस्त्यहरीतकी का निम्न योग दिया है—दशमूलीं स्वयंगुप्तां शङ्खपुष्पीं शटीं बलाम्। हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान्॥ भार्गी पुष्करमूलं च द्विपलांशं यवाढकम्। हरीतकीशतं भद्रं जले पञ्चाढके पचेत्॥ यवे स्विन्नेकषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम्। पचेद्गुडतुलां दत्त्वा कुडवं च पृथक् घृतात्॥ तैलात्सपिप्पलीचूर्णात् सिद्धशीते च माक्षिकात्। लिह्याद् द्वे चाभये नित्यमतः खादेद्रसायनात्॥ तद्वलीपलितं हन्ति वर्णायुर्बलवर्धनम्। पञ्चकासान्


१. कुमारकल्याणघृतमित्यर्थः ।

प्लीहहलीमकचिकित्सिताध्यायः ? ] | चिकित्सास्थानम् | १५७

क्षयं श्वासं हिक्कां च विषमज्वरम् ।। हन्यात्तथाऽशौंग्रहणी हृद्रोगारुचिपीनसान् अगस्त्यविहितं श्रेष्ठं रसायनमिदं शुभम् ।। (ii) चरक चि. अ. १६ में भी हलीमक रोग की चिकित्सा निम्न प्रकार दी है—गुडूचीस्वरसक्षीरसाधितं माहिषं घृतम्। स पिबेत् त्रिवृतां स्निग्धो रसेनामलकस्य तु ।। विरिक्तो मधुर प्रायं भजेत्पित्तानिलापहम् ।। द्राक्षालेहं च पूर्वोक्तं सर्पीषि मधुराणि च । यापन्नक्षीरबस्तींश्च शीलयेत्सानुवासनान् ।। मृद्वीकारिष्टयोगांश्च पिबेद्युक्त्याऽग्निवृद्धये । कासिकं चाभयालेहं पिप्पलीं मधुकं बलाम् । पयसा च प्रयुञ्जीत यथादोषं यथाबलम् ।।

इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।।

(इति) प्लीहाहलीमकचिकित्सतम् ।

ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था।

**वक्तव्य—**इस अध्याय में नाम के अनुसार प्लीहारोग (प्लीहोदर-प्लीहावृद्धि) तथा हलीमक रोग की चिकित्सा होनी चाहिये । परन्तु इस अध्याय के प्रारम्भिक भाग के खण्डित होने से उपलब्ध अध्याय में प्लीहारोग का बिलकुल वर्णन नहीं है । इसमें केवल हलीमक रोग की चिकित्सा ही है । हलीमकरोग-पाण्डु, कामला तथा कुम्भकामला का ही प्रवृद्ध रूप है । चरक चि. अ. १६ में हलीमकरोग का निम्न स्वरूप दिया है—यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याद्धरितश्यावपीतकः । बलोत्साहक्षयस्तन्द्रा मन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः ।। स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च श्वासस्तृष्णाऽरुचिर्भ्रमः । हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः ।। सुश्रुत उ. अ. ४४ में भी कहा है—तं वातपित्ताद्धरिपीतनीलं हलीमकं नाम वदन्ति तज्ज्ञाः ।। अर्थात् हलीमक रोग वात तथा पित्त से होता है । इसीलिये प्रकृत ग्रन्थ में वातिक तथा पैत्तिक हलीमक रोग की पृथक् चिकित्सा दी है। अब हम प्लीहारोग का वर्णन करते हैं प्लीहारोग से अभिप्राय प्लीहा (Spleen) की वृद्धि (Entargement) है । चरक चि. अ. १३ में इस वृद्धि के निम्न कारण दिये हैं—अशितस्यातिसंक्षोभाद्यानपापातिचेष्टितैः । अतिव्यवायभाराध्ववमनव्याधिकर्शनैः ।। वामपार्श्वश्रितः प्लीहा च्युतः स्थानात्प्रवर्धते । शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्धयेत् ।। अर्थात् भोजन के पश्चात् सवारी आदि अत्यधिक शारीरिक चेष्टाओं के कारण प्लीहा की वृद्धि हो जाती है । प्लीहावृद्धि का स्वरूप—तस्य प्लीहा कठिनोऽष्ठीलेवादौ वर्धमानः कच्छपसंस्थान उपलभ्यते, स चोपेक्षितःक्रमेण कुक्षिं जठरम रन्यधिष्ठानं च परिक्षिपन्नुदरमभिनिर्वर्तयति । अर्थात् प्लीहा कठिन होकर आकार में बढ़ जाती है तथा कुक्षि आदि को घेर लेती है। प्लीहावृद्धि के लक्षण—तस्य रूपाणि—दौर्बल्यारोचकाविपाकवर्चोमूत्रग्रहतमःप्रवेशपिपासाऽङ्गमर्द्दच्छर्द्दिमूर्च्छाऽङ्गसादकासश्वास मृदुज्वरानाहाग्निनाशकार्श्यास्य-वैरस्यपर्वभेदाः कोष्ठे वातशूलं चापि चोदरमरुणवर्णं विवर्णं वा नीलहरितहारिद्रराजिमद्भवति । सुश्रुत नि. अ. ७ में इस रोग की सम्प्राप्ति निम्न प्रकार से दी है—विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च । प्लीहाभिवृद्धिं सततं करोति प्लीहोदरं तत्रवदन्ति तज्ज्ञाः ।। वामे च पार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र । मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः ।। प्लीहा वृद्धि की चिकित्सा च. चि. अ. १३ में कहा है—चिकित्सां संप्रकुर्वीत यथादोषं यथाबलम् । स्नेहं स्वेदं विरेकं च निरूहमनुवासनम् ।। समीक्ष्य कारयेद्राह्वौ वामे वा व्यधयेत् शिराम् ।। अर्थात् प्लीहावृद्धि में स्नेहन, स्वेदन, विरेचन, अनुवासन कराना चाहिये तथा वाम बाहु में शिरावेध कराना चाहिये ।। सुश्रुत चि. अ. १४ में भी कहा है—“प्लीहोदरिणः स्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ कूर्पराम्यन्तरतः शिरां विध्येद्दिमर्दयेत् पाणिना प्लीहानं रुधिरस्यन्दनार्थम्” इसी प्रकार इसमें षट्पल अथवा क्षीरषट्पल घृत, रोहितक घृत, गुडहरीतकी, पिप्पलीवर्धनमान, आदि का भी प्रयोग किया जाता है । तथा वात और कफ की प्रधानता में चरक में अग्निकर्म का विधान भी दिया है कहा भी है—“अग्निकर्म च कुर्वीत भिषग्वातकफोल्वणे” ।

(इति) प्लीहाहलीमकचिकित्सिताध्यायः ।

१५८ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् उदावर्त्तचिकित्सिताध्यायः ? ]

उदावर्त्तचिकित्सिताध्यायः ।

अथात उदावर्त्तचिकित्सितमध्यायं व्याख्यास्यामः ।। १ ।।
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।। २ ।।

अब हम उदावर्त चिकित्सा का व्याख्यान करेंगे। ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था ।। १-२ ।।

कषायकटुतिक्तरूक्षशीतपूतिशुष्कशाकवल्लूरपिण्याकसुनिषण्णकदुग्धिकाकोद्रवश्यामाकनीवारयवककट्ट (?) वेत्राग्रकर्कन्धूकपित्थबिल्वकरीरगाङ्गेरुकीलिकुचपारावतभव्यकाञ्जिकशुक्तारनालतुषोदकमुद्गकलायात-सीप्रभृतिनिषेवणाद्रूक्षात्मनो वातभूयिष्ठप्रकृतेर्वेगविधारणादनिलः प्रकुपितो देहमूर्ध्वमुदामृत्य वायुनोदानेन प्रत्याहतो गुदमासाद्याशयं कृत्वाऽधोवहानि स्रोतांसि दूषयित्वा विण्मूत्रकफपित्तानिलशुक्रमार्गानुपपरुणद्धि, तत् सानाहमुपजनयति प्राणहरं, तल्लक्षणं वा। क्षीरमुपसेवमानस्य शिशोरचिरं वा कटीधारणद्वस्ति-गुदसंरोधनादतिरोदनात् प्रजागरादस्नेहात्क्षीरानुपसेवनाद्वेगविधारिण्या उपवासप्रमिताशनविषमाशनप्रजागर-चित्तेर्ष्याव्यायामनित्यायाः क्षीरमामोद्यते वायुना; तत् पीयमानमुदावर्तय संपद्यते । तत्र षडुदावर्ताः । वातविण्मूत्रशुक्रच्छर्दिक्षवथूनां संधारणादप्रवृत्तेश्च षण्णां षडुच्यन्ते । तदुदावर्तसामान्यात्तु तमेकमेवाहुरेके । तेषां नवेगान्धारणीयेऽध्याये लक्षणान्यौषधानि चोक्तानि । तानीहापि तु दारुणत्वादस्य व्याधेर्यत्किञ्चिदुपदेक्ष्यामः । शूलमूर्च्छादाहानाहाध्मानानि, प्रवृत्तिद्वेषो, वैवर्ण्यं, संज्ञानाशस्खलनपतनविलपनतृष्णाहिक्काश्वास-प्रस्वेदाऽङ्गारपरिकर्तिकाभिरभीक्ष्णं बाध्यते, बस्तिगुदहृदयपार्श्ववङ्क्षणोदरशूलमूरुसादो व्यथा चेत्युदा-वर्तलक्षणानि । पञ्चादौ पूर्वरूपाणि भवन्ति ।। ३ ।।

