मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पूर्वमेघः | १०३
वदनम् = कमलवदनम् ( रूपककर्मधा० ) तस्मात् । न अल्पा = अनल्पा (नञ्) अनल्पा अभ्यसूया यस्य स = अनल्पाभ्यसूयः ( बहुव्री० ) ।
कोषः—अयनं वर्त्म मार्गाऽध्व, इत्यमरः । सलिलं कमलं जलम्, इत्यमरः, तृणेऽम्बुजे नलं वा तु राज्ञि नाले तु न स्त्रियाम्, इति शब्दार्णवः । प्रालेयं मिहिकाचार्था, इत्यमरः । अस्रकोणे कचे पुंसि क्लीबमश्रुणि शोणिते, इति मेदिनी । बलिहस्तांशवः, कराः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—खण्डितानाम्—वैसे तो नायिका के बहुत भेदोपभेद हैं पर मुख्य आठ भेदों में “खण्डिता” भी एक नायिका का विशेष भेद होता है । “खण्डिता नायिका” उसे कहते हैं जिनके पति रात्रि में किसी दूसरी स्त्री के साथ विहार करते हैं और वह यह जान जाती है कि मेरे पति अमुक स्त्री के साथ रात्रि व्यतीत करते हैं । यहाँ सूर्य अस्ताचल पर जाकर उधर की कमलिनियों के साथ विहार करते हैं अतः इधर की कमलिनियाँ खण्डिता हुईं । मैंने हिन्दी एवं संस्कृत दोनों व्याख्याओं में इस बात का संकेत किया है ।
शान्ति नेयम्—‘‘नी’’ धातु द्विकर्मक है, अतः “नयनसलिलम्” यह पद यहाँ मुख्य कर्म है एवं “सलिलम्” यह गौणकर्मवाची पद है । प्रत्यावृत्तः—प्रति उपसर्गपूर्वक ‘वृत्’ धातु से “क्त” प्रत्यय करके “प्रत्यावृत्तः” ऐसा रूप बनता है । कररुधि—‘कर’ उपपदपूर्वक “रुध्” धातु से क्विप् प्रत्यय करके उसका सर्वापहारी लोप करके “कररुध्” ऐसा शब्द बनता है । यह रूप उसी शब्द के सप्तमी विभक्ति का है ।
अलङ्कारः—यहाँ “भानोः वर्त्म त्यज” इस पूर्वार्द्धकथित वाक्य का उत्तरार्द्ध का वाक्यार्थ हेतु है, अतः “काव्यलिङ्ग” अलङ्कार है । और लिङ्ग-समानता से नलिनी में नायिका और सूर्य में नायक का आरोप होने से “समासोक्ति” अलङ्कार है, एवं “कररुधि” इस शब्द के “कर” में “श्लेष” अलङ्कार है । एवं तीनों का अङ्गाङ्गिभाव होने से “संकर” नामक अलङ्कार है ॥३९॥
गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्ने छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम् ।
१०४ मेघदूतम्
तस्मादस्याः कुमुदविशदान्यर्हंसि त्वं न धैर्यान्-
मोघीकर्तुं चदुलशफरोद्वर्तन—प्रेक्षितानि ॥ ४० ॥
अन्वयः—गम्भीरायाः सरितः चेतसि इव प्रसन्ने पयसि प्रकृतिसुभगः ते याऽऽत्मा अपि प्रवेशम् लप्स्यते । तस्मात् अस्याः कुमुद-विशदानि चदुलशफ-रोद्वर्तन-प्रेक्षितानि त्वम् धैर्यात् मोघीकर्तुम् न अर्हसि ।
व्याख्या—हे मेघ ! गम्भीरायाः एतन्नामिकायाः, सरितः=नद्याः, चेतसि मानसे, इव=यथा, प्रसन्ने=स्वच्छे, पयसि=जले, प्रकृतिसुभगः=शाश्वतिकमनोहरः, ते=तव मेघस्येति यावत्; छायात्माऽपि=प्रतिबिम्बस्वरूपआत्माऽपि; प्रवेशम्=निवेशम्, लप्स्यते=प्राप्स्यति । तस्मात्=तत्कारणात्, तस्याः=गम्भीरायाः, कुमुदविशदानि=कैरवोज्ज्वलानि, चदुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि=चञ्चलमत्स्योल्लुण्ठनानि, त्वम्=मेघः, धैर्यात्=धीरत्वात्, मोघीकर्तुम्=विफलीकर्तुम्, न अर्हसि=न योग्योऽसि ।
शब्दार्थः—(हे मेघ !) गम्भीरायाः=गम्भीरा नाम की, सरितः=नदी के, चेतसि=हृदय, इव=की तरह, प्रसन्ने=निर्मल, पयसि=जल में, प्रकृतिसुभगः=स्वभाव से सुन्दर, ते=तुम्हारा, छायात्माऽपि=छायारूपी शरीर भी, प्रवेशम्=प्रवेश को, लप्स्यते=प्राप्त करेगा । तस्मात्=इस कारण से, अस्याः=इस गम्भीरा नदी के, कुमुदविशदानि=कुमुद के समान धवल, चदुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि=चञ्चल मछलियों के उच्छलन रूप चितवनों को, त्वम्=तुम, धैर्यात्=धीरता से, मोघीकर्तुम्=निष्फल करने मे, न अर्हसि=समर्थ नहीं हो ।
भावार्थः—हे मेघ ! गम्भीरायाः प्रसन्नहृदय इव स्वच्छे जले प्रतिबिम्बरूपेण प्रविष्टो हि त्वं गम्भीरया नद्या कयाचिदुदात्तनायिकयेव चञ्चलमत्स्योल्लुण्ठन-रूपैरवलोकनै रवलोकयिष्यसे । त्वमपि धैर्यमाश्रित्य तदवलोकनं निष्फली कर्तुं न समर्थोऽसि ।
हिन्दी—हे मेघ ! गम्भीरा नदी के प्रसन्न हृदय के समान निर्मल जल में छायारूप से प्रविष्ट तुम्हें गम्भीरा नदी किसी उदात्त नायिका की तरह चञ्चल-
पूर्वमेघ १०५
मछलियों के उद्वर्त्तन ( उछलन ) रूपी चितवनों से देखेगी । तुम भी, धीरता का अवलम्बन कर उसके अवलोकन को व्यर्थ मत होने देगा ।
समासः—प्रकृत्या सुभगः = प्रकृति-सुभगः ( तृ० तत्० ) । छाया चासौ आत्मा च छायात्मा ( कर्म० धा० ) । कुमुदानीव विशदानि = कुमुदविशदानि ( उपमानकर्म० ) । चटुलानि च तानि शफरोद्वर्त्तनानि चटुलशफरोद्वर्त्तनानि ( कर्मधा० ), तान्येव प्रेक्षितानि = चटुल-शफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि ( रूपक० ) ।
