मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

सांख्यात्मा तस्मादादावहंकारममकारप्रहाणतः । निर्वाणद्वारमेवैतत्सिद्धं नैरात्म्यदर्शनम् ॥ (29) सांख्यात्मा. 1 अथ कापिलसिद्धान्तरीत्याऽऽत्माऽत्र विचार्यते । विदितः सांख्यपुरुषः सोऽसौ पुष्करपर्णवत् ॥ श्रुतिर्ह्यपौरुषेयेषा कल्पादौ कपिलादिभिः । स्मर्यते चापि विद्वद्भिः सर्वा सुप्तप्रबुद्धवत् ॥ तथा स्मृतीतिहासाद्याः प्रमाणं वेदमूलकाः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि विवेकस्तैर्विशोध्यते ॥ तच्छ्रुत्वा शास्त्रयुक्त्या च व्यवस्थाप्य ततः परम् निरन्तरं दीर्घकालमादरेण च सेवितात् ॥ साक्षात्काराच्च विज्ञानान् मुच्यते भावनामयात् अभेदधीरुपायेयाऽन्येषामेषां तु भेदधीः ॥ 2 तत्र युक्तिस्तु शास्त्रीया प्रयुक्ता तैः पुनर्यथा । अतिरिक्तोऽस्ति पुरुषः ह्यव्यक्तादेर्यतस्त्विमे ॥ अव्यक्ताद्याः परार्थाः स्युः संघातत्वात् गृहादिवत् परस्स्यात्संहतो देहो दर्शनादिति चेन्न तत् ॥ तस्यापि संहतत्वेन स्यात्संघातान्तरार्थता । नच सत्यां व्यवस्थायामायुष्मत्यनवस्थितिः ॥

स व्यापकपरार्थत्वव्यावृत्त्या चागुणो मतः । पुरुषोऽयमधिष्ठाता बुद्ध्यादेरगुणत्वतः ॥ भोक्ता च पुरुषस्सिद्धयेत् बुद्ध्यादेर्भोक्त्रभावतः । पुमान्न कस्यचित्कर्ता किन्तु भोक्तैव केवलम् ॥ इति सांख्यास्त्वाहुरिति न्यायरत्नाकरोदितम् । द्रष्टा वा पुरुषश्रेष्ठः बुद्ध्यादेर्दृश्यभावतः ॥ शास्त्राणां च महर्षीणामन्येषां दिव्यचक्षुषाम् । कैवल्यार्थं प्रवृत्तेश्च स्यात्पुमान् प्रकृतेः परः ॥ दुःखात्मका हि बुद्ध्यायाः स्वभावो दुरतिक्रमः । वियोगश्शक्यसंपादः पुरुषस्यातदात्मनः ॥ तस्माद्योऽस्ति स आत्मेति सिद्धः सत्त्वविलक्षणः । सुखदुःखव्यवस्थातः नाना सर्वगतश्च सः ॥ शरीरभेदाद्भेदश्चेत्स्यात्पाण्यादिविभेदतः । मध्यस्थः केवलः साक्षी द्रष्टाऽकर्तेति निश्चितः ॥ चिदभिव्यक्तिचित्सङ्गचिच्छायापत्तिलक्षणात् । संनिधेः बुद्धिरप्येषाऽचेतना चेतनायते ॥ विमृश्य शास्त्रयुक्त्यैवं कूटस्थं ज्ञानलक्षणम् । साक्षात्कृत्वाऽन्यताख्यात्याऽनन्तं कैवल्यमश्नुते । इति कापिलसिद्धान्तसिद्धः पुरुष ईरितः । प्रमेयसंग्रहोक्तं यत्तदप्यत्रोपयुज्यताम् ॥

(30) वैशेषिकात्मा.

