भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पूर्वमेघः ९७

( वस्तु ) भक्तिः यस्य" इस प्रकार है। उनका अभिप्राय है "दृष्ट" शब्द "भक्ति" का विशेषण न होकर स्वतन्त्र विशेष्य है और "प्रमाणम्—वेदः" की तरह शुद्ध है। परन्तु यह केवल खींचा-तानी ही प्रतीत होता है क्योंकि महाकवि का अभिप्राय वही है जो "दृष्टा भक्ति" से ध्वनित हो रहा है।

अलङ्कार—इस श्लोक में "भुजतरुवनम्" यहाँ भुजाओं में रूपक का आरोप होने से "रूपक" अलंकार है। "प्रतिनवजपापुष्परक्तम्" यहाँ उपमानवाची सामान्य शब्द इवादि के लोप होने से लुप्तोपमा है, एवं सान्ध्यतेज को मेघ के धारण करने से असंभव वस्तु सम्बन्ध बिम्बप्रतिबिम्बभाव व्यक्त हो रहे हैं। अतः यहाँ "निदर्शना" नामक अलंकार है। इस प्रकार तीनों की संसृष्टि होने से "संकर" नामक अलंकार है ॥ ३६ ॥

गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्तं
रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः ।
सौदामन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्वी
तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मास्मभूर्विक्लवास्ताः ॥३७॥

अन्वयः—तत्र नक्तं रमणवसतिं गच्छन्तीनां योषितां सूचिभेद्यैः तमोभिः रुद्धालोके नरपतिपथे कनकनिकषस्निग्धया सौदामन्या उर्वीम् दर्शय तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः मास्मभूः ताः विक्लवाः ।

व्याख्या—तत्र =उज्जयिन्याम्, नक्तम् =निशायाम्, रमणवसतिम् =प्रेमीसदनम्, गच्छन्तीनाम् =यान्तीनाम्, योषिताम् =स्त्रीणाम्, अभिसारिकाणामित्यभिप्रायः । सूचिभेद्यैः =निविडैः (कविप्रसिद्धोऽयं शब्दः), तमोभिः =अन्धकारैः, रुद्धालोके =आवृत्तप्रकाशे, नरपतिपथे =राजमार्गे, कनकनिकषस्निग्धया =हैमशाणरेखातेजसा, सौदामन्या =तडिता, उर्वीम् =पृथ्वीम् मार्गमितिभावः, दर्शय =आलोकय, तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः =वृष्टिगर्जनवाचालः, मास्मभूः =नो भव, ( यतो हि ) ताः =प्रियसदनगन्तुमुत्सुकाः अभिसारिकाः, विक्लवाः =भीरुका भवन्ति अतः ताः त्वया न भेतव्याः ।

९८ मेघदूतम्

शब्दार्थः— तत्र = उज्जयिनी में, नक्तम् = रात्रि में, रमणवसतिम् = प्रिय के घर, गच्छन्तीनाम् = जाती हुई, योषिताम् = अभिसारिकाओं का, सूचिभेद्यैः = गहन, तमोभिः = अन्धकार से, रुद्धालोके = आवृत्त-प्रकाशवाले, नरपतिपथे = राजमार्ग पर, कनक-निकषस्निग्धया = सोने की कसौटी की रेखा की तरह तेज वाली, सौदामन्या = बिजली के द्वारा, उर्वीम् = पृथ्वी को अर्थात् मार्ग को, दर्शय = प्रदर्शन करो ( अर्थात् उन्हें रास्ता दिखलाओ ) तोयोत्सर्ग-स्तनितमुखरः = वृष्टि से तथा गर्जन से शब्दायमान, मास्मभूः = मत होना, क्योंकि, ताः = वे अभिसारिकायें, विक्लवाः = डरपोक ( भवन्ति = होती हैं )।

भावार्थः— हे मेघ ! उज्जयिन्यां रात्रौ प्रियसदनं यान्तीनां अभिसारिकाणां निविडैस्तमोभिः प्रकाशरहिते राजमार्गे स्वर्णशलाकातेजसेव विद्युता मार्गेनिदर्शनं कुरु। वृष्टिगर्जनेन ताः न भेतव्याः स्वभावेन ताः विक्लवाः भवन्ति ।

हिन्दी— हे मेघ ! उज्जयिनी में रात्रि में प्रेमी के घर जाती हुई अभिसारिकाओं का घोर अन्धकार के कारण प्रकाशहीन राजमार्ग पर कसौटी पर स्वर्ण-रेखा के तेज के समान तेजवाली बिजली के द्वारा पथ-प्रदर्शन करना। वृष्टि से तथा गर्जन से शब्दायमान मत होना क्योंकि वे अभिसारिकायें डरपोक होती हैं ।

समासः— रमणानां वसतिः ताम् = रमणवसतिम् ( ष० तत्० )। रुद्धः आलोकः यस्मिंस्तस्मिन् रुद्धालोके ( बहुव्री० )। नराणां पतिः नरपतिः ( ष० तत्० ) तस्य पथे नरपतिपथे (ष० तत्०)। सूचिभिः भेद्याः (तृ० तत्०) तैः। कनकस्य निकषः कनकनिकषः ( ष० तत्० )। तद्वत् स्निग्धं यस्याः तथा ( व्यधिकरण बहु० ), तोयोत्सर्गश्च स्तनितञ्च = तोयोत्सर्गस्तनितम् ( द्वन्द्व ) ताभ्यां मुखरः ( तृ० तत्० )।

कोशः— दोषा च नक्तञ्च रजनाविति, इत्यमरः। आलोको दर्शनोद्योतौ, इत्यमरः। तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि, इत्यमरः। वसुधोर्वी वसुन्धरा, इत्यमरः।

पूर्वमेघः ९९

टिप्पणी—नक्तम्=यह अव्यय है। रमणः—रमायतीति विग्रह में क्रीडार्थक "रम्" धातु से णिच् प्रत्यय करके कर्ता में "नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः" इस सूत्र से ल्यु प्रत्यय करके ह्रस्वादि करके "रमण" ऐसा रूप बनता है। सूचिभेद्यैः—सूई से छेदने योग्य, यह इस शब्द का अर्थ है। परन्तु यह गाढ़े अन्धकार के लिए प्रयुक्त होता है, ऐसी कविप्रसिद्धि है। नरपतिपथेः—यहाँ नरपति शब्द का "पथिन्" शब्द के साथ समास हो जाने पर 'ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे' इस सूत्र से समासान्त "अ" प्रत्यय करके उपधालोपादि करके "नरपतिपथ" ऐसा रूप बनता है ! उक्तरूप उसी शब्द के सप्तमी विभक्ति का है। मुखरः—मुखमस्यास्ती विग्रह में मुख शब्द से "रप्रकरणे खमुखकुञ्जेभ्यः रः" इससे रप्रत्यय करके "मुखर" ऐसा रूप बनाया जाता है।

अलङ्कारः—यहाँ "कनक-निकषस्निग्धया" इसमें लुप्तोपमा नामक अलङ्कार है। एवं "तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः" इसका हेतु "विक्लवास्ताः" यह पद है इसलिए वाक्यार्थहेतुक-"काव्यलिङ्ग" नामक अलङ्कार है। अतः यहाँ दोनों का "संसृष्टि" नामक अलङ्कार है ॥ ३७ ॥

तां कस्यांचिद्भवन-वलभौ सुप्तपारावतायां नीत्वा रात्रिं चिर-विलसनात्खिन्नविद्युत्कलत्रः। दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान् वाहयेदध्वशेषं मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः ॥ ३८ ॥

