भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

२१४ | मेघदूतम्

पृच्छन्ती वा मधुरवचनां सारिकां पञ्जरस्थां
कच्चिद्भर्तुः स्मरसि रसिके ! त्वं हि तस्य प्रियेति ॥

अन्वयः—सा, बलिव्याकुला, वा, विरहतनु, भावगम्यं, मत्सादृश्यम्, लिखन्ती, वा, मधुरवचनाम्, पञ्जरस्थाम्, सारिकाम्, 'हे रसिके ! भर्तुः, स्मरसि, कच्चित् ? हि, त्वं, तस्य, प्रिया,' इति, पृच्छन्ती, वा, ते, आलोके, पुरा, निपतति ॥ २२ ॥

व्याख्या—सा = मत्प्रिया, बलिव्याकुला = नित्यनैमित्तिक-देवपूजन-तत्परा, वा = अथवा, विरहतनु = वियोगक्षीणम्, भावगम्यम् = सम्भावनानुमेयम्, मत्सादृश्यम् = मदाकृत्यनुरूपम्, लिखन्ती = चित्रयन्ती, वा = अथवा, मधुरवचनाम् = मधुरभाषिणीम्, पञ्जरस्थाम् = पिञ्जरबद्धाम्, सारिकाम् = शुकप्रियाम्, 'हे रसिके ! = हे विदग्धे ! भर्तुः = स्वामिनः, स्मरसि = चिन्तयसि, कच्चित् = किम् ? हि = यतः, त्वम् = सारिका, तस्य = स्वामिनः, प्रिया = अभीष्टा,' इति = इत्थम्, पृच्छन्ती = जिज्ञासन्ती, प्रश्नं कुर्वतीत्यर्थः, वा = अथवा, ते = मेघस्य, आलोके = दृष्टिमार्गे, पुरा = सद्यः, निपतति = आगमिष्यति; इति भावः ॥ २२ ॥

शब्दार्थः—सा = वह मेरी प्रिया, बलिव्याकुला = नित्यनैमित्तिक देवपूजा में संलग्न, वा = अथवा, विरहतनु = वियोग के कारण कृश, भावगम्यम् = अनुमान से जानी जाने वाली, मत्सादृश्यम् = मेरी आकृति ( चित्र ) को, लिखन्ती = लिखती हुई, वा = या, 'रसिके ! = हे रसीली ! भर्तुः = स्वामी को, स्मरसि = स्मरण करती हो, कच्चित् = क्या ? हि = क्योंकि, त्वम् = तुम, तस्य = उनकी, प्रिया = प्यारी थी,' इति = इस प्रकार, मधुरवचनाम् = मधुर बोलने वाली, पञ्जरस्थाम् = पिंजरे में रहने वाली, सारिकाम् = मैना को, पृच्छन्ती = पूछती हुई, वा = अथवा, ते = तुम्हारे, आलोके = दृष्टि-पथ पर, पुरा = सद्यः, निपतति = आयेगी ॥ २२ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! सा मत्प्रिया नित्यनैमित्तिक-देवपूजायां संलग्ना वा विश्लेषकृशामनुमेयां मत्प्रतिकृतिं चित्रयन्ती वा, 'हे रसिके ! स्वामिनं स्मरसि,

उत्तरमेघः २१५

किम् ? यतो हि त्वं तस्य प्रिया' इति पञ्जरस्थां मधुरभाषिणीं सारिकां पृच्छन्ती वा सद्यस्तव दृष्टिपथे आगमिष्यति ॥ २२ ॥

**हिन्दी—**हे मेघ ! वह मेरी प्रिया नित्य-नैमित्तिक देवपूजा में संलग्न या वियोग से दुर्बल तथा अनुमान से जानने योग्य मेरे चित्र को लिखती हुई अथवा मधुरभाषिणी पिंजड़े में बँधी हुई मैना को 'हे रसीली ! स्वामी का स्मरण करती हो क्या ? क्योंकि तुम उनकी प्यारी हो' इस प्रकार से पूछती हुई सद्यः तुम्हारे दृष्टि-पथ पर आयेगी ॥ २२ ॥

**समासः—**बलिषु व्याकुला=बलिव्याकुला ( स० तत्० ) । विरहेण तनु तत् विरहतनु ( तृ० तत्० ) । भावेन गम्यं भावगम्यं तत् (तृ० तत्०) । मधुरं वचनं यस्याः सा मधुरवचना ( बहु० ) ताम् ।

**कोशः—**कच्चित् काम-प्रवेदने, इत्यमरः । उपमायां विकल्पे वा, इत्यमरः। स्यात्प्रबन्धे पुरातीते निकटआगामिके पुरा, इत्यमरः । आलोको दर्शनद्योतौ, इत्यमरः ॥ २२ ॥

**टिप्पणी—**गम्यम्—गन्तुं योग्यं गम्यम् = 'गम्' धातु से यत् प्रत्यय करके 'गम्यम्' ऐसा रूप सिद्ध होता है । लिखन्ती—'लिख्' धातु से वर्तमान काल में लट् के स्थान पर शतृ आदेश करके नुम् करके स्त्रीत्वविवक्षा में ङीष् करके 'लिखन्ती' रूप निष्पन्न होता है । यहाँ 'लिखन्ती' इस शब्द के प्रयोग से यह ध्वनित होता है कि वह यक्षप्रिया बारंबार यक्ष का चित्र बनाती थी परन्तु अश्रुपात आदि से वह चित्र मिट-मिट जाता था, वह पुनः उसे चित्रित करती थी । पञ्जरस्थाम्—उपपद समास करके 'पञ्जर' उपपदक 'स्था' धातु से 'सुपि स्थः' से 'क' प्रत्यय करके ह्रस्व करके स्त्रीत्वविवक्षा से टाप् करके द्वितीया विभक्ति में 'पञ्जरस्थाम्' ऐसा रूप निष्पन्न होता है । रसिके—रसोऽस्ति यस्याः इस विग्रह में 'रस' शब्द से 'अत इनि ठनौ' इस सूत्र से 'ठन्' प्रत्यय करके उसके स्थान पर 'ठस्येकः' इस सूत्र से 'इक' आदेश करके स्त्रीत्वविवक्षा में टाप् करके 'रसिका' ऐसा रूप निष्पन्न होता है । इसी शब्द के सम्बोधन में 'रसिके ! ऐसा रूप निष्पन्न होता है । कहीं-कहीं रसिके ! के