1 कणादीयात्मचर्चायां यत्तु संगृह्य भाषितम् । सम्यक् प्रशस्तपादेन क्रियते तस्य संग्रहः ॥ अप्रत्यक्षोऽपि सौक्ष्म्येण युक्त्याऽसावधिगम्यते । शब्दोपलब्ध्यनुमितश्रोत्रादि करणं पुनः ॥ कर्तृप्रयोज्यं वास्यादि करणं सर्वसम्मतम् । प्रयोजकश्च श्रोत्रादेः करणस्यानुमीयते ॥ मनश्शरीरेन्द्रियाणामज्ञत्वान्न प्रयोक्तृता । शरीरस्य न चैतन्यं भौतिकत्वाद्धटादिवत् ॥ इन्द्रियाणां न चैतन्यं करणत्वेन कल्पनात् । क्वचिद्विनष्टेष्वेतेषु विषयासन्निधावपि ॥ अनुस्मृतिः कस्य भवेत् प्रयोक्त्र्यपिचासति । मनसश्च न चैतन्यं तस्यापि करणत्वतः ॥ करणान्तरक्लृप्तौ च यौगपद्यं धियां भवेत् । परिशेषात्स्वकार्येण ज्ञानेनात्माऽधिगम्यते ॥ प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च शरीरसमवायिनी । हिताहितप्राप्तिपरिहारयोग्ये क्रिये हि ते ॥ ताभ्यां प्रयत्नवान् देहस्याधिष्ठाताऽनुमीयते । प्रयत्नवान् सारथिर्हि ज्ञायते रथकर्मणा ॥ वायौ देहगृहीते तु विकृतं कर्म दृश्यते । तेन भस्त्राध्मायितेव सिद्ध्यत्यात्मेति कथ्यते ॥

128 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

देहस्य वृद्धिसंभग्नक्षतसंरोहणादिभिः । गृहाध्यक्ष इवात्माऽपि देहाध्यक्षोऽनुमीयते ॥ यदिष्टादानकरणसंबन्धस्य नियामकम् । मनसः कर्म तेनापि सिद्धयत्यात्मा यथापुनः ॥ गृहकोणोपलप्रेरयितृदारकवत् तथा । दारुयन्त्रप्रयोक्तेव निमेषोन्मेषकर्मणा ॥ नायनालोचनात्पश्चाद्रसस्य स्मरणे सति । रसनं यत्क्रियते तेनात्मोभयबुद्धिमान् ॥ यथाऽनेकगवाक्षान्तर्गतेप्रेक्षक इष्यते । 2 सुखेच्छाद्वेषयत्नैश्च गुणैर्गुण्यनुमीयते ॥ विषयेन्द्रियदेहादियोगं नार्हन्ति ते गुणाः । अयावद्द्रव्यभावित्वात् तथा प्रादेशिकत्वतः ॥ अहंकारेणैकवाक्यभावाभावात्तथैवच । बाह्येन्द्रियाप्रत्यक्षत्वात् अतिरिक्ताश्रया हि ते । यथा पृथिव्यादिशब्दाः पृथिव्याद्यर्थगोचराः । तथाहंशब्द इत्यादिरीति भाष्यार्थसंग्रहः ॥

(31) नैयायिकात्मा.

1 अथ गौतमसूत्रेषु तद्भाष्ये चापि पाक्षिले । निर्णीतं यच्चात्मतत्त्वं क्रियते तस्य संग्रहः ॥

[Header] नैयायिकात्मा 129

क्रियाकरणयोः कर्त्रा संबन्धस्यानुकीर्तनम् । व्यपदेशस्स द्विविधः प्रथमोऽयं निशम्यताम् ॥ प्रासादो ध्रियते स्तम्भैः वृक्षो मूलैश्च तिष्ठति । इत्यत्र समुदायस्यावयवेनानुकीर्तनम् ॥ तथैवान्येन चान्यस्य व्यपदेशोऽपि दृश्यते । प्रपश्यति प्रदीपेन कुठारेण प्रवृश्चति ॥ अत्रास्ति व्यपदेशोऽयं यथा पश्यति चक्षुषा । मनसा च विजानाति बुद्ध्या मीमांसते पुनः ॥ शरीरेण सुखं दुःखं तथाऽनुभवतीत्यपि । व्यपदेशस्योभयथा सिद्धेः तन्नावधार्यते ॥ किमत्रावयवेन स्यात् संघातस्यानुकीर्तनम् । अथवाऽन्येन चान्यस्येत्येवं संशयसंभवे ॥ 2 यद्दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादिति । न्यायाचार्यकृतं सूत्रं तद्भाष्यमिह वर्ण्यते ॥ दर्शनेन गृहीतोऽर्थः स्पर्शनेनापि गृह्यते । यमद्राक्षं चक्षुषा तं स्पर्शनेन स्पृशाम्यहम् ॥ यं चास्पार्शं स्पर्शनेन तं पश्यामीह चक्षुषा । इत्येकविषयावेतौ प्रत्ययावेककर्तृकौ ॥ प्रतिसंधानविषयौ नच संघातकर्तृकौ । तथैव प्रत्ययावेतौ नेन्द्रियेणैककर्तृकौ ॥

[Footer] M.R. 17.