आनाह का हेतु-कषाय, कटु, तिक्त, रूक्ष, शीत, पूति (दुर्गन्धयुक्त) द्रव्य, सूखे शाक, वल्लूर (सूखा मांस), पिण्याक (खल), सुनिषण्णक (चौपतिया Marsilea-Inradrifolia), दुग्धिका (दुद्धी), कोद्रव (कोदों), श्यामाक, नीवार, जौ, कक्कट्ट (?), वेत्राग्र (बेंत का अग्रभाग) कर्कन्धू, कैथ, बिल्व, करीर (टैंट), गांगेरुकी (गंगोठ) कटहल, पारावत (कबूतर अथवा एक प्रकार का फल-फालसा), भव्य (एक प्रकार का फल), कांजी, सिरका, आरनाल (कांजी का भेद), तुषोदक, मृग, कलाय (मटर) तथा अलसी आदि के सेवन से रूक्ष तथा वातप्रकृति वाले पुरुष के मलमूत्रादि के वेगों को धारण करने से प्रकुपित हुआ वायु शरीर के ऊपर की ओर रुका हुआ उदानवायु द्वारा आहत होकर गुदा में पहुंच कर वहां अपना स्थान बनाकर अधोवाही स्रोतों को दूषित करके मल, मूत्र, कफ, पित्त, वायु तथा शुक्र के मार्गों को बन्द कर देता है जिससे प्राणनाशक आनाह अथवा उसके लक्षण उत्पन्न हो जाते हैं। सुश्रुत में आनाह का निम्न स्वरूप दिया है—'आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन । प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ।। तस्मिन् भवत्याम समुद्भवे तु' अर्थात् आनाह आमदोष से उत्पन्न होता है। दूध पीने वाले बालक को बहुत देर तक कटि पर धारण करने से अर्थात् गोद में उठाये रखने से, बस्ति तथा गुदा के वेग अर्थात् मल तथा मूत्र को रोकने से, अधिक रोने से, जागरण से, स्नेह की कमी से, तथा दूध के सेवन न करने के कारण मलमूत्र आदि के वेगों को धारण करने वाली तथा नित्य उपवास, प्रमिताशन (मपा हुआ आहार करना) विषनाशन (विषम भोजन), जागरण, चित्त में ईर्ष्या तथा व्यायाम करने वाली स्त्री का दूध वायु के द्वारा विकृत हो जाता है। उस दूध के पीने से शिशु को उदावर्त हो जाता है। चरक चि. अ. २६ में उदावर्त का हेतु तथा संप्राप्ति निम्न प्रकार से दी है—कषायतिक्तोष्णरूक्षभोज्यैः संधारणोदीरणमैथुनैश्च । पक्वाशये कुप्यति चेदपानः स्रोतांस्यधोगानि बली स रुद्ध्वा ।। करोति विण्मूत्रमूत्रसङ्गं क्रमादुदावर्तमतः सुघोरम् ।। अर्थात् कषाय तिक्त आदि भोजनों तथा वेगसंधारण आदि से पक्वाशय में कुपित हुआ अपान वायु अधोगामी स्रोतों में


CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

उदावर्त्तचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १५९

रुकावट पैदाकर देता है जिससे पुरीष, मूत्र एवं वायु आदि की प्रवृत्ति बन्द हो जाती है। इसे ही उदावर्त कहते हैं। इसी प्रकार सुश्रुत उ. अ. ५५ में भी कहा है। उदावर्त ६ प्रकार के होते हैं। वात, पुरीष, मूत्र, शुक्र, छर्दि (वमन) और क्षवथु (छींक)। इन ६ के रोकने तथा अप्रवृत्ति से ६ प्रकार के उदावर्त होते हैं। इन सबमें उदावर्त के सामान्य होने से कुछ लोग एक ही प्रकार का उदावर्त मानते हैं। चरक सू. अ. १९ में भी ६ प्रकार का ही उदावर्त दिया है—षडुदावर्ता इति—‘वातमूत्रपुरीष शुक्रच्छर्दिक्षवथुजा’। सुश्रुत उ. अ. ५५ में वात मल मूत्र, जृम्भा आदि के रोकने से १३ प्रकार का उदावर्त दिया है। ‘न वेगान्धारणीय’ अध्याय में उपर्युक्त ६ प्रकार के उदावर्तों के लक्षण तथा चिकित्सा दी गई है। इस व्याधि के दारुण (भयंकर) होने से उनमें से कुछ लक्षण यहां भी कहे जाते हैं—शूल (पेट में दर्द), मूर्छा, दाह, आनाह तथा आध्मान (अफारा-Flatulance), प्रवृत्तिद्वेष (किसी चीज में प्रवृत्ति-रुचि न होना), विवर्णता (वर्ण का विकृत होना), संज्ञानाश, स्खलन (फिसलना), पतन (गिरना), विलपन (विलाप करना), तृष्णा, हिक्का, श्वास स्वेद (अधिक पसीना आना), अङ्गारों की तरह जलना, तथा परिकर्तिका (गुदा में कर्तनवत् पीडा अथवा Colic) द्वारा रोगी निरन्तर कष्ट पाता है। बस्ति, गुदा, हृदय, पार्श्व, वंक्षण (कटि) तथा उदर में शूल होती है। उरुसाद (घुटनों में वेदना) तथा व्यथा (पीडा) इत्यादि उदावर्त के लक्षण होते हैं। इनमें से प्रारंभ के पांच अर्थात् शूल, मूर्छा, दाह, आनाह एवं आध्मान—उदावर्त के पूर्वरूप होते हैं। चरक चि. अ. २६ में उदावर्त के निम्न लक्षण दिये हैं—रुग्बस्तिहत्कुक्ष्युरेष्वभीक्ष्णं सपृष्ठपार्श्वेष्वतिदारुणा स्यात्। आध्मानहृल्लासविकर्तिकाश्च तोदोऽविपाकश्च सबस्तिशोथः ॥ वर्चोऽप्रवृत्तिर्जठरे च गण्डान्यूर्ध्वश्च वायुर्विहतो गुदे स्यात्। कृच्छ्रेण शुक्रस्य चिरात्प्रवृत्तिः स्याद्वा तनुः स्यात्खररूक्षशीता ॥

वक्तव्य—आनाह के लिये माधवनिदान में कहा है—आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन। प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ॥ आध्मान—के लिये सुश्रुत में कहा है—साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम्। आध्मानमिति जानीयाद् घोरं वातनिरोधजम् ॥३॥

