भारतकोश
संग्रह पर लौटें

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

Kashyapa Samhita Hindi

महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा

स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished942 पृष्ठ

३३४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् विशेषकल्प: ? ]

सुखोष्णं वा भृशोष्णं वा दृष्ट्वा दोषबलाबलम् । पार्वत्याः पञ्चमूल्या वा शृतं तोयं सदीपनम् ।।

महानिम्ब अथवा पञ्चमूल द्वारा सिद्ध एवं दीपन जल का दोष और बल के अनुसार हल्के अथवा अधिक गरम रूप में प्रयोग करना चाहिये ।।

समुस्तकं पर्पटकम्थवा सदुरालभम् । पेयं पित्तोत्तरे व्याधौ कोष्णं सर्वं च शस्यते ।।

सम्पूर्ण पित्त प्रधान रोगों में नागरमोथा, पित्तपापड़ा अथवा दुरालभा का ईषदुष्ण कषाय पीना चाहिये ।।

पिप्पल्यादिर्वचादारुवयस्थासर(ला)न्वितः । पेयंः कफोत्तरे सामे सहिङ्गुक्षारसैन्धवः ।। दोषास्तेनाशु पच्यन्ते विबन्धश्चोपशाम्यति ।

आमयुक्त कफ प्रधान रोग में पिप्पल्यादि गण, वचा, देवदारु, वयस्था (गिलोय) तथा सरल (चीड़) के कषाय में हींग, क्षार तथा सेन्धा नमक मिलाकर देना चाहिये। इससे शीघ्र ही दोषों का पाक हो जाता है तथा मलबन्ध की शान्ति हो जाती है ।।

अभया कट्फलं भार्गी भूतीकं देवदारु च ।। वचा पर्पटकं मुस्तं धान्यकं विश्वभेषजम् । सहिङ्गमाक्षिकः पेयो व्याधौ वातकफोत्तरे ।।

वात तथा कफ प्रधान रोग में अभया (हरड़), कायफल, भारङ्गी, भूतीक (कत्तृण), देवदारु, वचा, पित्तपापड़ा, नागरमोथा, धनिया तथा सोंठ का कषाय हींग एवं मधु मिलाकर पिलाना चाहिये ।।

दुरालभा वचा दारु पिप्पली भद्ररोहिणी । महौषधं कर्कटकी बृहती कण्टकारिका ।। क्वाथः सलवणः पेयः सन्निपातज्वरापहः ।

सन्निपात ज्वर को नष्ट करने के लिये दुरालभा, वच, देवदारु, पिप्पली, भद्ररोहिणी, सोंठ, कर्कटकी (काकड़ाशृंगी), बृहती (बड़ी कटेरी) तथा कण्टकारी (रींगणी) के क्वाथ में लवण मिलाकर पीना चाहिये ।।

त्रिफला रोहिणी निम्बं पटोलं कटुकत्रयम् ।। पाठा गुडूची वेत्राग्रं सप्तपर्णं सवत्सकम् । किराततिक्तकं मुस्ता वचा चेत्येकतः शृतम् ।। कफोत्तरं निहन्येतत् पानादग्निं च दीपयेत् ।

त्रिफला, रोहिणी (कटुरोहिणी-कटुकी), नीम, पटोल, त्रिकटु (सोंठ, मरिच, पीपल), पाठा, गिलोय, बेंत का अग्रभाग, सप्तवर्ण, कुटज, चिरायता, नागरमोथा तथा बच आदि एक २ का क्वाथ पीने से कफ प्रधान व्याधि नष्ट होती है तथा जाठराग्नि प्रदीप्त होती है ।।

आरग्वधवचानिम्बपटोलोशीरत्सकम् ।। शार्ङ्गेष्टाऽतिविषा मूर्वा त्रिफला सदुरालभा । भद्रमुस्ता बला पाठा मधुकं भद्ररोहिणी ।। कषाय एष शमयेज्ज्वरमाशु त्रिदोषजम् । जाड्यं सशोफमाध्मानं गुरुत्वं चापकर्षति ।। मन्यास्तम्भमुरोघातमुरःपार्श्वशिरोरुजः ।

अमलतास, बच, नीम, परवल, खस, कुटज, शार्ङ्गेष्टा (काकजंघा अथवा काकमाची), अतीस, मरोड़फली, त्रिफला, दुरालभा, भद्रमुस्ता (मोथे का भेद), बला, पाठा, मुलहठी, भद्ररोहिणी-इनका कषाय शीघ्र ही त्रिदोषज (सन्निपात)

विशेषकल्पः ? ] कल्पस्थानम् ३३५

ज्वर को शान्त करता है। इसके प्रयोग से जडता, शोथ, आध्मान, गुरुता, मन्यास्तम्भ, उरोघात (उरःक्षत), उदरशूल, पार्श्वशूल एवं शिरःशूल आदि नष्ट होते हैं॥

उपनाहैः सलवणैर्भ्युष्णैरुपनाहयेत् ।।
चिरकालोपवासस्य नस्योष्णाकवलग्रहैः । हृदयं क्ष१ण्यते जन्तोः पार्श्वकण्ठौष्ठतालु च ।।
क्षतोरस्को घनं श्लेष्म सरक्तं ष्ठीवते ततः । ष्ट्यूते चायम्यते मूर्च्छास्तेन जन्तुर्विगच्छति ।।
दह्यते जठरं चास्य किञ्चिच्च परिकूजति । निद्रायते च पीत्वाऽऽशु जीर्णे जागर्ति चोदके ।।

उपर्युक्त रोग यदि चिरकालीन हों तो लवणयुक्त उष्ण उपनाहों (पुलटिसों) के द्वारा इसका उपनाह (स्वेदन) करना चाहिये। इसके विपरीत नस्य तथा उष्ण कवल ग्रहों के प्रयोग से रोगी का हृदय, पार्श्व, कण्ठ, ओष्ठ एवं तालु क्षतयुक्त हो जाते हैं। उसे उरःक्षत हो जाता है तथा उसके थूक के साथ रक्तयुक्त गाढ़ी श्लेष्मा निकलती है। रोगी बार २ थूकता है, वह थक जाता है तथा मूर्च्छित हो जाता है। रोगी के उदर में दाह होता हैं तथा कुछ गुड़गुड़ शब्द होते रहते हैं। इस कषाय के पीने के बाद रोगी को शीघ्र ही नींद आ जाती है तथा फिर कषाय के जीर्ण होने पर रोगी जागता है।।

लङ्घनोष्णोपचाराद्वा व्याधौ पित्तोत्तरे नृणाम् । तीक्ष्णौषधप्रयोगाच्च पित्तमस्य प्रकुप्यति ।।

पित्त प्रधान रोगों में लंघन, उष्णोपचार एवं तीक्ष्ण ओषधियों के प्रयोग से रोगी का पित्त प्रकुपित हो जाता है ।।

पित्तोत्तरं सन्निपातमेभिर्ज्ञात्वा तु कारणैः । मुस्तादिक्कथितं तोयं शीतं समधुशर्करम् ।।
पाययेदातुरं काले तेन शर्म लभेत सः । विस्रंस्यतेऽल्पमपि चेत्तेनैवाशु सुखी भवेत् ।।

उपर्युक्त कारणों (हेतुओं) के द्वारा पित्तप्रधान सन्निपात को जानकर रोगी यथासमय मुस्तादि क्वाथ को ठण्डा करके उसमें मधु एवं शर्करा मिलाकर पिलाना चाहिये। इससे रोगी को शान्ति मिलती है। यदि इससे रोगी को थोड़ा भी विरेचन हो जाय तो उसे शीघ्र ही शान्ति मिल जाती है ।।

त्रिफला पिप्पली श्यामा केसरं शर्करा त्रिवृत् । सक्षौद्रो मोदको ह्येष पित्तोत्तरमपोहति ।।

त्रिफला, पिप्पली, श्यामा (काली त्रिवृत्), नागकेशर, शर्करा तथा अरुण त्रिवृत् के मधु के साथ मोदक (लड्डू) बनाकर प्रयोग करने से पैत्तिक रोग नष्ट हो जाते हैं ।।

यवकोलकुलत्थानां पञ्चमूलद्वयस्य च । त्रिफलायाश्च निष्क्वाथे सर्पिर्धीरो विपाचयेत् ।।
संह२त्य कल्कानेतांश्च सुपिष्टान् भागकल्पितान् ।
मुस्ता पाठा वचा शुण्ठी रोहिणी चव्यचित्रकौ ।।
शृङ्गी दुरालभा शिग्रुः कैरातो रजनीद्वयम् । तेजोवती सोमवल्कः सप्तपर्णः सकेबुकः ।।
वयस्था पिप्पलीमूलं पिप्पली गजपिप्पली । छिन्नरुहा चातिविषा पत्रं निम्बपटोलयोः ।।
कण्डोपपुष्पी गोडिह्वा नक्तमालफलानि च । तुम्बुरुं पौष्करं मूलं मूलं च मदनार्कयोः ।।
क्षाराः सपञ्चलवणा हिङ्गुमात्रासमन्वितम् ।
(इति ताडपत्रपुस्तके १९६ तमं पत्रम्।)
सिद्धमेतैर्यथान्यायं सर्पिः कटुकसंज्ञितम् ।।
पाययेन्मात्रया काले सन्निपातज्वरार्दितम् ।


१. क्षतयुक्तं भवतीत्यर्थः।
२. समाहृत्य एकीकृत्येति यावत्।

४४ का.सं.