30 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके तयोऽसौ चक्षुषा चैव त्वचा चैकार्थलम्भुकः । अनन्यकर्तृकौ भिन्ननिमित्तौ प्रत्ययावपि ॥ यश्चापि प्रतिसन्धत्ते समानविषयाविमौ । सोऽर्थान्तरतया सिद्धः आत्मेत्याहुर्नयोत्तराः ॥ ३ अथचास्यैव सूत्रस्य तात्पर्यार्थोऽवधार्यताम् । प्रामाण्यं प्रत्यभिज्ञायाः नित्यत्वमपि चात्मनः ॥ इन्द्रियाण्यपि नाना स्युः विभिन्नविषयान्यपि । तत्तद्ग्रहणलिङ्गानि ज्ञातुस्तत्करणान्यपि ॥ भेदश्च गुणगुण्यादेः द्रव्याधिकरणा गुणाः । चेतनाश्चाप्यनियताविषयास्स्युः तथैव च ॥ स्थिराः स्युः विषयाश्चापि चक्षुरादेश्च नात्मता । एतादृशार्था बहवः तत्त्वटीकाप्रदर्शिताः ॥ ४ अथचाधुनिकन्यायाचार्यैर्योऽत्र प्रदर्शितः । निष्कर्षस्सोऽपिचात्रैव संक्षेपादवधार्यताम् ॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणैर्यो व्यवहारस्स चात्मना । विना नित्येन नेत्येवं ततस्तस्य प्रकल्पना ॥ तत्र प्रत्यक्षमात्मानमौपवर्षाः प्रपेदिरे । अहंप्रत्ययगम्यत्वात् स्वयूथ्या अपि केचन ॥ प्रत्यक्षत्वे कर्तृकर्मविरोधं केचिदूचिरे । लैङ्गिकत्वे कथं न स्यादात्मैवानुमिनोति हि ॥

नैय्यायिकात्मा 131 तत्रानुमानज्ञानस्य यथाऽऽत्मा याति कर्मताम् । तथाऽहंप्रत्ययस्यैव प्रत्यक्षस्यापि गच्छतु ॥ देहादिव्यतिरिक्तश्च यथा लिङ्गेन गम्यते । तथाऽहंप्रत्ययेनापि गम्यतां तद्विलक्षणः ॥ ज्ञानेच्छासुखदुःखादि किलेदं लिङ्गमात्मनः । एकाश्रयतया ज्ञातमनुसन्धातृबोधकम् ॥ ज्ञाते तत्राफलं लिङ्गं अज्ञाते तु न लिङ्गता । तस्मात्प्रत्यक्ष एवात्मा वरमभ्युपगम्यताम् ॥ वृद्धागमानुसारेण संविदालोकनेन वा । अथवाऽभिनिवेशेन किमनेन प्रयोजनम् ॥ अनुमेयत्वमेवास्तु लिङ्गेनेच्छादिनाऽऽत्मनः । शास्त्रेष्वनेकहेतूक्तिः न दोषाय कथास्विव ॥ नहि प्रत्यक्ष आत्मा किं त्वपरोक्ष इतीतरे । केवलं शब्दभेदोऽत्र तुच्छता वा प्रसज्यते ॥ सुखदुःखादिभोक्तृत्वस्वभावो हेय एव सः । उपादेयस्तु भोगादिव्यवहारपराङ्मुखः ॥ 5 तत्त्वज्ञानेन तेनास्य मिथ्याज्ञानेऽपबाधिते । रागद्वेषादयो दोषाः तन्मूलाः क्षयमाप्नुयुः ॥ क्षीणदोषस्य नोदेति प्रवृत्तिः पुण्यपापिका । तदभावान्न तत्कार्यं शरीराद्युपजायते ॥

132 | मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अशरीरश्च नैवात्मा स्पृश्यते दुःखडम्बरैः । अशेषदुःखोपरमस्त्वपवर्गोऽभिधीयते ॥ स चेतनश्चिता योगात् तद्योगेन विना जडः । नार्थावभासादन्यद्धि चैतन्यं नाम विद्यते ॥ अधिकांशो मोक्षहेतुजिज्ञासायां निरूपितः । आम्रेडनं हि विदुषां भवेदालस्यकारणम् ॥ (32) मीमांसकात्मा. 1 अथ शाबरभाष्योक्तमात्मतत्त्वं विचिन्त्यते । यदेवचोपवर्षेण शारीरकनिरूपितम् ॥ नैरात्म्येनात्र चाक्षिप्ताः सर्वा एवहि चोदनाः । वेदप्रामाण्यसिद्धयर्थमात्माऽत्र प्रतिपाद्यते ॥ यजमानः स्वर्गलोकं याति यज्ञायुधीति वाक् । एतच्छरीरं यस्यासावात्मा तत्परतामियात् ॥ परैरभिहितान् पूर्वमात्महेतून्निरस्यति । न चेदहंप्रत्यये स्युर्दिश्यास्सामान्यदृष्टयः ॥ आह कोऽसावन्य आत्मा नैनं ह्युपलभामहे । एनं प्राणादिभिरुपलभामह इतीर्यते ॥ प्राणापानोच्छासनिमेषादिचेष्टितवांस्तु यः । शरीरे सोऽत्र यज्ञायुध्यादिशब्दैः विवक्षितः ॥