२१६ मेघदूतम्

स्थान पर 'सुभगे' ऐसा पाठ मिलता है। भर्तुः—बिभर्ति इति 'भर्ता'। 'भृ' धातु से कर्ता में 'तृच्' प्रत्यय करके 'भर्ता' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। उक्त रूप षष्ठी विभक्ति का है। यह षष्ठी 'अधीगर्थ-दयेशां कर्मणि' इस सूत्र से 'स्मृ' धातु के योग रहने के कारण कर्म में हुई। प्रिया—प्रीणाति इति इस विग्रह में प्री धातु से 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इस सूत्र से 'क' प्रत्यय करके इय आदेश करके स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् करके 'प्रिया' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। आलोके—'आङ्' उपसर्गपूर्वक 'लोक्' धातु से भाव में 'घञ्' प्रत्यय करके सप्तमी विभक्ति में 'आलोके' ऐसा रूप निष्पन्न होता है।

अलङ्कारः—इस श्लोक में तुल्य बल वाले पदार्थों का विरोध चातुर्यपूर्ण ढंग से प्रदर्शित होने के कारण 'विकल्प' अलङ्कार है ॥ २२ ॥

उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्य ! निक्षिप्य वीणां मद्गोत्राङ्कं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा । तन्त्रीमार्द्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचिद् भूयो भूयः स्वयमपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती ॥२३॥

अन्वयः—हे सौम्य ! मलिनवसने, उत्सङ्गे, वीणाम्, निक्षिप्य, मद्गोत्राङ्कम्, विरचितपदम्, गेयम्, उद्गातुकामा, नयनसलिलैः, आद्राम्, तन्त्रीम्, कथञ्चित्, सारयित्वा, भूयो भूयः, स्वयम्, कृताम्, अपि, मूर्च्छनाम्, विस्मरन्ती, वा, (सा ते आलोके, पुरा निपतति) ।

व्याख्या—हे सौम्य ! हे भद्र ! मलिनवसने = मलीमसाम्बरे, उत्सङ्गे = क्रोडे, वीणाम् = वल्लकीम्, निक्षिप्य = स्थापयित्वा, मद्गोत्राङ्कम् = मदभिधेयान्वितम्, यथास्यात्तथा, विरचितपदम् = रचितगीतम्, गेयम् = गातुं योग्यम्; उद्गातुकामा = उच्चैर्गातुमभिलषन्ती, नयनसलिलैः = नेत्राम्बुभिः, अश्रुभिरित्यर्थः । आर्द्रां = क्लिन्नाम्, तन्त्रीम् = वीणागुणम्, कथञ्चित् = येन केनापि प्रकारेण कष्टेनेत्यर्थः, सारयित्वा = करेण सम्मृश्य, भूयो भूयः = पुनः पुनः;

उत्तरमेघः २१७

स्वयम् = आत्मना, कृतामपि = विहितामपि, मूर्च्छनाम् = स्वराऽऽरोहाऽवरोह- क्रमम्, विस्मरन्ती = विस्मरणं कुर्वन्ती, ‘ते आलोके पुरा निपतिष्यति’ इति पूर्वश्लोकेनान्वयः ।

शब्दार्थः—हे सौम्य ! = सज्जन ! मलिनवसने = मैले वस्त्रोंवाली, उत्सङ्गे = गोद में, वीणाम् = वीणा को, निक्षिप्य = रखकर, मद्गोत्राङ्कम् = मेरे नाम से युक्त, विरचितपदम् = बनाये गये पदोंवाले, गेयम् = गीत को, उद्गातुकामा = गाने की इच्छावाली, नयनसलिलैः = आंसुओं से, आर्द्राम् = भींगी हुई, तन्त्रीम् = तारों को, कथंचित् = किसी तरह, सारयित्वा = मिला करके; भूयो भूयः = बार-बार, स्वयम् = अपने आप, कृतामपि, बनाये गये भी, मूर्च्छनाम् = स्वरों के आरोह-अवरोह क्रम को, विस्मरन्ती = भूलती हुई ( तुम्हारे दृष्टिपथ पर आयेगी ) ।

भावार्थः—हे भद्र ! एवं च सा मे प्रिया मलिनवस्त्रे स्वाङ्के वीणां संस्थाप्य मन्नामान्वितं गानं गान्धारस्वरेण गातुमिच्छन्ती अश्रुभिः क्लिन्नं वीणा- गुणं कथञ्चित् सम्मेल्य वारंवारं स्वेन विरचितमपि स्वराऽऽरोहावरोह-क्रम विस्मरन्ती त्वद्दृष्टिपथे आगमिष्यति ॥ २३ ॥

हिन्दी—हे सज्जन ! और वह मेरी प्रिया मैले वस्त्रों वाली गोद में वीणा को रखकर मेरे नाम से युक्त पदों वाले गीत को गान्धार स्वर में गाने की इच्छा वाली आंसुओं से भींगी हुई तारों को किसी तरह मिलाकर अपने ही द्वारा बनाये गये स्वरों के आरोह-अवरोह क्रम को पुनः-पुनः भूलती हुई (तुम्हारे दृष्टि-पथ पर आयेगी ) ॥ २३ ॥

