मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

आत्मभिप्रायवाक्यार्थः 51 शेषित्वं दुर्निरूपं स्यात् पञ्चमं पूर्ववद्भवेत् । षष्ठं त्वसंभवग्रस्तं सप्तमं लोकदूषितम् ॥ अष्टमं निष्प्रमाणं स्यात् अपूर्वं दुर्वचं ततः । कर्तृव्यापारसाध्यत्वमात्रं धात्वर्थसंगतम् ॥ लिङादेवाच्यमित्याहुरनुशासनवेदिनः । एवं वाच्यापूर्ववादो यथाऽन्येषां न संमतः ॥ तथा कल्प्यापूर्ववादः सेश्वरैरधरीकृतः । इति श्रीभाष्यकारीयापूर्ववादार्थसंग्रहः ॥ 4 अथान्विताभिधानाभिहितान्वयविवादयोः । आद्यः प्राभाकराभीष्टः ह्यन्त्यः कौमारिलादृतः आदौ पदानि श्रूयन्ते ततो व्युत्पत्तिमार्गतः । परस्परानन्विता ये पदार्थाः स्मारयन्ति तान् ॥ आकाङ्क्षादिपरामर्शः स्मृतेष्वर्थेषु जायते । न्यायप्रवृत्तिस्तत्रैव स्वात्मानं लब्धुमर्हति ॥ वचनव्यक्तिभेदाभिव्यक्तिस्संपाद्यते तया । सम्यङ्न्यायानुग्रहेण तैर्वाक्यार्थोऽभिधीयते ॥ नानापदार्थसहितप्रधानेकार्थलक्षणः । पदजातं श्रुतं सर्वं स्मारितानन्वितार्थकम् ॥ न्यायसंपादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थबोधकम् । अन्वितार्थाभिधायित्वे पदानां शिक्षिते सति ॥

520 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके विशिष्टा वक्तृधीर्ज्ञातुं शक्यते नान्यथा पुनः । एषोऽन्विताभिधानस्य प्रकारः गुरुसम्मतः ॥ 5 अथ भट्टस्याभिमतः प्रोच्यतेऽभिहितान्वयः । पदैरेवाभिधीयन्ते पदार्थाः ते पृथक्पृथक् ॥ विशेषव्यक्त्यभावात्स्मारकान्न विशिष्यते । योग्यत्वेन परामृष्टाः तेऽर्था अभिहिताः पुनः ॥ विशेषसंसर्गरूपं वाक्यार्थं बोधयन्ति तम् । पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकान्न विशिष्यते ॥ यदाधिक्यं भवेत्किंचित् तत्पदस्य न गोचरः । न पदव्यावृतिस्तत्र चार्थैरेवार्थसिद्धितः ॥ यथा कविभिरालोच्यमाना अर्थाः परस्परम् । अन्विताः केवलं लोकोत्तरवाक्यस्य हेतवः ॥ अत एव हि वाक्यार्थमेते लाक्षणिकं विदुः । यस्मादभिहितैरर्थैः संबन्धात्सोऽवगम्यते ॥ नाकृतिः प्रथमं ज्ञाता व्यक्तिः पश्चात्प्रतीयते । किं तु प्रतीयते जातिः व्यक्त्यैव सहिता यथा तथाऽन्वयोऽप्यधिगतस्त्वन्वितस्यावबोधकः । इत्यन्विताभिधायेष शब्द इत्युच्यते परैः ॥ कॢप्तमन्वितसामर्थ्यं पदार्थानां स्वभावतः । एकवाक्यतया तत्र कल्प्यं नियममात्रकम् ॥