मीमांसकात्मा 133 शरीरगुणवैधर्म्यात् प्राणाद्याः न शरीरगाः । अयावद्द्रव्यभावित्वात् रूपाद्याः यावदाश्रयाः ॥ एवं देहात्मवादोऽयं चार्वाकाणां विदूषितः । २ अथ विज्ञानात्मवादः सौगतानां अनूद्यते ॥ एष संप्रत्ययः कस्मात् सुखादन्योऽवसीयते । सुखमेवात्मनो रूपं तद्वान् शशविषाणवत् ॥ अथोच्यते विना तेन सुखं कस्येति चेन्न तत् । न कस्यापीति वक्ष्यामः न तत्सप्रतियोगिकम् ॥ यथा सूर्यस्य चन्द्रस्य संबन्ध्यन्वेषणा वृथा । तथा सुखादेरन्योऽस्ति तद्वानिति न शोभनम् ॥ अथोपलब्धस्यावश्यं संबन्ध्यन्तरकल्पना । आत्मनः कल्पितस्यापि संबन्ध्यन्यः प्रसज्यते ॥ अव्यवस्थेति विज्ञाने विरन्तुं तदिहार्हसि । अथान्यो नास्ति विज्ञानात् जानातीत्युच्यते च कः॥ जानातिशब्दो ज्ञानस्य कर्तारमभिधित्सति । शब्दोऽर्थवान् स कर्तव्यः इति विज्ञानवानसौ ॥ बहवो नन्विह जनाः अस्त्यात्मेत्यादिवादिनः । सन्ति प्रत्यक्षवक्तारः न सिद्धिस्तावताऽऽत्मनः ॥ जानातीति परोक्षोऽयं शब्दः किं कल्पयिष्यति । ३ इति चेदिच्छयैवोपलभामह इतीर्यते ॥

134 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

पूर्वोपलब्धेऽभिप्रेते हीच्छा भवति कस्यचित् । नान्येन पुरुषेणोपलब्धेऽपि विषये क्वचित् ॥ अन्येद्युरुपलब्धेऽर्थेऽप्यन्येद्युर्भवति ह्यसौ । समानकर्तृका सोपलम्भेनेत्यवगम्यते ॥ यदि विज्ञानमात्रं तदुपलम्भकमिष्यते । तस्मिन्नस्तमिते कस्यान्द्येद्युरिच्छा भविष्यति ॥ विज्ञाता यदि विज्ञानात् नित्यः कश्चिदुपेयते । स एवचोपलब्धा स्यात्स भवेदेषिताऽपि च ॥ 4 अत्राह नोपपन्नेच्छेत्येष संप्रत्ययः क्व नः । विज्ञानात्तावदन्यं तं नचैवोपलभामहे ॥ नास्मिन्नसति विज्ञानसद्भावो नोपपद्यते । प्रत्यक्षसिद्धत्वादेव तत एव क्षणात्मता ॥ नच ज्ञातारि विज्ञानादन्यस्मिन् असति क्वचित् नोपपन्नाऽन्येद्युरिच्छा ज्ञाने च क्षणिकात्मनि ॥ प्रत्यक्षसिद्धत्वादेव दृष्टं नैतदपि क्वचित् । अन्येद्युरुपलब्धा यस्स एवैषिष्यतीत्यपि ॥ इदं तु दृष्टमस्माभिः क्वचिदन्यविलोकि तम् । इच्छत्यन्यः क्वचिन्नेति सन्तत्यैक्यं नियामकम् । 5 अत्रोच्यते नास्मर्तार इच्छन्तीत्युपपद्यते । नादृष्टपूर्वे स्मरणं कस्यापि हि भविष्यति ॥