कोशः—चित्तन्तु-चेतो हृदयम्, इत्यमरः । सुन्दरेऽधिकभाग्ये च दुर्दिनेतर-वासरे । तुरीयांशे श्रीमत्ति च सुभगः, इति शब्दार्णवः । सिते कुमुदे कैरवे, इत्यमरः । त्रिषु स्याच्चटुलं शीघ्रम् इति विश्वः ।
टिप्पणी—प्रकृतिसुभगः—यहाँ 'प्रकृति' शब्द से प्रकृत्यादिभ्यः उपसंख्यानम्' इस सूत्र से तृतीया विभक्ति आती है तब तृतीया समास होता है । प्रवेशः—'प्र' उपसर्गपूर्वक प्रवेशार्थक 'विश' धातु से घञ् प्रत्यय करके 'प्रवेश' ऐसा रूप बनता है । कुमुदविशदानि = इस पद का विग्रह तो समास के समय प्रदर्शित किया गया है । यहाँ महोपाध्याय पं० मल्लिनाथजी ने 'कुमुदवत् विशदानि' ऐसा विग्रह किया है । यहाँ कुमुद' शब्द से 'तत्र तस्येव' इस सूत्र से 'वति' प्रत्यय किया गया है, न कि 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' इस सूत्र से, और इस सूत्र से 'क्रिया' पद की अनुवृत्ति भी 'तत्र तस्येव' इस सूत्र में नहीं जाती है । अतः 'वति', प्रत्यय होने में कोई अनुपपत्ति नहीं है । कुछ टीकाकार जैसे कि विद्याविनोद, शारदारञ्जन राय और संसारचन्द्र जी एवं मोहनदेव पन्त जी इत्यादि विद्वानों ने महोपाध्याय के उपर्युक्त विग्रह का खण्डन किया है, सम्भव है उन्हें 'तत्र तस्येव' यह सूत्र ध्यान में न रहा हो—धैर्यात्—'धीर' शब्द से 'ष्यञ्' प्रत्यय करके धैर्यं यह रूप बनता है । उक्त रूप पञ्चमी विभक्ति का है । यहां पञ्चमी विभक्ति 'ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इस सूत्र से हुई है । यहाँ 'आश्रित्य' इस ल्यबन्त पद का लोप हुआ है ।
अलङ्कारः—यहाँ 'संकर' नामक अलङ्कार है । क्योंकि यहाँ पयः का चेतः से, प्रेक्षितों का कुमुदों के साथ समानता ( सादृश्य ) होने से शाब्दी उपमा
१०६ मेघदूतम्
हुई एवं गम्भीरा का नायिका के साथ आर्थ सादृश्य होने से यहाँ 'एकदेशविवर्तनी' उपमाऽलङ्कार हुआ और 'कुमुदविशदानि' यहाँ वत् इवादि का लोप होने से लुप्तोपमा हुई एवं उद्वर्तनों में प्रेक्षितों का आरोप होने से 'रूपक' मलङ्कार हुआ और इन तीनों का अङ्गाङ्गिभाव संकर है ॥ ४० ॥
तस्याः किञ्चित्करधृतमिव प्राप्तवानीरशाखं नीत्वा नीलं सलिलवसनं मुक्तरोधोनितम्बम् । प्रस्थानं ते कथमपि सखे ! लम्बमानस्य भावि ज्ञातस्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः ॥४१॥
अन्वयः—हे सखे ! प्राप्तवानीरशाखम् किञ्चित्करधृतम् इव मुक्त-रोधो-नितम्बम् नीलम् तस्याः सलिलवसनम् नीत्वा लम्बमानस्य ते प्रस्थानम् कथमपि भावि ज्ञातस्वादः कः विवृतजघनाम् विहातुम् समर्थः ॥ ४१ ॥
व्याख्या—हे सखे = हे मित्र ! प्राप्तवानीरशाखम् = लब्ध-वेतसशाखम्, किञ्चित्करधृतम् = ईषत् हस्तगृहीतम्, इव = यथा (स्थितम्), मुक्त-रोधो-नितम्बम् = परित्यक्ततटकटि, नीलम् = श्यामलम्, तस्याः = गम्भीरायाः, सलिलवसनम् = जलाम्बरम्, नीत्वा = अपहृत्य, लम्बमानस्य = जलभारावनतस्य ते = मेघस्य, प्रस्थानम् = प्रयाणम्, कथमपि = केनापि-प्रकारेण, भावि = भविष्यति । यतो हि-ज्ञातस्वादः = अनुभूतकामिनीसंभोगसुखः, कः = पुरुषः, विवृतजघनाम् = प्रदर्शित-कटि-पूर्वभागाम्, विहातुम् = त्यक्तुम्, समर्थः, योग्यः ।
शब्दार्थः—हे सखे = हे मित्र ! प्राप्तवानीरशाखम् = बेंत की शाखाओं को जिसने प्राप्त कर ली हैं, किञ्चित्करधृतम् = कुछ-कुछ हाथ से पकड़े हुए की, इव = तरह, मुक्तरोधोनितम्बम् = जिसने तटरूपी, नितम्ब-प्रदेश को छोड़ दिया है (ऐसे) नीलम् = नीले रंग के, सलिलवसनम् = जलरूपी वस्त्रों को, नीत्वा = हटाकर, लम्बमानस्य = जल के भार से अवनत, ते = तुम्हारा, प्रस्थानम् = नाना, कथमपि = किसी प्रकार अर्थात् कष्ट से, भावि = होगा । (क्योंकि) ज्ञातस्वादः = जिसने स्त्री के संभोग के सुख का अनुभव कर लिया है ऐसे
पूर्वमेघः १०७
कः = कौन पुरुष, विवृत-जघनाम् = उघड़ी जंघाओं वाली (कामिनी) को, विहातुम्-छोड़ने के लिए, समर्थः = (होगा) अर्थात् कोई नहीं।
भावार्थः—हे मेघ ! वेतसशाखाप्राप्ता ईषद्वस्तगृहीतमिव त्यक्त-तटरूप-नितम्ब कृष्णवर्णं जलरूपवस्त्रमपनीय तव गम्भीरायाः नद्याः प्रस्थानं कष्टेन भविष्यति ! यतो हि अनुभूतकामिनी-संभोग-सुखः कः पुरुष एवं स्यात् यः प्रदर्शितजघनां नारीं त्यक्तुम् (अनुपभोक्तुम्) समर्थो भवेत्।
हिन्दी—हे मेघ ! समीप तक बेंत की शाखाओं के पहुँचने के कारण कुछ-कुछ हाथों से पकड़े हुए की तरह, छोड़ दिया है तटरूपी नितम्ब को जिसने काले रंग के जलरूपी वस्त्र को हटाकर गम्भीरा नदी के पास से तेरा जाना बहुत कठिन होगा। क्योंकि जिसने कामिनीसंभोग के सुख का अनुभव कर लिया है ऐसा कौन पुरुष होगा जो उघड़ी जंघाओं वाली स्त्री को छोड़ सकता है ?'