३३६ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् विशेषकल्पः ? ]

कटुसर्पि—यव (जौ), कोल (बेर), कुलथी, दोनों (लघु एवं बृहत्) पञ्चमूल तथा त्रिफला के क्वाथ में धीर व्यक्ति घृत का पाक करे। इसमें नागरमोथा, पाठा, वच, सोंठ, रोहिणी (कटुकी), चव्य, चित्रक, काकड़ाशृंगी, दुरालभा, सहिजना, चिरायता, हरिद्रा, दारुहरिद्रा, तेंजोवती (तेजबल), सोमवल्क (श्वेतखदिर), सप्तपर्ण, केबुक (कन्दशाक-फूलगोभी-Cabbage), वयस्था (हरड़), पिप्पलीमूल, पिप्पली, गजपिप्पली, छिन्नरुहा (गिलोय), अतीस, तेजपत्र, नीम, पटोल, (परवल), कण्डोपपुष्पी (?), गाजवा, अमलतास की फलियां, तुम्बुरु (धनिया), पुष्करमूल, मैनफल तथा आक की जड़—इनका अच्छी प्रकार पीसकर तथा उचित मात्रा में कल्क लेकर और इसमें सर्जक्षार, पांचों नमक तथा हींग की उचित मात्रा डालकर यथाविधि सिद्ध किया हुआ घृत कटुसर्पि कहलाता है। सन्निपात ज्वर से पीड़ित रोगी में मात्रा एवं काल के अनुसार इस घृत का प्रयोग कराना चाहिये॥

लीनदोषावशेषं च विषमज्वरपीडितम् ।।
हद्रोगं ग्रहणीदोषं वातगुल्मं प्लीहोदरम् । श्वासं कासं च शमयेद्वलमग्नेश्च दीपयेत् ।।

इसके सेवन से विषमज्वर से पीड़ित रोगी के लीन एवं अवशिष्ट दोष, हृद्रोग, ग्रहणी दोष, वातगुल्म, प्लीहोदर, श्वास तथा कास आदि शान्त होते हैं तथा जाठराग्नि प्रदीप्त होती है॥

सन्निपातेषु भूयिष्ठं निवृत्तोपद्रवेष्वपि । श्लेष्मा च पार्श्वशूलं च निवर्तेत समग्रतः ।।

सन्निपात रोगों में पुनः उपद्रवों को शान्त हो जाने के बाद भी इसका सेवन करने से श्लेष्मा तथा पार्श्वशूल शान्त हो जाते हैं॥

तस्याग्निं चिरकारित्वाद्विषक् संदीपयेत् पुनः ।

बहुत देर हो जाने के बाद भी वैद्य को चाहिये कि उस सन्निपात के रोगी की जाठराग्नि को प्रदीप्त करे॥

न चातिविश्वसेद्वैद्यो जितो व्याधिर्मयेति ह ।।
कृशे विरुद्धसेवित्वाच्चिराद्दोषः प्रकुप्यति । व्यावृत्तश्च पुनर्हन्ति सन्निपातो यथा विषम् ।।

वैद्य पूर्ण रूप से विश्वास न कर ले कि मैंने रोग को जीत लिया है क्योंकि कृश व्यक्ति में विरुद्ध आहार आदि के सेवन से कुछ देर के बाद भी दोष पुनः प्रकुपित हो जाता है। इस प्रकार दोबारा हुआ (Relapsed) सन्निपात विष के समान रोगी को मार देता है।

वक्तव्य—ज्वर आदि में (Relapse) प्रायः भोजन के दोष से ही होता है। अधिक अथवा विषम भोजन से इसके होने की अधिक संभावना रहती है। (G. E. Beaumont) की (Medicine) में भी कहा है—‘Relapses are more commen after a high caloric diet has been given’

सन्निपातात् समुत्तीर्णो यदि जीवति मानवः । क्षीणौजोबलमांसात्मा शीर्णश्मश्रुशिरोरुहः ।।
स्वरस्मृतिपरिभ्रष्टः क्षीणशुक्रो हतेन्द्रियः । अव्यक्तवाग्विवर्णश्च मन्दाग्निश्च भवत्यसौ ।।

सन्निपात ज्वर से पार हुआ या बचा हुआ रोगी यदि किसी प्रकार जीवित रहता भी है तो उसके ओज, बल, मांस एवं आत्मा क्षीण हो जाती है, दाढ़ी-मूँछ तथा सिर के बाल झड़ने लगते हैं, उसका स्वर तथा स्मृति शक्ति कमजोर हो जाती है, वीर्य क्षीण हो जाता है, सब इन्द्रियों की शक्ति नष्ट हो जाती है, उसकी वाणी एवं वर्ण अस्पष्ट हो जाता है तथा उसकी अग्नि मन्द हो जाती है॥

सन्निपातेन मुक्तस्तु चिरादाप्यायते नरः । दृष्ट्वा संभोजनीयश्च पुनर्जन्म हि तस्य तत् ।।

विशेषकल्प: ? ] कल्पस्थानम् ३३७

सन्निपात ज्वर से छुटकारा पाने के बाद रोगी बहुत देर में पुष्ट होता है। उसे देखकर (ध्यानपूर्वक) भोजन कराना चाहिये क्योंकि वह उसका पुनर्जन्म होता है। अर्थात् सन्निपात ज्वर के बाद यह समझा जाता है कि मृत्यु के मुख से वापिस आया है। अतः उसका पुनर्जन्म हुआ समझना चाहिये॥

तदवस्थो व्यभिचरेद्यदि रोगानवाप्नुते। ज्वरशोषारुचिप्लीहयक्ष्मपाण्डून्न जीवति ।।

इस अवस्था में रोगी यदि इस भोजन क्रम का उल्लंघन करे अर्थात् भोजन व्यवस्था का ठीक प्रकार पालन न करे तो उसे ज्वर, शोष, अरुचि, प्लीहावृद्धि, यक्ष्मा तथा पाण्डु आदि रोग उत्पन्न हो जाते हैं॥

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वोपद्रवसंयुतः। त्रिरात्रोपेक्षितश्चापि सन्निपातो न सिद्ध्यति ।।

सब लक्षणों एवं सब उपद्रवों से युक्त सन्निपात रोग की यदि तीन दिन भी उपेक्षा की जाय तो फिर वह ठीक नहीं होता॥

सन्निपाते निवृत्ते तु यो व्याधिरवलम्बते। सोपद्रवाँस्ताँश्चिकित्सेद्यथास्वैः स्वैश्चिकित्सितैः ।।

सन्निपात रोग के अच्छा हो जाने के बाद पीछे से जो रोग हो जाते हैं उन्हें उपद्रव कहते हैं। इन उपद्रवों की अपनी २ चिकित्सा के अनुसार चिकित्सा करनी चाहिये।

एकाहारब्रह्मचर्यलघुपानारन्नसेवनम्। अकर्मण्यमनायासः सुखशय्यासनस्थितिः ।।
दिवाजागरणं सद्भिः सुहृद्भिश्च सहासनम्। अभ्यङ्गाच्छादने चित्रं कदाचित् स्नेहमेव तु ।।
जाङ्गलाँश्च रसानुष्णान् कुलत्थरससाधितान्। वास्तुकं तण्डुलीयं च संस्कृतं बालमूलकम् ।।
सेवेत विधिवच्चैव द्वौ मासौ जीवितार्थिकः। त्रीन्मासाँश्चतुरो वाऽपि जिहात्वादस्य यक्ष्मणः ।।

सन्निपात रोग के बाद रोगी को दिन में एक समय भोजन करना चाहिये, ब्रह्मचर्यपूर्वक रहना चाहिये, तथा लघु अन्न-पान का सेवन करना चाहिये। उसे सहसा अधिक कार्य नहीं करना चाहिये, उसे सुखपूर्वक सोना तथा बैठना चाहिये। दिन में नहीं सोना चाहिये, सज्जन मित्रों के साथ बैठना चाहिये। नाना प्रकार के अभ्यङ्ग एवं आच्छादन का प्रयोग करना चाहिये। तथा कभी २ स्नेह का सेवन करना चाहिये। कुलथी के रस से सिद्ध किये हुए तथा उष्ण जांगल मांसरसों का प्रयोग करना चाहिये। बथुआ, चौलाई तथा संस्कार की हुई कच्ची मूली का सेवन करना चाहिये। इस प्रकार इस रोग के अत्यन्त कुटिल होने से जीवन को चाहने वाले रोगी को उपर्युक्त आहार-विहार का विधिपूर्वक दो, तीन अथवा चार मास तक सेवन करना चाहिये॥

सुशृतेन समश्नीयात् पयसाऽऽज्येन पैत्तिकः। शर्कराक्षौद्रयुक्तेन गवां क्षीरेण वा पुनः ।।

यदि पित्त की अधिकता हो तो रोगी के द्वारा अच्छी प्रकार सिद्ध किये हुए दूध का सेवन करना चाहिये। अथवा शुद्ध गाय का दूध खाण्ड तथा मधुमिश्रित करके सेवन करना चाहिये॥

कर्पूरचूर्णं तृष्णायां वदने धारयेत् सदा। तैलानि गन्धपुष्पाणि नित्यं मुख्यानि धारयेत् ।।

यदि रोगी को प्यास लगती हो तो मुख में सदा कर्पूर चूर्ण रखना चाहिये तथा नित्य तेल और गन्धयुक्त फूलों का धारण करना चाहिये॥

औदकानूपमांसानि माषपिष्टतिलोत्कृतम्। मन्दजातानि मद्यानि गुरूरायभिनवानि वा ।।
पायसं कृसरं चुक्रं शष्कुल्यो यावकं दधि। वर्जयेत्तानि सर्वाणि श्रद्धाभोजनमेव च ।।
अश्वव्यायामसंक्लेशं शीताम्बु मदिरासवम्। अवश्यायं पुरोवातमभ्युष्णं च विवर्जयेत् ।।

३३८काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्संहिताकल्प: ? ]

सन्निपात में अपथ्य—इसमें औदक तथा आनूप मांस, उड़द की पिट्ठी तथा तिलों के प्रयोग, मन्दजात (जो ठीक तरह से बनी नहीं है), गुरु तथा नवीन मद्य, खीर, खिचड़ी, चुक्र (सिरका), जलेबियां, जौ के योग, दही तथा अत्यन्त स्वादु भोजन आदि का (अधिक स्वादु भोजन होने से जिह्वालौल्य वश अधिक खा जाता है) तथा घुड़सवारी एवं व्यायाम के क्लेश, शीतल जल, मदिरा एवं आसव, ओस (ओस में सोना या घूमना आदि), सामने की हवा तथा उष्ण पदार्थों के प्रयोग का त्याग कर देना चाहिये।

यानि तस्य प्रशस्यन्ते श्रद्धाभोज्यानि जीवक ! ।
पथ्यानि चान्नपानानि यथास्वं तानि मे शृणु ।।

हे जीवक ! इसके लिये जो २ श्रद्धा उत्पन्न करने वाले भोजन तथा पथ्यकारक अन्न-पान प्रशंसित माने गये हैं उनको यथाक्रम तू मेरे से सुन ।।

गुडसर्पिषि पिप्पल्यः संस्कृता दधिसाधिताः । तथा मुख्यं गुडकृतं भक्ष्या मुद्गमयाश्च ये ।।
यवगोधूमसंस्कारा दाधिकं शुष्कमूलकम् । मुद्गामलकयूषश्च तिक्तसूपश्च सर्पिषा ।।
एवं श्रद्धाविनयनं भिषक्कुर्यादरोचके । अप्रमादेन धर्मार्थी चिकित्सेन्मतिमान् भिषक् ।।

सन्निपात में पथ्य—गुड तथा घृत के साथ संस्कृत की हुई तथा दही में सिद्ध की हुई पिप्पली, मुख्य २ गुड के विकार या प्रयोग, मूंग के बने हुए भक्ष्य पदार्थ, जौ तथा गेहूं के संस्कार अर्थात् उनके बने हुए पदार्थ, दही के बने हुए पदार्थ, सूखी मूली, मूंग तथा आंवले का यूष (Juice), घृत मिला हुआ तिक्त पदार्थों का यूष आदि—इसके लिये पथ्य हैं। इस प्रकार अरुचि होने पर उपर्युक्त पदार्थों के द्वारा रोगी की भोजन में रुचि उत्पन्न करनी चाहिये । तथा धर्म की इच्छा करनेवाले एवं बुद्धिमान् चिकित्सक को इस रोगी की प्रमादरहित होकर चिकित्सा करनी चाहिये ।।

सूतिकोपक्रमाध्याये यच्च वक्ष्ये खिले मुने ! । तदिहापि प्रयोक्तव्यं सन्निपातचिकित्सितम् ।।