आप्ताभिप्रायवाक्यार्थः पदार्थेष्वभिधावृत्तिः पदानां पर्यवस्यति । तात्पर्यवृत्तिर्वाक्यार्थे स तस्माच्चोदनाश्रयः ॥ 6 शब्दैकलभ्यतारागादेवान्येऽन्वितवादिनः । तात्पर्येणान्यथासिद्ध्या परेऽभिहितवादिनः ॥ वाक्यं प्रमाणान्तरं स्यात्पदसन्निधिलक्षणम् । तल्लक्षणसामर्थ्यं मतमिन्द्रियलिङ्गवत् ॥ तथा कार्यार्थसिद्धार्थव्युत्पत्त्येकान्तभेदतः । अन्विताभिहितेत्यादिमतभेदः व्यवस्थितः ॥ पदज्ञानं तु करणं द्वारमर्थस्मृतिस्ततः । फलं संसर्गबोधस्स्यात् इति नैयायिका विदुः तत्रान्वयोऽनधिगतः वाक्यवेद्यो यतस्ततः । ते त्वन्वयाभिधानस्य वादिनः परमार्थतः ॥ निर्विशेषब्रह्मवादे ह्यन्वितस्यान्वयस्य वा । भेदगर्भत्वतः शब्दः न तादृग्ब्रह्मबोधकः ॥ सविशेषब्रह्मवादे प्रधानार्थाविरोधतः । नैकत्र निर्भरस्तस्माद्व्यवहारो यथायथम् ॥ अन्वीयमानवस्तूनामभिधानं परेऽब्रुवन् । अन्येऽभिधीयमानानामर्थानामन्वयं जगुः ॥ अत्रापि केचिन्मन्यन्ते सामान्येनान्विताभिधा विशेषतश्चाभिहितान्वय इत्यपि कल्पनाम् ॥ M.R. 66

अतस्सामान्यतो ज्ञातः पदान्तरबलात्पुनः । भवेद्विशेषविज्ञातः तेन स्यादन्वितोक्तिता ॥ इत्यप्याहुर्बुधाः केचित् सर्वथाऽन्वयबोधनम् । फलं सर्वत्राविशिष्टमित्याहुश्चिन्तनालसाः ॥ मीमांसकस्य सिद्धान्तः तथा नैयायिकस्य वा । प्रदर्शितः परिष्कृत्य प्रायो वेदान्तवादिभिः ॥ एष वाक्यार्थवादोऽत्र देवताप्रीतये कृतः । सर्वत्र देवताप्रीतिः कर्तव्येति हि निर्णयः ॥ लक्ष्मीपुरं श्रीनिवासविपश्चिच्चक्रवर्तिना । एवं प्रमाणभागोऽयं द्वितीयस्समगृह्यत ॥ श्रीः. प्रीयतां भगवान् वासुदेवः. इति श्रीवत्सकुलकलशजलनिधिकौस्तुभायमानश्रीवेङ्कटार्यतनू- भवस्य ताताम्बागर्भशुक्तिमुक्ताफलायमानस्य श्रीमत्कस्तूरीरङ्ग- नाथविद्वन्मणिकरुणाकटाक्षसमासादितसारस्वतसर्वस्वस्य श्री- मद्विरक्तराघवार्यचरणानुगृहीतसकलसम्प्रदायरहस्यस्य श्रीम- द्राजाधिराजमहीशूरमहीधुर्यतुर्यश्रीकृष्णराजसार्वभौमपरिपोषि- तस्य महाविद्वत्पण्डितरत्नाद्यनेकबिरुदालङ्कृतस्य संस्कृत- महापाठशालानिगमान्तप्रधानोपाध्यायस्य श्रीमतो लक्ष्मीपुराभिजनस्य श्रीनिवासाचार्यस्य कृतिषु मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके प्रमाणकाण्डः द्वितीयः समाप्तः.

अथ तृतीयः प्रयोजनकाण्डः. (107) त्रिवर्गवादः. 1 प्रयोजनविचारोऽथ तृतीयोऽयं विलिख्यते । व्यापारस्य हि सर्वस्य विश्रमोऽस्ति प्रयोजने ॥ धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थौ धर्म एवच । अर्थ एवेह वा श्रेयः त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ॥ इति प्राह मनुस्तस्य वचनस्यायमाशयः ॥ श्रेयःपदं पुमर्थस्य वाचकं सर्वसम्मतम् ॥ अर्थ एव पुमर्थस्स्यादित्येकेषामिहाशयः । अर्थ एवहि धर्मस्य कामस्यास्तीह साधनम् ॥ काम एव पुमर्थस्स्यादिति केषांचिदाशयः । धर्म एव श्रेय इति रौति वै बादरायणः ॥ ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष नच कश्चिच्छृणोति मे । धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते ॥ अर्थकामौ श्रेय इति चापरेषामिहाशयः । अर्थकामौ हि जगति प्रथितं सुखसाधनम् ॥ अर्थधर्मौ श्रेय इति चाचार्या मन्वतेऽपरे । कामो हि धर्मार्थाभ्यां स्यादिति तेषामिहाशयः॥ 523