समासः—प्राप्ता वानीर-शाखा येन तत् प्राप्त-वानीर-शाखम् (बहुव्री०)। करेण धृतम् = करधृतम् (तृ० तत्०)। रोध एवं नितम्बः रोधोनितम्बः (रूपक) मुक्तः रोधोनितम्बो येन तत् = मुक्तिरोधोनितम्बम् (बहुव्री०)। सलिलमेव वसनं तत् = सलिलवसनम् (रूपक० कर्म०) ज्ञातः स्वादो येन सः ज्ञातस्वादः (बहु०)। विवृतं जघनं यस्याः ताम विवृत-जघनाम् । (बहुव्री०)।
कोशः—कूलं रोधश्च तीरश्च प्रतीरञ्च तटं त्रिषु, इत्यमरः। नितम्बः पश्चिमे भागेऽद्रि कटके कटौ, इति यादवः। जघनं स्यात् कटौ पूर्वंश्रोणिभागा-परांशयोः, इति यादवः।
टिप्पणी—विवृतम्—"वि" उपसर्गपूर्वक "वृ" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "विवृत" शब्द बनता है। विहातुम्—"वि" उपसर्गपूर्वक (ओ) हा धातु से जिसका "त्याग" अर्थ है "तुमुन्" प्रत्यय करके "विहातुम्" ऐसा रूप बनता है। कुछ टीकाकार "विवृतजघनाम्" के स्थान पर "विपुल-जघ-नाम्" ऐसा पाठ मानते हैं।
अलंकारः—यहाँ "करधृतमिव" इस पद में "उत्प्रेक्षा" रोध में नितम्ब एवं सलिल में वसन का आरोप शब्दरूपक तथा गम्भीरा में नायिका का
१०८ मेघदूतम्
आरोप अर्थरूपक है अतः एकदेश विवर्तिरूपक एवं चतुर्थ चरण के वाक्यार्थ द्वारा ऊपर के तीनों चरणों के वाक्यार्थ का समर्थन होने से "अर्थान्तरन्यास" ये तीन अलंकार हैं । एवञ्च उपर्युक्त तीनों अलंकारों का अङ्गाङ्गि-भाव होने "संकर" अलंकार है ॥ ४१ ॥
त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसित—वसुधा-गन्धसंपर्करम्यः स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः । नीचैः वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं गिरि ते शीतो वायुः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम् ॥४२॥
अन्वय —त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधा-गन्धसंपर्करम्यः स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगम् दन्तिभिः पीययानः काननोदुम्बराणाम् परिणमयिता शीतो वायुः देवपूर्वं गिरिम् उपजिगमिषोः ते नीचैः वास्यति ।
व्याख्या—( हे मेघ ! ) त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसंपर्करम्य=त्वदवृष्टिवर्धितपृथवीगन्धसंस्पर्शसुरभिः, स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगम्=शुण्डाग्रछिद्रशब्दसुन्दरम् यथा स्यात्तथा, दन्तिभिः=गजैः, पीयमानः=आघ्रायमाणः, काननोदुम्बराणाम् =वन्यहेमदुग्धकानाम्, परिणमयिता = परिपाकयिता, शीतः =हिमः, वायुः =पवनः, देवपूर्वम् = "देव" शब्दपूर्वकम्, गिरिम् = पर्वतम्, देवगिरि"-पर्वतमित्यर्थः, उपजिगमिषोः =यियासोः, ते=मेघस्य, नीचैः =शनैः, वास्यति=प्रापयिष्यतीत्यर्थः ।
शब्दार्थः—त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसित-वसुधा-गन्धसम्पर्करम्यः = तुम्हारे बरसने के कारण प्रसन्न पृथ्वी के संसर्ग से सुन्दर, स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगम् = ( हाथी के ) शुण्ड के छिद्रों में शब्दपूर्वक जिसका सेवन सुन्दर प्रतीत होता है, दन्तिभिः =हाथियों के द्वारा, पीयमानः = सूँघा जाता, शीतः = ठंडी, वायुः = हवा, काननोदुम्बराणाम् =जंगली गूलरों को; परिणमयिता = पकाने वाली, देवपूर्वम् = जिसके पूर्व में "देव" शब्द है ऐसे, गिरिम् = पर्वत को ( देवगिरि को ) उपजिगमिषोः = जाने की इच्छा वाले, ते =तेरे, नीचैः =नीचे या धीरे, वास्यति =बहेगी ।
पूर्वमेघः १०९
भावार्थः—( हे मेघ ! ) वृष्ट्युपबृंहितावनिसौरभसंपन्नं गजैः शुण्डाग्र-छिद्रैः सशब्दमाघ्रायमाणः वन्योदुम्बरफलानां परिणमयिता शीतलः पवनः देवगिरिं यियासोस्ते नीचैः वास्यति ।
**हिन्दी—**हे मेघ ! तुम्हारे बरसने के कारण प्रसन्न भूमि के गन्ध के संसर्ग से सौरभयुक्त, शुण्ड के अग्रभागस्थ छिद्रों के द्वारा शब्दपूर्वक सूंघने में अच्छे हाथियों के द्वारा सूंघा गया, बन के गूलरों को पकाने वाला शीतल पवन तुम्हारे नीचे बहेगा, अर्थात् तुम्हें पंखा झलेगा ।
**समासः—**तव निष्यन्दः त्वन्निष्यन्दः ( ष० तत्० ) तेन उच्छ्वसिताः ( तृ० तत्०) त्वन्निष्यन्दच्छ्वसिता चासौ वसुधा च-त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधा ( कर्म० ) तस्याः गन्धः (ष० तत्०) तस्य सम्पर्कः ( ष० तत्०) तेन रम्यः = त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसित—वसुधागन्ध—सम्पर्करम्यः (तृ० तत्०) स्रोतसो रन्ध्राणि = स्रोतोरन्ध्राणि (ष० तत्०) तेषां ध्वनितम् (ष० तत्०) काननेषु उदुम्बराणाम्-काननोदुम्बराणाम् (स० तत्०) । देव शब्दः पूर्वो यस्य सः देवपूर्वः ( बहु० ) ।
**कोशः—**स्रोत इन्द्रिये निम्नगारये, इत्यमरः । दन्तो दन्तावलो हस्ती द्विरदोऽनेकपो द्विपः, इत्यमरः । उदुम्बरो जन्तु-फलो यज्ञाङ्गो हेम-दुग्धकः, इत्यमरः ।
**टिप्पणी—उच्छ्वसिताः-**उद् उपसर्गपूर्वक "श्वस्" धातु से "क्त"प्रत्यय करके इडादि कर स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् किया गया है । संपर्कः-"सम्" उपसर्गपूर्वक "पृच्" धातु से "घञ्" प्रत्यय करके "संपर्क" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । **त्वन्निष्यन्दो० —स्रोतोरन्ध्र०-**ये दोनों समस्तपद क्रिया-विशेषण हैं । **परिणमयिता-**यहाँ परि उपसर्गपूर्वक णिजन्त "परिणामि" धातु से कर्ता में तृच् प्रत्यय हुआ है । एवं "मितां ह्रस्व" इस सूत्र से ह्रस्व करके परिणमि बनाकर गुणादि करके "परिणमयिता" ऐसा रूप बनता है । **देवपूर्वम् गिरिम्—**इस प्रकार के प्रयोग संस्कृत साहित्य के बहुत से कवियों के काव्यों में पाये जाते हैं । जैसे कि कालिदास के रघुवंश महाकाव्य के ८वें सर्ग २९वें श्लोक को देखिये "दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुर्विदुबुंधाः" और महाकवि भारवि
सर्ग के ४२वें श्लोक में ‘‘हिरण्यपूर्वं कशिपुं प्रचक्षते’’ ऐसा वर्णन है । रघुवंश