समासः—मलिनं वसनं यस्मिन् सः मलिनवसनः (बहु०) तस्मिन् । मम गोत्रं = मद्गोत्रम् ( ष० तत्० ) मद्गोत्रं अङ्क यस्मिन् तत् मद्गोत्राङ्कम् ( बहु० ) । विरचितानि पदानि यस्य तत् विरचितपदम् ( बहु० ) । उद्गातुं कामो यस्याः सा उद्गातुकामा ( बहु० ) । नयनयोः सलिलानि = नयनसलि- लानि ( ष० तत्० ) तैः ।

२१८ मेघदूतम्

कोशः—गोत्रं नाम्नि कुलेऽपि च, इत्यमरः। स्वराणां स्थापनाः सान्ताः मूर्च्छनाः सप्तसप्त हि, इति संगीतरत्नाकरः। आलोको दर्शनोद्योतौ, इत्यमरः।

टिप्पणीमलिनवसने—पतिव्रता प्रोषितभर्तृका को मैला-कुचैला वस्त्र पहनना चाहिए। उसे तो पति के पीड़ित रहने पर पीड़ित, पति के प्रसन्न रहने पर प्रसन्न, पति के प्रवासी होने पर मलिनवस्त्रा एवं कृशाङ्गी और पति के मर जाने पर प्राणत्याग कर देना चाहिए। वही स्त्री पतिव्रता कहलाती है—

'आर्त्तार्त्ते मुदिते हृष्टाः प्रोषिते मलिना कृशा।
मृता म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता ॥

महाकवि की उत्कृष्ट रचना अभिज्ञान-शाकुन्तल की नायिका शकुन्तला की स्थिति देखिये, दुष्यन्त से परित्यक्ता होने पर—

'वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाममुखी धृतैकवेणिः।
अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घं विरहव्रतं बिभर्ति ॥

निक्षिप्य—'नि' उपसर्गपूर्वक 'क्षिप' धातु से क्त्वा प्रत्यय करके ल्यप् आदेश करके 'निक्षिप्य' रूप निष्पन्न होता है। गेयम्—गातुं योग्यम् इस विग्रह में 'गै' धातु से यत् प्रत्यय करके धातु के ऐकार को आकारादेश करके 'ईद्यति' इस सूत्र से ईत्व करके गुण करके 'गेयम्' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। उद्गातुकामा—यहाँ (गै) 'गा' धातु से विहित तुमुन् प्रत्यय के मकार का 'तुं काममनसोरपि' इससे लोप हो गया है 'काम' पद आगे होने के कारण। कथञ्चित् सम्मेल्य—अपने प्रियतम के नाम से युक्त गीत को गाने की इच्छा यद्यपि यक्षपत्नी करती थी, परन्तु प्रियतम के स्मरण से आँखों में आँसुओं के आ जाने से वीणा की तारें भींग जाती थीं, जिसे वह किसी तरह मिलाती थी। परन्तु प्रियतम की याद में इतना निमग्न हो जाती थी कि वह स्वरचित मूर्च्छना को भी अन्यमनस्कता के कारण भूल जाती थी।

स्वर के आरोह-अवरोह क्रम को मूर्च्छना कहते हैं 'क्रमयुक्ताः स्वराः सप्त मूर्च्छना परिकीर्तिता' इति भरतः।

अलङ्कारः—यहाँ भी पूर्वश्लोक के समान 'विकल्प' अलङ्कार है ॥२३॥

उत्तरमेघः २१९

शेषान्मासान्विरहदिवसस्थापितस्यावघेर्वा विन्यस्यन्ती भुवि गणनया देहलीदत्त-पुष्पैः । मत्सङ्गं वा हृदयनिहितारम्भमास्वादयन्ती प्रायेणैते रमणविरहेष्वङ्गनानां विनोदाः ॥२४॥

अन्वयः—वा, विरहदिवसस्थापितस्य, अवधेः, शेषान्, मासान्, देहलीदत्त-पुष्पैः, गणनया, भुवि, विन्यस्यन्ती, वा, हृदयनिहितारम्भं, मत्सङ्गम्, आस्वाद-यन्ती, ( ते आलोके पुरा निपतति ) । प्रायेण, अङ्गनानां, रमणविरहेषु, एते, विनोदाः ।

व्याख्या—वा = अथवा, विरहदिवसस्थापितस्य = वियोगदिनादारभ्य-निश्चितस्य, अवधेः = समयसीमायाः, शेषान् = अवशिष्टान्, मासान् = त्रिंशद्-दिनात्मकान् कालविशेषान्, देहलीदत्तपुष्पैः = सदनाऽवग्रहणीस्थापितकुसुमैः, गणनया = एकः द्वावितिक्रमेण संख्यानेन, भुवि = पृथिव्याम्, विन्यस्यन्ती = स्थापयन्ती, वा = अथवा, हृदयनिहिताऽऽरम्भम् = चित्तसङ्कल्पितोपक्रमम्, मत्सङ्गम् = मत्सम्भोगम्, आस्वादयन्ती = अनुभवन्ती, वा ( ते आलोके पुरा निपतति ) प्रायेण = बहुशः, अङ्गनानाम् = कामिनीनाम्, रमणविरहेषु = प्रियतमवियोगेषु, एते = पूर्वोक्ता, विनोदाः = कालात्ययोपायाः भवन्तीति शेषः ।

शब्दार्थः—वा = अथवा, विरहदिवसस्थापितस्य = वियोग के दिन से निश्चित, अवधेः = समय की सीमा के, शेषान् = बचे हुए, मासान् = महीनों को, देहलीदत्तपुष्पैः = देहली पर रखे हुए फूलों के द्वारा, गणनया = एक, दो इस प्रकार गणना करके, भुवि = पृथ्वी पर, विन्यस्यन्ती = रखती हुई, वा = अथवा, हृदयनिहिताऽऽरम्भम् = मन में कल्पना के द्वारा आरम्भ किए हुए, मत्सङ्गम् = मेरे सहवास का, आस्वादयन्ती = अनुभव करती हुई (तेरे दृष्टिपथ पर सहसा आयेगी )। प्रायेण = अधिकतर, अङ्गनानाम् = कामिनियों के, रमणविरहेषु = प्रियतम के वियोग के दिनों में, एते = पहले कहे गये, विनोदाः = मन को बहलाने वाले साधन हुआ करते हैं ।