अन्वयः—चिरविलसनात् खिन्न-विद्युत्कलत्रः भवान् सुप्तपारावतायाम् कस्यांचित् भवनवलभौ ताम् रात्रिम् नीत्वा सूर्ये दृष्टे पुनरपि अध्वशेषम् वाहयेत्, सुहृदाम् अभ्युपेताऽर्थकृत्याः न मन्दायन्ते खलु।

व्याख्या—(हे मेघ) चिरविलसनात्=बहुकालं यावत्-स्फुरणात्, खिन्नविद्युत्कलत्रः=श्रान्तचञ्चलभार्यः, भवान्=मेघः, सुप्तपारावतायाम्=निद्रितकपोतानाम्, कस्यांचिद्=अन्यतमायाम्, भवन-वलभौ=हर्म्याच्छादनोपरि-भागे, तां रात्रिम्=तां रजनीम्, नीत्वा=व्यतीत्य सूर्ये=भानौ, दृष्टे=उदिते, पुनरपि=भूयोऽपि, अध्व-

१०० मेघदूतम्

शेषम् = मार्गावशेषम्, वाहयेत् = प्राप्नुयात्, सुहृदाम् = मित्राणाम्, अभ्युपेतार्थ- कृत्याः = अङ्गीकृत-क्रियाः, (जनाः), न खलु मन्दायन्ते = नैव मन्दाः भवन्ति ।

शब्दार्थः—चिरविलसनात् = बहुत समय तक चमकने के कारण, खिन्न- विद्युत्कलत्रः = थक गयी है बिजलीरूपी स्त्री जिसकी (ऐसे), भवान् = आप, सुप्तपारावतायाम् = जहाँ कबूतर सो गये हैं ऐसे, कस्यांचित् = किसी, भवन- वलभौ = महल के ऊपरी भाग पर, तां रात्रिम् = उस रात्रि को, नीत्वा = बिता- कर, सूर्ये = सूरज के, दृष्टे = दीखने पर अर्थात् उग जाने पर, अध्वशेषम् = अवशिष्ट मार्ग को, वाहयेत् = पार करना (क्योंकि), सुहृदाम् = मित्रों के, अभ्युपेतार्थ-कृत्याः = कार्य को (करने के लिए) अङ्गीकार कर लिया है, जिन्होंने ऐसे पुरुष, न खलु मन्दायन्ते = कभी आलस्य नहीं करते हैं ।

भावार्थः—बहु-कालं यावत् स्फुरणात् खिन्न-चञ्चलभार्यः त्वं सुप्तपारावते कस्मिश्चित् भवनस्योपरिभागे तां रात्रिमतिवाह्य सूर्योदये सति पुनः मार्गावशेषं वाहयेः । यतो हि मित्राणामङ्गी-कृतकर्तव्याः जनाः न मन्दायन्ते ।

हिन्दी—हे मेघ ! बहुत समय तक चमकने के कारण थकी हुई बिजली- रूपी पत्नीवाले तुम जहाँ कबूतर सो गये हैं ऐसे किसी भवन के ऊपरी भाग पर उस रात्रि को बिताकर सूर्योदय हो जाने पर जो मार्ग बच गया हो उसे भी पार करना, क्योंकि जिन्होंने मित्रों के कार्यों को करना स्वीकार कर लिया है, वे पुरुष कभी आलस्य नहीं करते ।

समासः—चिरं विलसनं तस्मात् (सुप्सुपेति समासः) । खिन्नं विद्युदेव कलत्रं यस्य सः = खिन्नविद्युत्कलत्रः (बहुव्री०) । सुप्ताः पारावताः यस्यां सा सुप्तपारावता (बहुव्री०) तस्याम् । भवनस्य वलभी = भवनवलभी (ष० तत्०) तस्याम् । अध्वनः शेषम् = अध्वशेषम् (ष० तत्०) । अभ्युपेता अर्थस्य कृत्या यैस्ते अभ्युपेतार्थंकृत्याः (बहु०) ।

कोशः—कलत्रं श्रोणिभार्ययोः, इत्यमरः । पारावतः कलरवः कपोतोऽथ, इत्यमरः । आच्छादन्तु वलभी छादने वक्रदारुणि, इत्यमरः । आच्छादनं स्याद्वल-

पूर्वमेघः १०१

भी गृहाणाम्, इति हलायुधः । कृत्याः क्रिया देवतयोः कार्ये स्त्री कुपिते त्रिषु, इति यादवः ।

टिप्पणीसूर्यः—सरति आकाश इति सूर्यः । यहां “सृ” धातु से “राज-सूयसूर्य–मृषोद्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याऽव्यव्यथ्याः” इस सूत्र से “क्यप्” प्रत्यय एवं उत्व निपातन किया जाता है। कृत्याः—"कृ" धातु से “कृञः च” इस सूत्र से चकार बलात् “क्यप्” प्रत्यय का विधान करके “ह्रस्वस्य पिति कृति” इस सूत्र से तुक् का आगम करके स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् करके “कृत्या” ऐसा रूप बनता है । अभ्युपेत शब्द “सुहृदाम्” पद के साथ सापेक्ष है परन्तु यहाँ गमक-त्वात् समास विधान हुआ है। मन्दायन्ते—यहाँ मन्द शब्द से “लोहितादि-डाज्भ्यः क्यष्” इस सूत्र से “क्यष्” प्रत्यय करके विकल्प से “वा यषः” इस सूत्र से आत्मनेपद हुआ है ।

अलङ्कारः—यहाँ विद्युत् में कलत्र का आरोप शाब्द एवं मेघ में पतित्व का आरोप अर्थतः होने से “एकदेशविवर्ति-रूपक” नामक अलंकार है, एवं सामान्य के द्वारा विशेष का समर्थन होने से “अर्थान्तरन्यास” नामक अलंकार है और दोनों का अङ्गाङ्गिभाव होने से “संकर” नामक अलंकार है ॥ ३८ ॥

तस्मिन्काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानां
शान्तिं नेयं प्रणयिभिरतो वर्त्म भानोस्त्यजाशु ।
प्रालेयास्त्रं कमलबदनात्सोऽपि हर्तुं नलिन्याः
प्रत्यावृत्तस्त्वयि कररुधि स्यादनल्पाभ्यसूयः ॥३९॥

अन्वयः—तस्मिन् काले प्रणयिभिः खण्डितानाम् योषिताम् नयनसलिलम् शान्तिम् नेयम् । भानोः वर्त्म आशु त्यज । सः अपि नलिन्याः कमलवदनात् प्रालेयास्त्रम् हर्तुम् प्रत्यावृत्तः त्वयि कररुधि अनल्पाभ्यसूयः स्यात् ।

व्याख्या—तस्मिन् = उपर्युक्ते, काले = समये, सूर्योदय-समय इत्यर्थः । प्रणयिभिः = रमणैः, खण्डितानाम् = नायिकाविशेषाणाम्, नयनसलिलम् = नेत्राम्बु अश्रुरित्यर्थः, शान्तिम् = प्रशमनम्, नेयम् = नेतव्यम् । रात्र्यन्ते प्रेमिणः अन्यथा

१०२मेघदूतम्

रमणं कृत्वा स्वकीयां खण्डितां नायिकामनुनयेन प्रार्थयन्ति, अतः भानोः=दिनकरस्य, वर्त्म = पन्थानम्, आशु=शीघ्रम्, त्यज = मुञ्च । सः = सूर्यः अपि, नलिन्याः = पद्मिन्याः, कमलवदनात् = पद्म-मुखात्, प्रालेयास्रम् = नीहारविन्दुम् हर्तुम् = दूरीकर्तुम्, प्रत्यावृत्तः, ( सन् ) त्वयि = मेघे, कररुधि = किरणावरोधे सति, अनल्पाभ्यसूयः = प्रकामेर्ष्युः, स्यात् = भवेत् ।