मीमांसाकौमा 13. विज्ञानस्कन्धमात्रेण स्मृतिर्नैवोपपद्यते । समानायां संततावप्यैक्यं व्यक्तिषु दुर्लभम् ॥ ननु स्मृतिरपीच्छावत्पूर्वविज्ञानसन्निभम् । विज्ञानं तच्च नष्टेऽपि द्रष्टर्यन्येद्युरुद्भवत् ॥ नैवचानुपपन्नं तत् प्रत्यक्षावगतत्वतः । किंचैकस्मिन् स्कन्धघनेऽन्येन स्कन्धघनेन यत् । विज्ञातं तत्संततिजेनान्येनाप्युपलभ्यते । नातत्संततिजेनान्येनेति प्रत्यक्षनिश्चितम् ॥ तस्माच्छून्याः स्कन्धघनाः इत्यर्थे ब्राह्मणं पुनः विज्ञानघन एवैभ्यो भूतेभ्यश्च समुत्थितः ॥ तान्येवानुविनश्येन्न प्रेत्य संज्ञेति पठ्यते । 6 हेतुष्वेवं परोक्तेषु प्रतिषिद्धेषु संप्रति ॥ अहंप्रत्ययविज्ञेयः स्वयमात्मोपपायते । तथाहि प्रतिसंधानमन्येद्युरवलोकिते ॥ अपरेद्युर्हामिदमदर्शमिति दृश्यते । प्रत्यगात्मैकविषयं न परत्र प्रसर्पति ॥ यतोऽन्येद्युर्द्दष्टवतोऽपरेद्युः स्याद्विलक्षणः । तस्मात्तद्व्यतिरिक्तोऽस्ति यत्राहंशब्द ईर्यते ॥ स्मरणप्रत्यभिज्ञाने स्यातामन्यार्थगोचरे । वासनावशतः ज्ञातुः प्रत्यभिज्ञा तु दुर्लभा ॥

36 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 7 नन्वन्यत्राप्यहंशब्दप्रयोगो दृश्यते यथा । पुत्रोऽहमेवाहमेव देवदत्तोऽहमेवच ॥ पुमान् नीलः कृशः स्थूलः गच्छामीत्येवमादयः । अत्रोच्यते नहि वयं प्रयोगविषयं ध्वनिम् ॥ अर्थेऽन्यस्मिन् हेतुतया निर्दिशामः परंत्वमुम् । तस्माच्छब्दात्प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षं प्राङ्निरूपितम् ॥ व्यतिरिक्तं प्रतीमोऽतश्चायमर्थः प्रसिद्ध्यति । वयमेवान्येद्युरिममर्थं ह्युपलभामहे ॥ वयमेव स्मरामोऽद्य ततो जानीमहे पुनः । यथाच वयमेव ह्यः वयमेवाद्यचेत्यपि ॥ ये ह्योऽद्य च न ते नष्टाः अत्रार्थे ब्राह्मणं पुनः । स वा अयमसावात्मा ह्यशीर्यो नहि शीर्यते ॥ अविनाशी वाऽयमरे आत्मानुच्छित्तिधर्मकः । इति क्षणिकविज्ञानादन्य आत्मेति निर्णयः ॥ अर्था यथोपलभ्यन्ते न तथा सन्ति किंपुनः । यथा तु नोपलभ्यन्ते तथा सन्तीति नोचितम् ॥ तथासति शशो नास्ति विषाणं तस्य विद्यते । इत्येवमवगम्येत तस्माल्लोकोत्तरं त्विदम् ॥ नचाहंप्रत्ययो मोहः बाधकानुपलम्भनात् । तस्माद्यज्ञायुधीत्युक्तस्सुखेच्छादिविलक्षणः ॥

मीमांसाकत्मा 137 8 अत्राह यदि विज्ञानादन्यद्विज्ञातृ विद्यते । अपास्य तत्तु विज्ञानं तद्विज्ञातृ निदर्श्यताम् ॥ इदं तदीदृशं चेति न त्व्यैतन्निदर्श्यते । तस्मात्ततोऽन्यदस्तीति कथं स्यादवधारणा ॥ अत्रोच्यते स्वसंवेद्यः नासावन्येन शक्यते । द्रष्टुं कथमसावन्यैः निदर्श्येतेति चिन्तय ॥ यथाच कश्चिचक्षुष्मान् स्वयं रूपं प्रपश्यति । नच शक्नोति जात्यन्धायान्यस्मै तन्निदर्शने ॥ एतावता तन्नास्तीति न केनाप्यवगम्यते । तथोपलभते चासावात्मानं पुरुषः स्वयम् ॥ नचान्यस्मै दर्शयितुं शक्नोतीन्द्रियवर्त्मतः । अन्यस्य दर्शने शक्तिः नास्ति तं पुरुषं प्रति ॥ एवमन्योऽपि पुरुषः स्वात्मानमवगच्छति । नचात्मानं परं तस्मात्सर्व एवात्मसाक्षिणः ॥ अत्रच ब्राह्मणं ह्यात्मज्योतिस्सम्राडितीक्ष्यते । अत्र स्वयं ज्योतिरयं पुरुषो भवतीत्यपि ॥ अन्येनाशक्य इत्यत्राप्यगृह्यो नहि गृह्यते । इति श्रुतं अभिप्रायोऽप्ययमेवास्य संगतः ॥ 9 उपायेन पुनः केन वाऽन्यस्मै कथ्यते त्वसौ । इत्यत्रोपायोपदेशे ब्राह्मणं पठितं यथा ॥ M.R. 18