२२० मेघदूतम्

**भावार्थः—**हे मेघ ! अथवा विरहदिनादारभ्य निश्चितावधेरवशिष्टान् मासान् गृहदेहल्यां स्थापितकुसुमैर्गणयन्ती, अथवा मनःसंकल्पितोपक्रमं मत्संभोग-सुखमनुभवन्ती ( सा मत्प्रिया तव दृष्टिपथे आगमिष्यति )। बाहुल्येन वधूनां दयितविरहेषु पूर्वोक्तोपायाः कालक्षेपोपायाः भवन्ति ।

**हिन्दी—**हे मेघ ! अथवा वियोग के दिन से प्रारम्भ समय की सीमा के बचे हुए महीनों को घर की देहली पर रखे हुए फूलों के द्वारा गिन-गिन कर पृथ्वी पर रखती हुई, अथवा मन में कल्पना के द्वारा आरम्भ किए हुए मेरे सहवाससुख का अनुभव करती हुई ( वह मेरी प्रिया तुम्हारे दृष्टि-पथ पर आयेगी )। प्रायः स्त्रियों का प्रियतम के वियोग के दिनों में ये मनोविनोद हुआ करते हैं ।

**समासः—**विरहस्य दिवसः=विरहदिवसः (ष० तत्०), तस्मात् स्थापितः=विरहदिवसस्थापितः ( ष० तत्०) तस्य। देहल्यां दत्तानि = देहलीदत्तानि ( स० तत् ० ), देहलीदत्तानि च पुष्पाणि = देहलीदत्तपुष्पाणि ( कर्म० ) तैः । हृदये निहिताः आरम्भाः यस्य सः=हृदयनिहितारम्भः (बहु०) तम्। रमणस्य विरहः = रमणविरहः ( ष० तत् ० ) तेषु ।

**कोशः—**गृहावग्रहणी देहली, इत्यमरः । परिच्छेदे बिलेऽवधिः, इत्यमरः । स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम्, इत्यमरः । स्वान्तं हृन्मानसं मनः, इत्यमरः ।

**टिप्पणी—स्थापितस्य—**णिजन्त 'स्थापि' धातु से कर्म में 'क्त' प्रत्यय करके 'स्थापितः' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। **देहलीदत्तपुष्पैः—**यहाँ हेतु में 'हेतौ' इस सूत्र से तृतीया हुई है। विन्यस्यन्ती—'वि' एवं 'नि' उपसर्गपूर्वक 'अस्' धातु से शतृ प्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में ङीप् करके 'विन्यस्यन्ती' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। यक्षपत्नी अँगुली पर भी महीनों को गिन सकती थी, परन्तु 'देहली पर रखे हुए फूलों को गिनकर पृथ्वी पर रखती हुई' ऐसा लिखना मुग्धता के आधिक्य को द्योतन करने के लिए ही है।

उत्तरमेघः २२१

मत्सङ्गम् – मम सङ्गः मत्सङ्गः, तम् । आस्वादयन्ती — 'आङ्' उपसर्गपूर्वक णिजन्त 'स्वादि' धातु से लट् के स्थान में शतृ प्रत्यय करके स्त्रीत्वविवक्षा में ङीप् करके आस्वादयन्ती ऐसा रूप निष्पन्न होता है । रमणविरहेषु — कहीं-कहीं 'रमणविरहे ह्यङ्गनानाम्' ऐसा पाठ मिलता है । उनका कहना है 'विरह' एक है, अतः एकवचनान्त पाठ होना चाहिए । परन्तु बहुवचनान्त पाठ ही यहाँ युक्तियुक्त प्रतीत होता है, क्योंकि विरह के एकत्व रहने पर भी उसकी दुःसहता के कारण अतिशय दीर्घता का द्योतन बहुवचनान्त पाठ से होता है । काम की दशा के दश भेद हैं—

चक्षूरागस्तदनु मनसः सङ्गतिर्भावना च
व्यावृत्तिः स्यात्तदनु विषयग्रामतश्चेतसोऽपि ।
निद्राच्छेदस्तदनु तनुता निस्त्रपत्वं ततोऽनू-
न्मादो मूर्च्छा तदनुमरणं शिरसा प्रक्रमेण ॥

साहित्यदर्पण के निम्नलिखित नियम के अनुसार यहाँ २२वें श्लोक से २४वें श्लोक तक कुल तीन श्लोकों का 'आलोके ते निपतति पुरा' इस अंश के माध्यम से परस्पर सम्बन्ध होने के कारण यहाँ 'सन्दानितक' है । जैसा कि—

छन्दोबद्धपदं पद्यं तेनैकेन च मुक्तकम् ।
द्वाभ्यां तु युग्मकं सन्दानितकं त्रिभिरिष्यते ।
कलापकं चतुर्भिश्च पञ्चभिः (तदूर्ध्वं वा) कुलकं मतम् ॥

अलङ्कारः— पूर्व श्लोकों के समान यहाँ भी 'विकल्प' एवं सामान्य से विशेष का समर्थन होने से 'अर्थान्तरन्यास' अलङ्कार है । परस्पर दोनों अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव होने से 'संकर' अलङ्कार है ॥ २४ ॥

सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः
शङ्के रात्रौ गुरुतरशुचं निर्विनोदां सखीं ते ।
मत्सन्देशैः सुखयितुमलं पश्य साध्वीं निशीथे
तामुन्निद्रामवनिशयनां सौधवातायनस्थः ॥२५॥