शब्दार्थः—तस्मिन् = पहले कहे गये, काले=समय में (सूर्योदय काल में) प्रणयिभिः=प्रेमियों के द्वारा, खण्डितानाम् = जिनके पति दूसरी स्त्री के साथ रमण करते हैं ऐसी, योषिताम् = स्त्रियों के, नयनसलिलम् = आँसुओं को, शान्तिम्=शान्त, नेयम् = करना ( होता है ), रात्रि के बीत जाने पर, जो पुरुष दूसरी स्त्रियों के साथ संभोग करते हैं वे अपनी खण्डिता पत्नी को मनाने के लिए उसकी प्रार्थना करते हैं, अतः भानोः=सूर्य के, वर्त्म=मार्ग को, आशु=शीघ्रता से, त्यज = छोड़ देना, क्योंकि, सः = सूर्य, अपि = भी, नलिन्याः = कमलिनी के, कमल-वदनात् = कमलरूपी मुँह से, प्रालेयास्रम्=ओस-कणरूपी आँसुओं को, हर्तुम् = दूर करने के लिए, प्रत्यावृत्तः = लौटा हुआ रहता है, त्वयि = तुम्हारे ( द्वारा ), कररुधि=किरण के रोके जाने पर, अनल्पाभ्यसूयः=अत्यधिक द्वेष वाले, स्यात् = हो जायेंगे ।

भावार्थः—हे मेघ ! सूर्योदय-काले, वल्लभैः खण्डितानां कामिनीनां नेत्राश्रु शमनीयं भवत्यतः भानुपथं त्वरितं मुञ्च । यतो हि सूर्योऽपि नलिन्याः पद्मरूपान्मुखान्मिहिकारूपमश्रु निवारयितुं प्रत्यागतः ( भवति ) तस्मिन् काले त्वयि तदीयकरावरोधके सति सः त्वां प्रत्यधिकेष्र्यं भवेत् ।

हिन्दी—हे मेघ ! सूर्योदय-काल में प्रेमियों को अपनी खण्डिता पत्नियों के आँसुओं को दूर करना रहता है अर्थात् तुम सूर्य के मार्ग को शीघ्र छोड़ देना । क्योंकि वे भी अपनी प्रिया कमलिनी के कमलरूपी मुख से ओसरूपी आँसू को हटाने के लिए, वापस आते हैं, उस समय यदि तुम (उनके) हाथों (किरणों) के बाधक बनोगे तो वे (तुम्हारे प्रति) अधिक क्रुद्ध हो जायेंगे ।

समासः—नयनयोः सलिलं=नयनसलिलम् ( ष० तत्० )। कमलमेक

पूर्वमेघः | १०३

वदनम् = कमलवदनम् ( रूपककर्मधा० ) तस्मात् । न अल्पा = अनल्पा (नञ्) अनल्पा अभ्यसूया यस्य स = अनल्पाभ्यसूयः ( बहुव्री० ) ।

कोषः—अयनं वर्त्म मार्गाऽध्व, इत्यमरः । सलिलं कमलं जलम्, इत्यमरः, तृणेऽम्बुजे नलं वा तु राज्ञि नाले तु न स्त्रियाम्, इति शब्दार्णवः । प्रालेयं मिहिकाचार्था, इत्यमरः । अस्रकोणे कचे पुंसि क्लीबमश्रुणि शोणिते, इति मेदिनी । बलिहस्तांशवः, कराः, इत्यमरः ।

टिप्पणीखण्डितानाम्—वैसे तो नायिका के बहुत भेदोपभेद हैं पर मुख्य आठ भेदों में “खण्डिता” भी एक नायिका का विशेष भेद होता है । “खण्डिता नायिका” उसे कहते हैं जिनके पति रात्रि में किसी दूसरी स्त्री के साथ विहार करते हैं और वह यह जान जाती है कि मेरे पति अमुक स्त्री के साथ रात्रि व्यतीत करते हैं । यहाँ सूर्य अस्ताचल पर जाकर उधर की कमलिनियों के साथ विहार करते हैं अतः इधर की कमलिनियाँ खण्डिता हुईं । मैंने हिन्दी एवं संस्कृत दोनों व्याख्याओं में इस बात का संकेत किया है ।

शान्ति नेयम्—‘‘नी’’ धातु द्विकर्मक है, अतः “नयनसलिलम्” यह पद यहाँ मुख्य कर्म है एवं “सलिलम्” यह गौणकर्मवाची पद है । प्रत्यावृत्तः—प्रति उपसर्गपूर्वक ‘वृत्’ धातु से “क्त” प्रत्यय करके “प्रत्यावृत्तः” ऐसा रूप बनता है । कररुधि—‘कर’ उपपदपूर्वक “रुध्” धातु से क्विप् प्रत्यय करके उसका सर्वापहारी लोप करके “कररुध्” ऐसा शब्द बनता है । यह रूप उसी शब्द के सप्तमी विभक्ति का है ।

अलङ्कारः—यहाँ “भानोः वर्त्म त्यज” इस पूर्वार्द्धकथित वाक्य का उत्तरार्द्ध का वाक्यार्थ हेतु है, अतः “काव्यलिङ्ग” अलङ्कार है । और लिङ्ग-समानता से नलिनी में नायिका और सूर्य में नायक का आरोप होने से “समासोक्ति” अलङ्कार है, एवं “कररुधि” इस शब्द के “कर” में “श्लेष” अलङ्कार है । एवं तीनों का अङ्गाङ्गिभाव होने से “संकर” नामक अलङ्कार है ॥३९॥

गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्ने छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम् ।

१०४ मेघदूतम्

तस्मादस्याः कुमुदविशदान्यर्हंसि त्वं न धैर्यान्-

मोघीकर्तुं चदुलशफरोद्वर्तन—प्रेक्षितानि ॥ ४० ॥

अन्वयः—गम्भीरायाः सरितः चेतसि इव प्रसन्ने पयसि प्रकृतिसुभगः ते याऽऽत्मा अपि प्रवेशम् लप्स्यते । तस्मात् अस्याः कुमुद-विशदानि चदुलशफ-रोद्वर्तन-प्रेक्षितानि त्वम् धैर्यात् मोघीकर्तुम् न अर्हसि ।

व्याख्या—हे मेघ ! गम्भीरायाः एतन्नामिकायाः, सरितः=नद्याः, चेतसि मानसे, इव=यथा, प्रसन्ने=स्वच्छे, पयसि=जले, प्रकृतिसुभगः=शाश्वतिकमनोहरः, ते=तव मेघस्येति यावत्; छायात्माऽपि=प्रतिबिम्बस्वरूपआत्माऽपि; प्रवेशम्=निवेशम्, लप्स्यते=प्राप्स्यति । तस्मात्=तत्कारणात्, तस्याः=गम्भीरायाः, कुमुदविशदानि=कैरवोज्ज्वलानि, चदुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि=चञ्चलमत्स्योल्लुण्ठनानि, त्वम्=मेघः, धैर्यात्=धीरत्वात्, मोघीकर्तुम्=विफलीकर्तुम्, न अर्हसि=न योग्योऽसि ।

शब्दार्थः—(हे मेघ !) गम्भीरायाः=गम्भीरा नाम की, सरितः=नदी के, चेतसि=हृदय, इव=की तरह, प्रसन्ने=निर्मल, पयसि=जल में, प्रकृतिसुभगः=स्वभाव से सुन्दर, ते=तुम्हारा, छायात्माऽपि=छायारूपी शरीर भी, प्रवेशम्=प्रवेश को, लप्स्यते=प्राप्त करेगा । तस्मात्=इस कारण से, अस्याः=इस गम्भीरा नदी के, कुमुदविशदानि=कुमुद के समान धवल, चदुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि=चञ्चल मछलियों के उच्छलन रूप चितवनों को, त्वम्=तुम, धैर्यात्=धीरता से, मोघीकर्तुम्=निष्फल करने मे, न अर्हसि=समर्थ नहीं हो ।