११० मेघदूतम्
के किरातार्जुनीय महाकाव्य के १८वें सर्ग के ४४ वें श्लोक को देखें-‘‘धनुरूप- पदमस्मै वेदमभ्यादिदेश’’ इसी तरह महाकवि माघ के शिशुपालवध के प्रथम सर्ग के ४२वें श्लोक में ‘‘हिरण्यपूर्वं कशिपुं प्रचक्षते’’ ऐसा वर्णन है । रघुवंश का उक्त पद ‘‘दशरथ’’ इसको, एवं किरातार्जुनीय का पद ‘‘धनुर्वेद’’ को एवं शिशुपाल का पद ‘‘हिरण्य-कशिपु’’ को व्यक्त करने के लिए कहा गया है । इसी तरह महाकवि ने यदि ‘‘देवपूर्वं गिरिम्’’ ऐसा प्रयोग कर ही दिया तो महो- पाध्यायजी का अवाच्य वचन ‘‘दोष का उद्घाटन प्रयुक्त’’ प्रतीत नहीं होता ।
‘‘देवगिरि’’ से यहाँ देवगढ़ विवक्षित है न कि ‘दक्षिण’ में स्थित देवगिरि या दौलताबाद । क्योंकि देवगढ़ जो चम्बल के दक्षिण में मालवा के मध्य में पड़ता है वहीं कार्तिकेयजी का मन्दिर भी है जिसका वर्णन आगे स्वयं कवि करेंगे ॥ ४२ ॥
तत्र स्कन्दं नियतवसति पुष्पमेघीकृतात्मा पुष्पासारैः स्नपयतु भवान्व्योमगङ्गाजलार्द्रैः । रक्षाहेतोर्नवशशिभृता वासवीनां चमूना- मत्यादित्यं हुतवहमुखे संभृतं तद्धि तेजः ॥ ४३ ॥
अन्वयः—तत्र नियतवसतिम् स्कन्दम् पुष्पमेघीकृतात्मा भवान् व्योम- गङ्गाजलार्द्रैः पुष्पासारैः स्नपयतु । तत् हि वासवीनाम् चमूनाम् रक्षा—हेतोः नवशशि-भृता हुतवह-मुखे, सम्भृतम् अत्यादित्यम् तेजः ।
व्याख्या—तत्र = देवगिरौ, नियतवसतिम् = निश्चितनिवास-वन्तम्, स्कन्दम् = कार्तिकेयम्, पुष्पमेघीकृतात्मा = कुसुम-वर्षकमेघीकृतदेहः, भवान् = मेघः, व्योमगङ्गाजलार्द्रैः = देवनदी-तोयक्लिन्नैः, पुष्पासारैः=कुसुम-वृष्टिभिः, स्नपयतु = अभिषिञ्चतु । तत् = स्कन्दः, वासवीनाम् = इन्द्र-सम्बन्धिनीनाम्, चमूनाम् = सेनानाम्, रक्षाहेतोः = रक्षणाय, नवशशिभृता = अभिनवहिमांशु- धारिणा, हुतवहमुखे = अग्निवदने, सम्भृतम् = सञ्चितम्, अत्यादित्यम् = दिन- करातिशायि, तेजः = प्रतापः अस्ति, शंकर-प्रतिमूर्ति एवाऽस्ति ।
पूर्वमेघः १११
शब्दार्थः—तत्र = वहां देवगिरि पर, नियत—वसतिम् = निश्चित निवास वाले, स्कन्दम् = कार्तिकेय को, पुष्पमेघीकृतात्मा = अपने-आपको फूल का मेघ बना कर, भवान् = तुम, व्योमगङ्गाजलार्द्रैः = आकाशगङ्गा के जल से सिक्त (भींगे हुए), पुष्पासारैः = फूलों की वृष्टि से, स्नपयतु = नहलाओ, तत् = वह, वासवीनाम् = इन्द्र की, चमूनाम् = सेनाओं की, रक्षाहेतोः = रक्षा के लिए, नवशशिभृता = नूतन चन्द्रधारी शंकर के द्वारा, हुतवहमुखे = अग्नि के मुख में, सम्भृतम् = एकत्रित किया गया, अत्यादित्यम् = सूर्य का अतिक्रमण करने वाला तेजः = तेज (ही है)। अर्थात् सूर्य की प्रतिमूर्ति ही है।
भावार्थः—हे मेघ ! तत्र देवगिरौ पुष्पमेघीकृत—विग्रहस्त्वं पुष्पसंपातैः कार्तिकेयमभिषिञ्चतु । सः स्कन्दः इन्द्रसम्बन्धिनीनां सैन्यानां रक्षणाय शंकरेण वह्निमुखे सञ्चितं तेज एवास्ति, शंकर-प्रतिमूर्ति एवास्तीति भावः ।
हिन्दी—( हे मेघ ! ) उस देवगिरि पर्वत पर, अपने-आपको फूल का मेघ बनाकर तुम, वहां निश्चित रूप से रहनेवाले कार्तिकेय को आकाशगङ्गा के जल से गीली पुष्पवृष्टि से नहलाना। वे (कार्तिकेय) इन्द्र की सेना की रक्षा के लिए अग्नि के मुख में शंकर द्वारा एकत्रित किये गये तेज हैं। अर्थात् शंकर की प्रतिमूर्ति ही है।
समासः—नियता वसतिर्यस्य स नियतवसतिः (बहु०), तम्। पुष्पाणां मेघः = पुष्पमेघः (ष० तत्०)। अपुष्पमेघः पुष्पमेघः यथा सम्पद्यते तथा कृतः पुष्पमेघीकृतः, तथाविधः आत्मा यस्य स पुष्पमेघीकृतात्मा (बहु०)। व्योम्नि गङ्गा व्योमगङ्गा ( स० तत्० ) तस्याः जलम् ( स० तत्० ), तेन आर्द्रः = व्योमगङ्गाजलार्द्राः (तृ० तत्०) तैः। पुष्पाणाम् आसारैः = पुष्पसारैः (ष० तत्०)। नवञ्चासौ शशी = नवशशी (कर्मधारय) तं बिभर्ति इति नवशशिभृत् तेन नवशशिभृता (उपपद०)। हुतस्य वहः = हुतवहः (ष० तत्०) हुतवहस्य मुखे = हुतवहमुखे (ष० तत्०)। आदित्यमतिक्रान्तमिति = अत्यादित्यम् (मयूरव्यंसका०)।
कोशः—पार्वतीनन्दनः स्कन्दनः, इत्यमरः। धारासम्पात आसारः,
८ मे० दू०
११२ मेघदूतम्
इत्यमरः । वासवो वृत्रहा वृषा, इत्यमरः । ईश्वरः शर्व ईशानः पिनाकी शशि-शेखरः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—स्नपयतु—णिजन्त "स्नापि" धातु से "स्नापयतु" ऐसा प्रयोग बनाना उचित था, परन्तु अनुपसर्ग होने के कारण "ग्लास्नवनुवां च" इस सूत्र से विकल्प से मित्त्व हो जाने के कारण "मितां ह्रस्वः" इस सूत्र से ह्रस्व होकर "स्नपयतु" ऐसा रूप बना है । वासवीनाम्—वासवस्येयं वासवी तासाम्, यहाँ "वासव" शब्द से "तस्येदम्" इस सूत्र से अण् प्रत्यय करके आदिवृद्धि करके स्त्री-विवक्षा में "ङीप्" होकर "वासवी" ऐसा रूप बनाया जाता है, इसी के षष्ठी विभक्ति के बहुवचन का वासवीनाम् प्रयोग है ।
कार्तिकेय और हुतवहमुखे सञ्चितम्—तारकासुर के उपद्रव से संत्रस्त देवताओं की रक्षा के लिए "शंकर" जी ने अपना वीर्य अग्नि में स्थापित किया । इसी पौराणिक कथा को आधार बनाकर "हुतवहमुखे संभृतं तद्धि तेजः" ऐसा कहा गया । एवञ्च जब उस वीर्य को अग्नि नहीं सहन कर पाये तो उन्होंने उसे गङ्गाजी में डाल दिया, और गङ्गा की लहरों पर तैरता हुआ वह वीर्य स्नान करती छः कृत्तिकाओं के पेट में चला गया; और वे भी तेजाधिक्य के कारण इसे न सह सकीं तो शरकण्डों के वन में उसे डाल दिया । इस प्रकार कृत्तिकाओं के मुख से उत्पन्न होने के कारण उन्हें "कार्तिकेय" कहा जाता है । शरकण्डे के वन में उत्पन्न हुए अतः "शरजन्मा" कहा जाता है ।