पञ्चजनमादावुष्णालवणतैलाभ्यक्तं यथायोगं स्विन्नशरीरं फलवर्तिभिरुपक्रमेत्। विस्त्रंसितं च संतमुष्णस्निग्धमधुरलवणप्रायमशनं यवगोधूमषष्टिकशाकघृतप्रायमानूपौदकमांसप्रायं वाऽऽहारमनुपद्रवाय बलिने उपकल्पयेत्। कोशातकीकक्ष्वलाबुबीजपिप्पलीसैन्धवहिङ्गुवचाहरितालेमनःशिलामाषचूर्णैर्गोमूत्रपिष्टैः फलवर्त्य उपवाता (क्लृप्ता) घृताक्ते कटुतैलाक्ते वा गुदे शलाकया प्रणयेत्। पूर्ववदेव चोपचारः। प्रक्षणाच्छादनपरिशेकाशनानि तानि चास्य स्निग्धोष्णानि विदध्यात्। सक्तुवाट्यकुलमाषापूपवास्तुकयवशाक-सुधापत्रत्रिवृच्छाकपञ्चाङ्गुलश्रीवारिकाश्रीफलासुवर्चलाकाकमाचीकलायपालङ्क्यादिभिश्च शाकैर्घृतसिद्धैर्भोज-येद्यवाग्नम्। त्रिवृत्पीलुयवोत्कारान् वा गोमूत्रेण पाययेत्। त्रिवृद्धरीतकीश्यामासुधाः क्षीरेण युक्ता मूत्रेर्वाऽऽनाहभेदनम्। त्रिफलादन्तीश्मामात्रिवृत्कम्पिल्लकपीलुस्वर्णक्षीरीवचासप्तलानीलिकायहणीचूर्णानि सुधाक्षीरेण गुटिका आमलकमात्रीः कृत्वा तत एकां भक्षयित्वोष्णोदकमूत्रानुपानादानाहैर्मुच्यते। एतान्येव त्रिफलादीनि क्षीरमूत्रवर्जितानि पञ्चकटुकपञ्चलवणहिङ्कुकुष्ठक्षारद्वयशतपुष्पापाठाश्रीफलयुतानि चूर्णानि कृत्वा बिडालपदकं क्षीरमद्योष्णवारिगोमूत्रान्यतमपीतमानाहशूलगुल्मभगन्दराशांसि निर्णाशनं चूर्ण, नाराचकमित्युच्यते तत् ॥४॥

सबसे पूर्व उष्ण तथा लवणयुक्त तैल से अभ्यक्त (मालिश किये हुए) उस पञ्चजन (मनुष्य-रोगी) को आवश्यकतानुसार स्वेदन करके फलवर्तियों (गुदवर्तियों—Suppositories) द्वारा चिकित्सा करे। विरेचन हो जाने के बाद यदि कोई उपद्रव न हो तथा रोगी बलवान हो तो उसे उष्ण, स्निग्ध, मधुर एवं लवण रस प्रधान, जौ, गेहूं, षष्टिक, शाक तथा घृतयुक्त एवं आनूप तथा औदक पशुओं के मांस वाला आहार देना चाहिए। तथा कोशातकी, कड़वी तुम्बी के बीज,

३३ का.सं.

१६०काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्उदावर्तचिकित्सिताध्यायः ? ]

पिप्पली, सेन्धानमक, हींग, हरताल, मनःशिला तथा उड़द के चूर्ण को गोमूत्र में घोटकर बनाई हुई फलवर्तियां घी अथवा कडुवा तैल लगाकर गुदा में शलाका के द्वारा अन्दर प्रविष्ट कर दे। इनका उपचार पहले के समान ही करना चाहिये। इसके लिये प्रक्षण (मालिश), आच्छादन (वस्त्र), परिषेक तथा भोजन आदि सब स्निग्ध तथा उष्ण होने चाहिये। सत्तु, वाट्य (यवमण्ड-अथवा जौ का दलिया), कुल्माष (अर्धस्विन्न मुद्ग आदि घुघुनी-Powdered varley, halg boiled in warm water and then made into cakes is called kulmasha), अपूप (मालपूआ), बथुआ, यव, शाक, सेहुण्ड के पत्ते, त्रिवृत् शाक, पञ्चाङ्गुल (एरण्ड), श्रीवारिका (शितावर शाक), श्रीफला (बिल्व), सुवर्चला (हुलहुल), काकमाची (मकोय), कलाय (मटर), पालङ्क्य (पालक) इत्यादि घी में बनाये हुए शाकों के साथ यवान्न (जौ का अन्न) रोगी को खिलाये। त्रिवृत्, पीलु, एवं यवोत्कार गोमूत्र से पिलाये। त्रिवृत्, हरीतकी, श्यामा, सुधा (थूहर) को दूध अथवा गोमूत्र के साथ देने से आनाह नष्ट होता है। त्रिफला, दन्ती (जमालगोटा), श्यामा (काली निशोत), त्रिवृत्, कमीला, कपीलु, स्वर्णक्षीरी (सत्यानाशी), वचा, सातला, नीलिका (नीली), ग्रहघ्नी (श्वेत सर्षप) के चूर्णों को सेहुण्ड (थूहर) के दूध में घोटकर आंवले के प्रमाण की गुटिका बनाकर उष्ण जल अथवा गोमूत्र के अनुपान से एक गोली का प्रयोग करने से आनाह शान्त हो जाता है। क्षीर (दूध) तथा गोमूत्र से रहित इन्हीं उपर्युक्त त्रिफला आदि को पञ्चकटु (पञ्चकोल-पिप्पली, पिप्पलीमूल, चव्य, चित्रक, सोंठ), पञ्चलवण (सेन्धानमक, कालानमक, विड् लवण या नौसादर, सामुद्र तथा सांभरनमक), हींग, कुष्ठ, क्षारद्वय (सज्जीक्षार तथा यवक्षार), सौंफ, पाठा तथा श्रीफल (बिल्व) के सहित चूर्ण करके इसको विडाल (१ कर्ष) मात्रा में दूध, मद्य, उष्णजल, अथवा गोमूत्र में से किसी के अनुपान से पीने से आनाह, शूल, गुल्म, भगन्दर तथा अर्श का नाश करता है—इसे 'नाराचक' चूर्ण कहते हैं ॥४॥

तत्र श्लोकाः—

यदि व्यतिक्रमेदेतानुदावर्त उपक्रमान्। युक्तोष्णलवणं तस्य निरूहमुपकल्पयेत् ॥५॥
आस्थापनं च .....................................................
..................................................................................
..................................................................................
(इति ताडपत्रपुस्तके ११४ तमं पत्रं¹म्)

यदि उदावर्त रोग इन उपर्युक्त उपक्रमों—(चिकित्साओं से ठीक न हो तो उसे उष्ण तथा उचित परिमाण में लवण से युक्त निरूह तथा आस्थापन बस्ति देनी चाहिये ..........।

**वक्तव्य—**चरक चि. अ. २६ में उदावर्त का निम्न चिकित्साक्रम दिया है—तं तैलशीतज्वरनाशनाक्तं स्वेदैर्यथोक्तैः प्रविलीनदोषम्। उपाचरेद्वर्तिनिरूहबस्तिस्नेहैर्विरेकैरनुलोमनान्नैः ।। इससे आगे चरक में कई फलवर्तियों तथा प्रधमन चूर्णों का उपयोग देने के बाद लिखा है—तेषां विघाते तु भिषग्विद्ध्यात्स्वभ्यक्तसुस्विन्नतनोर्निरूहम्। ऊर्ध्वानुलोमौषध-मूत्रतैलक्षीराम्लवातघ्नयुतं सुतीक्ष्णम् ॥ अर्थात् यदि इन वर्तियों तथा प्रधमन चूर्णों से लाभ न हो तो देह पर अभ्यङ्ग एवं स्वेदन करके वमन, विरेचन, औषध, गोमूत्र, तैल, दूध तथा कांजी आदि से युक्त अच्छी तीक्ष्ण निरूहबस्ति दे। इसके बाद दोषभेद से निरूह बस्ति में भिन्न २ द्रव्यों की योजना दी है—वातेऽधिकेऽम्लं लवणं सतैलं क्षीरेण पित्तेतु कफे समूत्रम्। स मूत्रवर्चोऽनिलसङ्गमाशु गुदं सिराश्च प्रगुणीकरोति ।। अर्थात् वात की अधिकता में अम्ल, लवण तथा तैल-युक्त, पित्त की अधिकता में दूध तथा कफ की अधिकता में गोमूत्र युक्त बस्ति दी जाती है ॥५॥

(इति ताडपत्रपुस्तके ११४ तमं पत्रम्)


१. अस्याग्रे पत्रद्वयात्मको ग्रन्थस्त्रुटितस्ताडपत्रपुस्तके।

राजयक्ष्मचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १६१

राजयक्ष्मचिकित्सिताध्यायः

....................................................................................