58 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके स एष नेति नेत्यात्मेति होवाचेति, तस्य तु । अयमर्थः-इदंरूप इत्यादेष्टुं न शक्यते ॥ परः पश्यति यद्रूपं तद्रूपं प्रतिषिध्यते । तस्योपदेशोपायोऽयं तत्प्रकारोऽवधार्यताम् ॥ शरीरं दृश्यतेऽन्येन तेनात्माऽत्रोपदिश्यते । नात्मा शरीरं अन्योऽस्ति शरीरादिति युक्तितः ॥ शरीरप्रतिषेधेन शारीर उपदिश्यते । प्राणादिप्रतिषेधेन तेभ्योऽप्यन्योऽवगम्यते ॥ तथा परगताः दुःखसुखाद्या अपि लिङ्गतः । परेण ह्युपलभ्यन्ते तेऽपि नात्मान इत्यपि ॥ तेषां तु प्रतिषेधेन तदन्योऽत्रोपदिश्यते । स एष नेतिनेत्यादेः अर्थ एषोऽवधारितः ॥ किंच स्वयं पश्यति यं न ततोऽन्यः पुमानिह । इत्येतदपि चात्मीयप्रवृत्त्यैवानुमीयते ॥ किंचासौ पुरुषः पूर्वमर्थानां सामिकल्पितम् । ततः प्रतिसमाधत्ते शेषांशं चानुतिष्ठति ॥ एवं प्रवृत्त्याऽप्येषोऽर्थो ज्ञायते सूक्ष्मदर्शिभिः । नूनं नित्यमनित्यानप्यवगच्छत्यसाविति ॥ 10 किंचोपदिश्यते चोपमानादात्मा यथापुनः । भवान् यादृशमात्मानं स्वयं पश्यति तादृशम् ।

पश्याम्यहमपीत्येवमुपमानेन गम्यते । यथाच काश्चिदात्मीयां वेदनां संप्रचक्षते ॥ दह्यमानस्येव मे स्यात् यात्यमानस्य वा पुनः । रुद्ध्यमानस्येव मेऽद्य भवतीति विकल्प्यते ॥ अतः स्वेनैवावगम्यमानत्वादस्ति पूरुषः । अतिरिक्तो वेदनाभ्यः तस्मादात्मा स्वयंप्रभः ॥ 11 यदुच्यते च विज्ञानमपास्यैतन्निदर्शयताम् । इति तच्चेदुपायस्य निषेधो न स युज्यते ॥ विनोपायमुपेयं तूपेतुं नैव हि शक्यते । ज्ञातव्यानामथार्थानामभ्युपायोऽयमेव हि ॥ यो यथा ज्ञायते सोऽसौ तथेत्यपिच तद्यथा । कश्शुक्लो नाम यत्रास्ति शुक्लत्वं शुक्लता च का ॥ शुक्लशब्दप्रवृत्तिस्स्याद्यत्र सा शुक्लता ह्यसौ । क्व वा तस्य प्रवृत्तिस्स्यात् यस्तच्छब्दात्प्रतीयते ॥ तत्प्रत्याख्याय विज्ञानं रूपं कस्यापि वस्तुनः । न निदर्शयितुं शक्यं ज्ञानात्सर्वं हि सिद्ध्यति ॥ प्रत्ययेऽथ प्रतीतेऽपि प्रत्ययार्थो नियोगतः । नच प्रतीतो भवति तस्मात् ज्ञानविलक्षणः ॥ प्रत्यये ह्यप्रतीतेऽपि प्रत्ययार्थः प्रतीयते । प्रत्यक्षं तन्न विज्ञानं ज्ञेयोऽध्यक्ष इतीर्यते ॥