अलङ्कारः—यहाँ "रूपक" एवं "अर्थान्तरन्यास" ये दो अलंकार हैं, और दोनों के अङ्गाङ्गिभावतया रहने के कारण "संकर" अलंकार है ॥४३॥
ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बर्हं भवानी
पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति ।
धौतापाङ्गं हरशशिरुचा पावकेस्तं मयूरं
पश्चादद्रि— ग्रहण—गुरुभिर्गर्जितैर्नर्तयेथाः ॥ ४४ ॥
अन्वयः—ज्योतिर्लेखावलयि गलितम् यस्य बर्हम् भवानी पुत्रप्रेम्णा
पूर्वमेघः ११३
कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति । हरशशिरुचा धौतापाङ्गम् पावकेः तम् मयूरम् पश्चात् अद्रिग्रहणगुरुभिः गर्जितैः नर्तयेथाः ।
व्याख्या—ज्योतिर्लेखावलयि=कान्तिराजिमण्डलयुक्तम्; गलितम्=स्रस्तम्, पतितमिति भावः । बर्हम् = पिच्छम्, भवानी = गौरी, पुत्रप्रेम्णा = सुतस्नेहेन, कुवलयदलप्रापि = नीलकमलपत्रप्राप्यम्, यथा स्यात्तथा, कर्णे = कर्णे, करोति = आदधाति । हरशशिरुचा = शिवशशित्विषा, धौतापाङ्गम् = धवलितनयन-प्रान्तम्, पावकेः = कार्तिकेयस्य, तम् = वर्णितम्, मयूरम् = बर्हिणम्, पश्चात् = स्कन्दाभिषेकानन्तरम्, अद्रिग्रहणगुरुभिः = देवगिरि-प्रतिध्वनिवद्विगुणितैः, गर्जितैः = स्तनितैः, नर्तयेथाः = नृत्यङ्कारय ।
शब्दार्थः—ज्योतिर्लेखावलयि = कान्तिवाली रेखाओं के मण्डल से युक्त; गलितम्=गिरे हुए, यस्य = जिसके, बर्हम् = पंख को, भवानी = पार्वती, पुत्र-प्रेम्णा = पुत्र-प्रेम के कारण, कुवलयदलप्रापि = नील कमल के पत्रों से युक्त, कर्णे = कान में, करोति = पहनती है । हरशशिरुचा = शंकरजी के मस्तकस्थ चन्द्रमा की कान्ति से, धौतापाङ्गम् = धुल गये हैं ( श्वेत हो गये हैं ) नेत्र कोरक जिसके, पावकेः = कार्तिकेय के, तम् = उस, मयूरम्=मोर को, पश्चात् = कार्तिकेय के अभिषेक के बाद, अद्रिग्रहणगुरुभिः = देवगिरि की प्रतिध्वनि से बढ़े हुए, गर्जितैः = गर्जनों से, नर्तयेथाः = नचाना ।
भावार्थः—हे मेघ ! स्कन्दाभिषेचनानन्तरं कान्तिपङ्क्ति-मण्डलान्वितं यस्य पिच्छं पार्वती सुतस्नेहेन नीलपद्मपत्रप्रापि श्रोत्रे धारयति, यस्यापाङ्गैः शिवशशि-चन्द्रिका-धवलितमस्ति- कार्तिकेयस्य तं मयूरं देवगिरिप्रतिध्वनि-वर्द्धितैः गर्जितैः नर्तयेथाः ।
हिन्दी—हे मेघ ! कार्तिकेय को पुष्पवृष्टि से नहला चुकने के बाद कान्ति वाली रेखाओं के मण्डलों से युक्त गिरे हुए जिसके पंख को पार्वती पुत्र-प्रेम से नीलकमल के पत्तों से युक्त कानों में पहनती हैं; एवं जिसकी आँखों की कनखियां शिवजी के चन्द्रमा की चन्द्रिका से श्वेत हो गयी हैं, कार्तिकेय के उस “मयूर” को देवगिरि के प्रतिध्वनि से बढ़े हुए गर्जन से नचाना ।
११४ | मेघदूतम्
टिप्पणी—कुवलयदलप्रापि— समास की व्युत्पत्ति के अलग-अलग करने से अर्थ भी अनेक प्रकार के उक्तपद के हैं। जैसा कि मैंने ऊपर किया है। उस व्युत्पत्ति के अनुसार "कमलदल के साथ जिसे धारण करती है" ऐसा अर्थ होता है। (१) यदि कुवलयदलं प्राप्नोति इति "कुवलयदलप्राप्" ऐसा विग्रह करके "कर्णे" इस सप्तम्यन्त पद का विशेषण माना जाय तो इसका अर्थ होगा 'कुवलय के पत्तों को छोड़कर जिसे पहनती हैं।" (३) कोई-कोई मूल के "प्रापि" इस पाठ के स्थान पर "क्षेपि" ऐसा पाठ मानते हैं, उसके अनुसार अर्थ होगा "कुवलयदलं क्षिपतीति=कुवलयदलक्षेपि"। कुछ लोग "प्रापि" के स्थान पर "स्पर्धि" ऐसा पाठ मानते हैं, कुवलयदलं स्पर्धते तच्छीलमस्यास्तीति" "कुवलयदलस्पर्धि" इस विग्रह के अनुसार अर्थ होगा "नील कमल के पत्तों से स्पर्धा करने वाला" इत्यादि। पावकिः— पावकस्यापत्यं पुमान्=पावकिः, यहाँ "पावक" शब्द से "अत इञ्" इस सूत्र से "इञ्" प्रत्यय किया गया है। नर्तयेथाः— गात्रविक्षेपार्थक "नृत्" धातु से णिच् करके लिङ्लकार के मध्यम-पुरुष एकवचन का यह रूप है। यद्यपि यहाँ णिजन्त "नृत्" अकर्मक होते हुए भी चित्त्वान् कर्ता से युक्त है अतः "अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात्" इस सूत्र से, चलनार्थक होने से "निगरणचलनार्थेभ्यश्च" इस सूत्र से परस्मैपद होना चाहिए था, परन्तु "न पादम्याङ्घ्यसपरिमूहुरुचित्प्रतिवदवः" इस सूत्र से निषेध हो गया और "णिचश्च" इस सूत्र से आत्मनेपद हो गया ॥ ४४ ॥
आराध्यैनं शरवणभवं देवमुल्लङ्घिताध्वा
सिद्धद्वन्द्वैर्जलकण-भयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः ।
व्यालम्बेथाः सुरभितनयालम्भजां मानयिष्यन्
स्रोतोमूर्त्या भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम् ॥४५॥
अन्वयः— एनम् शरवणभवम् देवम् आराध्य वीणिभिः सिद्धद्वन्द्वैः जलकण-भयात् मुक्तमार्गः उल्लङ्घिताध्वा सुरभितनयाऽऽलम्भजाम् भुवि स्रोतोमूर्त्या परिणताम् रन्तिदेवस्य कीर्तिम् मानयिष्यन् व्यालम्बेथाः ।
पूर्वमेघः ११५
व्याख्या—एनम् = पूर्वोक्तम्, शरवणभवम् = बाणतृणारण्यजातम्, देवम् = सुरम्, कात्तिकेयमिति भावः आराध्य = सम्पूज्य, वीणिभिः = वीणावद्भिः, सिद्धद्वन्द्वैः = सिद्धयुगलैः, जलकणभयात् = तोयविन्दुभीतेः, मुक्तमार्गः = उज्झिताध्वा, (सन्) उल्लङ्घिताध्वा = निस्तृतपथः, सुरभितनयाऽऽलम्भजाम् = गवालम्भनजाताम्, भुवि = अवनौ, स्रोतोमूर्त्या = नदीरूपेण, परिणताम् = परिवर्तिताम्, रन्तिदेवस्य = एतन्नामकस्य दशपुरनरेशस्य, कीर्तिम् = यशः, 'चर्मण्वती' नाम्नी नदीमित्यर्थः, मानयिष्यन् = सत्कुर्वन्; व्यालम्बयेथाः = अवतरेः ।