हे मुनि ! इसके अतिरिक्त खिलस्थान में सूतिका-सम्बन्धी चिकित्सा के अध्याय में जो विधान कहा जायगा, उस सबका यहां सन्निपात चिकित्सा में भी प्रयोग करना चाहिये ।।

इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।
इति (कल्पस्थाने) विशेषकल्पः ।


ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था ।
इति (कल्पस्थाने) विशेषकल्पः ।


संहिताकल्पाध्यायः ।

अथातः संहिताकल्पं व्याख्यास्यामः ।।१।।
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।।२।।

अब हम संहिता कल्प का व्याख्यान करेंगे । ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था ।।१-२।।

संहिताकल्पः ? ] कल्पस्थानम् ३३९

संहिताध्ययने युक्तः शुचिः साधुर्जितेन्द्रियः । वैद्यो वैद्यकुले जातो ग्रन्थे चार्थे च निश्चितः ।। ३ ।।
स पृष्टोऽन्येन वैद्येन प्रब्रूयात् संहिताविधिम् ।

पवित्र, सज्जन, जितेन्द्रिय, वैद्यकुल में उत्पन्न हुए तथा ग्रन्थ एवं विषय में निष्ठा (विश्वास) रखने वाले वैद्य को संहिता के अध्ययन में तत्पर होना चाहिये। तथा दूसरे वैद्य के पूछने पर वह उसे संहिता की सम्पूर्ण विधि बताये ।।

कति स्थानमिदं तन्त्रं कस्मात्तन्त्रमिति स्मृतम् ।। ४ ।।
स्थानानां कानि नामानि कर्माध्यायानि यानि च ।
(इति ताडपत्रपुस्तके १९७ तमं पत्रम्)
स्थानानामानुपूर्वीं च श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। ५ ।।

भगवन् ! मैं ठीक प्रकार से सुनना चाहता हूँ कि इस तन्त्र में कितने स्थान हैं ? इसे तन्त्र क्यों कहा है ? स्थानों के क्या २ नाम हैं ? उनमें कर्म (विषय) एवं अध्याय कौन से हैं ? तथा इसमें उपर्युक्त स्थानों के क्या क्रम हैं ? इत्यादि विषयों को मैं तत्वपूर्वक सुनना चाहता हूँ ।।४-५।।

अष्टौ स्थानानि वाच्यानि ततोऽतस्तन्त्रमुच्यते ।
अध्यायानां शतं विंशं योऽधीते स तु पारगः ।। ६ ।।

इस संहिता में आठ स्थान हैं इस लिये इसे तन्त्र कहते हैं। इन आठ स्थानों में १२० अध्याय हैं। जो इस संहिता का अध्ययन करता है वह इस भवसागर से पार हो जाता है ।।

सूत्रस्थाननिदानानि विमानान्यात्मनिश्चयः । इन्द्रियाणि चिकित्सा च सिद्धिः कल्पाश्च संहिता ।। ७ ।।
इस संहिता में सूत्र, निदान, विमान, शारीर, इन्द्रिय, चिकित्सा, सिद्धि तथा कल्प-ये आठ स्थान हैं ।।७।।

सूत्रस्थानं चिकित्सा च त्रिंशदध्यायके उभे ।
निदानानि विमानाश्च शारीराण्राष्टकानि तु ।। ८ ।।
सिद्धयो द्वादशाध्यायाः कल्पाश्चैवेन्द्रियाणि च । खिलान्यशीतिरध्यायास्तन्त्रं सखिलमुच्यते ।। ९ ।।

सूत्र एवं चिकित्सा स्थान इन दोनों में तीस २ अध्याय हैं। निदान, विमान एवं शारीर स्थान में आठ २ अध्याय हैं। सिद्धि, कल्प एवं इन्द्रिय स्थान में बारह २ अध्याय हैं। खिलस्थान में ८० अध्याय हैं। इस प्रकार खिलस्थान सहित यह सम्पूर्ण तन्त्र कहलाता है ।।८-९।।

धारणं ह्यस्य तन्त्रस्य वेदानां धारणं यथा । पुण्यं मङ्गल्यमायुष्यं दुःस्वप्नकलिनाशनम् ।। १० ।।
धर्मार्थकाममोक्षाणां धर्म्यायतनं महत् । सुखप्रदं नृणां शश्वद्धनमानयशस्करम् ।। ११ ।।

वेदों के धारण के समान इस तन्त्र का धारण करना पुण्य एवं मंगलकारक, आयुष्य का देने वाला, दुःस्वप्न एवं कलि (पापों) का नाश करने वाला, धर्म, अर्थ काम तथा मोक्ष का देने वाला, धर्म का महान् आयतन, तथा प्राणियों को निरन्तर सुख, धन, मान, एवं यश का देने वाला है ।।१०।।

नाधार्मिको न चापुत्रो नाविद्वान्न च गर्हितः । नापूजितो नाविदितो लोके भवति पारगः ।। १२ ।।
जो व्यक्ति धार्मिक, पुत्रवान् (पुत्र युक्त), विद्वान्, अनिन्दित, पूजा (आदर) युक्त तथा ज्ञानी नहीं है वह इस संसार सागर से पार नहीं हो सकता है ।।१२।।

सततं चाप्यधीयानः सम्यगध्यापयन् भिषक् । इह लोके यशः प्राप्य शक्रलोके महीयते ।। १३ ।।

३४० काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् संहिताकल्प: ? ]

निरन्तर इस शास्त्र का अध्ययन करने एवं सम्यक् प्रकार से अध्यापन करने से वैद्य इस लोक में यश को प्राप्त करके इन्द्रलोक (परलोक) में प्रतिष्ठा को प्राप्त करता है ॥१३॥

दक्षयज्ञे वधत्रापाद्देवर्षीणां पलायताम् । रोगाः सर्वे समुत्पन्नाः संतापाद्देहचेतसोः ॥१४॥

प्रजापति दक्ष के यज्ञ में (रुद्र द्वारा यज्ञ के ध्वंस करने पर) मृत्यु के डर से पलायन करते (दौड़ते) हुए देवता और ऋषियों के देह (शरीर) एवं मन के सन्ताप से सम्पूर्ण रोग उत्पन्न हुए ॥१४॥

ज्वरो गुरुत्वाद् गुल्मस्तु धावतां प्लवनात् प्लीहा । भ्रमो विषादाद्विद्भेदो धावतां वेगधारणात् ॥१५॥
तृष्णा च रक्तपित्तं च श्रमादुष्णे च धावताम् ।
हिक्काश्वासौ कफाधिक्याद्धावतां पिबतां जलम् ॥१६॥
प्रागुत्पत्तिस्तथाऽन्येषां रोगाणां परिकीर्तिता । कृतत्रेतान्तरत्वेन प्रादुर्भूता यथा नृणाम् ॥१७॥
धर्मार्थकाममोक्षेषु विद्याबलयशोहराः ।

शरीर के गुरु होने से ज्वर, उनके दौड़ने से गुल्म, प्लवन (तैरने) से प्लीहा (प्लीहावृद्धि-Enlargement of spleen), विषाद से भ्रम, दौड़ते हुए के वेगों को धारण करने से विड्भेद (अतिसार), दौड़ते हुए लोगों के उष्णकाल में श्रम (थकावट) से तृष्णा एवं रक्तपित्त, कफ की अधिकता एवं दौड़ते हुए जल पीने से हिक्का एवं श्वासयोग तथा अन्य भी धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष, विद्या, बल एवं यश को नष्ट करने वाले रोग सत्ययुग तथा त्रेतायुग के मध्य में जिस प्रकार उत्पन्न हुए हैं, उनकी पूर्व उत्पत्ति का वर्णन किया गया है ॥१५-१७॥

ततो हितार्थं लोकानां कश्यपेन महर्षिणा ॥१८॥
पितामह्नियोगाच्च दृष्ट्वा च ज्ञानचक्षुषा । तपसा निर्मितं तन्त्रमृषयः प्रतिपेदिरे ॥१९॥
जीवको निर्गततमा ऋचीकतनयः शुचिः । जगृहेऽग्रे महातन्त्रं संचिक्षेप पुनः स तत् ॥२०॥
नाभ्यनन्दन्त तत् सर्वे मुनयो बालभाषितम् ।

तब लोक कल्याण के लिये महर्षि कश्यप ने पितामह ब्रह्मा के नियोग एवं अपने ज्ञानचक्षुओं से देखकर तपस्या के प्रभाव से तन्त्र का निर्माण किया । तथा ऋषियों ने उसका प्रतिपादन किया । उसके बाद सर्वप्रथम तम (अज्ञान) से शून्य, पवित्र एवं ऋचीक के पुत्र जीवक ने इस महान् तन्त्र को ग्रहण करके संक्षिप्त किया । परन्तु सब ऋषियों ने बालभाषित (बालक का वचन) कहकर उसकी प्रशंसा नहीं की ॥१८-२०॥

ततः समक्षं सर्वेषामृषीणां जीवकः शुचिः ॥२१॥
गङ्गाह्रदे कनखले निमग्नः पञ्चवार्षिकः । वलीपलितविग्रस्त उन्ममज्ज मुहूर्त्तकात् ॥२२॥

तब उस पांच वर्ष की आयु वाले एवं पवित्र जीवक ने सब ऋषियों के समक्ष कनखल स्थित गङ्गा के कुण्ड में डुबकी लगाई । तथा क्षणभर में झुर्रियों एवं सफेद बालों से युक्त होकर बाहर निकल आया ॥२१-२२॥

ततस्तदद्भुतं दृष्ट्वा मुनयो विस्मयं गताः । वृद्धजीवक इत्येव नाम चक्रुः शिशोरपि ॥२३॥
प्रत्यगृह्णन्त तन्त्रं च भिषक्च्छ्रेष्ठं च चक्रिरे ।

तब इस अद्भुत घटना को देखकर सम्पूर्ण मुनियों को बड़ा आश्चर्य हुआ तथा उस बालक का नाम भी उन्होंने वृद्ध जीवक रखदिया । तथा उसके तन्त्र को स्वीकार करके उसे श्रेष्ठ वैद्य मान लिया ॥२३॥

ततः कलियुगे नष्टं तन्त्रमेतद्यदृच्छया ॥२४॥

संहिताकल्प: ? ] कल्पस्थानम् ३४१

अनायासेन यक्षेण धारितं लोकभूतये। वृद्धजीवकवंशयेन ततो वात्स्येन धीमता ।।
अनायामं प्रसाद्याथ लब्धं तन्त्रमिदं महत्।

उसके बाद सहसा नष्ट हुए इस तन्त्र को लोककल्याण के लिये कलियुग में अनायास नामक यक्ष ने धारण किया। तब वृद्ध जीवक के वंश वाले बुद्धिमान् वात्स्य ने अनायास नामक यज्ञ को प्रसन्न करके इस महान तन्त्र को प्राप्त किया ॥

ऋग्यजुःसामवेदाँस्त्रीनधीत्याङ्गानि सर्वशः ।।२६।।
शिवकश्यपयक्षांश्च प्रसाद्य तपसा धिया। संस्कृतं तत् पुनस्तन्त्रं वृद्धजीवकनिर्मितम् ।।२७।।
धर्मकीर्तिसुखार्थाय प्रजानामभिवृद्धये।

ऋक्, यजु, साम आदि तीनों वेदों एवं शिक्षा, व्याकरण आदि छओं अङ्गों का अध्ययन करके तथा अपनी तपस्या एवं बुद्धि के कारण शिव, कश्यप और यक्षों को प्रसन्न करके धर्म, कीर्ति तथा सुख एवं लोकसमृद्धि के लिये उसने वृद्धजीवक के बनाये हुए उस तन्त्र का संस्कार किया ॥२६-२७॥

स्थानेष्वष्टसु शाखायां यद्यन्नोक्तं प्रयोजनम् ।।२८।।
तत्तद्भूयः प्रवक्ष्यामि खिलेषु निखिलेन ते।

इस संहिता के आठों स्थानों तथा शाखाओं में जो २ विषय नहीं कहा गया है उसका मैं पुनः खिलस्थान में उपदेश करूँगा ॥२०॥

(इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।।)
(इति) वृद्धजीवकीये तन्त्रे कौमारभृत्ये वात्स्यप्रतिसंस्कृते कल्पेषु संहिताकल्पो नाम द्वादशः ।।
समाप्तं च कल्पस्थानम् ।। संमाप्ता चेयं सहिता ।।
अतः परं खिलस्थानं भवति ।।

ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था ।
इति कल्पस्थानंसमाप्तम् ।

अथ नवमं खिलस्थानम्। ..................................