.............. (रोगा) नीकविनाशनम् ।। पिप्पल्यो विंशतिः श्रेष्ठा उदकार्धाढके शृताः ।।
चतुर्भागावशेषं तं छागक्षीरेण तावता । शृतं नित्यं पिबेच्छोषी तेनैवाश्नीत नित्यदा$^१$ ।।
विना वाऽन्नोदकं शक्त्या तत्प्रधानो विमुच्यते ।

**वक्तव्य—**इस अध्याय में राजयक्ष्मा रोग की चिकित्सा का वर्णन है। राजयक्ष्मा ‘क्षय’ रोग को कहते हैं। क्योंकि यह रोग सब से पूर्व नक्षत्रराज चन्द्रमा को हुआ था इसलिये इसका नाम राजयक्ष्मा है। चरक चि. अ. ८ में कहा है—यस्मात्स राज्ञः प्रागासीद्राजयक्ष्मा ततो मतः । सुश्रुत उ. अ. ४१ में भी इसी प्रकार कहा है। इस रोग को शोष भी कहते हैं क्योंकि इस रोग में शरीर के रस का शोषण हो जाता है। कहा भी है—संशोषणाइरसादीनां शोष इत्यभिधीयते । क्रिया क्षयकरत्वाच्च क्षय इत्युच्यते पुनः ।। यह अध्याय प्रारंभ में खण्डित है। इस खण्डित अंश में राजयक्ष्मा के हेतु, सम्प्राप्ति, पूर्वरूप तथा लक्षण इत्यादि होंगे। राजयक्ष्मा रोग के मुख्य चार कारण माने जाते हैं—(१) अपने बल या शक्ति से अधिक कार्य करना, (२) वेगों को रोकना, (३) धातुक्षय, (४) विषम भोजन।

अब हम अध्यायोक्त विषय पर आते हैं—बीस उत्तम पिप्पलियों को आधे आढक-(२ प्रस्थ) जल में पकाया जाय । जब चतुर्थांश जल शेष रहे तब उतार कर फिर उसमें उतना ही बकरी का दूध डालकर पकाया जाय । सिद्ध होने पर उस दूध को शोष रोग के रोगी को नित्य पीना चाहिये तथा अपनी शक्ति के अनुसार अन्न और जल का त्याग करके केवल उसी दुग्ध का आहार करना चाहिये । इससे वह रोग दूर हो जाता है ।।

द्वादशाब्दानतीतो वा स्निग्धस्विन्नो विशोधितः ।।
पिबेत् क्षीरेण पिप्पल्यः (लीः) पञ्च पञ्च च वर्धयेत् । शतं तथैव ह्रसयेद्भोज्नोदकवर्जितः ।।
पिप्पलीवर्धनमानं तु सर्वरोगविनाशनम् ।

यदि रोग १२ वर्ष का पुराना हो गया हो तो रोगी स्नेहन, स्वेदन तथा शोधन (पञ्चकर्म द्वारा) करके दूध के साथ पिप्पलियों का सेवन करें । प्रतिदिन पांच पांच पिप्पलियां बढ़ाकर १०० तक ले जाये तथा फिर उसी प्रकार क्रमशः घटाये । भोजन (अन्न) तथा जल का त्याग कर देना चाहिये । यह ‘पिप्पली वर्धमान’ योग सब रोगों को नष्ट करने वाला है ।

**वक्तव्य—**यक्ष्मा रोग के रोगी को वमन तथा विरेचन यथासंभव नहीं कराने चाहिये और यदि कराने ही पड़े तो बहुत संभल करके कराने चाहिये । चरक में कहा है—‘यन्न कर्षणम्’ अर्थात् वमन विरेचन ऐसे होने चाहिये जो शरीर का कर्षण न करें ।

पिप्पलीनां शतं वाऽपि शृतं तोयाढके सदा ।।
पादशिष्टं समक्षीरं श्रपयेत् पुनरेव तत् । कफाधिके तु सक्षौद्रं, सघृतं पवनाधिके ।।
पित्तोत्तरे शर्करया सेवमानः सुखी भवेत् ।

अथवा १०० पिप्पलियों को १ आढक जल में पकाकर चतुर्थांश शेष रहने पर उतना ही दूध मिलाकर पुनः पकाया जाय । कफ की अधिकता में इसमें मधु, वायु की अधिकता में घृत तथा पित्त की अधिकता में शर्करा (खाण्ड) मिलाकर सेवन करने से रोगी स्वस्थ हो जाता है ।।


१. सर्वदा इत्यभिसन्धिः ।

१६२ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् | राजयक्ष्मचिकित्सिताध्यायः ? ]

पिप्पलीवर्धमानं तु वातश्लेष्मोत्तरे हितम् ।।
सर्वत्र पिप्पलीक्षीरं हितं कालादिदर्शनात् ।

वायु तथा कफ की अधिकता में ‘पिप्पली वर्धमान योग’ हितकर है तथा काल आदि के अनुसार ‘पिप्पलीक्षीर’ (पिप्पलियों के द्वारा शृत-पकाया हुआ दूध) सब जगह हितकर है ।।

शरन्मुखे नागबलामूलान्युद्धृत्य शोषयेत् ।।
सन्निधाय नवे भाण्डे ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । स्त्रीशूद्रवर्जी विजने चूर्णं क्षीरेण पाययेत् ।।
प्रथमे दिवसे कर्षं ततश्चोर्ध्वं विवर्धयेत् । ततः पलं पलं नित्यं पाययेत् पयसा शुचिः ।।
जीर्णे तस्मिन् पिबेत् क्षीरं भक्तोदकविवर्जितः ।
मासात् सोपद्रवं शोषं हन्ति नागबला नृणाम् ।।
प्रजामायुर्बलं मेधां प्रयताय ददात्यपि । षण्मासेन श्रुतधरः सर्वरोगविवर्जितः ।।
अशीतिकोऽपि च युवा भवेत् संवत्सराश्नरः ।

शरद् ऋतु के प्रारंभ में नागबला की जड़ों को उखाड़कर सुखाले । उनका चूर्ण बनाकर एक नवीन बर्तन में रखले । तब रोगी को जितेन्द्रिय होकर, ब्रह्मचर्य पूर्वक वन में रहकर इस चूर्ण का दूध के साथ सेवन करना चाहिये । तथा उन दिनों स्त्री एवं शूद्र का सहवास नहीं करना चाहिये । पहले दिन चूर्ण की १ कर्ष मात्रा होनी चाहिये । तथा उसे बढ़ाकर प्रतिदिन शुद्ध तथा पवित्र होकर दूध के साथ नित्य १ पल मात्रा सेवन करनी चाहिये । इसके जीर्ण हो जाने (पच जाने) पर दूध का सेवन करना चाहिये तथा अन्न एवं जल का त्याग कर देना चाहिये । नागबला का एक मास तक सेवन करने से मनुष्यों का उपद्रव युक्त शोष रोग नष्ट हो जाता है तथा सन्तान, आयु, बल और मेधा की वृद्धि होती है । ६ मास के अन्दर रोगी सब रोगों से छुटकारा पाकर श्रुतधर (सुनी हुई चीज को धारण करने वाला) हो जाता है तथा उसकी स्मरण एवं धारणाशक्ति बढ़ जाती है । तथा एक वर्ष तक इसका सेवन करने से ८० वर्ष का वृद्ध भी युवा (जवान) हो जाता है ।।

मण्डूकपर्ण्याः शुण्ठ्याश्च ब्राह्मायाश्च मधुकस्य च ।।
तद्गुणः सर्वरोगघ्नो विधिर्नागबलासमः ।

इसी प्रकार मण्डूकपर्णी सोंठ, ब्राह्मी तथा मुलहठी का भी प्रयोग करना चाहिये । ये भी सब रोगों को नष्ट करने वाले हैं । इनकी प्रयोग विधि नागबला के समान ही है ।।

उद्वर्तितस्त्वजालेण्डैरजामूत्राभिषेचितः ।।
अजाक्षीरं पिबेन्नान्यदजाभिश्च वसेत् सह । अधस्तादवटेऽजानां वसञ्छोषी विमुच्यते ।।
आजं रसायनं ह्येतत् क्षयघ्नं बलवर्धनम् ।