शब्दार्थः—एनम् = पहले कहे गये, शरवणभवम् = सरकण्डों के वन में उत्पन्न. देवम् = देवता की अर्थात् कार्तिकेय की, आराध्य = आराधना करके, वीणिभिः = वीणाधारी, सिद्धद्वन्द्वैः = सिद्धों के जोड़ों द्वारा, जलकणभयात् = जल-कण के भय से, त्यक्तमार्गः = जिसका मार्ग छोड़ दिया गया हैं, उल्लङ्घिताध्वा = जिसने अपना मार्ग तय कर लिया है (ऐसे तुम), सुरभितनयालम्भजाम् = गौओं के बलिदान से (गोमेधयज्ञ से), भुवि = पृथ्वी पर उत्पन्न, स्रोतोमूर्त्या = नदीरूप से, परिणताम् = परिणत, रन्तिदेवस्य = इस नाम के दशपुर के राजा के, कीर्तिम् = यश को, अर्थात् "चर्मण्वती" नदी को, मानयिष्यन् = सत्कृत करते हुए, व्यालम्बेथाः = नीचे उतरना ।
भावार्थः= हे मेघ ! पूर्ववर्णितं भगवन्तं कात्तिकेयं संपूज्य वीणावद्भिः सिद्धमिथुनैः तोयपतनभयात् परित्यक्तपथः अतिक्रान्ताध्वा (त्वम् ) दशपुरनरेशस्य यशोमूर्ति गवालम्भनोद्भूवां भूमौ नदीरूपेण परिणतां चर्मण्वतीं सत्कुर्वन् नीचैः अवतरेः ।
हिन्दी—हे मेघ ! पहले कहे गये कार्त्तिकेय की पूजा करके, वीणाधारी सिद्धयुगलों ने जिसका मार्ग छोड़ दिया है एवं जिसने मार्ग पार कर लिया है ( ऐसे तुम ) यज्ञ मे गौओं के बलिदान से उत्पन्न, पृथ्वी पर नदीरूप में परिणत रन्तिदेव नामक दशपुरनरेश की कीर्तिमूर्ति, "चर्मण्वती" का सत्कार करते हुए नीचे उतरना ।
| ११६ | मेघदूतम् |
|---|
समासः— शरवणे भवो यस्य तम् = शरवण-भवम् (व्यधिकरण) । जलस्य कणाः = जलकणाः (ष० तत्०) तेभ्यः भयात् = जलकणभयात् (ष० तत्०) । त्यक्तः मार्गो यस्य सः त्यक्तमार्गः (बहुव्री०) । उल्लङ्घितोऽध्वा येन सः = उल्लङ्घिताध्वा (बहुव्री०) । सुरभेः तनयाः = सुरभितनयाः (ष० तत्०) तासाम् आलम्भनम् सुरभितनयालम्भनम् (ष० तत्०) तस्मात् जाताम् = सुरभितनयालम्भजाम् (ष० तत्०) । स्रोतसः मूर्तिः = स्रोतोमूर्तिः (ष० तत्०) तया ।
कोशः— शरो बाणे बाणतृणे, इति शब्दार्णवः । शरजन्मा षडाननः, इत्यमरः । अयनं वर्त्ममार्गाध्व, इत्यमरः । सुरभिर्गवि च स्त्रियाम्, इत्यमरः ।
टिप्पणी— शरवणभवम्—भवनं भवं = "भू" धातु से "ऋदोरप्" इस सूत्र से धातु के उकारान्त होने के कारण अप् प्रत्यय किया गया है । शरवण= पद-घटक "वन" शब्द के नकार को "प्रविरन्तः शरेक्षुप्लक्षाऽऽम्रकाकर्ष्यखदिर-पीयूषक्षाम्योऽसंज्ञायामपि" इस सूत्र से णत्व हो गया है । वीणिभिः—वीणा अस्त्येषामिति "वणितः" यां "वीणा" शब्द से "व्रीह्यादिभ्यश्च" इस सूत्र से "इनि" प्रत्यय करके "वीणिन्" शब्द बना है । उल्लङ्घितः—"उद्" उपसर्ग पूर्वक 'लघि' धातु से कर्म में 'क्त' प्रत्यय करके इडादि करके "उल्लङ्घित" शब्द निष्पन्न होता है । मानयिष्यन्—णिजन्त "मानि" धातु के लृट् लकार के शतृ प्रत्ययान्त उक्त शब्द है । व्यालम्बेथाः—"वी" एवं "आङ्" उपसर्गपूर्वक "लवि" धातु के लिङ् लकार के मध्यमपुरुष के एकवचन का यह रूप है । रन्तिदेवः—प्राचीन समय में भरतवंश में उत्पन्न संस्कृति के पुत्र "रन्तिदेव" थे । यह दशपुर के राजा थे । ये बहुत बड़े याज्ञिक, दानी एवं प्रतापी थे । इन्होंने ही कबूतर की प्राणरक्षा के लिए अपना मांस काटकर बाज को दिया था ।
अलङ्कारः— यहाँ कीर्ति में एवं चर्मण्वती नदी में भेद होने पर भी अभेदेन वर्णन होने के कारण "अतिशयोक्ति" नामक अलङ्कार है ॥ ४५ ॥
त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे
तस्याः सिन्धोः पृथुमपि तनुं दूरभावात्प्रवाहम् ।
पूर्वमेघः ११७
प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो नूनमावर्ज्य दृष्टो-
रेकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥ ४६ ॥
अन्वयः—शार्ङ्गिणः वर्णचौरे त्वयि जलम् आदातुम् अवनते पृथुमपि दूरभावात् तनुम् तस्याः सिन्धोः प्रवाहम् गगनगतयः दृष्टीः आवर्ज्य एकम् स्थूलमध्येन्द्रनीलम् भुवः मुक्तागुणम् इव नूनम् प्रेक्षिष्यन्ते ।
व्याख्या—शार्ङ्गिणः = श्रीकृष्णस्य; वर्णचौरे = कान्ति-चौरे, समान-वर्णके इति भावः, त्वयि = मेघे, जलम् = तोयम्, आदातुम् = ग्रहीतुम्, अवनते = लम्बिते सति, पृथुमपि = स्थूलमपि, दूरभावात् = विप्रकृष्टत्वात्, तनुम् = सूक्ष्ममिवाभासमानम्, तस्याः = पूर्वंकथितायाः, सिन्धोः = एतन्नामिकायाः नद्याः, प्रवाहम् = वेगम्, गगनगतयः = खेचराः, सिद्धादयः इत्यर्थः, दृष्टीः = नेत्राणि, आवर्ज्यं = संनियम्य, एकम् = एकयष्टिकम्, स्थूलमध्येन्द्रनीलम् = पृथुमध्यमणीभूतेन्द्रनीलम्, भुवः = पृथिव्याः, मुक्तागुणम् = मौक्तिकहारम्, इव = यथा, नूनम् = अवश्यम्, प्रेक्षिष्यन्ते = अवलोकयिष्यन्ति ।
शब्दार्थः—शार्ङ्गिणः = श्रीकृष्ण के, वर्णचौरे = रंग को चुराने वाले अर्थात् श्यामरंगवाले, त्वयि = तुम्हारे, जलम् = जल, आदातुम् = लेने के लिए, अवनते = नीचे झुकने, ( उतरने पर ), पृथुमपि = विशाल होने पर भी, दूरभावात् = दूर होने के कारण, तनुम् = छोटे से दीखने वाले, तस्याः = उस पहले कही गयी, सिन्धोः = सिन्धु (चर्मण्वती) नदी के, प्रवाहम् = प्रवाह को, गगनगतयः = आकाशचारी सिद्धगन्धर्वादि, दृष्टीः = नजरों का ( आँखों को ), आवर्ज्यं = केन्द्रित कर, एकम् = एक नदी वाली, स्थूलमध्येन्द्रनीलम् = जिसके बड़े मणियों के मध्य एक इन्द्रनीलमणि लगा है (ऐसे ) भुवः = पृथ्वी को, मुक्तागुणम् = मोती की माला के, इव = समान, नूनम् = अवश्य, प्रेक्षिष्यन्ते = देखेंगे ।
भावार्थः—हे मेघ ! कृष्णसमानवर्णके त्वयि तोयाऽऽदातुमवनते सति गगनचारिणः सिद्धादयः विशालमपि विप्रकृष्टत्वात् सिन्धोः तनुमिव प्रतीयमानं प्रवाहम्, एकयष्टिकामिन्द्रनीलमणियुक्तां पृथिव्याः मालामिव त्वां दृष्टीः नियम्य प्रेक्षिष्यन्ते ।