१५ मे० दू०

२२२ मेघदूतम्

अन्वयः—(हे सखे !) अहनि, सव्यापाराम्, ते, सखीम्, मद्वियोगः, तथा न पीडयेत्, रात्रौ, निर्विनोदाम्, गुरुतरशुचम्, शङ्के, निशीथे, उन्निद्राम्, अवनिशयनाम्, साध्वीम्, ताम्, मत्सन्देशैः, अलम्, सुखयितुम्, सौधवातायनस्थः पश्य ॥ २५ ॥

व्याख्या—( हे सखे ! ) अहनि = दिवसे, सव्यापाराम् = पूर्वोक्तचित्रलेखनादिव्यापारसहिताम्, ते = मेघस्य, सखीम् = सखिप्रियाम्, मद्भार्यामित्यर्थः । मद्वियोगः = मदीयविरहः, तथा = तेन प्रकारेण, न पीडयेत् = न संतापयेत् (किन्तु) रात्रौ = निशायाम्, निर्विनोदाम् = विनोदव्यापाररहिताम्, गुरुतरशुचम् = अतिदुःसहशोकाम्, शङ्के = तर्कयामि । (अतः) निशीथे = मध्यरात्रौ, उन्निद्राम् = भग्ननिद्रां, जागरितामिति भावः । अवनिशयनाम् = भूमि शायिनीम्, साध्वीम् = पतिव्रताम्, ताम् = मत्प्रियाम्, मत्सन्देशैः = मदीयवार्ताभिः, अलम् = पर्याप्तम्, सुखयितुम् = आनन्दयितुम्, सौधवातायनस्थः ( सन् ) पश्य = अवलोकय ॥ २५ ॥

शब्दार्थः—( हे सखे ! ) अहनि = दिन में, सव्यापाराम् = काम में लगी हुई, ते = तुम्हारी, सखीम् = सखी को, अर्थात् मेरी प्रिया को, मद्वियोगः = मेरा विरह, तथा = उस प्रकार, न पीडयेत् = नहीं पीड़ित करता होगा, ( किन्तु ) रात्रौ = रात में, निर्विनोदाम् = समय-यापन के साधनों से रहित ( प्रिया को ) गुरुतरशुचम् = बहुत बड़े शोक से युक्त होगी ( ऐसा ) शङ्के = अनुमान कर रहा हूँ। निशीथे = मध्यरात्रि में, उन्निद्राम् = भग्ननिद्रावाली ( जागती हुई ) अवनिशयनाम् = पृथ्वी पर सोयी हुई, साध्वीम् = पतिव्रता, ताम् = उस मेरी प्रिया को, मत्सन्देशैः = मेरे सन्देशों से, अलम् = पर्याप्तरूप से, सुखयितुम् = खुशी करने के लिए, सौधवातायनस्थः = अटारी की खिड़की पर स्थिर होकर, पश्य = देखना ॥ २५ ॥

भावार्थः—हे मित्र ! दिवसे बलिचित्रलेखनादिव्यापारसंलग्ना मद्भार्या मद्विरहेण तेन प्रकारेण न पीड्यते यथा विनोदरहितरात्रौ सा पीड्यते । मध्यरात्रौ भग्ननिद्रां भूमिशायिनीं पतिव्रतां तां मत्प्रियां मत्सन्देशैः हर्म्यवातायनस्थः सन् पर्याप्तमानन्दय ॥ २५ ॥

उत्तरमेघः २२३

हिन्दी—हे मित्र ! दिन में चित्र लेखन आदि कामों में लगी मेरी प्रिया को मेरा विरह वैसा पीड़ित नहीं करेगा, जैसा कि मनोविनोद के साधनों से रहित रात्रि में, अतः वह और भी दुःखी होगी, ऐसा मैं अनुमान करता हूँ। इसलिए मध्यरात्रि में जागती हुई, पृथ्वी पर सोयी हुई, पतिव्रता उस मेरी प्रिया को, महल की खिड़की पर स्थित होकर ( तुम ) मेरे सन्देशों से पर्याप्त सुख पहुँचाने के लिए देखना ॥ २४ ॥

समासः—व्यापारैः सहिता = सव्यापारा ( तुल्ययोग बहु० ) ताम्। मम वियोगः = मद्वियोगः ( ष० तत्० )। निर्गतो विनोदो यस्यः सा निर्विनोदा (बहु०) ताम्। गुरुतरा शुक् यस्याः सा गुरुतरशुक् (बहु०) तां गुरुतरशुचम्। उत्सृष्टा निद्रा यया सा उन्निद्रा ( बहु० ) ताम्। अवनिरेव शयनं यस्याः सा अवनिशयना ( बहु० ) ताम्। मम सन्देशाः = मत्सन्देशाः ( ष० तत्० ) तैः । वातस्य आयनं वातायनम् ( ष० तत्० )। सौधवातायने तिष्ठतीति सौधवातायनस्थः ( उपपदः )।

कोशः—शङ्का वितर्कभययोः, इति शब्दार्णवः। साध्वी पतिव्रता, इत्यमरः। अर्धरात्रं निशीथो द्वौ, इत्यमरः। क्षमावनिर्मेदिनी मही, इत्यमरः। अलं भूषणं पर्याप्ति शक्तिवारण वाचकम्, इत्यमरः।

टिप्पणीव्यापाराम्—वि एवं आङ् उपसर्गपूर्वक 'पृ' धातु से भाव में घञ् प्रत्यय करके स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् करके 'व्यापारा' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। वियोगः—'वि' उपसर्गपूर्वक 'युज्' धातु से भाव में घञ् प्रत्यय करके 'वियोग' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। कहीं-कहीं 'विप्रयोगः' ऐसा पाठ भी मिलता है। अर्थ में कोई भेद नहीं, व्युत्पत्ति में केवल धातु के पहले 'प्र' उपसर्ग और अधिक लगाना पड़ेगा। तथा—तेन प्रकारेण इस विग्रह में तत् शब्द से 'प्रकारवचने थाल्' इस सूत्र से थाल् प्रत्यय किया गया है। निर्विनोदाम्—'निर्' एवं 'वि' उपसर्गपूर्वक 'नुद्' धातु से घञ् प्रत्यय करके निर्विनोदाम् रूप निष्पन्न होता है। उक्त रूप द्वि० विभक्ति का है। गुरुतरशुचम्—अतिशयेन गुर्वी इति गुरुतरा=गुरु शब्द से तरप् प्रत्यय एवं स्त्रीत्वविवक्षा में टाप् होता है।