24 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके परस्पराविरुद्धस्तु त्रिवर्गश्श्रेय इष्यते । पुरुषार्थतयेत्यत्र मनोः स्मर्तुः विनिर्णयः ॥ मुमुक्षूणां पुनः श्रेयः मोक्ष एवेतिचेरितम् । षष्ठाध्याये, ततः पक्षाः विबुधैस्सप्त निश्चिताः ॥ तमसो लक्षणं कामः रजसस्त्वर्थ उच्यते । सत्त्वस्य लक्षणं धर्मः श्रैष्ठ्यमेषां यथोत्तरम् ॥ एवं प्राचां विवादेऽपिचाधुना ते चतुर्विधाः । पुरुषार्थाः चतुर्वर्गः इति पीठप्रकल्पना ॥ २ धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चेति चतुर्विधः । पुरुषार्थो विभक्तोऽस्ति यथा स्मृतिपुराणयोः ॥ धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । यदत्रास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित् ॥ अत्रायेऽर्थे चतुर्भिश्चैरधर्माद्यास्समुच्चिताः । मिथस्समुच्चयश्चेति व्याख्यातं तन्त्रवार्तिके ॥ अर्थं प्रोवाच चाणक्यः कामं वात्स्यायनोऽब्रवीत् । धर्मं तु जैमिनिः प्राह मोक्षं वै बादरायणः ॥ एतेऽधुना तीर्थकराः पुमर्थानामिति श्रुताः । समुच्चयविदस्सर्वेऽप्यधिकारिविभेदतः ॥ पुरुषैरर्थ्यमानत्वात्पुरुषार्थ इतीर्यते । स तु स्यात्सुखमेवात्र तच्चतुर्धा विभज्यते ॥

त्रिवर्गवादः 5 शारीरं मानसं चेति द्विधा तत्सुखमिष्यते । अर्थकामौ तु शारीरं धर्ममोक्षौ तु मानसम् ॥ 3 पुमवस्थाक्रमेणैव पुरुषार्थक्रमोऽप्यसौ । निर्देशव्युत्क्रमे चापि हेतुरग्रेऽवगम्यते ॥ . उत्पत्तितस्त्विन्द्रियार्थसन्निकर्षनिबन्धनम् । यत्तदर्थसुखं ज्ञेयमथ कामो निरुच्यते ॥ वयोऽवस्थाविशेषेण सहवासादिनाऽपिवा । पुंस्त्वाद्यभिव्यक्तिभवं अवस्थैकनिबन्धनम् ॥ तथा विद्यासंस्कृतेन मनसा धर्मलक्षणम् । सुखं ह्यनुबुभूषन्ति नियोगसुखवादिनः ॥ फलान्तराहेतुरपि स्वरूपे कार्यबुद्धितः । स्वयंप्रयोजनं नित्यमित्यप्यत्रेतेरे विदुः ॥ प्रत्यवायपरीहारबुद्ध्या कर्तव्यमेव तत् । इत्याहुरपरे प्राज्ञाः स धर्मस्सुखमर्थ्यते ॥ अतएवहि यज्ञस्य त्रैविध्यपरिशोधने । अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ॥ यष्टव्यमेवेति मनस्समाधाय स सात्त्विकः । इत्यस्य पुरुषार्थत्वं गीतं भगवता स्वयम् ॥ ख्यातेर्लाभस्य पूजायाः मानसी सुखता यथा । तथा धर्मस्य सुखता शास्त्रदृष्टिभिरीक्ष्यते ॥