भावार्थः—हे मेघ ! गम्भीरायाः प्रसन्नहृदय इव स्वच्छे जले प्रतिबिम्बरूपेण प्रविष्टो हि त्वं गम्भीरया नद्या कयाचिदुदात्तनायिकयेव चञ्चलमत्स्योल्लुण्ठन-रूपैरवलोकनै रवलोकयिष्यसे । त्वमपि धैर्यमाश्रित्य तदवलोकनं निष्फली कर्तुं न समर्थोऽसि ।

हिन्दी—हे मेघ ! गम्भीरा नदी के प्रसन्न हृदय के समान निर्मल जल में छायारूप से प्रविष्ट तुम्हें गम्भीरा नदी किसी उदात्त नायिका की तरह चञ्चल-

पूर्वमेघ १०५

मछलियों के उद्वर्त्तन ( उछलन ) रूपी चितवनों से देखेगी । तुम भी, धीरता का अवलम्बन कर उसके अवलोकन को व्यर्थ मत होने देगा ।

समासः—प्रकृत्या सुभगः = प्रकृति-सुभगः ( तृ० तत्० ) । छाया चासौ आत्मा च छायात्मा ( कर्म० धा० ) । कुमुदानीव विशदानि = कुमुदविशदानि ( उपमानकर्म० ) । चटुलानि च तानि शफरोद्वर्त्तनानि चटुलशफरोद्वर्त्तनानि ( कर्मधा० ), तान्येव प्रेक्षितानि = चटुल-शफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि ( रूपक० ) ।

कोशः—चित्तन्तु-चेतो हृदयम्, इत्यमरः । सुन्दरेऽधिकभाग्ये च दुर्दिनेतर-वासरे । तुरीयांशे श्रीमत्ति च सुभगः, इति शब्दार्णवः । सिते कुमुदे कैरवे, इत्यमरः । त्रिषु स्याच्चटुलं शीघ्रम् इति विश्वः ।

टिप्पणीप्रकृतिसुभगः—यहाँ 'प्रकृति' शब्द से प्रकृत्यादिभ्यः उपसंख्यानम्' इस सूत्र से तृतीया विभक्ति आती है तब तृतीया समास होता है । प्रवेशः—'प्र' उपसर्गपूर्वक प्रवेशार्थक 'विश' धातु से घञ् प्रत्यय करके 'प्रवेश' ऐसा रूप बनता है । कुमुदविशदानि = इस पद का विग्रह तो समास के समय प्रदर्शित किया गया है । यहाँ महोपाध्याय पं० मल्लिनाथजी ने 'कुमुदवत् विशदानि' ऐसा विग्रह किया है । यहाँ कुमुद' शब्द से 'तत्र तस्येव' इस सूत्र से 'वति' प्रत्यय किया गया है, न कि 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' इस सूत्र से, और इस सूत्र से 'क्रिया' पद की अनुवृत्ति भी 'तत्र तस्येव' इस सूत्र में नहीं जाती है । अतः 'वति', प्रत्यय होने में कोई अनुपपत्ति नहीं है । कुछ टीकाकार जैसे कि विद्याविनोद, शारदारञ्जन राय और संसारचन्द्र जी एवं मोहनदेव पन्त जी इत्यादि विद्वानों ने महोपाध्याय के उपर्युक्त विग्रह का खण्डन किया है, सम्भव है उन्हें 'तत्र तस्येव' यह सूत्र ध्यान में न रहा हो—धैर्यात्—'धीर' शब्द से 'ष्यञ्' प्रत्यय करके धैर्यं यह रूप बनता है । उक्त रूप पञ्चमी विभक्ति का है । यहां पञ्चमी विभक्ति 'ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इस सूत्र से हुई है । यहाँ 'आश्रित्य' इस ल्यबन्त पद का लोप हुआ है ।

अलङ्कारः—यहाँ 'संकर' नामक अलङ्कार है । क्योंकि यहाँ पयः का चेतः से, प्रेक्षितों का कुमुदों के साथ समानता ( सादृश्य ) होने से शाब्दी उपमा

१०६ मेघदूतम्

हुई एवं गम्भीरा का नायिका के साथ आर्थ सादृश्य होने से यहाँ 'एकदेशविवर्तनी' उपमाऽलङ्कार हुआ और 'कुमुदविशदानि' यहाँ वत् इवादि का लोप होने से लुप्तोपमा हुई एवं उद्वर्तनों में प्रेक्षितों का आरोप होने से 'रूपक' मलङ्कार हुआ और इन तीनों का अङ्गाङ्गिभाव संकर है ॥ ४० ॥

तस्याः किञ्चित्करधृतमिव प्राप्तवानीरशाखं नीत्वा नीलं सलिलवसनं मुक्तरोधोनितम्बम् । प्रस्थानं ते कथमपि सखे ! लम्बमानस्य भावि ज्ञातस्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः ॥४१॥

अन्वयः—हे सखे ! प्राप्तवानीरशाखम् किञ्चित्करधृतम् इव मुक्त-रोधो-नितम्बम् नीलम् तस्याः सलिलवसनम् नीत्वा लम्बमानस्य ते प्रस्थानम् कथमपि भावि ज्ञातस्वादः कः विवृतजघनाम् विहातुम् समर्थः ॥ ४१ ॥

व्याख्या—हे सखे = हे मित्र ! प्राप्तवानीरशाखम् = लब्ध-वेतसशाखम्, किञ्चित्करधृतम् = ईषत् हस्तगृहीतम्, इव = यथा (स्थितम्), मुक्त-रोधो-नितम्बम् = परित्यक्ततटकटि, नीलम् = श्यामलम्, तस्याः = गम्भीरायाः, सलिलवसनम् = जलाम्बरम्, नीत्वा = अपहृत्य, लम्बमानस्य = जलभारावनतस्य ते = मेघस्य, प्रस्थानम् = प्रयाणम्, कथमपि = केनापि-प्रकारेण, भावि = भविष्यति । यतो हि-ज्ञातस्वादः = अनुभूतकामिनीसंभोगसुखः, कः = पुरुषः, विवृतजघनाम् = प्रदर्शित-कटि-पूर्वभागाम्, विहातुम् = त्यक्तुम्, समर्थः, योग्यः ।

शब्दार्थः—हे सखे = हे मित्र ! प्राप्तवानीरशाखम् = बेंत की शाखाओं को जिसने प्राप्त कर ली हैं, किञ्चित्करधृतम् = कुछ-कुछ हाथ से पकड़े हुए की, इव = तरह, मुक्तरोधोनितम्बम् = जिसने तटरूपी, नितम्ब-प्रदेश को छोड़ दिया है (ऐसे) नीलम् = नीले रंग के, सलिलवसनम् = जलरूपी वस्त्रों को, नीत्वा = हटाकर, लम्बमानस्य = जल के भार से अवनत, ते = तुम्हारा, प्रस्थानम् = नाना, कथमपि = किसी प्रकार अर्थात् कष्ट से, भावि = होगा । (क्योंकि) ज्ञातस्वादः = जिसने स्त्री के संभोग के सुख का अनुभव कर लिया है ऐसे

पूर्वमेघः १०७

कः = कौन पुरुष, विवृत-जघनाम् = उघड़ी जंघाओं वाली (कामिनी) को, विहातुम्-छोड़ने के लिए, समर्थः = (होगा) अर्थात् कोई नहीं।

भावार्थः—हे मेघ ! वेतसशाखाप्राप्ता ईषद्वस्तगृहीतमिव त्यक्त-तटरूप-नितम्ब कृष्णवर्णं जलरूपवस्त्रमपनीय तव गम्भीरायाः नद्याः प्रस्थानं कष्टेन भविष्यति ! यतो हि अनुभूतकामिनी-संभोग-सुखः कः पुरुष एवं स्यात् यः प्रदर्शितजघनां नारीं त्यक्तुम् (अनुपभोक्तुम्) समर्थो भवेत्।

हिन्दी—हे मेघ ! समीप तक बेंत की शाखाओं के पहुँचने के कारण कुछ-कुछ हाथों से पकड़े हुए की तरह, छोड़ दिया है तटरूपी नितम्ब को जिसने काले रंग के जलरूपी वस्त्र को हटाकर गम्भीरा नदी के पास से तेरा जाना बहुत कठिन होगा। क्योंकि जिसने कामिनीसंभोग के सुख का अनुभव कर लिया है ऐसा कौन पुरुष होगा जो उघड़ी जंघाओं वाली स्त्री को छोड़ सकता है ?'