विषमज्वरनिर्देशीयाध्यायः प्रथमः।

अथातो विषमज्वरनिर्देशीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः ॥१॥
इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ॥२॥

अब हम विषमज्वरनिर्देशीय नामक अध्याय का व्याख्यान करेंगे। ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था ॥१-२॥

कश्यपं सर्वशास्त्रज्ञं सर्वलोकगुरुं गुरुम्। भार्गवः परिपप्रच्छ संशयं संश्रितव्रतः ॥३॥
सम्पूर्ण शास्त्रों के ज्ञाता, सब लोकों के गुरु तथा महान् कश्यप से व्रत का धारण करने वाले भार्गव (वृद्धजीवक) ने संशय युक्त प्रश्न को पूछा ॥३॥

प्रोक्तं ज्वरचिकित्सायां विषमज्वरभेषजम्। न निर्दिष्टं भगवता विषमत्वस्य कारणम् ॥४॥
आपने ज्वर चिकित्सा में विषम ज्वर की ओषधि का वर्णन किया था परन्तु वहां आपने विषमता का कारण नहीं बतलाया ॥४॥

युक्तं सततकादीनां वैषम्यं विषमागतेः। अविसर्गी ज्वरः कस्मात् संततो विषमः स्मृतः ॥५॥
(इति ताडपत्रपुस्तके १९८ तमं पत्रम्)
प्रेतज्वरो ग्रहोत्थश्च विषमः केन हेतुना।

विषम गति वाले सतत आदि ज्वरों की विषमता तो युक्तियुक्त है परन्तु अविसर्गी (निरन्तर रहने वाले) सन्तत ज्वर को विषम कहने का क्या अर्थ है ? इसी प्रकार प्रेतज्वर एवं ग्रहोत्थ ज्वर को विषम मानने का क्या कारण है ? ॥५॥

तदिदानीं यथाकालं वक्तव्योऽवयवाद्यथा ॥६॥
वक्तुमर्हसि तत्त्वेन सविशेषं सविस्तरम्।
अब आप यथासमय पृथक् २ तथा विस्तार पूर्वक इन सबों का वर्णन करने की कृपा करें ॥६॥

इति पृष्टः स शिष्येण प्रश्नं प्रोवाच कश्यपः ॥७॥
इस प्रकार शिष्य द्वारा प्रश्न पूछा जाने पर महर्षि कश्यप ने उत्तर दिया ॥७॥

अल्पहेतुर्बहिर्मार्गो वैकृतो निरुपद्रवः। एकाश्रयः सुखोपायो लघुपाकः समो ज्वरः ॥८॥
समज्वर के लक्षण—स्वल्प कारणों वाला अर्थात् अल्प कारणों से उत्पन्न होने वाला, बहिर्मार्ग अर्थात् बहिर्वेगो बाला, वैकृत (विकारों से उत्पन्न होने वाला), उपद्रव रहित, एक आश्रय वाला (चरक चि. अ. ३ में—ज्वर के रस,

विषमज्वरनिदंशीयाध्याय ? ] खिलस्थानम् ३४३

रक्त, मांस, मेदा, अस्थि, मज्जा, शुक्र आदि ७ आश्रय दिये हैं—इनमें से जो केवल एक को ही आश्रित करके हो), सुखपूर्वक जिसकी चिकित्सा की जा सके तथा जो लघुपाक वाला होता है वह समज्वर कहलाता है। बहिर्वेग ज्वर के चरक चि.अ. ३ में निम्न लक्षण दिये हैं—सन्तापोऽभ्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनां च मार्दवम्। बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च॥ यह सुखसाध्य माना गया है ॥८॥

विषमस्तद्विपर्यस्तस्तीक्ष्णत्वात् संततो मतः । तद्वत् प्रेतग्रहोत्था ये चत्वारो विषमागमात् ।।९।।

इसके विपरीत तीक्ष्ण होने के कारण सन्ततज्वर तथा प्रेत एवं ग्रहों से उत्पन्न होने वाले सतत आदि चारों ज्वर भी विषम गति के कारण विषमज्वर कहलाते हैं ॥९॥

दुर्जयत्वा(दुर्ग्रहत्वा)दुग्रग्रहपरिग्रहात् । वैषम्यं संततादीनां दारुणत्वादुदाहृतम् ।।१०।।

दुर्जय (दुर्ग्रह) होने के कारण, उग्र ग्रहों द्वारा गृहीत होने तथा दारुण (भयंकर) होने के कारण सन्तत आदि को विषमज्वर कहा गया है ॥१०॥

तथा सततकादीनां चतुर्णां कालकारितम् । विषमत्वं प्रवक्ष्यामि ज्वराणां जायते यथा ।।११।।

इसी प्रकार सतत आदि चारों प्रकार के ज्वर भी काल के अनुसार जिस प्रकार विषम होते हैं उनका मैं वर्णन करूंगा ।।

समस्ता द्वन्द्वशो वाऽपि धमनी रसवाहिनीः । दोषाः प्रपन्नाः कुर्वन्ति विषमा विषमज्ज्ववम् ।।१२।।

सम्पूर्ण अथवा दो २ दोष रसवाहिनियों धमनियों में पहुंच कर विषम हुए विषमज्वर को उत्पन्न करते हैं ॥१२॥

ज्वरितो मुच्यमानो वा मुक्तमात्रश्च यो नरः । व्यायामगुर्वसात्म्यान्नमत्तिमात्रमथो जलम् ।।१३।। पायसं कृशरां पिष्टं पललं दधि मन्दकम् । पिण्याकमाषविकृतीर्ग्राम्यानूपं तथाऽऽमिषम् ।।१४।। एवं विधानि चान्यानि विरुद्धानि गुरूणि च । सेवते च दिवास्वप्नमजीर्णाध्यशनानि च ।।१५।। ज्वरोऽभिवर्धते तस्य विषमो वाऽऽशु जायते ।

जो व्यक्ति ज्वरयुक्त अवस्था में, जो ज्वर से मुक्त होने की अवस्था में तथा जो ज्वर से मुक्त होने के बाद तुरन्त व्यायाम, गुरु एवं असात्म्य अन्न तथा अधिक मात्रा में जल, खीर, खिचड़ी, उड़द की पिट्ठी के बने हुए पदार्थ, मांस, अपूर्ण जमा हुआ दही, खल, उड़द के बने हुए पदार्थ, ग्राम्य तथा आनूप मांस तथा इसी प्रकार अन्य विरुद्ध एवं गुरु पदार्थों का तथा दिवास्वप्न, अजीर्ण एवं अध्यशन का सेवन करता है—उसका ज्वर बढ़ जाता है तथा वह शीघ्र ही विषम ज्वर का रूप धारण कर लेता है ॥१३-१५॥

दोषेष्वपरिपक्वेषु कषायं यश्च सेवते ।।१६।। लौल्याद्वा स्नेहपानानि क्षीरं संतर्पणानि वा । दैवतानामभिध्यानाद् ग्रहसंस्पर्शनादपि ।।१७।। सद्यो वान्तो विरिक्तो वा स्नेहपीतोऽनुवासितः । शीतोपचारं गुर्वन्नं व्यवायं यश्च सेवते ।।१८।। तस्यापि सहसा वायुरस्थिमज्जान्तरं गतः । कुपितः कोपयत्याशु श्लेष्माणं पित्तमेव च ।।१९।। ततोऽस्य धातुवैषम्याद्विषमो जायते ज्वरः । संततोऽन्येद्युको वाऽपि तृतीयः सचतुर्थकः ।।२०।।

दोषों के न पचने पर ही अर्थात् आमावस्था या ज्वर की तरुण अवस्था में ही जो कषाय का सेवन करता है अथवा जिह्वालौल्य के कारण जो व्यक्ति स्नेहपान, क्षीर अथवा सन्तर्पण (बृंहण) द्रव्यों का सेवन करता है, जो देवताओं द्वारा

३४४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् विषमज्वरनिर्देशीयाध्याय ? ]

आक्रान्त तथा ग्रहों द्वारा स्पर्श किया जाता है अथवा वमन, विरेचन, स्नेहपान या अनुवासन का प्रयोग करने के बाद तुरन्त जो व्यक्ति शीत उपचार, गुरु अन्न तथा मैथुन का सेवन करता है—उस व्यक्ति के भी अस्थियों की मज्जा के अन्दर का वायु कुपित होकर शीघ्र ही कफ एवं पित्त को प्रकुपित कर देता है। इस प्रकार धातुओं के विषम हो जाने से उसे सतत, अन्येद्युक, तृतीयक तथा चतुर्थक नामक विषम ज्वर हो जाते हैं।

वक्तव्य—कषाय—यहां कषाय शब्द से कसैले द्रव्यों का अथवा पांच प्रकार की कषायकल्पनाओं में से किसी भी कषाय रस प्रधान रस प्रधान कल्पना का ग्रहण किया जाता है। क्योंकि कषाय रस स्तम्भक (Astringent) होने से दोषों की प्रवृत्ति नहीं होने देता इसीलिये दोषों की अपरिपक्वावस्था अथवा तरुण ज्वर में इसका निषेध किया गया है तथा स्वरस आदि पांचों कल्पनाओं में जो कषाय कल्पना है उसका भी त्याग करना चाहिये। कहा भी है—चतुर्भागावशिष्टस्तु यः षोडशगुणाम्भसा। स कषायः कषायः स्यात् स वर्ज्यस्तरुणज्वरे॥ कषायं यः प्रयुञ्जीत नराणां तरुणज्वरे। स सुप्तं कृष्णसर्पन्तु कराग्रेण परामृशेत्॥ तथा—न कषायं प्रयुञ्जीत नराणां तरुणे ज्वरे। कषायेणाकुलीभूता दोषा जेतुं सुदुष्कराः॥ इसी लिये चरक चि. अ. ३ में भी कहा है—नवज्वरे दिवास्वप्नस्नानाभ्यङ्गात्रमैथुनम्। क्रोधप्रवातव्यायामकषायांश्च विवर्जयेत् ॥१६-२०॥