526 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके मोक्षस्य पुरुषार्थत्वे विक्रान्तं सर्वसूरिभिः । तत्सर्वमुत्तरत्रैव सम्यक्स्पष्टीभविष्यति ॥ एवं चतुर्विधसुखावस्थाप्राधान्यलिप्सया । चातुराश्रम्यसंस्थाऽपि प्रायेणात्रानुरुध्यते ॥ मोक्षाश्रमस्स्यात्संन्यासः धर्मो वैखानसाश्रमः । कामो गृहस्थाश्रमस्स्यात् अर्थार्थी ब्रह्मचार्यसौ । एतद्दृष्ट्यैव वर्णानां विभागोऽपि समञ्जसः । ब्राह्मणस्त्विह संन्यासी ऋषिः क्षत्रिय उच्यते ॥ गृहस्थोऽपि भवेद्वैश्यः शूद्रश्शुश्रूषुरुच्यते । तथा कालविभागोऽपि कृतं ब्राह्मण्यलक्षणम् ॥ क्षात्रं त्रेता समाख्याता द्वापरः वैश्यता मता । शूद्रः कलिरितिप्रोक्तः स्पष्टं रामायणोत्तरे ॥ अपराजितपृच्छाया वचश्चाप्यवधार्यताम् । ऋग्वेदादिविभागेन कृतादियुगभेदतः ॥ विप्रादिवर्णभेदेन चतुर्वक्त्रः चतुर्भुजः । हेमाद्रीये कालखण्डे परिशिष्टे ह्युदाहृतम् ॥ चतुर्णामपि चैतेषां परस्परसमागमः । विशिष्टेनानुकूल्येन प्रपञ्चस्थितये मतः ॥ 4 चातुराश्रम्यसिद्धान्ते त्वैकाश्रम्यं समाश्रिताः । जैमिनीयास्ततस्सोऽयं बाधपक्ष इतीर्यते ॥

त्रिवर्गवादः 527 अधिकारानुरोधेन बादरायणयोगिनः । विकल्पमिच्छया प्राहुः पक्षो वैकल्पिकस्तु सः ॥ समुच्चयं ह्याश्रमाणां मन्वाद्यास्स्मृतिकारिणः । प्राहुस्समुच्चयस्तेषां पक्ष इत्यवधार्यते ॥ तद्वद्धर्मार्थकामादिपुरुषार्थचतुष्टये । अर्थो लौकायतैः प्रोक्तः कामश्शाक्तस्त्वनन्तरः ॥ जरन्मीमांसकाभीष्टः मोक्षस्सौगतसम्मतः । अधिकारानुरोधेन विकल्पं केचिदूचिरे ॥ समुच्चयस्स्वीकृतोऽस्ति स्पष्टं स्मृतिपुराणयोः । परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ ॥ धर्मं चाप्यसुखोदर्कं लोकविक्रुष्टमेवच । असाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यस्संप्रयच्छति ॥ धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ । इति मन्वादिवचनात्कलितावर्थकामयोः ॥ आद्यन्तयोः धर्ममोक्षाविति शास्त्ररहःस्थितिः । अर्थशास्त्रे स्तेयशास्त्रे चार्थतत्त्वं प्रपञ्चितम् ॥ 5 अथ कामरहस्यं तु किंचिदत्र प्रकाश्यते । रागो द्वेषो मोह एते यान्तिचेदुत्कटां स्थितिम् ॥ कामः क्रोधो लोभ इति व्याह्रियन्ते क्रमादमी । कामस्येच्छासंज्ञकस्यावस्थाभेदा इमे मताः ॥

देवासुरमनुष्याणां रूपमेतद्विभाजकम् । त्रिविधं नरकस्यैतद्वारं नाशनमात्मनः ॥ कामः क्रोधस्तथा लोभः तस्मादेतत्तत्रयं त्यजेत् । इत्येवं गीतया सैषा श्रुतिस्स्यादुपबृंहिता ॥ बृहदारण्यकान्तस्स्था प्राजापत्यास्त्रया इति । असुरांश्च मनुष्यांश्च देवांश्चापि प्रजापतिः ॥ उपादिशद्धि ददद्-दयध्वं दत्त दाम्यत । श्रुतिस्मृत्योरयं भावः तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ (108) मोक्षोपोद्घातः. 1 अथ मोक्षपदार्थस्य तत्त्वं संगृह्यतेऽधुना । यदर्थं सकलं शास्त्रं जगत्यां संप्रवर्तते ॥ दुःखाभावस्सुखमिति व्यवहारस्य गोचरः । किंचित्सुखं नाम वस्तु नास्तीत्येव हि सौगताः॥ न सुखादिप्रमेयं वा मनो वाऽस्तीन्द्रियान्तरम् । अनिषेधादुपात्तं चेत् अन्येन्द्रियमतं वृथा ॥ दुःखाभावस्सुखमिति जरत्तार्किकसम्मतः । इत्यानन्दगिरिः प्राह स्पष्टं संबन्धवार्तिके ॥ 2 सुखाभावो दुःखमिति व्यवहारस्य गोचरः । दुःखं वस्त्वन्तरं नास्तीत्याहुर्लोकायताः पुनः ॥