समासः—प्राप्ता वानीर-शाखा येन तत् प्राप्त-वानीर-शाखम् (बहुव्री०)। करेण धृतम् = करधृतम् (तृ० तत्०)। रोध एवं नितम्बः रोधोनितम्बः (रूपक) मुक्तः रोधोनितम्बो येन तत् = मुक्तिरोधोनितम्बम् (बहुव्री०)। सलिलमेव वसनं तत् = सलिलवसनम् (रूपक० कर्म०) ज्ञातः स्वादो येन सः ज्ञातस्वादः (बहु०)। विवृतं जघनं यस्याः ताम विवृत-जघनाम् । (बहुव्री०)।

कोशः—कूलं रोधश्च तीरश्च प्रतीरञ्च तटं त्रिषु, इत्यमरः। नितम्बः पश्चिमे भागेऽद्रि कटके कटौ, इति यादवः। जघनं स्यात् कटौ पूर्वंश्रोणिभागा-परांशयोः, इति यादवः।

टिप्पणीविवृतम्—"वि" उपसर्गपूर्वक "वृ" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "विवृत" शब्द बनता है। विहातुम्—"वि" उपसर्गपूर्वक (ओ) हा धातु से जिसका "त्याग" अर्थ है "तुमुन्" प्रत्यय करके "विहातुम्" ऐसा रूप बनता है। कुछ टीकाकार "विवृतजघनाम्" के स्थान पर "विपुल-जघ-नाम्" ऐसा पाठ मानते हैं।

अलंकारः—यहाँ "करधृतमिव" इस पद में "उत्प्रेक्षा" रोध में नितम्ब एवं सलिल में वसन का आरोप शब्दरूपक तथा गम्भीरा में नायिका का

१०८ मेघदूतम्

आरोप अर्थरूपक है अतः एकदेश विवर्तिरूपक एवं चतुर्थ चरण के वाक्यार्थ द्वारा ऊपर के तीनों चरणों के वाक्यार्थ का समर्थन होने से "अर्थान्तरन्यास" ये तीन अलंकार हैं । एवञ्च उपर्युक्त तीनों अलंकारों का अङ्गाङ्गि-भाव होने "संकर" अलंकार है ॥ ४१ ॥

त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसित—वसुधा-गन्धसंपर्करम्यः स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः । नीचैः वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं गिरि ते शीतो वायुः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम् ॥४२॥

अन्वय —त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधा-गन्धसंपर्करम्यः स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगम् दन्तिभिः पीययानः काननोदुम्बराणाम् परिणमयिता शीतो वायुः देवपूर्वं गिरिम् उपजिगमिषोः ते नीचैः वास्यति ।

व्याख्या—( हे मेघ ! ) त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसंपर्करम्य=त्वदवृष्टिवर्धितपृथवीगन्धसंस्पर्शसुरभिः, स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगम्=शुण्डाग्रछिद्रशब्दसुन्दरम् यथा स्यात्तथा, दन्तिभिः=गजैः, पीयमानः=आघ्रायमाणः, काननोदुम्बराणाम् =वन्यहेमदुग्धकानाम्, परिणमयिता = परिपाकयिता, शीतः =हिमः, वायुः =पवनः, देवपूर्वम् = "देव" शब्दपूर्वकम्, गिरिम् = पर्वतम्, देवगिरि"-पर्वतमित्यर्थः, उपजिगमिषोः =यियासोः, ते=मेघस्य, नीचैः =शनैः, वास्यति=प्रापयिष्यतीत्यर्थः ।

शब्दार्थः—त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसित-वसुधा-गन्धसम्पर्करम्यः = तुम्हारे बरसने के कारण प्रसन्न पृथ्वी के संसर्ग से सुन्दर, स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगम् = ( हाथी के ) शुण्ड के छिद्रों में शब्दपूर्वक जिसका सेवन सुन्दर प्रतीत होता है, दन्तिभिः =हाथियों के द्वारा, पीयमानः = सूँघा जाता, शीतः = ठंडी, वायुः = हवा, काननोदुम्बराणाम् =जंगली गूलरों को; परिणमयिता = पकाने वाली, देवपूर्वम् = जिसके पूर्व में "देव" शब्द है ऐसे, गिरिम् = पर्वत को ( देवगिरि को ) उपजिगमिषोः = जाने की इच्छा वाले, ते =तेरे, नीचैः =नीचे या धीरे, वास्यति =बहेगी ।

पूर्वमेघः १०९

भावार्थः—( हे मेघ ! ) वृष्ट्युपबृंहितावनिसौरभसंपन्नं गजैः शुण्डाग्र-छिद्रैः सशब्दमाघ्रायमाणः वन्योदुम्बरफलानां परिणमयिता शीतलः पवनः देवगिरिं यियासोस्ते नीचैः वास्यति ।

**हिन्दी—**हे मेघ ! तुम्हारे बरसने के कारण प्रसन्न भूमि के गन्ध के संसर्ग से सौरभयुक्त, शुण्ड के अग्रभागस्थ छिद्रों के द्वारा शब्दपूर्वक सूंघने में अच्छे हाथियों के द्वारा सूंघा गया, बन के गूलरों को पकाने वाला शीतल पवन तुम्हारे नीचे बहेगा, अर्थात् तुम्हें पंखा झलेगा ।

**समासः—**तव निष्यन्दः त्वन्निष्यन्दः ( ष० तत्० ) तेन उच्छ्वसिताः ( तृ० तत्०) त्वन्निष्यन्दच्छ्वसिता चासौ वसुधा च-त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधा ( कर्म० ) तस्याः गन्धः (ष० तत्०) तस्य सम्पर्कः ( ष० तत्०) तेन रम्यः = त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसित—वसुधागन्ध—सम्पर्करम्यः (तृ० तत्०) स्रोतसो रन्ध्राणि = स्रोतोरन्ध्राणि (ष० तत्०) तेषां ध्वनितम् (ष० तत्०) काननेषु उदुम्बराणाम्-काननोदुम्बराणाम् (स० तत्०) । देव शब्दः पूर्वो यस्य सः देवपूर्वः ( बहु० ) ।

**कोशः—**स्रोत इन्द्रिये निम्नगारये, इत्यमरः । दन्तो दन्तावलो हस्ती द्विरदोऽनेकपो द्विपः, इत्यमरः । उदुम्बरो जन्तु-फलो यज्ञाङ्गो हेम-दुग्धकः, इत्यमरः ।