40 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अथचापह्नवेऽवश्यवक्तव्ये ज्ञानमेव तु । अपह्नुयेतैव कामं नार्थ इत्यप्युदीरितम् ॥ 12 अथ यद्विज्ञानघन इति ब्राह्मणकीर्तनम् । भूतचैतन्यवादस्य तत्र प्रतिविधीयते ॥ अत्रैव मां हि भगवान् मोहस्यान्तमपीपदत् । इत्यस्य चोत्तरं मोहमरे न प्रब्रवीम्यहम् ॥ अविनाशी वाऽयमात्मा तथाऽनुच्छित्तिधर्मकः । मात्रासंसर्गमात्रं तु भवत्यस्येति च श्रुतम् ॥ सदसन्नाश्यनाशात्मपरिकीर्तनमूढया । चोदितः पूर्वपक्षोऽयमिति सिद्धान्तमब्रवीत् ॥ अविनाशी स्वरूपेण पुरुषः या तु नाशिता । मात्राणां साधिकाराणां भूतादीनामसौ मता ॥ तस्मान्न विज्ञानमात्रं आत्माऽन्योऽस्ति सुखादितः अहंप्रत्ययगम्यश्च नित्यः व्यापी स्वयंप्रभः ॥ इति शाबरभाष्यस्थमात्मतत्त्वं विचिन्तितम् । इतोऽप्यधिकयुक्त्यंशे वार्तिकं त्ववधार्यताम् ॥ (33) कौमारिलात्मा. 1 अथ वार्तिककारीयस्यात्मवादस्य संग्रहम् । सारांशविषयं धीरा विमृशन्तु विशुद्धये ॥

कौमारिलात्मा 141 शरीरेन्द्रियबुद्धिभ्यो व्यतिरिक्तत्वमात्मनः। नित्यत्वं चेष्यते शेषं शरीरादि विनश्यति ॥ नित्यः कर्तृत्वभोक्तृत्वे प्रतिपन्नोऽपि सन् यदा । न कर्मफलसम्बन्धं भोगकालेऽवबुद्ध्यते ॥ मया तत्तु कृतं कर्म तस्येदं भुज्यते फलम् । शुभाशुभं मयैवेति तदा कोऽस्य रसो भवेत् ॥ कुर्वन्नप्यशुभं कर्म तेनैवं चिन्तयेन्नरः । न स्मरिष्यामि भोगेऽहमिति नैतद्विवर्जयेत् ॥ तत्र नित्यत्वपक्षेऽपि कृतनाशाकृतागमौ । फलतस्तुल्यरूपौ चेत् वृथा तत्प्रतिपादनम् ॥ 2 नैष दोषः न भोगे हि स्मृतिर्न उपयुज्यते । न प्रवृत्तिर्निवृत्तिर्वा भोगकाले स्मृतेर्भवेत् ॥ प्राक्प्रवृत्तेस्तु साऽस्त्येव विदुषां शास्त्रतः स्फुटा । पश्चादपिच शास्त्रज्ञाः विमृशन्त्येव केचन ॥ अपरामृश्यमानेऽपि स्वापकाले सुखाश्रये । संभोगे मृदुशय्यादौ प्राक्प्रवृत्तिश्च दृश्यते ॥ 3 तत्र नित्यविभुत्वाभ्यामात्मानो निष्क्रिया यदि सुखदुःखाविकार्याश्च कीदृशी कर्तृभोक्तृता ॥ अथ कर्तृत्ववेलायां दुःखादेश्चापि जन्मनि । प्राग्रूपादन्यथात्वं स्यात् नित्यताऽस्य विरुद्ध्यते

42 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके नानित्यशब्दवाच्यत्वमात्मनो विनिवार्यते । विक्रियामात्रवाचित्वे, न ह्युच्छेदोऽस्य तावता ॥ स्यातामत्यन्तनाशेऽस्य कृतनाशाकृतागमौ । न त्ववस्थान्तरप्राप्तौ लोके बाल्युवादिवत् ॥ सुखदुःखायवस्थाश्च गच्छन्नपि नरो मम । चैतन्यद्रव्यसत्तादिरूपं नैव विमुञ्चति ॥ दुःखिनः सुख्यवस्थायां नश्येयुस्सर्व एव ते । दुःखित्वं चानुवर्तेत विनाशे विक्रियात्मके ॥ तस्मादुभयहानेन व्यावृत्त्यनुगमात्मकः । पुरुषोऽभ्युपगन्तव्यः कुण्डलादिषु सर्पवत् ॥ 4 नैरात्म्यवादपक्षे तु पूर्वमेवावबुद्ध्यते । मद्विनाशात्फलं न स्यान्मत्तोऽन्यस्याथवा भवेत् । इति नैव प्रवृत्तिः स्यात् नच वेदप्रमाणता । जन्मान्तरेऽभ्युपेतेऽपि ज्ञानमात्रात्मवादिनाम् ॥ ज्ञानानां क्षणिकत्वाद्धि कर्तृभोक्त्रन्यता भवेत् । निष्क्रियत्वाविभुत्वाभ्यां नच देहान्तराश्रितिः ॥ कर्ता स एव सन्तानः ननु भोक्ता स एव नः । विज्ञानक्षणभेदस्तु त्वदवस्थान्तरैस्समः ॥ कर्तृत्वमेव दुस्साधं दीर्घकालेषु कर्मसु । सत्सु ज्ञानसहस्रेषु कुलकल्पोपमं हि तत् ॥