११८ मेघदूतम्
हिन्दी—हे मेघ ! श्रीकृष्ण के समान नीले रंग के तुम्हारे जल लेने के लिए उतरने पर, गगनचारी सिद्धगन्धर्वादि, विशाल होने पर भी दूर होने के कारण छोटे से दीखने वाले सिन्धु नदी के प्रवाह को मध्यमणीभूत इन्द्रनील मणिवाली एक लरी की पृथ्वी की मोती की माला की तरह तुम्हें दृष्टि केन्द्रित कर अवश्य देखेंगे।
समासः—गगने गतिर्येषान्ते = गगनगतयः (बहु०) । मध्यश्चासौ इन्द्रनीलः = मध्येन्द्रनीलः (कर्मधारय), स्थूलः मध्येन्द्रनीलो यस्य तम्–स्थूलमध्येन्द्रनीलम् (बहु०) । मुक्तायाः गुणम् मुक्तागुणम् (ष० तत्पु०) । वर्णस्य चौरः—वर्णचौरः तस्मिन् (ष० तत्०) ।
कोशः—चापः शाङ्गंमुरारेस्तु, इत्यमरः । विशङ्कटं पृथु वृहद्विशालं पृथुलं महत्, इत्यमरः । स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु, इत्यमरः ।
टिप्पणी—शाङ्गिणः—‘‘शृङ्गस्य विकारः’’ इस विग्रह में शृङ्ग शब्द से ‘‘तस्य विकारः’’ इस सूत्र से अण् प्रत्यय करके वृद्धिरपर्त्वादि करके ‘शाङ्गं’ ऐसा शब्द निष्पन्न होता है । और—‘‘शाङ्गमस्यास्तीति’’ इस विग्रह में ‘‘शाङ्गं’’ शब्द से ‘‘अत इनिठनौ’’ इस सूत्र से ‘‘इनि’’ प्रत्यय करके ‘शाङ्गिन्’ ऐसा शब्द निष्पन्न किया जाता है। उक्त रूप इसी शब्द के षष्ठी विभक्ति के एक वचन का है। चौरः—इस शब्द की व्युत्पत्ति दो प्रकार से की जा सकती है।—(१) चोरणं चुराः स्तेय अर्थ में विद्यमान ‘‘चुर’’ धातु से ‘‘अप्रत्ययात्’’ इससे अप्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में टाप् करेंगे, एवञ्च चुरा शीलमस्याः स्तीति इस विग्रह में ‘‘छत्रादिभ्यो णः’ इस सूत्र से ‘‘ण’’ प्रत्यय करके ‘‘चौर’’ शब्द बनाया जा सकता है। (२) दूसरी व्युत्पत्ति ‘‘चोरयतीति चोरः, चोर एव चौरः’’ ऐसी भी हो सकती है। स्वार्थिक णिजन्त ‘‘चोरि’’ धातु से कर्त्ता में अच् प्रत्ययादि करके ‘‘चोर’’ शब्द बना लेंगे और उसी से स्वार्थ में ‘‘प्रज्ञादिभ्यश्च’’ इस सूत्र से ‘‘चोर’’ ऐसा रूप बनाया जा सकता है।
अलंकारः—यहाँ ‘‘एक के वर्ण का दूसरे द्वारा चोरी होना’’ रूप असम्भव वस्तुसम्बन्ध होता हुआ शाङ्गि के वर्णसाम्य का प्रतिपादन करने के
पूर्वमेघः ११९
कारण निदर्शना अलंकार है। काले रंग के मेघ से युक्त सिन्धु (चर्मण्वती) के प्रवाह में स्थूलमणियों के मध्यमणीभूत इन्द्रनील मणि वाले हार की संभावना पृथ्वी के कण्ठ में की गई है, अतः “उत्प्रेक्षा” अलंकार हुआ। उत्प्रेक्षा वाचक शब्द यहाँ “नूनम्” है।
इस प्रकार यहाँ दोनों अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव होने से “सङ्कर” अलङ्कार है।। ४६ ।।
तामुत्तीर्य व्रज परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां
पक्ष्मोत्क्षेपादुपरि-विलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् ।
कुन्दक्षेपानुगमधुकर — श्रीमुषामात्मबिम्बं
पात्रीकुर्वन्दशपुरवधूनेत्र — कौतूहलानाम् ॥ ४७ ॥
अन्वयः—ताम् उत्तीर्य आत्मबिम्बम् परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम् पक्ष्मोत्क्षेपात् उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् कुन्दक्षेपाऽनुगमधुकरश्रीमुषाम् दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् पात्री-कुर्वन् व्रज।
व्याख्या—(हे मेघ) ताम् = चर्मण्वतीम्, उत्तीर्य = पारङ्कृत्वा, आत्मबिम्बम् = स्वस्वरूपम्, परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम् = अवगतभ्रूवल्लीविलासानाम्, पक्ष्मोत्क्षेपात् = नेत्रलोमोन्नमनात्, उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् = ऊर्ध्वभागविराजितनीलशबलकान्तीनाम्, कुन्दक्षेपाऽनुगमधुकरश्रीमुषाम् = माध्यपुष्पेतस्ततः गमनानुगभ्रमरं शोभापहारिणाम्, दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् = रन्तिदेवनगरी-वनिताक्षि-कौतूहलानाम्, पात्रीकुर्वन् = भाजनीकुर्वन्, व्रज = गच्छ।
शब्दार्थः—हे मेघ ! ताम् = उस चर्मण्वती नदी को, उत्तीर्य = पार करके, आत्मबिम्बम् = अपनी मूर्ति को, परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम् = जो भ्रूलताओं के विलास से परिचित हैं, पक्ष्मोत्क्षेपात् = पलकों को ऊपर उठाने के कारण, उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् = ऊपर विराजमान काले, लाल तथा सफेद कान्ति से सम्पन्न हैं (ऐसे), कुन्दक्षेपाऽनुगमधुकरश्रीमुषाम् = कुन्दपुष्प के ऊपर इधर-उधर घूमनेवाले भौरों की शोभा को चुराने वाले हैं, दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् =
१२० मेघदूतम्
रन्तिदेव राजा की नगरी की स्त्रियों के नेत्रों की अभिलाषाओं का, पात्री- कुर्वन् = भाजन बनाते हुए, व्रज = जाना ।
भावार्थः—हे मेघ ! त्वं चर्मण्वतीं नदीमुत्तीर्य स्वात्मबिम्बमवलोकनाय ऊर्ध्वाननां भ्रूविलासज्ञानां दशपुरवनितानां नेत्राणां कौतूहल-विषयीकुर्वन् गच्छ ।
हिन्दी—हे मेघ ! उस चर्मण्वती नदी को पार कर अपनी मूर्ति को, भ्रूविलास से परिचित, पलकों को ऊपर उठाने के कारण ऊपर विराजमान काले, लाल तथा सफेद कान्तियों से युक्त कुन्दपुष्प पर इधर-उधर घूमने वाले भ्रमरों की शोभा को चुराने वाले दशपुर की नारियों के नेत्रों को अभिलाषाओं का पात्र बनाते हुए जाना ।