मोक्षोपोद्घातः 529 यावज्जीवं सुखं जीवेत् सुखभाजः प्रजास्स्मृताः । आत्मा सुखे नियोक्तव्य इत्यादिबचसां चयात् ॥ 3 सुषुप्त्याद्युपलम्भेन सर्वे दार्शनिकाः परे । तृतीयामसुखादुःखावस्थामभ्युपयन्ति ते ॥ रागद्वेषविहीना या दशोपेक्षात्मिका यथा । यथाऽनुष्णाशीतता वा यथाऽनिर्वचनीयता ॥ प्रत्यक्षाच्च परोक्षाच्चापरोक्षोऽन्यो यथेष्यते । कृतिज्ञप्त्योरन्तराळे व्यक्तिरन्या यथोच्यते ॥ तादात्म्यं च यथा भेदाभेदयोर्मध्यलक्षणम् । पतितात्पतितव्याच्च वर्तमानाध्वता यथा ॥ संचितागामिनोर्मध्ये प्रारब्धं वा यथेष्यते । तथाऽन्तरालावस्थानं प्राय इच्छन्ति सूरयः ॥ मिथस्संश्रयधीबाधमध्यावस्थोपलम्भनैः । न स्यात्परस्पराभावमात्रता सुखदुःखयोः ॥ 4 अभ्यास एव सर्वत्र सुखादीनां नियामकः । कालदेशदशाभिन्नस्वभावात्स व्यवस्थितः ॥ नहि वस्तु स्वभावेन पुरुषार्थत्वमश्नुते । तथात्वे सर्वदा सर्वं सर्वेषां स्याद्व्यवस्थया ॥ सुखाय वा स्याद्दुःखाय नचैवं त्वव्यवस्थया । सुखदुःखव्यवस्थेयं दुर्निरूपा हि धीमताम् ॥ M.R. 67.

30 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके तथाचोक्तं पुराणेऽपि पराशरमहर्षिणा । मनःप्रीतिकरः स्वर्गः नरकस्तद्विपर्ययः ॥ वस्त्वेकमेव दुःखाय सुखायेर्ष्यागमाय च । कोपाय च ततस्तस्माद्वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः ॥ तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते । तदेव कोपाय ततः प्रसादाय च जायते ॥ तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित्सुखात्मकम् । संस्कारात्मा वासनैव सुखदुःखव्यवस्थितिः ॥ हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तत्तस्मात्तस्य रोचते ॥ पशुहिंसादिसंबन्धे यज्ञे तुष्यन्ति हि द्विजाः । तेभ्य एव हि यज्ञेभ्यः शाक्याः क्रुध्यन्ति पीडिताः॥ अग्नेश्शीतेन तोयस्य तृषा भक्तस्य च क्षुधा । क्रियते सुखकर्तृत्वं तद्विलोमस्य चेतरैः ॥ क्षुत्तृष्णोपशमं तद्वत् शीताद्युपशमं सुखम् । मन्यते बालबुद्धित्वात् दुःखमेव हि तत्पुनः ॥ अत्यन्तस्तिमिताङ्गानां व्यायामेन सुखैषिणाम् । भ्रान्तिज्ञानावृताक्षाणां प्रहारोऽपि सुखायते ॥ तथा सौगतगाथाऽपि गीयते सार्वलौकिकी । परिव्राट्कामुकशुनामेकस्यां प्रमदातनौ ॥

मोक्षोपोद्घातः 53 कुणपः कामिनी भक्ष्यमिति तिस्रो विकल्पनाः । अथौपनिषदानां च श्रुता माण्डूक्यकारिका ॥ यं भावं दर्शयेद्यस्य तं भावं स तु पश्यति । तं चावति स भूत्वाऽसौ तद्ग्रहस्समुपैति तम् ॥ 5 एवं सर्वमिदं दुःखं इति भावयतोऽनिशम् । सर्वोपपत्तिस्थानेषु निर्वेदोऽस्य प्रवर्तते ॥ निर्विण्णस्य च वैराग्यं विरक्तस्य च देहिनः । क्लेशकर्मप्रहाणाद्द्वारो निःश्रेयसोदयः ॥ त्यागेन वाऽथ भोगेन वैराग्यमिति संशये । न कर्मणा न प्रजया त्यागेनैकेत्यनुश्रवात् ॥ त्यागेनैवेति सिद्धान्तः निगमान्तविदां मतः । न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ॥ हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते । इति मन्वादयोऽप्येतं पन्थानं समुपाश्रिताः ॥ भोगेनैवेति सिद्धान्तः सांख्यानामवगम्यते । भोगं कृत्वैव पुरुषस्यापवर्गं करोत्यपि ॥ प्रधानमिति सिद्धान्तः सांख्यशास्त्रेऽवगम्यते । जहात्येनां भुक्तभोगामित्यपि श्रूयते श्रुतिः । ऋणापाकरणश्रुत्याऽप्येष पन्थाः प्ररोच्यते । एकाश्रम्यविधानं च जैमिनेरिह युज्यते ॥