कौमारिलात्मा 143 व्यतिरिक्तो हि संतानो यदि नाभ्युपगम्यते । संतानिनामनित्यत्वात् कर्ता कश्चिन्न लभ्यते ॥ तस्मादत्यन्तभेदो वा कथंचिद्भिन्नताऽपिवा । संतानस्येत्ययं चात्मा स्याद्वैशेषिकसांख्ययोः ॥ नन्वन्यत्वं विदन्तोऽपि पुत्रादिफलसिद्धये । प्रवर्तन्ते यथा तद्वत् ज्ञानसंतानिनोऽपि नः ॥ अन्यत्वे च समानेऽपि यथा वंशान्तरोद्भवाः । न लभन्ते फलं तद्वत् संतानान्तरजाः क्षणाः ॥ न तावद्बुद्धिरत्रैवं, अपिचात्मफलेच्छया । पुत्रादिभरणे वृत्तिः स्यात्तदप्यत्र नास्ति ते ॥ भरणं यदपत्यानां तिर्यगादिषु दृश्यते । अज्ञानं शरणं तत्र प्राज्ञानां तु न युज्यते ॥ नच त्वमपि कृत्येषु निरन्वयविनाशतः । मत्सन्तानसमृद्ध्यर्थमिति मत्वा प्रवर्तसे ॥ 5 देहान्तरे च संचारो बुद्धीनां नोपपद्यते । पूर्वदेहाद्बहिर्भावः नच तासां प्रतीयते ॥ वायुना प्रेर्यमाणं हि ज्वालाद्यन्यत्र संचरेत् । बुद्धेः कारणदेशात्तु प्रेरणं नास्ति केनचित् ॥ अमूर्तत्वात्स्वयं नासावुत्प्लुत्यान्यत्र गच्छति । अन्तराभवदेहस्तु निषिद्धो विन्ध्यवासिना ॥

44 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके सहसा जायते तच्च सहसैव विनश्यति । सूक्ष्मरूपादियुक्तं चेत् उत्प्रेक्षामात्रमेव तत् ॥ कललादिषु विज्ञानमस्तीत्येतच्च साहसम् । असंजातेन्द्रियत्वाद्धि न तत्रार्थोऽवगम्यते ॥ यदि भूतेन्द्रियाधारा ज्ञानशक्तिः भवेत्ततः । तच्चैतन्यं प्रसज्येत नच जन्मान्तरं भवेत् ॥ परिणामविवेकाद्यैः शक्त्यभिव्यक्त्यनुग्रहात् । तेभ्य एव भवेद्बुद्धिः न बुद्ध्यन्तरपूर्विका ॥ अथाधारविनिर्मुक्ता शक्तिस्स्यात्कललादिषु । पश्चाद्विज्ञानसिद्ध्यर्थं आत्मा शक्त्यभिधो भवेत् 6 ज्ञानशक्तिस्वभावोऽतो नित्यस्सर्वगतः पुमान् । देहान्तरक्षमः कल्प्यः सोऽगच्छन्नेव योक्ष्यते ॥ शक्त्याधारप्रक्लृप्तौ वा नात्मनोऽन्यः प्रकल्प्यते । ज्वालाबुद्बुदवद्वृत्तिः नचाधाराद्विना धियाम् ॥ तस्माद्यथाऽऽकृतौ शास्त्रं प्रवृत्तं व्यक्तिमाश्रयेत् तथा पुंसि प्रवृत्तस्य भूतेन्द्रियसमाश्रयः ॥ 7 कृतं भूतेन्द्रियाणां च चैतन्यप्रतिषेधनम् । समस्तव्यस्तसंघातविवेकपरिणामिनाम् ॥ सांख्यादिभिरशुद्धत्वात् संघातात्सन्निवेशतः । मृतवच्च शरीरत्वात् भूतत्वाद्वाह्यभूतवत् ॥