न च नोपशमं याति न च भूयो न कुप्यति। शमप्रकोपयोः कालं न चायमतिवर्तते ॥२१॥

ये विषमज्वर शान्त न होते हों या पुनः प्रकुपित न होते हों—ऐसी बात नहीं है अर्थात् ये शान्त हो कर पुनः प्रकुपित हो जाते हैं। तथा इनका शमन एवं प्रकुपित होने के समय का उल्लंघन नहीं होता अर्थात् ये लगभग निश्चित समय पर शान्त होते हैं तथा निश्चित समय पर ही पुनः प्रकुपित होते हैं ॥२१॥

न च स्वभावोपशमं गच्छत्यनुशयात्मकः। न हि स्वभावशान्तानां भावानामस्ति संभवः ॥२२॥

अनुशय होने के कारण इनका स्वभाव शान्त नहीं होता। स्वभाव के शान्त हो जाने पर पदार्थों की पुनः उत्पत्ति नहीं होती है अर्थात् इनका स्वभाव नष्ट नहीं होता है इसलिये ये पूर्णरूप नष्ट नहीं हो पाते हैं तथा बार २ ये ज्वर अपना रूप प्रकट करते हैं ॥२२॥

ज्वरप्रवेगोपरमे देही मुक्त इवेक्ष्यते। तथाऽप्यस्यामवस्थायामेभिर्लिङ्गैर्न मुच्यते ॥२३॥
मुखवैरस्यकटुक्यमाधुर्यादिभिरल्पशः। नात्यन्नलिप्साग्लानिभ्यां शिरसो गौरवेण च ॥२४॥

ज्वर के वेग के शान्त हो जाने पर रोगी ज्वर से यद्यपि मुक्त हुआ प्रतीत होता है तथापि इस अवस्था में भी (अर्थात् वेग के शान्त होने पर भी) रोगी मुखवैरस्य (मुख की विरसता) तथा थोड़ा २ मुख का कड़वापन एवं मधुरता, अन्न की अधिक रुचि न होना, ग्लानि तथा सिर का भारी होना—इत्यादि लक्षणों से मुक्त नहीं हो पाता है ॥२३-२४॥

पुनः पुनर्यथा चैष जायते तन्निबोध मे। निरुद्धमार्गों दोषेण विषमज्वरहेतुना ॥२५॥
वायुस्तद्दोषकोपान्ते लब्धमार्गों यथाक्रमम्। दोषशेषं तमादाय यथास्थानं प्रपद्यते ॥२६॥
स दोषशेषः. स्वे स्थाने लीनः कालबलाश्रयात्।
रसस्थानमुपागम्य भूयो जनयति ज्वरम् ॥२७॥

यह विषमज्वर बार २ किस कारण से हो जाता है—वह अब तू मेरे से सुन—विषमज्वर को उत्पन्न करने वाले दोषों के द्वारा जिसका मार्ग रुक गया है ऐसा वायु उस दोष के प्रकोप के अन्त में मार्ग को प्राप्त करके क्रमशः उस बचे हुए दोष को लेकर यथास्थान पहुंच जाता है जिससे अपने स्थान पर लीन (स्थित) हुआ अवशिष्ट दोष काल एवं बल

विषमज्वरनिदंशीयाध्याय ? ] खिलस्थानम् ३४५

के आश्रय से रसस्थान (आमाशय) में पहुंच कर पुनः ज्वर को कर देता है। अष्टाङ्ग संग्रह चि. अ. १ में कहा है—आमाशयस्थो हत्वाग्निं सामो मार्गान् पिधापयन्। विदधाति ज्वरं दोषः ........।। अर्थात् आमाशय में आम रस के साथ मिलकर दोष शरीर में स्रोतों के मुखों को बन्द कर देते हैं। इससे जाठराग्नि मन्द हो जाती है तथा भोजन का पाक नहीं हो पाता है। जितना ही भोजन किया जायगा उतनी ही शरीर में आमरस की उत्पत्ति होगी—जिससे ज्वर की वृद्धि होगी ।।२५-२७।।

उपक्रमविशेषेण स्वबलस्य व्ययेन च। क्षयं प्राप्नोति वृद्धिं च समानगुणसंश्रयात् ।।२८।।

चिकित्सा की विशेषता के कारण अथवा ज्वर के बल के कम होने के कारण समान गुण के आश्रित होने से ज्वर क्षय अथवा वृद्धि को प्राप्त करता है ।।२८।।

सोऽयं निवृत्तिं संप्राप्य यथा दीपः स्वभावतः ।
पुनः पुनः प्रज्वलति क्षीणतैलेन्धनोऽपि सन् ।।२९।।
स्वमधिष्ठानमाश्रित्य शान्तः शान्तस्तथा ज्वरः।
काले बलं दर्शयति क्षीणदोषेन्धनोऽपि सन् ।।३०।।

जिस प्रकार निवृत्ति को प्राप्त होने पर दीपक तैल रूपी इन्धन के क्षीण होने पर स्वभाव से ही पुनः २ प्रज्वलित होता रहता है, उसी प्रकार यह ज्वर अपने अधिष्ठान (आमाशय) में पहुंच कर शान्त हुआ भी दोषरूपी इन्धन के क्षीण होने पर स्वयमेव समय पर अपने बल को प्रकट करता है अर्थात् दोषों के क्षीण हो जाने पर स्वभाव के नष्ट न होने से पुनः ज्वर को प्रकट करता है ।।२९-३०।।

स्वहेतुदोषमाश्रित्य नियतो नियमेन यः । अहोरात्रे दर्शयति कालहेतुकृतं बलम् ।।३१।।
द्विकालं स यथादोषं ज्वरः सततकः स्मृतः । स्थानमामाशयस्तस्य यं समाश्रित्य वर्तते ।।३२।।

सतत ज्वर—ज्वरोत्पादक हेतु एवं दोष का आश्रय करके जो नियमपूर्वक दिन रात (२४ घण्टे) में दो बार निश्चित समय पर काल एवं हेतु कृत बल को प्रकट करता है उसे सतत ज्वर कहते हैं। इसका स्थान आमाशय होता है इसके आश्रित होकर यह बढ़ता है। चरक चि. अ. ३ में इसकी सम्प्राप्ति निम्न प्रकार बताई है—रसधात्वाश्रयः प्रायो दोषः सततकं ज्वरम्। सप्रत्यनीकः कुरुते कालवृद्धिक्षयात्मकम् ।। अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते । कालप्रकृतिदूष्याणां प्राप्यैवान्यतमाद्बलम् ।।३१-३२।।

उरस्त्वन्येद्युकस्थानमहोरात्रादुरश्च्युतः । दोषो रसं समासाद्य यदा दर्शयते बलम् ।।३३।।
तदाऽनुषङ्गी स्वे काले जायतेऽन्येद्युको ज्वरः ।

अन्येद्युक ज्वर—अन्येद्युक ज्वर का स्थान उर (छाती) माना गया है। अहोरात्र (२४ घण्टे) में छाती से यह दोष आमाशयस्थित रस में पहुंच कर अपने बल को प्रकट करता है तथा यह अनुषङ्गी हुआ प्रतिदिन अपने समय पर होता है इसे अन्येद्युक ज्वर कहते हैं। चरक चि. अ. ३ में कहा है—दोषो मेदोवहा रुद्ध्वा नाडीरन्येद्युकं ज्वरम्। सप्रत्यनीकः कुरुते एक कालमहर्निशि ।। अर्थात् २४ घण्टे में इसका वेग एक बार होता है ।।३३।।

कण्ठस्तृतीयकस्थानमहोरात्राच्च्युतस्ततः ।।३४।।
(इति ताडपत्रपुस्तके १९९ तमं पत्रम् ।)

उरः प्रपद्यतेऽन्यस्मादहोरात्राद्यथाक्रमम् । रसधात्वाश्रितो दोष ऊष्मणा सह मूर्च्छितः ।।३५।।

तृतीयेऽहनि निर्वृत्तिं जनयेत् स तृतीयकः ।

३४६काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्विषमज्वरनिर्दशीयाध्याय ? ]

तृतीयेऽहनि निर्वृत्तिं जनयेत् स तृतीयकः ।

तृतीयक ज्वर—तृतीयक ज्वर का स्थान कण्ठ होता है। प्रथम अहोरात्र (२४ घण्टे) में दोष कण्ठ से च्युत होकर उर (छाती) में पहुंचता है तथा दूसरे अहोरात्र में वह यथाक्रम रसधातु (आमाशय स्थित) में पहुंचकर ऊष्मा (उष्णता) के साथ मूर्च्छित हुआ तीसरे दिन पुनः प्रकट होता है। उसे तृतीयक ज्वर कहते हैं। अर्थात् दोष अपने स्थान कण्ठ से क्रमशः प्रथम दिन छाती में पहुंचता है तथा वहां से अगले दिन आमाशय में पहुंचता है आमाशय में पहुंचकर पूर्वोक्तानुसार दोष रसवाहिनियों के मार्गों को बन्द कर देता है तब ज्वर की उत्पत्ति होती है। इसलिये तृतीयक ज्वर एक दिन छोड़कर अर्थात् तीसरे दिन (४८ घण्टे में एकबार) उत्पन्न होता है ॥३४-३५॥

शिरश्चतुर्थकस्थानं चतुर्थं समुदाहृतम् ।।३६।।
अहोरात्राच्च्युतः स्थानाद्दोषः कण्ठेऽवतिष्ठते । ततः पुनरहोरात्रादुरसि प्रतिपद्यते ।।३७।।
तृतीये चाप्यहोरात्रे रसधातौ प्रकुप्यति । चतुर्थकः स विज्ञेयश्चिरस्थायी महाज्वरः ।।३८।।
गम्भीरस्थानसंभूतो धातुसंकरदूषितः । दर्शयित्वा बलं काले जन्तोः शिरसि लीयते ।।३९।।
त्रिदोषसंभवत्वाच्च भूतसंस्पर्शनादपि । दुश्चिकित्स्यतमो ह्येष तस्माद्यत्नेनमुपक्रमेत् ।।४०।।