532 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके कथं चिदपि वैराग्यमन्तरङ्गं विमुक्तये । इति बोधयितुं शिष्यान् प्राचां तत्र न विस्तरः । 6 अल्पत्वास्थैर्यचिन्तायां सर्वं दुःखमयं जगत् । पूर्णत्वस्थैर्यबुद्धौ तु सर्वं सुखमयं जगत् ॥ अतोऽभिमानानुगुणा सुखदुःखव्यवस्थितिः । सोऽभिमानः कर्ममूल इति लोकायतेतरे ॥ कर्मापिचेश्वरायत्तमिति सेश्वरपद्धतिः । कर्मानपेक्षेशवादे शैवीच्छा तन्नियामिका ॥ 7 सुखदुःखवस्थानुगुणा शास्त्रसमुत्थितिः । दुःखं मा भूत्सुखं भूयादिति सर्वस्समीहते ॥ यदा लोको भिन्नरुचिर्भिन्नसंस्कारसंस्कृतः । विचित्रो लौकिकेऽप्यर्थे किमुवाच्यमलौकिके ॥ तस्मान्मोक्षविकल्पोऽयं तत्साधनविकल्पना । तत्तच्छास्त्रविकल्पो वा नाश्चर्यमिह धीमताम् ॥ (109) मोक्षविकल्पः. 1 पापसत्त्वे दुःखसत्त्वं तत्सत्त्वे मुक्तिसत्यता । तत्सत्त्वे हेतुचिन्ता स्यात् सर्वं श्रद्धानिबन्धनम् । तथाऽप्यात्यन्तिको दुःखध्वंसश्चेन्मोक्ष इष्यते । देहविच्छेदमात्रेण विमोक्षश्चारुवाङ्गतः ॥

मोक्षविकल्पः 5 महानन्दो यदा मोक्षः शरीरान्याविनिर्णयात् । सहस्रकामिनीलाभं कामशास्त्रविदो विदुः ॥ तत्रापिच सहस्रेति सहस्रवणमुच्यते । सहस्रुतिर्मोक्ष इति रतिरत्नदीपिका ॥ शून्याद्वैतं माध्यमिकमतस्थैः मोक्ष इष्यते । स चोपलम्भोपशमः प्रपञ्चोपशमश्शिवः ॥ दुःखं स्वलक्षणं शून्यं क्षणिकं सकलं ततः । यः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यतां तां प्रचक्षते ॥ शून्यादीनां भावनया वासनानां परिक्षयात् । धीसंततिः निर्वृणोति निर्वातस्थप्रदीपवत् ॥ वासनात्यन्तविच्छेदं योगाचाराः प्रचक्षते । ततो विशुद्धविज्ञानसत्सन्तानमहोदयः ॥ समस्तालीकविषयज्ञानसंतानसंहतिः । प्रज्ञाकरोदिता सौत्रान्तिकसिद्धान्तसम्मता ॥ यतोऽसत्ख्यातिसिद्धान्तः सौत्रान्तिकपरिष्कृतः केचिद्विषयसंसर्गवैधुर्यमनुजानते ॥ वैभाषिकमते मोक्षस्स स्यादिति विनिर्णयः । मतेष्वेषु त्रिषु मता केवला बुद्धिसंततिः ॥ एकतापत्तिमिश्च्छन्ति सन्ततीनां धियां परे । शुद्धज्ञानोदयः कैश्चित् चरमज्ञानमिष्यते ॥