**टिप्पणी—उच्छ्वसिताः-**उद् उपसर्गपूर्वक "श्वस्" धातु से "क्त"प्रत्यय करके इडादि कर स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् किया गया है । संपर्कः-"सम्" उपसर्गपूर्वक "पृच्" धातु से "घञ्" प्रत्यय करके "संपर्क" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । **त्वन्निष्यन्दो० —स्रोतोरन्ध्र०-**ये दोनों समस्तपद क्रिया-विशेषण हैं । **परिणमयिता-**यहाँ परि उपसर्गपूर्वक णिजन्त "परिणामि" धातु से कर्ता में तृच् प्रत्यय हुआ है । एवं "मितां ह्रस्व" इस सूत्र से ह्रस्व करके परिणमि बनाकर गुणादि करके "परिणमयिता" ऐसा रूप बनता है । **देवपूर्वम् गिरिम्—**इस प्रकार के प्रयोग संस्कृत साहित्य के बहुत से कवियों के काव्यों में पाये जाते हैं । जैसे कि कालिदास के रघुवंश महाकाव्य के ८वें सर्ग २९वें श्लोक को देखिये "दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुर्विदुबुंधाः" और महाकवि भारवि

सर्ग के ४२वें श्लोक में ‘‘हिरण्यपूर्वं कशिपुं प्रचक्षते’’ ऐसा वर्णन है । रघुवंश

११० मेघदूतम्

के किरातार्जुनीय महाकाव्य के १८वें सर्ग के ४४ वें श्लोक को देखें-‘‘धनुरूप- पदमस्मै वेदमभ्यादिदेश’’ इसी तरह महाकवि माघ के शिशुपालवध के प्रथम सर्ग के ४२वें श्लोक में ‘‘हिरण्यपूर्वं कशिपुं प्रचक्षते’’ ऐसा वर्णन है । रघुवंश का उक्त पद ‘‘दशरथ’’ इसको, एवं किरातार्जुनीय का पद ‘‘धनुर्वेद’’ को एवं शिशुपाल का पद ‘‘हिरण्य-कशिपु’’ को व्यक्त करने के लिए कहा गया है । इसी तरह महाकवि ने यदि ‘‘देवपूर्वं गिरिम्’’ ऐसा प्रयोग कर ही दिया तो महो- पाध्यायजी का अवाच्य वचन ‘‘दोष का उद्घाटन प्रयुक्त’’ प्रतीत नहीं होता ।

‘‘देवगिरि’’ से यहाँ देवगढ़ विवक्षित है न कि ‘दक्षिण’ में स्थित देवगिरि या दौलताबाद । क्योंकि देवगढ़ जो चम्बल के दक्षिण में मालवा के मध्य में पड़ता है वहीं कार्तिकेयजी का मन्दिर भी है जिसका वर्णन आगे स्वयं कवि करेंगे ॥ ४२ ॥

तत्र स्कन्दं नियतवसति पुष्पमेघीकृतात्मा पुष्पासारैः स्नपयतु भवान्व्योमगङ्गाजलार्द्रैः । रक्षाहेतोर्नवशशिभृता वासवीनां चमूना- मत्यादित्यं हुतवहमुखे संभृतं तद्धि तेजः ॥ ४३ ॥

अन्वयः—तत्र नियतवसतिम् स्कन्दम् पुष्पमेघीकृतात्मा भवान् व्योम- गङ्गाजलार्द्रैः पुष्पासारैः स्नपयतु । तत् हि वासवीनाम् चमूनाम् रक्षा—हेतोः नवशशि-भृता हुतवह-मुखे, सम्भृतम् अत्यादित्यम् तेजः ।

व्याख्या—तत्र = देवगिरौ, नियतवसतिम् = निश्चितनिवास-वन्तम्, स्कन्दम् = कार्तिकेयम्, पुष्पमेघीकृतात्मा = कुसुम-वर्षकमेघीकृतदेहः, भवान् = मेघः, व्योमगङ्गाजलार्द्रैः = देवनदी-तोयक्लिन्नैः, पुष्पासारैः=कुसुम-वृष्टिभिः, स्नपयतु = अभिषिञ्चतु । तत् = स्कन्दः, वासवीनाम् = इन्द्र-सम्बन्धिनीनाम्, चमूनाम् = सेनानाम्, रक्षाहेतोः = रक्षणाय, नवशशिभृता = अभिनवहिमांशु- धारिणा, हुतवहमुखे = अग्निवदने, सम्भृतम् = सञ्चितम्, अत्यादित्यम् = दिन- करातिशायि, तेजः = प्रतापः अस्ति, शंकर-प्रतिमूर्ति एवाऽस्ति ।

पूर्वमेघः १११

शब्दार्थःतत्र = वहां देवगिरि पर, नियत—वसतिम् = निश्चित निवास वाले, स्कन्दम् = कार्तिकेय को, पुष्पमेघीकृतात्मा = अपने-आपको फूल का मेघ बना कर, भवान् = तुम, व्योमगङ्गाजलार्द्रैः = आकाशगङ्गा के जल से सिक्त (भींगे हुए), पुष्पासारैः = फूलों की वृष्टि से, स्नपयतु = नहलाओ, तत् = वह, वासवीनाम् = इन्द्र की, चमूनाम् = सेनाओं की, रक्षाहेतोः = रक्षा के लिए, नवशशिभृता = नूतन चन्द्रधारी शंकर के द्वारा, हुतवहमुखे = अग्नि के मुख में, सम्भृतम् = एकत्रित किया गया, अत्यादित्यम् = सूर्य का अतिक्रमण करने वाला तेजः = तेज (ही है)। अर्थात् सूर्य की प्रतिमूर्ति ही है।

भावार्थः—हे मेघ ! तत्र देवगिरौ पुष्पमेघीकृत—विग्रहस्त्वं पुष्पसंपातैः कार्तिकेयमभिषिञ्चतु । सः स्कन्दः इन्द्रसम्बन्धिनीनां सैन्यानां रक्षणाय शंकरेण वह्निमुखे सञ्चितं तेज एवास्ति, शंकर-प्रतिमूर्ति एवास्तीति भावः ।

हिन्दी—( हे मेघ ! ) उस देवगिरि पर्वत पर, अपने-आपको फूल का मेघ बनाकर तुम, वहां निश्चित रूप से रहनेवाले कार्तिकेय को आकाशगङ्गा के जल से गीली पुष्पवृष्टि से नहलाना। वे (कार्तिकेय) इन्द्र की सेना की रक्षा के लिए अग्नि के मुख में शंकर द्वारा एकत्रित किये गये तेज हैं। अर्थात् शंकर की प्रतिमूर्ति ही है।

समासः—नियता वसतिर्यस्य स नियतवसतिः (बहु०), तम्। पुष्पाणां मेघः = पुष्पमेघः (ष० तत्०)। अपुष्पमेघः पुष्पमेघः यथा सम्पद्यते तथा कृतः पुष्पमेघीकृतः, तथाविधः आत्मा यस्य स पुष्पमेघीकृतात्मा (बहु०)। व्योम्नि गङ्गा व्योमगङ्गा ( स० तत्० ) तस्याः जलम् ( स० तत्० ), तेन आर्द्रः = व्योमगङ्गाजलार्द्राः (तृ० तत्०) तैः। पुष्पाणाम् आसारैः = पुष्पसारैः (ष० तत्०)। नवञ्चासौ शशी = नवशशी (कर्मधारय) तं बिभर्ति इति नवशशिभृत् तेन नवशशिभृता (उपपद०)। हुतस्य वहः = हुतवहः (ष० तत्०) हुतवहस्य मुखे = हुतवहमुखे (ष० तत्०)। आदित्यमतिक्रान्तमिति = अत्यादित्यम् (मयूरव्यंसका०)।

कोशः—पार्वतीनन्दनः स्कन्दनः, इत्यमरः। धारासम्पात आसारः,

८ मे० दू०

११२ मेघदूतम्

इत्यमरः । वासवो वृत्रहा वृषा, इत्यमरः । ईश्वरः शर्व ईशानः पिनाकी शशि-शेखरः, इत्यमरः ।