चतुर्थक ज्वर—चौथा चतुर्थक ज्वर होता है इसका स्थान शिर माना गया है। प्रथम अहोरात्र में अपने स्थान शिर से च्युत होकर दोष कण्ठ में पहुंचता है। अगले अहोरात्र में वह उर (छाती) में पहुंचता है तथा तृतीय अहोरात्र में वह दोष आमाशय स्थित रस धातु में पहुँचकर प्रकुपित होता है इसे चतुर्थक ज्वर कहते हैं। यह महाज्वर चिरस्थायी होता है अर्थात् यह अत्यन्त कठिनता से ठीक होता है। गंभीर स्थान में उत्पन्न होकर तथा अनेक धातुओं से दूषित हुआ यह अपने समय पर बलको प्रकट करके अर्थात् चतुर्थ दिन (७२ घंटे में एक बार) प्रकुपित होकर पुनः शिर में लीन हो जाता है अर्थात् वहां स्थित हो जाता है। त्रिदोष से उत्पन्न होने तथा भूतों का संसर्ग होने के कारण यह दुश्चिकित्स्य होता है इसलिये निम्न उपायों के द्वारा इसकी चिकित्सा करे। अर्थात् तीन अहोरात्र के बाद दोष अपने स्थान सिरसे यथाक्रम आमाशय में पहुंचता है इसलिये चतुर्थ दिन प्रकुपित होकर यह चतुर्थक ज्वर को करता है। तृतीयक तथा चतुर्थक ज्वर के लिये चरक चि. अ. ३ में कहा है—दोषोऽस्थिमज्जगः कुर्यात्तृतीयकचतुर्थकौ। अर्थात् अस्थि और मज्जा में पहुंचा हुआ दोष क्रमशः तृतीयक और चतुर्थक ज्वर को करता है। वहीं इन ज्वरों की गतियां निम्न प्रकार से कही गई हैं—गतिद्वयकान्तरान्येद्युर्दोषस्योक्ताऽन्यथा परैः । रक्तमेवाभिसंसृज्य कुर्यादन्येद्युकं ज्वरम् ।। मांसस्रोतांस्यनुसृतो जनयेत्तु तृतीयकम् । ज्वरं दोषः संसृतो हि मेदोमार्गं चतुर्थकम् ।। अर्थात् दोषों की गतियां क्रमशः प्रतिदिन, एक दिन छोड़कर अथवा दो दिन छोड़कर कही गई हैं। जब प्रतिदिन एक बार गति होती है तब अन्येद्युक ज्वर होता है। जब एक दिन के अन्तर से होती है तब तृतीयक और जब दो दिन के अन्तर से होती है तब चतुर्थक ज्वर होता है। सुश्रुत उ. अ. ३९ में ये गतियां निम्न प्रकार दी गई हैं—सन्ततं रसरक्तस्थः सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः । मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि त्वस्थिमज्जगतः पुनः ।। कुर्याच्चतुर्थकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम् ।।३६-४०।।

बलिभिः शान्तिहोमैश्च सिद्धैर्मन्त्रपदैस्तथा । पापापहरणं चास्य कर्तव्यं सिद्धिरिच्छता ।।४१।।
भूतेश्वरं नीलकण्ठं प्रपद्येत वृषध्वजम् ।

सिद्धि को चाहने वाले वैद्य को बलि, शान्ति, होम (शान्ति के निमित्त किये जाने वाले यज्ञ) तथा सिद्ध मन्त्रों के द्वारा इसके पाप का निराकरण करना चाहिये। नीलकण्ठ (नीले कण्ठ वाले) तथा वृषध्वज (जिसकी ध्वजा पर वृष-बैल का चिह्न हो) भूतेश्वर महादेव की उपासना करनी चाहिये ॥४१॥

विषमज्वरनिर्देशीयाध्याय ? ] खिलस्थानम् ३४७

चिरानुबन्धी विषमो यथाकालं विवर्धते ।।४२।।
एकाहाच्च द्व्यहाच्चैव त्र्याहाच्चतुरहात्तथा ।

चिरानुबन्धी (चिरकालीन अनुबन्ध वाला-जीर्ण) विषमज्वर यथासमय एक, दो, तीन तथा चार दिन बाद वृद्धि को प्राप्त होता है।

**वक्तव्य—**आधुनिक विज्ञान के अनुसार हम विषमज्वर को Malarial fever कह सकते हैं। पाश्चात्य विज्ञान मलेरिया को एक Specific protozoon (Malarial parasite) द्वारा उत्पन्न हुआ मानता है। मादा Anopheline नामक मच्छर के काटने से इसका संक्रमण मनुष्यों में होता है। इस पराश्रयी (Parasite) के दो Life cycles होते हैं। १. मनुष्य में Asexual cycle तथा २. मच्छर में Sexual cycle । सर्वप्रथम मच्छर के काटने से मनुष्य के अन्दर Sporozoite प्रविष्ट हो जाता है। वह रक्तकणों में प्रविष्ट होकर धीरे २ बढ़ता जाता है तथा अन्त में Merozoites के रूप में आजाता है। इस प्रकार Parasite का Asexual cycle मनुष्य में पूर्ण हो जाता है। अब जब मनुष्य को पुनः मच्छर काटता है तब ये मच्छर के आमाशय में पहुंचकर फिर वृद्धि को प्राप्त होते हैं तथा धीरे २ बढ़कर पुनः Sporozoites की अवस्था में मच्छर की लालाग्रन्थियों में पहुंच जाते हैं। इस प्रकार Parasite का Sexual cycle मच्छर में पूर्ण हो जाता है। इस प्रकार हम देखते हैं कि Parasite के दो Life cycle हैं। इसे हम निम्न तालिका से प्रकट कर सकते हैं—

                     Macrogametocyte       Microgametocyte
                            │                     │
                     Macrogamete           Microgamete
                            └───┬─────────────┘
Sexual cycle                    │
(मच्छर में)                  Zygote
                                │
                              Oocyst
                                │
                           Sporozoites
                                │
                     Sporozoite मच्छर के काटनेसे प्रविष्ट
                                │
Asexual cycle              Trophozoite
(मनुष्य में)                    │
                            Schizont
                                │
                           Merozoites

Malarial Parasite तीन प्रकार के होते हैं—

  1. Plasmodium Vivex 2. P. Malarial 3. P. Falsiparum.
३४८काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्विषमज्वरनिदंशीयाध्याय ? ]

P. Vivex—यह Benign Tertian Malaria को उत्पन्न करता है। इसका Asexual cycle ४८ घण्टे का होता है अर्थात् यह तृतीयक ज्वर को करता है।

P. Malarial—यह Quartan Malaria को उत्पन्न करता है। इसका Asexual cycle ७२ घण्टे का होता है। अर्थात् यह चातुर्थिक ज्वर को करता है।

P. Falsiparum—यह Malignant Tertian Malaria (Quotidian) को उत्पन्न करता है। इसका Asexual cycle २४-४८ घण्टे का होता है। यह अन्येद्युक को करता है। जब कभी साथ में ही दूसरा (Double) Infection हो जाता है तब सततज्वर (Double Tertian) होता है। रक्त में Spores के आने से जब उनका रक्त विष में मिलता है तब ज्वर का आक्रमण होता है। G. E. Beaumont की Medicine में लिखा है—The fever is thought to correspond with the liberation of the spores in the blood, perhaps due to freeing of their toxins, but there must be a threshold value, a definite amount of toxin being required in any individual to produce a rise of temperature. इसी प्रकार अखिलरञ्जन मजूमदार की Bedside Midicine में भी लिखा है—The mature rose the ruptures and young parasites (merozoites) and a toxin are thrown into the general circulation, If many such red cells rupture liberating, a quantity of toxin, a paroxysm of fever follows. ।।४२।।

पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा कस्मादेष न जायते ।।४३।।
तस्य त्वामाशयः स्थानमुरः कण्ठः शिरस्तथा।
स्थानमन्यत्ततो नास्ति स्थानाभावान्न जायते ।।४४।।

यह विषमज्वर पांचवें तथा छठे दिन क्यों नहीं होता है ? इसका उत्तर—विषमज्वर के आमाशय, उर (छाती), कण्ठ तथा शिर ये चार स्थान हैं। इनके अतिरिक्त और कोई स्थान नहीं है। इसलिये अन्य स्थानों के अभाव से इन चार के अतिरिक्त पांचवें तथा छठे दिन यह ज्वर नहीं होता है ।।४३-४४।।

आग्नेयः स्यात् सततको वायव्यो हि द्वितीयकः। वैश्वदेवस्तृतीयः स्यादैशानस्तु चतुर्थकः ।।४५।।

सततज्वर आग्नेय (दक्षिण पूर्व दिशा) होता है। द्वितीयक (अन्येद्यक) वायव्य (पश्चिमोत्तर दिशा) होता है। तृतीयक वैश्वदेव तथा चतुर्थक ज्वर ऐशान (ईशान सम्बन्धी पूर्वोत्तर दिशा) होता है ।।४५।।

कस्मात् परिक्षीणबलः क्षीणधातुबलौजसः। ज्वरो विवर्धति जन्तोर्मोक्षकाले विशेषतः ।।४६।।

जिसका धातु, बल एवं ओज क्षीण हो गया है ऐसे व्यक्ति का क्षीण बल वाला ज्वर विशेष कर मोक्षकाल में क्यों वृद्धि को प्राप्त होता है ।।४६।।

गतेरभावाद्वाह्येनवायुनाऽभ्याहतक्रमः ।
संक्षीणवर्त्यनुगतःस्नेहाव्वाभिमूर्च्छितः ।
शान्तोऽपि तदुपादानाद्यथादीपो न (ऽनु ?) दीप्यते ।।

तद्वद्धातुबले क्षीणे ज्वरः क्षीणबलोऽपि सन्। निरुपादानदोषत्वान्मोक्षकाले विशेषतः ।।४८।।
हेतुशेषमशेषेण दहन् दर्शयते बलम्। सप्रतीकारवैशेष्यात् प्रशमं याति हन्ति वा ।।४९।।

उपर्युक्त प्रश्न का उत्तर—जिस प्रकार गति के अभाव में बाह्य वायु द्वारा आक्रान्त हुआ तथा बत्ती के क्षीण हो जाने से अनुगामी हुआ तथा स्नेह एवं वायु से मूर्च्छित होने के कारण शान्त हुआ भी दीपक अपने उपादान कारण के विद्यमान

विषमज्वरनिर्देशीयाध्याय ? ] खिलस्थानम् ३४९

होने से प्रदीप्त (तेजी से जलना) होता है उसी प्रकार धातु एवं बल के क्षीण हो जाने पर ज्वर क्षीण बलवाला हो जाने पर भी उपादान दोषों के बचे होने से मोक्षकाल में विशेष कर बचे हुए दोष रूप हेतुओं को विशेषरूप से दहन करता (जलाता) हुआ अपने बलको प्रकट करता है। यह चिकित्सा की विशेषता के कारण शान्त हो जाता है अथवा रोगी को मार देता है अर्थात् यदि ठीक तरह से चिकित्सा हो जाय तो ज्वर शान्त हो जाता है अन्यथा रोगी समाप्त हो जाता है ॥४७-४९॥

पाकाद्वा शमनाद्वाऽपि शोधनाद्वा हृताधिके । स्वस्थानस्थे नरो दोषे शुद्धस्रोता विसृज्यते ॥५०॥

दोषों के पाचन, शमन अथवा शोधन के द्वारा अपने स्थान में स्थित दोषों के नष्ट हो जाने से शुद्ध स्रोतों वाला मनुष्य ज्वर से मुक्त हो जाता है ॥५०॥