534 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके नित्योर्ध्वगमनं मुक्तिरिति ह्यार्हतपद्धतिः । अर्हद्देहानुप्रवेशः तदीयैः कैश्चिदिष्यते ॥ साधारणशरीरोऽसौ सर्वलोकोपरिस्थितः । निरावरणता कैश्चिदलोकाकाश इष्यते ॥ सर्वलोकाकाशमूर्ध्नि सोऽलोकाकाश इष्यते । वियातानुभवः कैश्चिद्धैयात्यं च प्रगल्भता ॥ स्वातन्त्र्यं शिवसारूप्यं शिवसाम्यमथापिवा । चिच्छक्तिपरिशेषश्च भेदाः पाशुपता इमे ॥ 2 ज्योतिष्टोमाग्निहोत्रादिसाध्यो यस्स्वर्गलक्षणः । मोक्षस्स एवेति मतं जरन्मीमांसकाहृतम् ॥ चित्तेन स्वात्मसौख्यानुभूतिं भाट्टैकदेशिनः । केचित्स्वात्मन्यवस्थानमभावापत्तिलक्षणम् ॥ परमात्मप्राप्त्यवस्था पुनरावृत्तिवर्जिता । मुक्तिर्निःश्रेयसमिति निर्णीतं तन्त्रवार्तिके ॥ प्रभाकरगुरूणां तु दृषत्तुल्य इतीरितम् । बोद्धा विषयसंवित्तौ ग्राहकत्वेन भासते ॥ मोक्षे प्रकाशरूपोऽसावात्मेत्येके प्रचक्षते । नेप्स्येत पुरुषैस्स्वापादविशिष्टोऽन्यथा तदा ॥ केवलात्मानन्दभोगः कापिलैः कैश्चिदिष्यते । कैश्चित्स्वसंवित्तिशून्या कैवल्यावास्थितिर्मता ॥

मोक्षविकल्पः एवमेवानुजानन्ति पातञ्जलमतानुगाः । प्रकाशात्मविदो न स्वप्रकाशात्मविदस्तु ते ॥ सर्ववैशेषिकगुणोच्छेदः काणभुजो मतः । एवमेवानुजानन्ति केचिद्गौतमदर्शनाः ॥ तथा नित्यसुखव्यक्तिं विदुर्भूषणयायिनः । अथौपनिषदैः प्रायः ब्राह्माविर्भाव उच्यते ॥ स्वाभाविकं तु ये भेदाभेदमिच्छन्ति वैदिकाः । भर्तृप्रपञ्चाद्यस्तैस्सन्मात्रब्रह्मता मता ॥ औपाधिकं तु ये भेदमभेदं निरुपाधिकम् । इच्छन्ति भास्करास्तेषां सत्योपाधिविनाशतः । सर्वातिशयितानन्दस्वात्मसंवेदिनः प्रभोः । सर्ववेत्तुस्सर्वशक्तेः ब्रह्मणो भाव इष्यते ॥ आविद्यकं तु ये भेदमभेदं पारमार्थिकम् । अहुर्मायाविदस्तेषां पन्थाश्शांकरसंमतः ॥ निर्विशेषब्रह्मभावापत्तिर्मोक्षस्तु तन्मते । ब्रह्माद्वैतवदेवेदं शब्दाद्वैतविदां मतम् ॥ ते विशुद्धाद्वैतिनस्स्युः विशिष्टाद्वैतिभिः पुनः । परिपूर्णपरब्रह्मानुभवो मोक्ष इष्यते ॥ तद्भोगे परमं साम्यमाहू रामानुजादयः । स्वतन्त्रयोरस्वतन्त्ररूपानन्दाभिव्यक्तिलक्षणा ॥

536 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

मुक्तिरित्युच्यते पूर्णप्रज्ञैः विष्णोः प्रसादतः । 'प्रायेणैतेषु पक्षेषु संकीर्णा इतरेऽखिलाः ॥ ३ जीवस्वरूपप्रध्वंसवादिनो ये विचक्षणाः । मुक्तिमात्यन्तिकीं सर्वक्लेशोभ्यस्ते विदुस्ततः ॥ तत्रादिमास्तु क्षणिकविज्ञानात्मविदो बुधाः । देहान्तात्मविदो ये तु बार्हस्पत्या हि ते मताः ॥ पौराणिकैकदेशीयाः ये कल्पान्तात्मवादिनः । येऽप्यौपनिषदाः केचित् मोक्षान्तात्माभिधायिनः। तत्रच ब्रह्मदत्तीयाः जीवोत्पत्त्यादिवादिनः । ब्रह्मैवोपादानमेषां जीवानामिति तन्मतम् ॥ भर्तृप्रपञ्चादयोऽन्ये ब्रह्मावस्थात्मवादिनः । तत्र केचिदभिव्यक्तिवादिनः शक्तिवेदिनः ॥ विकारा ब्रह्मणः जीवा इति कैश्चिदुपेयते । उत्पत्तिरप्यभिव्यक्तिः विकृतिर्वाऽप्यवस्थितिः ॥ परिणामस्ततस्सर्वे ख्याता वैनाशिका इति । सर्वेऽप्याश्रयनाशेन क्लेशप्रध्वंसवादिनः ॥ वैकासिकाः परे सर्वे प्रायो वैयासिका इमे । परिच्छेदकनाशेन ह्यपरिच्छेदवादिनः ॥ ४ एवं मोक्षविकल्पेन द्विविधा ज्ञायते गतिः । स्वरूपोच्छित्तिरूपैकोपाध्युच्छित्तिरनन्तरा ॥