क्षय रोग के रोगी को बकरियों की मेंगनियों (पुरीष) के रस से उद्वर्तन कराना चाहिये, बकरी के मूत्र से परिषेचन करना चाहिये । बकरी के दूध के अतिरिक्त दूसरे दूध का सेवन नहीं करना चाहिये । बकरियों के साथ ही रहना चाहिये तथा जहां बकरियां बांधी जाती हैं उस छप्पर आदि के नीचे ही उसे सोना चाहिये । इससे क्षय रोग से छुटकारा हो जाता है । यह उपर्युक्त बकरियों का रसायन क्षय को नष्ट करता है तथा बल को बढ़ाता है । सुश्रुत सू. अ. ४१ में कहा है— अजाशकृन्मूत्रपयोघृतासृङ्मांसालयानि प्रतिसेवमानः। स्नानादिनानाविधिना जहाति मासादशेषं नियमेन शोषम्। राजयक्ष्मा में बकरियों के महत्त्व के विषय में अन्यत्र भी कहा है—‘छागं मांसं पयश्छागं छागं सर्पिःसशर्करम्। छागोपसेवाशयनं छाग-मध्ये तु यक्ष्मनुत्’ ।।

दशमूलसुधादन्तीकरञ्जाथोगुडासनाः । मयूरकं देवदारु निचुलं कुटजाटजी (?) ।।

राजयक्ष्मचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १६३

हरीतकीनां श्रेष्ठानां द्वे शते जर्जरीकृते ।। दशमूलसुधादन्तीकरञ्जाथोगुडासनाः । मयूरकं देवदारु निचुलं कुटजाटजी (?) ।। कटङ्कटेरी बृहती रास्ना श्योनाकचित्रकौ । वरुणं चेति संकुट्य पञ्चविंशतिकैः पलैः ।। षड्द्रोणेऽपां पचेदेतद्यावत् पञ्चाढकं स्थितम् । तस्मिन् पूते गुडतुलां दत्त्वा भूयश्च साधयेत् ।। परिवृत्तं समालक्ष्य घृतभाण्डे निधापयेत् । मरिचानि विडङ्गानि भार्गी शक्रयवांस्तथा ।। आवपेत् कुटबीजानि पिप्पलीप्रस्थमेव च । मधुप्रस्थं च संसृज्य मासादूर्ध्वं प्रयोजयेत् ।। पथ्याशी मात्रया काले मुच्यते कफजैर्गदैः । महाभयारिष्ट इति कश्यपेन प्रकल्पितः ।।

यवकुट की हुई (कूटी हुई) २०० उत्तम हरड़, दशमूल, सुधा (थूहर), दन्ती (जमालगोटा), करञ्ज, अधोगुड, असन (विजयसार), अपामार्ग, देवदारु, निचुल (हिज्जलसमुद्रफल), कुटज, अटजी (?), कटङ्कटेरी (दारुहल्दी), बृहती, रास्ना, श्योनाक (अरलू), चित्रक तथा वरुण-इन्हें कूटकर सम्मिलित २५ पर लेकर ६ द्रोण जल में पकाये । ५ आढक जल शेष रहने पर उतारकर छान लें । उसमें १ तुला गुड डालकर पुनः पाक करें । पाक हो जाने पर उसे पहले से घी का लेप किये हुए बर्तन में डालदें । इसमें मरिच, विडङ्ग, भारंगी, इन्द्रजौ, कुट (गुवाक बीज) तथा पिप्पली का चूर्ण १ प्रस्थ प्रक्षेप के रूप में डालदें । अब इसमें १ प्रस्थ मधु मिलादें । मात्रा एवं काल के अनुसार एक वर्ष तक पथ्य सेवन पूर्वक इसका प्रयोग करने से श्लैष्मिक रोग नष्ट हो जाते हैं । यह कश्यप द्वारा प्रयुक्त 'महाभयारिष्ट' है ।।

अपामार्गोऽश्वगन्धा च नाकुली गौरसर्षपाः । तिला बिल्वं च कल्कः स्यात् क्षयेषूद्वर्तनं हितम् ।

क्षयरोग में अपामार्ग, अश्वगन्धा, गन्धनाकुली, श्वेत सरसों, तिल तथा बिल्व के कल्क का उद्वर्तन हितकर होता है ।।

लशुनानां पलशतं निस्तुषं जर्जरीकृतम् । जलद्रोणेषु दशसु श्रपयेत् पादशेषितम् ।। घृताढकद्वयं तत्र विपचेज्जीवनीयैः सह । आजस्य पयसो द्रोणं क्वाथं च दशमूलिकम् ।। आवपेत्तद्धृतं गोप्यं प्रयोज्यं मास्तः परम् । इन्द्राणीघृतमित्येतद्राजयक्ष्मविनाशनम् ।। वन्ध्याषण्ढकवृद्धानां कामदं पथ्यभोजिनाम् ।

एक सौ (१००) पल लहसन के छिलके उतार कर यवकुट करके १० द्रोण पानी में पकाकर चतुर्थांश शेष रहने पर उतार ले । इसमें जीवनीय ओषधियों के सहित २ आढक घी, एक द्रोण बकरी का दूध तथा दशमूल का क्वाथ डालकर पकाये । घृत सिद्ध होने पर उतार कर गुप्तस्थान (धान्यराशि आदि) में रखदें । एक मास बाद इसका सेवन करना चाहिये । इसका नाम 'इन्द्राणी घृत' है । यह राजयक्ष्मा को नष्ट करता है तथा पथ्य का सेवन करने वाले वन्ध्या (बांझ), नपुंसक तथा वृद्ध पुरुषों की कामशक्ति को बढ़ाता है ।।

लशुनं वाऽपि कल्पेन यथोक्तेनोपचारयेत् । घृतस्यार्धाढके गव्ये जर्जरं लशुनाढकम् ।। घृतभाण्डे समावाप्य वर्षं धान्येषु गोपयेत् । षण्मासमष्टमासं वा चतुर्मासमथो ततः ।। पेयं नागबलावच्च सर्वरोगैर्विमुच्यते ।

अथवा यथोक्त कल्प के द्वारा लशुन का उपचार करे । आधे आढक (२ प्रस्थ) गोघृत में एक आढक (४ प्रस्थ) यवकुट किया हुआ लहसन डालकर उसे घी से लिये हुए बर्तन में डालदें । वर्ष भर तक उसे धान्यराशि में पड़ा रहने दें । इसका आवश्यकतानुसार ६ मास ८ मास अथवा ४ मास तक नागबला के समान सेवन करने से सब रोग नष्ट हो जाते हैं ।।

१६४ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् | राजयक्ष्मचिकित्सिताध्यायः ? ]

इन्द्राणीघृतकल्पेन द्राक्षासर्पिर्विपाचयेत् ।। तथा पीलुघृतं चैव सर्वरोगैर्विमुच्यते ।

'इन्द्राणी घृत' के समान ही 'द्राक्षा घृत' तथा 'पीलु घृत' का पाक करें । इनके सेवन से भी सब रोगों की शान्ति हो जाती है ।।

इष्टयो रोहिणीस्नानं तयोर्मङ्गलसेवनम् ।। रुद्रपूजा धृतिः शौचं ब्रह्मचर्यं च शान्तये ।

इस रोग की शान्ति के लिये इष्टियां (यज्ञ), रोहिणी नक्षत्र में स्नान तथा उनका मंगल, रुद्र की पूजा, धैर्य, पवित्रता तथा ब्रह्मचर्य का पालन करना चाहिये । चरक चिकित्सा अध्याय ८ में कहा है—यया प्रयुक्तया चेष्ट्या राजयक्ष्मा पुराजितः । तां वेदविहितामिष्टिमारोग्यार्थी प्रयोजयेत् ।। अर्थात् इसमें वेदविहित इष्टि का विधान दिया गया है ।।

षडेकादश चोक्तानि यानि रूपाणि यक्ष्मणः ।। त एवोपद्रवास्तेषामशान्तौ स्वं चिकित्सितम् ।

यक्ष्मा रोगी के जो ६ तथा ११ रूप (लक्षण) कहे हैं वे ही इसके उपद्रव होते हैं । उन उपद्रवों के होने पर उन २ की चिकित्सा करनी चाहिये ।