टिप्पणीस्नपयतु—णिजन्त "स्नापि" धातु से "स्नापयतु" ऐसा प्रयोग बनाना उचित था, परन्तु अनुपसर्ग होने के कारण "ग्लास्नवनुवां च" इस सूत्र से विकल्प से मित्त्व हो जाने के कारण "मितां ह्रस्वः" इस सूत्र से ह्रस्व होकर "स्नपयतु" ऐसा रूप बना है । वासवीनाम्—वासवस्येयं वासवी तासाम्, यहाँ "वासव" शब्द से "तस्येदम्" इस सूत्र से अण् प्रत्यय करके आदिवृद्धि करके स्त्री-विवक्षा में "ङीप्" होकर "वासवी" ऐसा रूप बनाया जाता है, इसी के षष्ठी विभक्ति के बहुवचन का वासवीनाम् प्रयोग है ।

कार्तिकेय और हुतवहमुखे सञ्चितम्—तारकासुर के उपद्रव से संत्रस्त देवताओं की रक्षा के लिए "शंकर" जी ने अपना वीर्य अग्नि में स्थापित किया । इसी पौराणिक कथा को आधार बनाकर "हुतवहमुखे संभृतं तद्धि तेजः" ऐसा कहा गया । एवञ्च जब उस वीर्य को अग्नि नहीं सहन कर पाये तो उन्होंने उसे गङ्गाजी में डाल दिया, और गङ्गा की लहरों पर तैरता हुआ वह वीर्य स्नान करती छः कृत्तिकाओं के पेट में चला गया; और वे भी तेजाधिक्य के कारण इसे न सह सकीं तो शरकण्डों के वन में उसे डाल दिया । इस प्रकार कृत्तिकाओं के मुख से उत्पन्न होने के कारण उन्हें "कार्तिकेय" कहा जाता है । शरकण्डे के वन में उत्पन्न हुए अतः "शरजन्मा" कहा जाता है ।

अलङ्कारः—यहाँ "रूपक" एवं "अर्थान्तरन्यास" ये दो अलंकार हैं, और दोनों के अङ्गाङ्गिभावतया रहने के कारण "संकर" अलंकार है ॥४३॥

ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बर्हं भवानी
पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति ।
धौतापाङ्गं हरशशिरुचा पावकेस्तं मयूरं
पश्चादद्रि— ग्रहण—गुरुभिर्गर्जितैर्नर्तयेथाः ॥ ४४ ॥

अन्वयः—ज्योतिर्लेखावलयि गलितम् यस्य बर्हम् भवानी पुत्रप्रेम्णा

पूर्वमेघः ११३

कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति । हरशशिरुचा धौतापाङ्गम् पावकेः तम् मयूरम् पश्चात् अद्रिग्रहणगुरुभिः गर्जितैः नर्तयेथाः ।

व्याख्या—ज्योतिर्लेखावलयि=कान्तिराजिमण्डलयुक्तम्; गलितम्=स्रस्तम्, पतितमिति भावः । बर्हम् = पिच्छम्, भवानी = गौरी, पुत्रप्रेम्णा = सुतस्नेहेन, कुवलयदलप्रापि = नीलकमलपत्रप्राप्यम्, यथा स्यात्तथा, कर्णे = कर्णे, करोति = आदधाति । हरशशिरुचा = शिवशशित्विषा, धौतापाङ्गम् = धवलितनयन-प्रान्तम्, पावकेः = कार्तिकेयस्य, तम् = वर्णितम्, मयूरम् = बर्हिणम्, पश्चात् = स्कन्दाभिषेकानन्तरम्, अद्रिग्रहणगुरुभिः = देवगिरि-प्रतिध्वनिवद्विगुणितैः, गर्जितैः = स्तनितैः, नर्तयेथाः = नृत्यङ्कारय ।

शब्दार्थः—ज्योतिर्लेखावलयि = कान्तिवाली रेखाओं के मण्डल से युक्त; गलितम्=गिरे हुए, यस्य = जिसके, बर्हम् = पंख को, भवानी = पार्वती, पुत्र-प्रेम्णा = पुत्र-प्रेम के कारण, कुवलयदलप्रापि = नील कमल के पत्रों से युक्त, कर्णे = कान में, करोति = पहनती है । हरशशिरुचा = शंकरजी के मस्तकस्थ चन्द्रमा की कान्ति से, धौतापाङ्गम् = धुल गये हैं ( श्वेत हो गये हैं ) नेत्र कोरक जिसके, पावकेः = कार्तिकेय के, तम् = उस, मयूरम्=मोर को, पश्चात् = कार्तिकेय के अभिषेक के बाद, अद्रिग्रहणगुरुभिः = देवगिरि की प्रतिध्वनि से बढ़े हुए, गर्जितैः = गर्जनों से, नर्तयेथाः = नचाना ।

भावार्थः—हे मेघ ! स्कन्दाभिषेचनानन्तरं कान्तिपङ्क्ति-मण्डलान्वितं यस्य पिच्छं पार्वती सुतस्नेहेन नीलपद्मपत्रप्रापि श्रोत्रे धारयति, यस्यापाङ्गैः शिवशशि-चन्द्रिका-धवलितमस्ति- कार्तिकेयस्य तं मयूरं देवगिरिप्रतिध्वनि-वर्द्धितैः गर्जितैः नर्तयेथाः ।

हिन्दी—हे मेघ ! कार्तिकेय को पुष्पवृष्टि से नहला चुकने के बाद कान्ति वाली रेखाओं के मण्डलों से युक्त गिरे हुए जिसके पंख को पार्वती पुत्र-प्रेम से नीलकमल के पत्तों से युक्त कानों में पहनती हैं; एवं जिसकी आँखों की कनखियां शिवजी के चन्द्रमा की चन्द्रिका से श्वेत हो गयी हैं, कार्तिकेय के उस “मयूर” को देवगिरि के प्रतिध्वनि से बढ़े हुए गर्जन से नचाना ।

११४ | मेघदूतम्

टिप्पणी—कुवलयदलप्रापि— समास की व्युत्पत्ति के अलग-अलग करने से अर्थ भी अनेक प्रकार के उक्तपद के हैं। जैसा कि मैंने ऊपर किया है। उस व्युत्पत्ति के अनुसार "कमलदल के साथ जिसे धारण करती है" ऐसा अर्थ होता है। (१) यदि कुवलयदलं प्राप्नोति इति "कुवलयदलप्राप्" ऐसा विग्रह करके "कर्णे" इस सप्तम्यन्त पद का विशेषण माना जाय तो इसका अर्थ होगा 'कुवलय के पत्तों को छोड़कर जिसे पहनती हैं।" (३) कोई-कोई मूल के "प्रापि" इस पाठ के स्थान पर "क्षेपि" ऐसा पाठ मानते हैं, उसके अनुसार अर्थ होगा "कुवलयदलं क्षिपतीति=कुवलयदलक्षेपि"। कुछ लोग "प्रापि" के स्थान पर "स्पर्धि" ऐसा पाठ मानते हैं, कुवलयदलं स्पर्धते तच्छीलमस्यास्तीति" "कुवलयदलस्पर्धि" इस विग्रह के अनुसार अर्थ होगा "नील कमल के पत्तों से स्पर्धा करने वाला" इत्यादि। पावकिः— पावकस्यापत्यं पुमान्=पावकिः, यहाँ "पावक" शब्द से "अत इञ्" इस सूत्र से "इञ्" प्रत्यय किया गया है। नर्तयेथाः— गात्रविक्षेपार्थक "नृत्" धातु से णिच् करके लिङ्लकार के मध्यम-पुरुष एकवचन का यह रूप है। यद्यपि यहाँ णिजन्त "नृत्" अकर्मक होते हुए भी चित्त्वान् कर्ता से युक्त है अतः "अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात्" इस सूत्र से, चलनार्थक होने से "निगरणचलनार्थेभ्यश्च" इस सूत्र से परस्मैपद होना चाहिए था, परन्तु "न पादम्याङ्घ्यसपरिमूहुरुचित्प्रतिवदवः" इस सूत्र से निषेध हो गया और "णिचश्च" इस सूत्र से आत्मनेपद हो गया ॥ ४४ ॥