समासः—आत्मनः बिम्बम् = आत्मबिम्बम् ( ष० तत्० ) भ्रुवः लता इव = भ्रूलता ( उपमितकर्मधारय ), भ्रूलतानां विभ्रमाः = भ्रूलताविभ्रमाः ( ष० तत्० ) परिचिता भ्रूलताविभ्रमा येषु तानि परिचरितभ्रूलताविभ्रमाणि तेषाम् ( बहुव्री० ) । पक्ष्मणाम् उत्क्षेपः पक्ष्मोत्क्षेपः ( ष० तत्० ) तस्मात् । कृष्णाश्च ताः शाराः = कृष्णशाराः ( कर्मधारय ) उपरिविलसन्त्यः ( सु'सुपेति- समासः ) उपरिविलसन्त्यः कृष्णशाराः प्रभा येषां तानि तेषाम् = उपरिविल- सत्कृष्णशारप्रभाणाम् (बहुव्रीहिः) । दशपुराणि यत्र तत् दशपुरम् ( बहुव्री० ) ।
कोशः—पक्ष्म सूत्रे च सूक्ष्मांशे किञ्जल्के नेत्रलोमनि, इति विश्वः । कृष्णे नीलासितश्याम-कालश्यामल-मेचकाः, इत्यमरः । कृष्णरक्तसिताशाराः, इति यादवः । माघ्यं कुन्दम्, इत्यमरः । वधूर्जायास्नुषा स्त्री च, इत्यमरः ।
टिप्पणी—उत्तीर्य—उद् उपसर्गपूर्वक "प्लवन और संतरण" अर्थ में विद्यमान "तॄ" धातु से क्त्वा प्रत्यय करके उसके स्थान में "ल्यप्" करके ऐसा रूप बनता है । उत्क्षेपः—"उद्" उपसर्ग-पूर्वक क्षेपणार्थक "क्षप्" धातु से भाव में "घञ्" प्रत्यय करके "उत्क्षेप" ऐसा रूप निष्पन्न किया जाता है । कृष्णशाराः—यहाँ जो कर्मधारय समास "कृष्णाश्च ताः शाराः" किया गया है वह दोनों पद के वर्णवाची होने कारण "वर्णो वर्णेन" इस सूत्र से किया गया है ।
पूर्वमेघः १२१
श्रीमूषाम्—श्रियं मुष्णन्ति इति "श्रीमूट्" तेषाम् । यहाँ स्तेयार्थक "मुष्" धातु से क्विप् प्रत्यय किया जाता है परन्तु उसका सर्वापहारी लोप हो जाता है।
पात्रीकुर्वन्—"अपात्रं पात्रं यथा सम्पद्यते" इस विग्रह में "पात्र" शब्द से अभूततद्भाव अर्थ में "च्वि" प्रत्यय करके "कृ" का अनुप्रयोग करके शतृ प्रत्यय लाकर "पात्रीकुर्वन्" ऐसा रूप बनाया जाता है।
अलङ्कारः—यहाँ कुन्द पुष्प सफेद, उसी तरह दशपुर-वधुओं के नेत्र भी सफेद, एवं उस फूल पर भ्रमर काला है, उसी तरह आंखों की पुतलियाँ भी काली हैं, इसलिए यहाँ "उपमा" अलङ्कार है ॥ ४७ ॥
ब्रह्मावर्तं जनपदमथच्छायया गाहमानः क्षेत्रं क्षत्रप्रधन-पिशुनं कौरवं तद्भजेथाः । राजन्यानां शितशरशतैर्यत्र गाण्डीव-धन्वा धारापातैस्त्वमिव कमलान्यभ्यवर्षन्मुखानि ॥ ४८ ॥
अन्वयः—'अथ ब्रह्मावर्तम्' जनपदम् छायया गाहमानः क्षत्रप्रधनपिशुनम् तत् कौरवं क्षेत्रम् भजेथाः । यत्र गाण्डीवधन्वा शितशर-शतैः राजन्यानाम् मुखानि धारा-पातैः कमलानि त्वम् इव अभ्यवर्षत् ।
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, ब्रह्मावर्तम् = ब्रह्मावर्तनामानम् जनपदम् = देशम्, छायया = अनातप-मण्डलेन, गाहमानः = प्रविशन्, क्षत्रप्रधनपिशुनम् = राजन्य-रण सूचकम्, तत् = प्रसिद्धम्, कौरवम् = कुरुसम्बन्धि, क्षेत्रम् = स्थानम्, कुरुक्षेत्र-मित्यर्थः, भजेथाः = गच्छेः । यत्र = कुरुक्षेत्रे, गाण्डीवधन्वा = अर्जुनः । शित-शर-शतैः = अत्यन्ततीक्ष्णबाणसहस्रैः, राजन्यानाम् = नृपानाम्, योद्धानामिति भावः । मुखानि = वदनानि, धारापातैः = आसारैः, कमलानि = पद्मानि, त्वम् = मेघः, इव = यथा, अभ्यवर्षत् = अभिमुखं दृष्टवान्, बाणप्रहारैः शिरांसि पातयामासेत्यर्थः ।
शब्दार्थः—अथ = पश्चात्, ब्रह्मावर्तम् = ब्रह्मावर्त नामक, जनपदम् = देश को, छायया = छायारूप से, गाहमानः = प्रविष्ट होता हुआ, क्षत्रप्रधनपिशुनम् = क्षत्रियों के युद्ध को सूचित करने वाले, तत् = उस प्रसिद्ध, कौरवम् = कुरुवंशियों के, क्षेत्रं = स्थान को अर्थात् कुरुक्षेत्र को, भजेथाः = प्राप्त करना । यत्र = जहाँ गाण्डीव-
१२२ मेघदूतम्
धन्वा = अर्जुन ने, शितशरशतैः = असंख्यतीक्ष्णबाणों के द्वारा, राजन्यानाम् = राजाओं के, मुखानि = शिरों पर, धारासारैः = मूसलाधार वृष्टि के द्वारा, कमलानि = कमलों पर, त्वम् = मेघ की, इव = तरह, अभ्यवर्षत् = वर्षा की थी अर्थात् क्षत्रियों के मस्तकों को वेध डाला था।
भावार्थः—हे मेघ ! पश्चात् छाया-रूपेण ब्रह्मावर्तनामकं देशं प्रविश्य कौरव-युद्ध-सूचक-कुरु-क्षेत्रं गच्छ । यत्र अर्जुनः स्वतीक्ष्णबाणसहस्रैः प्रतिभटानां शिरांसि धारासंपातैः यया त्वं कमलानि पातयसे तथैव पातयामास ।
हिन्दी—हे मेघ ! उसके बाद छायारूप से ब्रह्मावर्त देश में प्रवेश करते हुए तुम, क्षत्रियों के युद्ध को आज भी जो सूचित कर रहा है, उस प्रसिद्ध कुरुक्षेत्र को जाना। जहाँ अर्जुन ने अपने असंख्य तीखे बाणों के द्वारा क्षत्रियों के मस्तकों को उसी तरह काट गिराया था जिस तरह तुम मूसलाधार वृष्टि के द्वारा कमलों को गिराते हो ।
समासः—क्षत्राणां प्रधनं = क्षत्रप्रधनम्, ( ष० तत्० ) तस्य पिशुनम् = क्षत्रप्रधनपिशुनम् ( ष० तत्० ) । शिताश्च ते शराः शितशराः ( कर्म० ) तेषां शतानि तैः ( ष० तत् ) = शितशरशतैः । गाण्डीवं धनुर्र्यस्य गाण्डीवधन्वा ( बहु० व्रीहिः ) । धाराणां पाताः = धारापाताः ( ष० तत् ० ) तैः ।
कोशः—नीवृज्जनपदो देशः, इत्यमरः । युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्, इत्यमरः । कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवौ पुन्नपुंसकौ, इत्यमरः । मूर्द्धाभिषिक्तो राजन्यः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—ब्रह्मावर्तम्—आवर्तनं आवर्तः = "आङ्" उपसर्गपूर्वक वर्तनार्थक "वृत्" धातु से भाव में घञ् प्रत्यय करके "आवर्त" शब्द निष्पन्न होता है, जिसका अर्थ "सृष्टि" है । ब्रह्मणः आवर्तः यस्मिन् सः = ब्रह्मावर्तः देश-विशेषः । गाहमानः—विलोड़न अर्थ में विद्यमान "गाह्" धातु से लट्लकार के स्थान पर "लटः शतृशानच" इस सूत्र से "शानच्" प्रत्यय करके मुडादि करके "गाहमानः" ऐसा रूप बनता है । कौरवं तद्भजेथाः—यद्यपि इस श्लोक में "यद्" शब्द के पाठ के बिना भी "तद्" शब्द का प्रयोग है, एवञ्च साहित्यिकों ने ऐसे स्थल पर सामान्य रूप से "विधेयाऽविमर्श" नामक दोष को माना है; क्योंकि "यद्