वक्तव्य—यह अध्याय प्रारंभ में खण्डित है । उस अंग में यक्ष्मा के ये ६ तथा ११ रूप दिये गये होंगे । चरक चि. अ. ८ में ये ११ तथा ६ रूप निम्न दिये हैं—कासोऽसतापो वैस्वर्यं ज्वरः पार्श्वशिरोरुजा । शोणितश्लेष्मणोश्छर्दिः श्वासः कोष्ठामयोऽरुचिः ।। रूपाण्येकादशैतानि यक्ष्मणः षडिमानि वा । कासो ज्वरः पार्श्वशूलं स्वरवर्चो गदोऽरुचिः ।। अर्थात् १. कास २. अंसाभिताप ३. स्वरभेद ४. ज्वर ५. पार्श्वशूल ६. शिरःशूल ७. रक्त वमन ८. कफ का थूकना ९. श्वास १०. कोष्ठामय (अतिसार) ११. अरुचि—ये यक्ष्मा रोगी के ११ रूप हैं । तथा १. कास २. ज्वर ३. पार्श्वशूल ४. स्वरभेद ५. मलभेद ६. अरुचि—ये ६ रूप होते हैं । अर्थात् यदि दोष अत्यन्त प्रबल हों तो रोग के उपर्युक्त ११ रूप प्रकट होते हैं अन्यथा ६ रूप होते हैं । सुश्रुत उ. अ. ४१ में यक्ष्मारोग के क्रमशः ११, ६ तथा ३ रूप दिये हैं—स्वरभेदोऽनिलाच्छूलं संलोचश्वांसपार्श्वयोः । ज्वरो दाहोऽतिसारश्च पित्ताद्रक्तस्य चागमः ।। शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च । कासः कण्ठस्य चोद्ध्वंसो विज्ञेयः कफकोषतः ।। एकादशभिरेतैर्वा षड्भिर्वापि समन्वितम् । कासातिसारपार्श्वार्ति स्वरभेदारुचिज्वरैः ।। त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैर्ज्वरकासासृगामयैः । जह्याच्छोषार्दितं जन्तुमिच्छन् सुविपुलं यशः ।। अर्थात् यहां यक्ष्मारोग के ११ तथा ६ रूपों के अतिरिक्त १. ज्वर २. कास ३. रक्तवमन—ये तीन रूप भी दिये हैं ।।

इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।। (इति) चिकित्सितेषु राजयक्ष्मचिकित्सितम् ।। (इति ताडपत्रपुस्तके ११७ तमं पत्रम् ।)

ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था !

(इति) चिकित्सितेषु राजयक्ष्मचिकित्सिताध्यायः ।।

गुल्मचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १६५

गुल्मचिकित्सिताध्यायः ।

अथातो गुल्मिनां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ।। १ ।।
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।। २ ।।

अब हम गुल्म रोगियों की चिकित्सा का व्याख्यान करेंगे। ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था ।। १-२ ।।

वातादिसर्वरक्तोत्थाः कुक्षिहृत्पार्श्वबस्तिजाः । पञ्च पञ्चापदामम्या गुल्माः सूत्रे निदर्शिताः ।। ३ ।।

वातादि दोषों से पृथक् (वातिक, पैत्तिक, श्लैष्मिक), सम्मिलित (सान्निपातिक) तथा रक्त से उत्पन्न होने वाले सब रोगों के अग्रणी ५ गुल्मों का सूत्रस्थान में निर्देश किया गया है जो कि १ कुक्षि २ हृदय ३-४ दोनों पार्श्व तथा ५ बस्ति में पैदा होते हैं। चरक चि. अ. ५ में भी गुल्मों के ये ही पांच स्थान दिये हैं—बस्तौ च नाभ्यां हृदि पार्श्वयोश्च स्थानानि गुल्मस्य भवन्ति पञ्च ।। ३ ।।

चेष्टान्नपानसामान्या दोषाः प्रकुपिता नृणाम् । आमाशयमधिष्ठाय ततो गुल्मान् प्रकुर्वते ।। ४ ।।

चेष्टा तथा सामान्य अन्नपान से मनुष्य के प्रकुपित हुए दोष आमाशय में गुल्मों को उत्पन्न करते हैं। चरक चि. अ. ५ में गुल्म रोग की निदान तथा सम्प्राप्ति निम्न प्रकार से दी है—विट्सुश्लेष्मपित्तातिपरिस्रवाद्द्वा तैरेव वृद्धैरतिपीडनाद्द्वा । वेगैरुदीर्णैर्विहतैरधो वा बाह्याभिघातैरतिपीडनैर्वा ।। रूक्षान्नपानैरतिसेवितैर्वा शोकेन मिथ्याप्रतिकर्मणा वा । विचेष्ठितैर्वा विषमातिमात्रैः कोष्ठे प्रकोपं समुपैति वायुः ।। कफं च पित्तं च स दूषयित्वा प्रोद्धूपमार्गांन्विनिबद्ध्यताभ्याम् । हृन्नाभिपार्श्वोदरबस्तिशूलं करोत्यधोयाति न बद्धमार्गः ।। अर्थात् पुरीष, कफ, पित्त आदि के अत्यधिक स्राव अथवा अन्य उदीर्ण हुए वेगों को रोकने इत्यादि कारणों से कोष्ठ में वायु का प्रकोप हो जाता है। वह प्रकुपित वायु कफ तथा पित्त को अपने स्थान से विचलित करके मार्गों को रोक देता है जिससे हृदय, नाभि, पार्श्व उदर तथा बस्ति में शूल उत्पन्न हो जाता है तथा मार्ग के रुके होने से वह नीचे की ओर नहीं जाता ।। ४ ।।

वातश्लेष्मन्नपानेषु वातलो यः प्रसज्जति । धावति प्लवतेऽधीते भृशं गायति नृत्यति ।। ५ ।।
शीतवाताम्बुसेवी च शीतरूक्षकटुप्रियः । व्याधिक्लिष्टः कृशो रूक्षः सेवते तीक्ष्णमौषधम् ।। ६ ।।
उदीरयति च्छर्दिं च बलाच्छर्दयतेऽपि वा । निरुणद्धि च वातादीन् तृप्तः पिबति वा बहु ।। ७ ।।
शीघ्रयानेन वा यति व्यवायं वाऽतिसेवते । व्यायामाध्ययनस्त्रीषु बालो रूक्षश्च यो रतः ।। ८ ।।
एतैश्चान्यैश्च कुपितो मारुतो दोषसंचयम् । करोति यत्र तत्रास्य स्थाने गुल्मो निचीयते ।। ९ ।।

वातगुल्म का निदान—जो वात प्रकृति वाला मनुष्य वात प्रधान अन्नपानों का सेवन करता है, अधिक दौड़ता है, तैरता है, पढ़ता है, गाता है, नाचता है, शीतल वायु एवं जल का सेवन करता है, शीतल सूक्ष्म तथा कटु पदार्थ जिसे प्रिय हों, जो व्याधि से आक्रान्त हो, कृश तथा रूक्ष हो, जो तीक्ष्ण ओषधियों का सेवन करतो हो, जो वमन के वेग को उदीर्ण करता हो तथा बलपूर्वक वमन करता हो, जो वातादियों के वेगों को रोकता हो तथा तृप्त होने के बाद भी बहुत अधिक जल पीता हो, जो शीघ्र चलने वाली सवारी पर चलता हो, अत्यन्त मैथुन करता हो, जो बालक एवं रूक्ष व्यक्ति व्यायाम, अध्ययन तथा स्त्री में रत रहता हो-इन कारणों से तथा अन्य भी कारणों से कुपित हुआ वायु जिस २ स्थान में दोषों को संचित करता है उसके उन २ स्थानों में गुल्म कर देता है। चरक नि. अ. ३ में इसकी निदान तथा सम्प्राप्ति निम्न प्रकार से दी है—यदा पुरुषो वातलो विशेषेण ज्वरवमनविरेचनातीसाराणामन्यतमेन कर्शनेन कर्शितो वातलमाहारमाहरति शीतं वा विशेषेणातिमात्रमस्नेहपूर्वे वा वमनविरेचने पिबत्यनुदीर्णो वा छर्दिमुदीरयति

१६६काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्गुल्मचिकित्सिताध्यायः ? ]

वातमूत्रपुरीषवेगातिरुणद्धयत्यशितो वा पिबति नवोदकमतिमात्रमतिमात्रसंक्षोभिणा वा यानेन यात्यतिव्यवायव्या- याममध्वरुचिर्वाऽभिघातमूर्च्छति वा विषमाशनशयनासनस्थानचङ्क्रमणसेवी भवत्यन्यद्वा किंचिदेवंविधं विषममतिमात्रं व्यायामजातमारभते, तस्यापचाराद्वातः प्रकोपमापद्यते स प्रकुपितो महास्रोतोऽनुप्रविश्य रौक्ष्यात्कठिनीभूतमाप्लुत्य पिण्डतोऽवस्थानं करोति हृदिबस्तौ पार्श्वयोर्नाभ्यां वा, स शूलमुपजनयति ग्रन्थींश्चानेकविधान्, पिण्डतश्चावतिष्ठते, स पिण्डतत्त्वाद् गुल्म इत्युच्यते ॥५-९॥