मोक्षविकल्पः ५३ उपाध्युच्छित्तिपक्षेऽपि विभागो मुख्यतस्त्वसौ । स्वसंवेदनराहित्यसाहित्याभ्यां द्विधा मतः ॥ स्वस्वरूपोच्छित्तिपक्षसंविद्रहितपक्षयोः । विशेषः फलतो नैव वक्तुं शक्यमितीतरे ॥ सुखसंवित्त्यभिव्यक्तिं कैवल्येऽप्यनुजानते । श्रुतिन्यायानुरोधेन तात्पर्ये पर्यवस्यति ॥ अतस्स्वतन्त्रः श्रौतोऽन्यः पक्षो नास्तीति यौक्तिका तस्मान्मध्यस्थचिन्तायां सम्प्रदायः परा गतिः ॥ संस्कारः सुदृढस्सोऽयं पारंपर्यव्यवस्थितः । संप्रदायः यतः श्रद्धाविद्याकर्ममयः पुमान् ॥ 5 येयं सुषुप्त्यवस्थैषा सर्वचेतनसाक्षिता । तामुदाहरणं मुक्तेस्सर्वे दार्शनिका विदुः ॥ बृहदारण्यके याज्ञवल्क्यो जनकभूपतेः । मोक्षोपलक्षणामेतामाह षष्ठप्रपाठके ॥ भाष्येऽपि पाक्षिले सैषा दशैवानूदिता तथा । यथा सुप्तस्य च स्वप्नादर्शने क्लेशसंक्षयः ॥ तथाऽपवर्गे रागानुबन्धो विच्छिद्यते तराम् । तस्यामपिं दशायां ये विकल्पास्तान्निबोधत ॥ आत्मप्रध्वंसवादा ये तेषां निर्वाणलक्षणा । मुक्तिरात्यन्तिकी सैषा या महासुप्तिरुच्यते ॥ M.R. 68

538 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके आत्मनित्यत्ववादा ये तेषां कैवल्यलक्षणा । मुक्तिरेतादृगेवेष्टा सुखदुःखविवर्जिता ॥ एतां च केचिदत्यन्तसुखरूपां विजानते । केचिदल्पसुखां केचिदभावालम्बनां विदुः ॥ केचिन्मोहमयीं प्राहुरात्मनोऽस्फुरणात्मिकाम् । दृष्टान्तेऽपि विवादश्चेत्कथं दार्ष्टान्तिकस्थितिः ॥ 6 यैषाऽऽनन्दस्य मीमांसा मानुषानन्दपूर्विका । विकासरूपा सा सर्वलोककामाप्तिलक्षणा ॥ एते वैकासिकाः ख्याताः प्रायो वैनाशिकाः परे ते निवृत्तिपराकाष्ठानिष्ठा इति विनिर्णयः ॥ ये प्रवृत्तिपराकाष्ठानिष्ठास्ते उभये समाः । भावाभावस्वभावस्य फलयोरविशेषतः ॥ या संकोचनिवृत्तिस्स विकास इति गीयते । यैवावृत्तिनिवृत्तिस्स प्रकाश इति कथ्यते ॥ सर्वदा गमनं यच्च सर्वदा स्थितिरेव सा । सर्वत्र गमनं यच्च सर्वत्र व्याप्तिरेव सा ॥ पराप्रकाशयता यैव सैव स्यात्स्वप्रकाशता । अस्तमेतैव सविता चोदेता कस्यचिद्भवेत् ॥ तथा सर्वपरित्यागस्सर्वसंग्रहणात्मकः । सर्वत्र रागस्सर्वत्र वैराग्यं चोभयं समम् ॥