आराध्यैनं शरवणभवं देवमुल्लङ्घिताध्वा
सिद्धद्वन्द्वैर्जलकण-भयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः ।
व्यालम्बेथाः सुरभितनयालम्भजां मानयिष्यन्
स्रोतोमूर्त्या भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम् ॥४५॥

अन्वयः— एनम् शरवणभवम् देवम् आराध्य वीणिभिः सिद्धद्वन्द्वैः जलकण-भयात् मुक्तमार्गः उल्लङ्घिताध्वा सुरभितनयाऽऽलम्भजाम् भुवि स्रोतोमूर्त्या परिणताम् रन्तिदेवस्य कीर्तिम् मानयिष्यन् व्यालम्बेथाः ।

पूर्वमेघः ११५

व्याख्याएनम् = पूर्वोक्तम्, शरवणभवम् = बाणतृणारण्यजातम्, देवम् = सुरम्, कात्तिकेयमिति भावः आराध्य = सम्पूज्य, वीणिभिः = वीणावद्भिः, सिद्धद्वन्द्वैः = सिद्धयुगलैः, जलकणभयात् = तोयविन्दुभीतेः, मुक्तमार्गः = उज्झिताध्वा, (सन्) उल्लङ्घिताध्वा = निस्तृतपथः, सुरभितनयाऽऽलम्भजाम् = गवालम्भनजाताम्, भुवि = अवनौ, स्रोतोमूर्त्या = नदीरूपेण, परिणताम् = परिवर्तिताम्, रन्तिदेवस्य = एतन्नामकस्य दशपुरनरेशस्य, कीर्तिम् = यशः, 'चर्मण्वती' नाम्नी नदीमित्यर्थः, मानयिष्यन् = सत्कुर्वन्; व्यालम्बयेथाः = अवतरेः ।

शब्दार्थःएनम् = पहले कहे गये, शरवणभवम् = सरकण्डों के वन में उत्पन्न. देवम् = देवता की अर्थात् कार्तिकेय की, आराध्य = आराधना करके, वीणिभिः = वीणाधारी, सिद्धद्वन्द्वैः = सिद्धों के जोड़ों द्वारा, जलकणभयात् = जल-कण के भय से, त्यक्तमार्गः = जिसका मार्ग छोड़ दिया गया हैं, उल्लङ्घिताध्वा = जिसने अपना मार्ग तय कर लिया है (ऐसे तुम), सुरभितनयालम्भजाम् = गौओं के बलिदान से (गोमेधयज्ञ से), भुवि = पृथ्वी पर उत्पन्न, स्रोतोमूर्त्या = नदीरूप से, परिणताम् = परिणत, रन्तिदेवस्य = इस नाम के दशपुर के राजा के, कीर्तिम् = यश को, अर्थात् "चर्मण्वती" नदी को, मानयिष्यन् = सत्कृत करते हुए, व्यालम्बेथाः = नीचे उतरना ।

भावार्थः= हे मेघ ! पूर्ववर्णितं भगवन्तं कात्तिकेयं संपूज्य वीणावद्भिः सिद्धमिथुनैः तोयपतनभयात् परित्यक्तपथः अतिक्रान्ताध्वा (त्वम् ) दशपुरनरेशस्य यशोमूर्ति गवालम्भनोद्भूवां भूमौ नदीरूपेण परिणतां चर्मण्वतीं सत्कुर्वन् नीचैः अवतरेः ।

हिन्दी—हे मेघ ! पहले कहे गये कार्त्तिकेय की पूजा करके, वीणाधारी सिद्धयुगलों ने जिसका मार्ग छोड़ दिया है एवं जिसने मार्ग पार कर लिया है ( ऐसे तुम ) यज्ञ मे गौओं के बलिदान से उत्पन्न, पृथ्वी पर नदीरूप में परिणत रन्तिदेव नामक दशपुरनरेश की कीर्तिमूर्ति, "चर्मण्वती" का सत्कार करते हुए नीचे उतरना ।

११६मेघदूतम्

समासः— शरवणे भवो यस्य तम् = शरवण-भवम् (व्यधिकरण) । जलस्य कणाः = जलकणाः (ष० तत्०) तेभ्यः भयात् = जलकणभयात् (ष० तत्०) । त्यक्तः मार्गो यस्य सः त्यक्तमार्गः (बहुव्री०) । उल्लङ्घितोऽध्वा येन सः = उल्लङ्घिताध्वा (बहुव्री०) । सुरभेः तनयाः = सुरभितनयाः (ष० तत्०) तासाम् आलम्भनम् सुरभितनयालम्भनम् (ष० तत्०) तस्मात् जाताम् = सुरभितनयालम्भजाम् (ष० तत्०) । स्रोतसः मूर्तिः = स्रोतोमूर्तिः (ष० तत्०) तया ।

कोशः— शरो बाणे बाणतृणे, इति शब्दार्णवः । शरजन्मा षडाननः, इत्यमरः । अयनं वर्त्ममार्गाध्व, इत्यमरः । सुरभिर्गवि च स्त्रियाम्, इत्यमरः ।

टिप्पणी— शरवणभवम्—भवनं भवं = "भू" धातु से "ऋदोरप्" इस सूत्र से धातु के उकारान्त होने के कारण अप् प्रत्यय किया गया है । शरवण= पद-घटक "वन" शब्द के नकार को "प्रविरन्तः शरेक्षुप्लक्षाऽऽम्रकाकर्ष्यखदिर-पीयूषक्षाम्योऽसंज्ञायामपि" इस सूत्र से णत्व हो गया है । वीणिभिः—वीणा अस्त्येषामिति "वणितः" यां "वीणा" शब्द से "व्रीह्यादिभ्यश्च" इस सूत्र से "इनि" प्रत्यय करके "वीणिन्" शब्द बना है । उल्लङ्घितः—"उद्" उपसर्ग पूर्वक 'लघि' धातु से कर्म में 'क्त' प्रत्यय करके इडादि करके "उल्लङ्घित" शब्द निष्पन्न होता है । मानयिष्यन्—णिजन्त "मानि" धातु के लृट् लकार के शतृ प्रत्ययान्त उक्त शब्द है । व्यालम्बेथाः—"वी" एवं "आङ्" उपसर्गपूर्वक "लवि" धातु के लिङ् लकार के मध्यमपुरुष के एकवचन का यह रूप है । रन्तिदेवः—प्राचीन समय में भरतवंश में उत्पन्न संस्कृति के पुत्र "रन्तिदेव" थे । यह दशपुर के राजा थे । ये बहुत बड़े याज्ञिक, दानी एवं प्रतापी थे । इन्होंने ही कबूतर की प्राणरक्षा के लिए अपना मांस काटकर बाज को दिया था ।

अलङ्कारः— यहाँ कीर्ति में एवं चर्मण्वती नदी में भेद होने पर भी अभेदेन वर्णन होने के कारण "अतिशयोक्ति" नामक अलङ्कार है ॥ ४५ ॥

त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे
तस्याः सिन्धोः पृथुमपि तनुं दूरभावात्प्रवाहम् ।