निर्दिष्टो दोषपाकादेरस्माद्धेतुत्रयात् परम् । अन्यत्र चैव नान्योऽस्ति हेतुर्ज्वरविमोक्षणे ॥५१॥

ज्वर से मुक्त होने का इन दोषपाक आदि तीन कारणों के अतिरिक्त और कहीं कोई कारण नहीं होता है ॥५१॥

कस्माद्दोषपरिक्षोभे प्रायशः शीतपूर्वकम् । निर्वर्तते ज्वरो जन्तोः पश्चाद्दाहः प्रवर्तते ॥५२॥

दोषों के प्रकुपित होने पर मनुष्य को ज्वर में पहले ठण्ड तथा बाद में गर्मी क्यों लगती है ? ॥५२॥

वायुर्व्यवायी विशदः शीतो रूक्षश्चलः खरः । पित्तमाग्नेयमुष्णं च तीक्ष्णमल्पं लघु द्रवम् ॥५३॥
सौम्यः शीतो गुरुः स्निग्धो बलवान् कफको बहु । कफो मन्दव्यवायी च चिरोत्थाननिवर्तनः ॥५४॥
वायुश्च शीतसामान्यात् कफस्यानुबलो बली ।
बलवान् हि गुणः सौम्य आग्नेयो दुर्बलः स्मृतः ॥५५॥
हेतुनाऽनेन महता श्लेष्मा हि बलवत्तरः । तस्मात् पूर्वं ज्वरे शीतं पश्चाद्दाहः प्रवर्तते ॥५६॥

उपर्युक्त प्रश्न का उत्तर—वायु व्यवायी, विशद, शीत, रूक्ष, चल तथा खर होता है। पित्त आग्नेय, उष्ण, तीक्ष्ण, अल्प, लघु एवं द्रव होता है। कफ, सौम्य, शीत, गुरु, स्निग्ध, अत्यन्त बलवान् एवं मन्दव्यवायी होता है तथा इसकी उत्पत्ति एवं निवृत्ति दोनों देर से होते हैं अर्थात् श्लैष्मिक रोग उत्पन्न भी देर में होते हैं तथा समाप्त भी देर में होते हैं। शीत की समानता से वायु भी कफ के समान ही बलवाला होता है। सौम्यगुण बलवान् होते हैं तथा आग्नेय गुण दुर्बल माने गये हैं। इस उपर्युक्त महान् हेतु के कारण कफ अधिक बलवान् होता है। इसीलिये ज्वर में पहले शीत लगती है तथा बाद में दाह होता है। विषमज्वर (मलेरिया) का जब आक्रमण होता है तब पहले Cold stage ही होती है। पीछे Hot stage आती है। अर्थात् पहले ठण्ड लगती है पीछे गरमी। G. E. Beaumont की Medicine में कहा है—He feels cold all over and may vomit. After a Varying period of about 2 hours the skin becomes hot and flushed and the beadache is more intense. This phase persists for 2 or 3 hours and is then followed by sweating and marked relief from the discomforts.

स्ववेगपरिणामाच्च क्रियाभिश्च यदा कफः । उष्णाभिः प्रशमं याति तदा पित्तं प्रकुप्यति ॥५७॥
परीणामक्रियाभिर्वा शान्ते तस्मिन् सुखी भवेत् । हेतुरुक्तो महानेष यथावच्छीतपूर्वके ॥५८॥

अपने वेग के परिणाम तथा उष्ण क्रियाओं के द्वारा जब कफ शान्त हो जाता है तब पित्त प्रकुपित होता है। तथा उसके बाद परिणाम एवं क्रियाओं के द्वारा जब पित्त शान्त हो जाता है तब मनुष्य स्वस्थ हो जाता है। ज्वर में प्रारम्भ में ठण्ड लगने का यह महान् हेतु बतलाया गया है ॥५७-५८॥

३५० काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् विषमज्वरनिदंशीयाध्याय ? ]

अथ कस्माज्ज्वरो जन्तोर्जायते दाहपूर्वकः । स एव हेतुरत्रापि बलीयस्त्वादुदाहृतः ।।५९।।
अत्युदीर्णं यदा पित्तं वायुनाऽल्पेन मूर्च्छितम् ।
अनुबद्धं रसस्थाने श्लेष्मणाऽल्पबलेन च ।।६०।।
दाहः पूर्वं तदा जन्तोः शीतमन्ते प्रवर्तते । सोद्वेपकः सप्रलापस्मृतिबुद्धिप्रमोहनः ।।६१।।

प्रश्न—अब अगला प्रश्न यह है कि मनुष्य को दाहपूर्वक (जिसमें प्रारम्भ में दाह होती है) ज्वर क्यों होता है ?
उत्तर—यहां भी वही कारण है। बलवान् होने के कारण जब उदीर्ण हुआ पित्त अल्प वायु तथा अल्प बलवाले श्लेष्मा के द्वारा मूर्च्छित हुआ रस के स्थान आमाशय में स्थित हो जाता है तब रोगी को प्रारम्भ में दाह होता है तथा बाद में ठण्ड लगती है। इस ज्वर में रोगी को कंपकंपी, प्रलाप (Detirium) तथा स्मृति एवं बुद्धि का व्याघात हो जाता है ।।५९-६१।।

तावेतौ शीतदाहादी ज्वरौ संसर्गसंभवौ । असाध्यः कृच्छ्रसाध्यो वा दाहपूर्वो ज्वरस्तयोः ।।६२।।
इस प्रकार सर्दी एवं गर्मी वाले ये दोनों ज्वर संसर्ग से उत्पन्न होते हैं। इनमें दाह पूर्व (जिसमें प्रारम्भ में गर्मी लगती है) ज्वर असाध्य अथवा कृच्छ्रसाध्य होता है ।।६२।।

प्रत्यनीकगुणाः सन्तो दोषा वातादयः कथम् ।
संभूय कुर्वते रोगानान्योऽन्यं शमयन्ति च ।।६३।।
(इति ताडपत्रपुस्तके २०० तमं पत्रम्।)

प्रश्न—ये वातादिदोष विरोधी गुण वाले होते हुए भी परस्पर मिलकर किस प्रकार रोगों को उत्पन्न करते हैं तथा विरोधी होने के कारण ये दोष परस्पर एक दूसरे को शान्त क्यों नहीं करते हैं ।।६३।।

स्वभावाददूषणाद्दोषा नान्योन्यशमनाः स्मृताः । यस्मात्तस्माद्बहुविधाः संसृष्टाः कुर्वते गदान् ।।६४।।
विरुद्धा गुणतोऽन्योन्यं कार्यं सत्त्वादयो यथा ।

उत्तर—क्योंकि स्वभाव से तथा दूषित होते के कारण ये दोष परस्पर एक दूसरे को शान्त नहीं करते हैं इसीलिये ये मिलकर अनेक प्रकार के रोगों को उत्पन्न करते हैं। जिस प्रकार गुणों में विरुद्ध होते हुए सत्त्व आदि गुण परस्पर मिल-कर कार्य करते हैं ।।६४।।

शिरः संतप्यते कस्माज्ज्वरितस्य विशेषतः ।।६५।।
सति सर्वाङ्गतापे च शैत्यं भवति पादयोः ।

प्रश्न—ज्वर के रोगी का विशेष कर सिर क्यों गरम रहता है तथा सम्पूर्ण शरीर गरम होने पर भी पैर ठण्डे क्यों होते हैं ।।

दोषैरावृतमार्गत्वादूर्ध्वगत्वाच्च तेजसः ।।६६।।
बाहुल्यादिन्द्रियाणां च शिरः संतप्यतेऽधिकम् । तेजसाऽतिप्रवृद्धेन सोमधातुः प्रपीडितः ।।६७।।
अधः प्रपद्यते तेन शैत्यं भवति पादयोः ।।

उत्तर—दोषों के द्वारा मार्गों के बन्द होने से, तेज के ऊर्ध्वगति का स्वभाव होने से तथा इन्द्रियों की बहुलता (अधिकता) के कारण सिर अधिक सन्तप्त (गरम) रहता है। तथा अत्यन्त बढ़ी हुई तेजधातु के कारण पीडित हुआ सोमधातु नीचे की ओर आता है इसलिये रोगी के पैर ठण्डे रहते हैं ।।६६-६७।।

विषमज्वरनिर्देशीयाध्याय ? ] खिलस्थानम् ३५१

ज्वरोष्मणाऽभिसंतप्ते प्रागुष्णादिक्रियाविधिः ॥६८॥ क्रियते नेतरः कस्माच्छीत उष्णस्य बाधकः । यथाऽग्न्यगारे संतप्ते कपाटपुटसंवृते ॥६९॥ भवत्यत्यधिकस्तूष्मा सर्वतः परितापनः । स एवोद्घाटितद्वारे मन्दीभवति तत्क्षणात् ॥७०॥ एवमावृतमार्गेषु दोषैः स्रोतःसु देहिनाम् । ज्वरोष्मा वर्धते देहे यथाहेतुबलाश्रयम् ॥७१॥ उद्घाटनार्थं तत्तेषामुष्णोपक्रम इष्यते । स्तम्भनो हि गुणः शीत उष्णो विलयनः स्मृतः ॥७२॥

ज्वर की उष्णता के द्वारा संतप्त हुए रोगी में सर्वप्रथम उष्ण विधि करनी चाहिये, शीत नहीं। क्योंकि, शीतविधि उष्णता की बाधक होती है। जिस प्रकार संतप्त हुए तथा बन्द दरवाजों वाले अग्न्यागार (अग्निकोष्ठक) में चारों ओर से गरमी पहुंचाने वाली उष्णता अत्यधिक होती है, वही उष्णता अग्न्यागार के दरवाजे खोल देने पर उसी क्षण मन्द हो जाती है। उसी प्रकार रोगियों के शरीर में दोषों के द्वारा बन्द मार्ग वाले स्रोतों में हेतु एवं बल के आश्रय के अनुसार ज्वर की ऊष्मा वृद्धि को प्राप्त होती है। उन बन्द स्रोतों को खोलने के लिये उष्ण चिकित्सा अभिप्रेत है। शीत गुण दोषों का स्तम्भन करने वाला है तथा उष्ण गुण दोषों का विलयन करने (पिघलाने) वाला है ॥६८-७२॥

तस्मादुष्णाम्बु पानाय ज्वरिताय प्रदीयते । तेनास्य दोषाः पच्यन्ते कायाग्निश्चाभिदीप्यते ॥७३॥ ज्वरोष्मा मार्दवं याति विबन्धश्च प्रशाम्यति । तृष्णा निवर्तते चाशु प्रकाङ्क्षा चोपजायते ॥७४॥