अग्निनाशोऽरुचिः शूलं च्छर्द्दुद्गारान्त्रकूजनम् । पुरीषवर्तनं कार्श्यं गुल्मानां पूर्वलक्षणम् ।।१०।।

गुल्म के पूर्वरूप— अग्निनाश, अरुचि, शूल, छर्दि, उद्गार (डकार), आन्त्रकूजन (आंतों में गुड़गुड़ शब्द होना), मल का रुक जाना तथा कृशता—ये गुल्म रोगों के पूर्वरूप होते हैं । चरक नि. अ. ३ में कहा है—एषां तु खलु पञ्चानां गुल्मानां प्रागभिनिर्वृत्तेरिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति, तद्यथा—अनन्नाभिलषणं, अरोचकाविपाकौ, अग्निवैषम्यं, विदाहो भुक्तस्य, पाककाले चायुत्तया च्छर्द्दुद्गारौ, वातमूत्रपुरीषवेगानामप्रादुर्भावः प्रादुर्भूतानां चाप्रवृत्तिः ईषदागमनं वा, वातशूलाटो- पान्त्रकूजनापरिक्षेणानिवृत्तपुरीषता, बुभुक्षा, दौर्बल्यं, सौहित्यस्य चासहत्वमिति गुल्मपूर्वरूपाणि भवन्ति । सुश्रुत उ. अ. ४२ में भी इसी प्रकार कहा है ॥१०॥

शूलंमूर्च्छाज्वरस्तोदः कार्श्यं तृ(कृ)ष्णाऽरुणात्म(भ)ता । पार्श्वां साक्षकशूलं च वातगुल्मस्य लक्षणम् ।।११।।

वात गुल्म के लक्षण— शूल, मूर्च्छा, ज्वर, तोद (पीडा), कृशता, प्यास (अथवा काला) और अरुण आभा (रंग) का होना, पार्श्व अंस (कन्धे) तथा अक्षक (हंसली) में शूल होना—ये वातगुल्म के लक्षण हैं । चरक नि. अ. ३ में इसके निम्न लक्षण दिये हैं—स मुहुराधमति, मुहुरल्पत्वमापद्यते, अनियतविपुलाणुवेदनश्च भवति चलत्वाद्वायोः, पिपीलिकासञ्चार इवाङ्गेषु, तोदस्फुरणायामसंङ्कोचसुप्तिहर्षप्रलयोदयबहुलः, तदातुरश्च सूच्येव शङ्कुनेव चातिविद्धमात्मानं मन्यते, अपि च दिवसान्ते जीर्यति शुष्यति चास्यांस्यं, उच्छ्वासश्चोपरोध्यते, हृष्यन्ति चास्य रोमाणि वेदनायाः प्रादुर्भावे, प्लीहाटोपान्त्रकूजनाविपाकोदावर्ताङ्गमर्द मन्या शिरः शङ्खशूलब्रध्नरोगाश्चैनमुपद्रवन्ति, कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति वातगुल्मः । इसी प्रकार चरक नि. अ. ५ में भी कहा है ॥११॥

उषायणं ज्वरो दाहस्तृष्णाविद्भेदपीतताः । पित्तगुल्मे विजानीयात् पित्तलान्नोष्णसेविनः ।।१२।।

पित्त गुल्म के लक्षण— पित्त प्रधान अन्न तथा उष्ण पदार्थों का सेवन करने वाले व्यक्ति के पैत्तिक गुल्म में बहुत उष्णता (जलन), ज्वर, दाह, तृष्णा, विद्भेद (अतिसार) तथा शरीर का रंग पीला होना—ये पैत्तिक गुल्म के लक्षण होते हैं । चरक नि. अ. ३ में इसके निम्न लक्षण दिये हैं—पित्तं त्वेनं विदहति कुक्षौ हृुरसि कण्ठे च, स विदह्यमानः सधूममिवोद्गारमुद्गिरति अम्लान्वितं, गुल्मावकाशश्चास्य दह्यते इयते धूष्यते ऊष्मायते स्विद्यति क्लिद्यति, शिथिल इव च स्पर्शासहोऽल्परोमाञ्चो भवति, ज्वरभ्रमदवथुपिपासागलवदनतालुशोषप्रमोहविङ्भेदाश्चैनमुपद्रवन्ति, हरितहारिद्रत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति पित्तगुल्मः । इसमें निदानोक्त आहार-विहार असात्म्य होते हैं तथा इससे विपरीत सात्म्य होते हैं । इसी प्रकार चरक चि. अ. ५ में भी कहा है—ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजने च । स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम् ॥१२॥

रोमहर्षो ज्वरश्छर्द्दिररुचिर्हृद्दयग्रहः । मूत्राक्षिनखविट्शौक्ल्यं शैत्यं च कफगुल्मिनः ।।१३।।

कफ गुल्म के लक्षण— रोमहर्ष, ज्वर, छर्दि, अरुचि, हृदयग्रहः (हृदय प्रदेश का जकड़ जाना), मूत्र, आंखें, नाखून तथा मल का सफेद होना तथा शीतलता—ये कफगुल्म के लक्षण होते हैं । चरक नि. अ. ३ में इसके निम्न लक्षण दिये

गुल्मचिकित्सिताध्यायः ? ] चिकित्सास्थानम् १६७

हैं—श्लेष्मा त्वरय शीतज्वरारोचकाविपाकाङ्गमर्दहर्षहृद्रोगच्छर्दिनिद्रालस्यस्तैमित्यगौरवशिरोभितापानुपनयति, अपि च गुल्मस्य स्थैर्यगौरवकाठिन्यावगाढसुप्तताः, तथा कासश्वासप्रतिश्यायायान् राजयक्ष्माणं चातिप्रवृद्धः, श्वैत्यं च त्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषे, षूपजनयति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, तद्विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मगुल्मः। अर्थात् अन्य लक्षणों के साथ २ जिन आहार विहार आदि से श्लेष्मगुल्म उत्पन्न होता है वे असात्म्य तथा उनसे विपरीत सात्म्य होते हैं। इसी प्रकार चरक चि. अ. ५ में भी कहा है ॥१३॥

सर्वाण्येतानि रूपाणि लक्ष्यन्ते सान्निपातिके।

सान्निपातिक गुल्म के लक्षण—सान्निपातिक गुल्म में ये सब लक्षण होते हैं। चरक नि. अ. ३ में कहा है— त्रिदोषहेतुलिङ्गसन्निपातस्तु सान्निपातिकं गुल्ममुपदिशन्ति कुशलाः। स विप्रतिषिद्धोपक्रमत्वादसाध्यो निचयगुल्मः। इसी प्रकार चरक चि. अ. ५ में भी कहा है ॥१३-१/३॥

रक्तगुल्मः स्त्रिया योनौ जायते न नृणां क्वचित् ॥१४॥

रक्तगुल्म—रक्तगुल्म केवल स्त्रियों की योनि (स्त्रीजाति) में ही होता है। पुरुषों में कभी नहीं होता। चरक नि. अ. ३ में भी कहा है—शोणितगुल्मस्तु खलु स्त्रिया एवं भवति न पुरुषस्य, गर्भकोष्ठार्त्तवागमनवैशेष्यात्। अर्थात् दूषित आर्तव के कारण जो रक्तगुल्म होता है वह केवल स्त्रियों को ही होता है। अन्यत्र भी कहा है—स्त्रीणामात्तर्वजो गुल्मो न पुंसामुपजायते। अन्यस्त्वसृग्भवो गुल्मः स्त्रीणां पुंसाञ्च जायते॥ अर्थात् सामान्य रक्त की दृष्टि से पुरुषों में भी रक्तगुल्म हो सकता है परन्तु रक्त के दूष्य होने से इसका अन्तर्भाव पित्तगुल्म में ही हो जाता है ॥१४॥

दुष्प्रजाता (ऽऽम)गर्भा च गर्भस्त्रूर्बहुमैथुना। अन्व१क्षगर्भकामा च बहुशीतार्तवा च या ॥१५॥
उदावर्त्तनशीला च वातलान्ननिषेविणी। या स्त्री तस्याः प्रकुपितो वातो योनिं प्रपद्यते ॥१६॥
निरुणद्ध्यार्तवं तत्र मासिकं संचिनोति च। रक्ते च संस्थिते नारी गर्भिण्यस्मीति मन्यते ॥१७॥