२२४ मेघदूतम्

शोचन्तं = शुक्, 'शुच्' धातु से क्विप् प्रत्यय करके उसका सर्वापहारी लोप होकर चर्व्व होकर 'शुक्' ऐसा रूप निष्पन्न होता है । अवनिशयनाम्-पतिव्रता प्रोषितभर्तृका के लिए पर्यङ्कादि पर सोना निषिद्ध है, अतः यक्षप्रिया पृथ्बी पर सोती थी । साध्वी—'साधु' शब्द से स्त्रीत्व विवक्षा में गुणवाचक होने के कारण 'वोतो गुणवचनात्' इस सूत्र से 'ङीष्' प्रत्यय किया गया है । सन्देश—'सम्' उपसर्गपूर्वक 'दिश' धातु से घञ् प्रत्यय करके 'सन्देश' रूप निष्पन्न होता है । सौधवातायनस्थः—'सौध' शब्द का अर्थ अमरकोष के अनुसार चूने की लेप वाला महल होता है। यहाँ उक्तपद का प्रयोग 'कुबेर के राज-भवन के समान ही यक्ष का भवन भी था' इस बात को अभिव्यक्त करने के लिए किया गया है ।

यहाँ काम की दश अवस्थाओं में 'जागरण' अवस्था का वर्णन है ॥ २५ ॥

आधिक्षामां विरहशयने सन्निषण्णैकपार्श्वां प्राचीमूले तनुमिव कलामात्रशेषां हिमांशोः । नीता रात्रिः क्षण इव मया सार्धमिच्छारतैर्या तामेवोष्णैर्विरहमहतीमश्रुभिर्यापयन्तीम् ॥ २६ ॥

अन्वयः-आधिक्षामाम्, विरहशयने, सन्निषण्णैकपार्श्वाम, प्राचीमूले, कलामात्रशेषाम्, हिमांशोः, तनुम्, इव, या रात्रिः, मया, सार्धम्, इच्छारतः क्षण इव नीता, विरहमहतीम्, ताम्, एव, उष्णैः, अश्रुभिः, यापयन्तीम् (तां पश्य) ॥२६॥

व्याख्याआधिक्षामाम् = मानसिकव्यथाक्षीणाम्, विरहशयने = वियोगतल्पे, सन्निषण्णैकपार्श्वाम् = सम्यङ्निलौनैकपार्श्वाम्, प्राचीमूले = पूर्वदिङ्‌मूले, कलामात्रशेषाम् = कलामात्रावशिष्टाम्, हिमांशोः = इन्दोः, तनुम् = शरीरम्, इव = यथा, स्थितामिति शेषः । या = पूर्वोपभुक्ता, रात्रिः = रजनी, मया = यक्षेण, सार्धम् = साकम्, इच्छारतैः = अभिलषितसुरतैः, क्षण इव = स्वल्पकाल इव, नीता = व्यतीता, विरहमहतीम्=वियोगविशालाम्, तामेव=तज्जातीयामेव रात्रिमिति भावः, उष्णैः = तप्तैः, अश्रुभिः = नेत्राम्बुभिः, यापयन्तीम् = गमयन्तीम् (तां पश्य) ॥ २६ ॥

उत्तरमेघः २२५

शब्दार्थः—आधिक्षामाम् = मनोव्यथा से दुबली, विरहशयने=वियोग की शय्या पर, संन्निषण्णैकपार्श्वाम् = एक ही करवट से सोयी हुई, प्राचीमूले = पूर्व दिशा के मूल में, कलामात्रशेषाम् = कला मात्र ( सोलहवां अंश ) अवशिष्ट, हिमांशोः = चन्द्रमा के, तनुम् = शरीर के, इव = तरह, या=जो, रात्रिः=रात, मया=मेरे, सार्धम् = साथ, इच्छारतैः=अभिलषित संभोगों के द्वारा, क्षण इव = एक क्षण के समान, नीता = व्यतीत की गयी थी, विरहमहती = वियोग के कारण लम्बी, तामेव = उसी रात को, उष्णैः = गरम, अश्रुभिः = आँसुओं से, यापयन्तीम् = बिताती हुई ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २६ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! मानसिकव्यथाकृशां विरहतल्पैकपार्श्वेन शयानाम्, पूर्वदिग्मूले कलामात्राऽवशिष्टामिन्दुमूतिमिव स्थिताम्, मया सह या रात्रिः सुरतक्रीडादिभिः क्षण इव नीता वियोगगुर्वी तामेव रात्रिमुष्णैः नेत्राम्बुभिर्गमयन्तीं तां मत्प्रियां पश्य ॥ २६ ॥

हिन्दी—हे मेघ ! मनोव्यथा से दुबली, विरहशय्या पर एक ही करवट से सोयी हुई, पूर्व दिशा के मूल में कलामात्र बची हुई चन्द्रमा की मूर्ति के समान जिन रातों को मेरे साथ संभोगों के द्वारा एक मिनट के समान बिताया था, विरह के कारण लम्बी उन्हीं रातों को गरम-गरम आँसुओं से बिताती हुई ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २६ ॥