इसलिये ज्वर रोग वाले व्यक्ति को पीने के लिये उष्ण जल देना चाहिये। इससे उसके दोषों का पाक हो जाता है तथा जाठराग्नि प्रदीप्त हो जाती है। ज्वर की उष्णता कम हो जाती है तथा विबन्ध (मलबन्ध) दूर हो जाता है। प्यास शीघ्र ही शान्त हो जाती है तथा भोजन में रुचि उत्पन्न हो जाती है। चरक वि. अ. ३ में भी कहा है-ज्वरितस्य कायसमुत्थानदेशकालानभिसमीक्ष्य पाचनार्थं पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजः, ज्वरो ह्यामाशयसमुत्थः, प्रायो भेषजानि चामाशयसमुत्थानां विकाराणां पाचनवमनापतर्पणसमर्थानि भवन्ति, पाचनार्थं च पानीयमुष्णं, तस्मादेतज्ज्वरितेभ्यः प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठं, तद्धीयेषां पीतं वातमनुलोमयति, अग्निमुदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, श्लेष्माणं च परिशोषयति, स्वल्पमपि च पीतं तृष्णाप्रशमनायोपपद्यते ॥७३-७४॥

ऋते पित्तज्वरादुष्णो विधिः सर्वो ज्वरापहः । तत्राप्यनुष्णाशीतादिरुपचारो विधीयते ॥७५॥

पित्त ज्वर के अतिरिक्त सम्पूर्ण ज्वरों को नष्ट करने के लिये उष्ण विधि का प्रयोग करना चाहिये तथा पित्त ज्वर में भी ऐसा उपचार करना चाहिये जो न उष्ण हो और न शीत हो ॥

इति सप्त यथाप्रश्नं निर्दिष्टा विषमज्वराः । वक्ष्ये सततकादीनां चिकित्सां शृण्वतः परम् ॥७६॥

इस प्रकार प्रश्न के अनुसार सात विषम ज्वरों का निर्देश किया गया है। अब मैं सतत आदि विषय ज्वरों की चिकित्सा कहूँगा। उसे तू सुन ॥७६॥

उपक्रमैः परिक्लिष्टं क्षीणधातुबलौजसम् । ज्वरः पुराणो रूक्षत्वादनुबध्नाति देहिनम् ॥७७॥

चिकित्सा के द्वारा परिक्लिष्ट हुए तथा जिसके धातु, बल एवं ओज क्षीण हो गये हैं ऐसे व्यक्ति को रूक्ष होने के कारण पुराण ज्वर पकड़ लेता है ॥७७॥

तस्मादस्य बलाधाने प्रयतेत विचक्षणः । रम्यैर्विचित्रैराहारैर्हृद्यैः श्रद्धोपपादितैः ॥७८॥ सुराग्रपानैर्मांसानां वैष्किराणां च भक्षणैः । सर्पिषः पञ्चगव्यस्य पयसो लशुनस्य च ॥७९॥

४५ का.सं.

३५२काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्विषमज्वरनिर्देशीयाध्याय ? ]

इसलिये बुद्धिमान् व्यक्ति रम्य, विचित्र, हृद्य (हृदय को अच्छे लगने वाले) तथा श्रद्धा (रुचि) उत्पन्न करने वाले आहारों, सुरापान, विष्किर जन्तुओं के मांस के भक्षण, पञ्चगव्य घृत, दूध तथा लशुन के द्वारा रोगी के बलाधान का प्रयत्न करे ॥

उपक्रमेच्चौषधानां प्रयोगैर्विषमज्वरम् । दैवतेज्योपहारैश्च धूपनाभ्यञ्जनाञ्जनैः ॥८०॥
इसके अतिरिक्त ओषधियों के प्रयोग, देवता तथा इज्या के उपहार, धूपन, मालिश, एवं अञ्जनों के द्वारा विषम ज्वर की चिकित्सा करनी चाहिये ॥८०॥

वातोत्तरं स्नेहपानैरभ्यङ्गैः सावगाहनैः । स्निग्धोष्णैरन्नपानैश्च बलिभिश्चाप्युपक्रमैः ॥८१॥
वातप्रधान विषमज्वर की स्नेहपान, अभ्यङ्ग (मालिश), अवगाहन (Tub baths), स्निग्ध एवं उष्ण अन्नपान तथा बलियों के द्वारा चिकित्सा करे ॥८१॥

पित्तोत्तरं तिक्तशीतैः शमनैः सविरेचनैः । पयसा सर्पिषा चैव शीतैश्चाभ्यञ्जनैर्जयेत् ॥८२॥
पित्त प्रधान विषमज्वर की तिक्त एवं शीतल शमन द्रव्य, विरेचन द्रव्य, दूध, घृत तथा शीतल अभ्यञ्जन (मालिशों) के द्वारा चिकित्सा करनी चाहिये ॥८२॥

वमनैः पाचनीयैश्च लङ्घनैर्लघुभोजनैः । रूक्षोष्णैश्चाप्युपचरेत् कषायैश्च कफोत्तरम् ॥८३॥
कफ प्रधान ज्वर की वमन एवं पाचन द्रव्य, लङ्घन, लघुभोजन तथा रूक्ष एवं उष्ण कषायों के द्वारा चिकित्सा करे ॥

रोमहर्षोऽङ्गमर्दश्च वातपित्तोत्तरे ज्वरे । महाकल्याणकं सर्पिः पञ्चगव्यमथो पिबेत् ॥८४॥
पीत्वा वा महतीं मात्रां सर्पिषः पुनरुल्लिखेत् । तदहर्वा परेद्युर्वा पेयां समरिचां पिबेत् ॥८५॥
वात तथा पित्त प्रधान ज्वर में रोमहर्ष तथा अङ्गमर्द होता है। इसमें महाकल्याणक तथा पञ्चगव्य घृत पिलाना चाहिये। अथवा घृत की बड़ी मात्रा पिलाकर पुनः वमन कराना चाहिये। अथवा उसी दिन या अगले दिन मरिच युक्त पेया पिलानी चाहिये ॥८४-८५॥

राजमूलस्य वा क्वाथं पिबेत् प्रज्वरकं हविः । क्रितोयं ...... मयोगश्चतुर्थकमपोहति ॥८६॥
अथवा ज्वर की प्रबलता होने पर राजमूल का क्वाथ पिलाना चाहिये तथा यज्ञ में ...... आहुति देनी चाहिये इससे चतुर्थक ज्वर दूर हो जाता है ॥८६॥

धारोष्णं वा पयः पीत्वा तद्वमेदिच्छया न वा ।
शीतं वा मधुनाऽशीतं निम्बपत्रोदकं पिबेत् ॥८७॥
अथवा धारोष्ण दूध पीकर स्वयमेव इच्छा से या अनिच्छा से वमन कर देना चाहिये अथवा मधु के साथ शीत या उष्ण निम्बपत्रोदक (नीम के पत्तों का कषाय) पिलाना चाहिये ॥

सर्पिर्वा माहिषं पीत्वा हिङ्गुस्तोकसमन्वितम् । तस्मिन् विदग्ध एवान्नं दध्ना भुञ्जीत केवलम् ॥८८॥
अथवा भैंस के घृत में थोड़ी हींग मिलाकर पिलाना चाहिये तथा इसके विदग्ध हो जाने पर दही के साथ केवल अन्न का सेवन करना चाहिये ॥८८॥

नीलस्यन्दशिफा वाऽपि सुपिष्टा तण्डुलाम्बुना ।
देया ज्वरतिथौ नस्ये मृगराजस्य वा वसा ॥८९॥

विषमज्वरनिर्देशीयाध्याय ? ] खिलस्थानम् ३५३

ज्वर के आने के दिन चावलों के पानी के साथ नील अपराजिता की मूल को अच्छी तरह पीसकर अथवा मृगराज की वसा (चर्बी) नस्य के रूप में देनी चाहिये ॥८९॥

हरीतकी वचा कुष्ठं निम्बपत्रं पलङ्कषा ।
सिद्धार्थका यवाः सर्पिर्धूपो जीर्णज्वरापहः ॥९०॥

हरीतकी, वच, कूट, नीम के पत्ते, गूगल, सफेद सरसों, जौ तथा घी-इनका धूप जीर्ण ज्वर को नष्ट करता है ॥९०॥

मूलानि सहदेवायाः कटुका रोहिणी वचा । तण्डुलोदकपिष्टोऽयं देहो दाहज्वरापहः ॥९१॥

सहदेवी की जड़, कुटकी, रोहिणी तथा बच-इन्हें तण्डुलोदक के साथ पीसकर देने से दाहज्वर नष्ट होता है ॥९१॥

सुरया सर्वगन्धैश्च तैलमभ्यञ्जनं पचेत् । सर्षपा लसुनं हिङ्गु त्रिव्योषं रोचना वचा ॥९२॥
ऋक्षपित्तं बस्तमूत्रं करञ्जस्य फलानि च । ग्रहज्वराभिभूतानां नस्यकर्माञ्जनं हितम् ॥९३॥
(इति ताडपत्रपुस्तके २०१ तमं पत्रम् ।)

सुरा तथा सर्वगन्ध की ओषधियों के द्वारा अभ्यङ्ग के लिये तैल का पाक करना चाहिये तथा सरसों, लहसुन, हींग, त्रिकटु, गोरोचन, वच, रीछ का पित्त, बकरे का मूत्र तथा करञ्ज के फल-ग्रह ज्वर से पीडित रोगी में नस्यकर्म तथा अञ्जन के लिये हितकर होते हैं ॥९२-९३॥

सन्निपातविबन्धे च व्यालदष्टे च शस्यते । अर्शःसु योनिशूले च प्रलेपोऽयमनुत्तमः ॥९४॥

उपर्युक्त ओषधियों का ही लेप सन्निपात ज्वर, मलबन्ध, सर्पदंश, अर्श तथा योनि शूल में हितकर होता है ॥९४॥

भीषणैर्हर्षणैश्चैव विचित्राद्भुतदर्शनैः । व्याक्षेपं मनसश्चास्य भिषक्कुर्याज्ज्वरागमे ॥९५॥

ज्वर हो जाने पर चिकित्सक को भीषण (भयंकर) तथा हर्षकारक विचित्र एवं अद्भुत दर्शनों के द्वारा रोगी के मन का परिवर्तन करना चाहिये ॥९५॥

पानं चैतत् प्रदातव्यं स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः । त्रिभण्डीमजगन्धां च नीलिनीं कटुरोहिणीम् ॥९६॥
कल्कं वा कटुरोहिण्याः पिबेन्मूत्रसंप्लुतम् । चिकित्सायां च यत् प्रोक्तं तच्च कुर्याद्विधानवित् ॥९७॥

तथा स्निग्ध एवं स्विन्न (जिसे स्नेहन एवं स्वेदन दिया गया हो) रोगी को त्रिभण्डी (त्रिवृत्), अजगन्धा, नीलिनी तथा कटुरोहिणी का क्वाथ पिलाना चाहिये । अथवा कटुरोहिणी का कल्क गोमूत्र के साथ मिलाकर पिलाना चाहिये । इसके अतिरिक्त विधान को जानने वाला वैद्य चिकित्सा में अन्य भी जो कुछ कहा है उसका प्रयोग करे ॥९६-९७॥

इति ह स्माह भगवान् कश्यपः ।
(इति) खिलेषु विषमज्वरनिर्देशीयो (नाम प्रथमोऽध्यायः) ॥


ऐसा भगवान् कश्यप ने कहा था ।
(इति) खिलेषु विषमज्वरनिर्देशीयो (नाम प्रथमोऽध्यायः) ॥