रक्तगुल्म का निदान एवं सम्प्राप्ति—जो स्त्री दुष्प्रजाता (जिसका प्रसव सम्यक् प्रकार न हुआ) हो, जिसका गर्भ अभी कच्चा हो, जिसका गर्भस्राव हो गया हो, जो बहुत मैथुन करती हो, जो बहुत शीघ्रता से गर्भ को धारण करती हो, जिसका आर्तव बहुत शीतल हो, जिसे प्रायः उदावर्त होता हो, जो वातकारक अन्नों (आहारों) का सेवन करती हो- उसका प्रकुपित हुआ वायु योनि में पहुंचकर आर्तव को रोक देता है जिससे मासिक स्राव इकट्ठा हो जाता है। इस प्रकार वहां रक्त के स्थिर हो जाने से स्त्री अपने आपको गर्भिणी समझने लगती है। चरक चि. अ. ५ में कहा है— ऋतावानाहारतया भयेन विरूक्षणैर्वेगविनिग्रहैश्च। संस्तम्भनोल्लेखनयोनिदोषैर्गुल्मः स्त्रियं रक्तभवोऽभ्युपैति॥ अर्थात् ऋतुकाल में आहार न करने से, गर्भस्थिति के भयमात्र से रूक्ष आहार विहार आदि से, वेगों को रोकने से, रक्तस्तम्भक आहार विहार अथवा औषध के प्रयोग से तथा वमन एवं योनि रोगों के कारण स्त्री को रक्तगुल्म हो जाता है। इसी प्रकार चरक नि. अ. ३ में और सुश्रुत उ. अ. ४२ में भी कहा है ॥१५-१७॥

स्तनमण्डलकृष्णत्वं रोमराजिः सदोहदा। गर्भिणीरूप २मव्यक्तं भजते सर्वमेव तु ॥१८॥
वि(अ)पाकपाण्डुकाश्र्यानि भवन्त्यभ्यधिकानि तु। इत्येवं लक्षणं स्त्रीणां रक्तगुल्मं प्रचक्षते ॥१९॥


१. 'अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपदम्' इत्यमरः। अतिशीघ्रमिति यावत्।
२. एवंप्राय एव विषयश्चरके निदानस्थाने तृतीयाध्याये मुद्रितभेडसंहितायां चिकित्सास्थानस्य पञ्चमाध्याये (गुल्मचिकित्सायां) च प्रपञ्चितः।

१६८काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्गुल्मचिकित्सिताध्यायः ? ]

रक्तगुल्म का लक्षण—उस स्त्री के स्तन के मण्डल (अग्रभाग) काले हो जाते हैं, लोमराजि प्रकट हो जाती है, दोहद (विशेष इच्छायें जो गर्भावस्था के समय गर्भिणी को हुआ करती है) के लक्षण प्रकट होने लगते हैं तथा अव्यक्त (अस्पष्ट) रूप से गर्भिणी के सभी लक्षण उसे प्रतीत होने लगते हैं। उसे अपचन, पाण्डु तथा कृशता विशेषरूप से हो जाती हैं। इस प्रकार के लक्षणों वाला स्त्रियों में रक्तगुल्म कहलाता है। चरक नि. अ. ३ में कहा है—तस्याः शूलकासातिसारच्छर्द्यरोचकाविपाकाङ्गमर्दनिद्रालस्यस्तैमित्यकफप्रसेकाः समुपजायन्ते, स्तनयोश्च स्तन्यं, ओष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यं, ग्लानिश्चक्षुषोः, मूर्च्छा, हल्लासो, दोहदः, श्वयथुः पादयोः, ईषच्चोद्गमो रोमराज्याः, योन्याश्चारालत्वं, अपि च योन्या दौर्गन्ध्यमास्त्रावश्चोपजायते, केवलश्चास्याः गुल्मः पिण्डित एव स्पन्दते, तामगर्भो गर्भिणीमित्याहुर्मूढाः। चरक चि. अ. ५ में और सुश्रुत उ. अ. ४२ में भी ऐसा ही कहा है ॥१८-१९॥

अनेकदोषसंघातो गुल्मवद्गुल्म उच्यते। त्रिदोषजादृते गुल्माः सिद्ध्यन्ति न चिरोत्थिताः ॥२०॥

गुल्म का स्वरूप—गुल्म के समान अनेक दोषों का संघात होने से इसे गुल्म कहते हैं। सब चिरोत्थित गुल्म त्रिदोष के बिना नहीं हो सकते हैं। सुश्रुत उ. अ. ४२ में भी कहा है—कुपितानिलमूलत्वाद् गूढमूलोदयादपि। गुल्मवद्वा विशालत्वाद् गुल्म इत्यभिधीयते॥ अर्थात् सब गुल्मों का मूल कुपित वायु के होने से, मूल (उत्पत्ति कारण) के गूढ (गुप्त-अनिश्चित) होने से, तथा गुल्म (वनस्पति संघात) के समान विशाल होने से इसे गुल्म कहते हैं॥

गुल्मिनं प्रथमं वैद्यः स्नेहस्वेदोपपादितम्। यथास्वदोषशमनैरौषधैः समुपक्रमेत् ॥२१॥

सर्वप्रथम वैद्य स्नेहन तथा स्वेदन किये हुए गुल्म रोगी की भिन्न २ दोषों की शामक ओषधियों से चिकित्सा करे। चरक चि. अ. ५ में कहा है—भोजनाभ्यञ्जनैः पानैर्निरूहैः सानुवासनैः। स्निग्धस्य भिषजा स्वेदः कर्तव्यो गुल्मशान्तये॥ अन्यत्र भी कहा है—सर्वत्र गुल्मे प्रथमं स्नेहस्वेदोपपादिते। या क्रिया क्रियते सिद्धिं सा याति न विरुक्षिते ॥२१॥

बृंहणं चातिगुल्मेषु भृशं चातिविरूक्षणम्। अतिसंशोधनं चैव गुल्मिनां न प्रशस्यते ॥२२॥

गुल्मरोगी में अतिबृंहण, अतिरूक्षण तथा अतिसंशोधन (वमन-विरेचन) हितकर नहीं होता है। चरक चि. अ. ५ में भी कहा है—तस्मान्ना नातिसौहित्यं कुर्यान्नातिविलङ्घनम् ॥२२॥

अभया पिप्पली व्योषं यावशूकोऽथ चित्रकः। सौवर्चलं विडङ्गानि वचा चेत्यक्षसंमिताः ॥२३॥
सम्यक्पक्वं घृतप्रस्थं तत् पिबेच्च यथाबलम्। घृतं दशाङ्गमित्येतद्वातगुल्मनिवारणम् ॥२४॥

वातगुल्म की चिकित्सा—हरड़, पिप्पली, त्रिकटु (सोंठ, मरीच, पीपल), यवक्षार, चित्रक, काला नमक, विडङ्ग तथा वच प्रत्येक १ कर्ष। १ प्रस्थ-घृत। इसे अच्छी प्रकार पकाकर अपनी शक्ति के अनुसार सेवन करें। यह दशाङ्ग घृत कहलाता है। यह वातगुल्म को नष्ट करता है ॥२३-२४॥

सैन्धवं यावशूकश्च पिप्पली हस्तिपिप्पली।
शुण्ठी चित्रक इत्येषां षड्भागाः पलिका पृथक् ॥२५॥
तुल्यक्षीरं घृतं प्रस्थं पक्वं षट्पलमुच्यते। षट्पलं सर्वगुल्मेषु वैद्याः प्राहुर्यथाऽमृतम् ॥२६॥

सैन्धव, यवक्षार, पिप्पली, गजपिप्पली, सोंठ तथा चित्रक इनके ६ भाग पृथक् एक २ पल (अर्थात् सब मिलाकर ६ पल लें) दूध- १ प्रस्थ। घृत- १ प्रस्थ। यथाविधि घृत पाक करे। यह षट्पल घृत कहलाता है। वैद्य सब गुल्मों में षट्पल घृत को अमृत के समान मानते हैं। चरक चि. अ. ५ में भी कहा है—षट्पलं वा पिबेत्सर्पिर्यदुक्तं राजयक्ष्मणि ॥२५-२६॥