समासः—आधिना क्षामा = आधिक्षामा ( तृ० तत्० ) ताम् । विरहस्य शयनम् = विरहशयनम् ( ष० तत्० ) तस्मिन् । सम्यक् निषण्णं = संन्निषण्णम् (कुगतिप्रादय इति समासः), संन्निषण्णमेकपार्श्वं यस्याः सा = संन्निषण्णैकपार्श्वा ( बहु० ) ताम् । प्राच्या मूलं = प्राचीमूलम् ( ष० तत्० ) तस्मिन् । कला एव कलामात्रम् ( मयूर व्यं० ) कलामात्रं शेषो यस्याः सा कलामात्रावशेषा ( बहु० ) । हिमा अंशवो यस्य स हिमांशुः ( बहु० ), इच्छया रतानि = इच्छारतानि (तृ० त०) तैः । विरहेण महती = विरहमहती (तृ० तत्०) ताम् ।

कोशः—पुंस्याधिर्मानसी व्यथा, इत्यमरः । हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः, इत्यमरः ।

२२६ मेघदूतम्

निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः, इत्यमरः। स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः इत्यमरः। टिप्पणी—आधि—आङ् उपसर्गपूर्वक ‘धा’ धातु से भाव में ‘कि’ प्रत्यय करके ‘आधि’ रूप निष्पन्न होता है। निषण्ण—‘नि’ उपसर्गपूर्वक ‘सद्’ धातु से क्त प्रत्यय नत्व णत्वादि करके ‘निषण्ण’ ऐसा रूप बनता है। प्राची—‘प्र’ उपसर्गपूर्वक ‘अञ्च्’ धातु से कर्ता में क्विन् प्रत्यय करके उसका सर्वापहार लोप करके नलोप करके स्त्रीत्व विवक्षा में ङीप् करके ‘प्राची’ ऐसा रूप निष्पन्न होता है। यापयन्तीम्—‘या’ धातु से णिच् करके पुगागम करके वर्तमान काल में लट् लकार लाकर उसके स्थान पर ‘शतृ’ आदेश करके स्त्रीत्व विवक्षा में ङीप् करके नुमादि करके ‘यापयन्ती’ ऐसा रूप बनता है। यह रूप द्वि० विभक्ति का है। यहाँ क्षीणावस्था का कथन है।

अलङ्कारः—यहाँ चन्द्रमूर्ति के समान यक्षपत्नी के होने के कारण ‘उपमा’ अलङ्कार है॥ २६॥

पादानिन्दोरमृतशिशिराञ्जालमार्गप्रविष्टान् पूर्वप्रीत्या गतमभिमुखं संनिवृत्तं तथैव। चक्षुः खेदात् सलिलगुरुभिः पक्ष्मभिश्चादयन्तीं साभ्रेऽह्नीव स्थलकमलिनीं न प्रबुद्धां न सुप्ताम्॥२७॥

अन्वयः—जालमार्गप्रविष्टान्, अमृतशिशिरान्, इन्दोः, पादान्, पूर्वप्रीत्या, अभिमुखम्, गतम्, तथैव, संनिवृत्तम्, चक्षुः, खेदात्, सलिलगुरुभिः, पक्ष्मभिः, छादयन्तीम्, साऽभ्रे, अह्नि, न प्रबुद्धाम्, न सुप्ताम्, स्थलकमलिनीम्, इव ( तां पश्य ) ॥ २७ ॥

व्याख्या—जालमार्गप्रविष्टान् = गवाक्षपथान्तर्गतान्, अमृतशिशिरान् = सुधाशीतलान्, इन्दोः = हिमांशोः, पादान् = मयूखान्, पूर्वप्रीत्या = प्राचीनस्नेहेन, अभिमुखम् = सम्मुखं यथा स्यात् तथा, गतम् = प्राप्तम्, तथैव = तेनैव प्रकारेण

उत्तरमेघः २२७

संनिवृत्तम् = प्रत्यागतम्, चक्षुः = नेत्रम्, खेदात् = दुःखात्, सलिलगुरुभिः = अश्रुदुर्भरेः, पक्ष्मभिः = निमेषैः, नयनरोमभिरित्यर्थः, छादयन्तीम् = पिहितं कुर्वन्तीम्, साऽभ्रे = जलधराऽऽच्छन्ने, अह्नि = दिवसे, न प्रबुद्धाम् = न विकसि-ताम्, न सुप्ताम् = न मुकुलिताम्, स्थलकमलिनीम् = भूमिपद्मिनीम्, इव = यथा, स्थितामिति शेषः ( तां पश्य ) ॥ २७ ॥

शब्दार्थः—जालमार्गप्रविष्टान् = खिड़की के मार्ग से भीतर प्रविष्ट, अमृत-शिशिरान् = अमृत के समान शीतल, इन्दोः = चन्द्रमा की, पादान् = किरणों को, पूर्व-प्रीत्या = पहले के स्नेह के कारण, अभिमुखम् = सम्मुख, गतम् = गयी, तथैव = ( तत्क्षण ) उसी तरह, संनिवृत्तम् = लौटी हुई, चक्षुः = आंख को, खेदात् = दुःख के कारण, सलिलगुरुभिः = आँसुओं से भारी, पक्ष्मभिः = पलकों के द्वारा, छादयन्तीम् = बन्द करती हुई, साऽभ्रे = मेघ से युक्त, अह्नि = दिन में, प्रबुद्धाम् = न तो प्रफुल्लित, न सुप्ताम् = और न ही मुकुलित, स्थलकमलि-नीम् = स्थलकमलिनी के समान ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २७ ॥

भावार्थः— हे मित्र ! गवाक्षमार्गान्तर्गतान् पीयूषवच्छीतलांश्चन्द्रमयूखान् प्रति प्राचीनस्नेहेन अभिगतमपि विरहदुःखेन तत्क्षणमेव प्रतिनिवृत्तं नेत्रं अश्रु-दुर्भरैः पक्ष्मभिराच्छादयन्तीं मेघाऽऽच्छन्ने दिवसेऽविकसिताममुकुलिताञ्च स्थल-पद्मिनीमिव ( तां मत्प्रियां पश्य ) ॥ २७ ॥

हिन्दी—हे मित्र ! खिड़की के मार्ग से भीतर प्रविष्ट अमृत के समान शीतल चन्द्रमा की किरणों के सम्मुख प्राचीन स्नेह के कारण जाकर भी विरह-वश तत्क्षण प्रतिनिवृत्त आंख को आंसुओं से बोझिल पलकों के द्वारा बंद करती हुई, मेघ से युक्त दिन में न तो विकसित और न ही मुकुलित स्थलकमलिनी के समान स्थित ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २७ ॥

समासः—जालस्य मार्गः जालमार्गः ( ष० तत्० ), तेन प्रविष्टाः जाल-मार्गप्रविष्टाः ( तृ० तत्० ) तान् । अमृतानीव शिशिराः अमृतशिशिराः ( उपमान कर्मधारय ) तान् । पूर्वा चासौ प्रीतिः पूर्वप्रीतिः (कर्मधारय) तया।

२२८मेघदूतम्

सलिलेन गुरूणि = सलिलगुरूणि ( तृ० तत्० ) तैः। अभ्रेण सहितं साऽभ्रम् ( तुल्ययोग बहु० ) तस्मिन् ।

कोशः—पादा रश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाः, इत्यमरः। पक्ष्माऽक्षिलोम्नि किञ्जल्के तन्त्वाद्यंशेऽप्यणीयसि, इत्यमरः ।

टिप्पणीप्रीत्या—प्रीणनं प्रीतिः=प्री धातु से क्तिन् प्रत्यय करके 'प्रीति' ऐसा रूप बनता है। यहाँ तृ० विभक्ति का रूप है। जो चन्द्रमा की किरणें पतिसहवास के समय अत्यन्त सुख देती थीं, वही किरणें आज प्रिय-विरह के समय दुःखद हो गयी हैं, अतः यक्षप्रिया की आँखें उसकी ओर जाकर भी तत्क्षण लौट आती हैं। छादयन्ती—'छद्' से णिच् करके लट् के स्थान में शतृ आदेश करके नुम् करके ङीप् करके 'छादयन्ती' ऐसा रूप बनता है। प्रबुद्धाम्—'प्र' उपसर्गपूर्वक 'बुध्' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके टाप् करके 'प्रबुद्धा' ऐसा रूप बनता है। यह रूप द्वि० विभक्ति का है। यहाँ 'विषयद्वेष' नामक कामदशा का कथन है।

अलङ्कारः—'अमृतशिशिराम्' यहाँ सामान्य वचन का लोप होने से लुप्तोपमा एवं 'स्थलकमालिनीमिव' यहाँ श्रौती उपमा है। एवं दोनों निरपेक्ष भाव से हैं अतः यहाँ संसृष्टि अलङ्कार है ॥ २७ ॥

निःश्वासेनाधरकिसलयक्लेशिना विक्षिपन्तीं

शुद्धस्नानात्परुषमलकं नूनमागण्डलम्बम् ।

मत्संभोगः कथमुपनयेत्स्वप्नजोऽपीति निद्रा-

माकाङ्क्षन्तीं नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् ॥

अन्वयः—शुद्धस्नानात्, पुरुषम्, आगण्डलम्बम्, अलकम्, अधरकिसलय-क्लेशिना, निःश्वासेन, विक्षिपन्तीम्, स्वप्नजोऽपि, मत्संभोगः, कथम्, उपनयेत्, इति, नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्, निद्राम्, आकाङ्क्षन्तीम् (तां पश्य) ॥२८॥

उत्तरमेघः २२९

व्याख्या—शुद्धस्नानात् = तैलादिरहितमज्जनात्, परुषम्–रूक्षम्, आगण्ड- लम्बम् = आकपोलावलम्बि, अलकम् = चूर्णकुन्तलम्, अधरकिसलयक्लेशिना = अधरपल्लवदुःखदायिना, निःश्वासेन = उच्छ्वासेन, विक्षिपन्तीम् = चालयन्तीम्, कम्पयन्तीमिति भावः । (तथा) स्वप्नजोऽपि = स्वप्नावस्थोद्भूतोऽपि, मत्संभोगः = मत्सङ्गमः, दूरस्थत्वेन साक्षात्संभोगाऽसम्भवात्, कथम् = केन प्रकारेण, उपनयेत् = आगच्छेत्, इति = इतीच्छया, नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् = अश्रु- प्रवाह्निरुद्धस्थानाम्, निद्राम् = संवेशम्, आकाङ्क्षन्तीम् = अभिलषन्तीम्, (तां मत्प्रियां पश्य ) ॥ २८ ॥

शब्दार्थः—शुद्धस्नानात्=तैलादि के बिना स्नान के कारण, परुषम्=रूक्ष, आगण्डलम्बम् = गालों तक लटकते हुए, अकलम् = घुंघराले बालों को, अधर- किसलयक्लेशिना = नूतन पल्लव के समान कोमल एवं रक्त निचले होंठों को कष्ट देने वाली, निःश्वासेन = साँसों से, विक्षिपन्तीम् = इतस्ततः बिखेरती हुई, (और) स्वप्नजोऽपि=स्वप्न में ही होने वाले, मत्संभोगः=मेरा सहवास, कथम्= किस तरह, उपनयेत् = प्राप्त हो, इति = इसलिए, नयनसलिलोत्पीडरुद्धावका- शाम् = आंसुओं के प्रवाह से रुद्धस्थान वाली, निद्राम्=नींद को, आकाङ्क्षन्तीम् चाहती हुई (उस मेरी प्रिया को देखना) ॥ २८ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! आकपोलावलम्बि रूक्षांश्चूर्णकुन्तलान् अधरपल्लव- दुःखदेनोष्णोच्छ्वासेन परिचालयन्तीम्, तथा स्वप्नावस्थायामपि मत्सह्वाससुखं कथं प्राप्नुयादिति हेतोः नेत्रजलप्रवाहावरुद्धावसरां निद्रामभिलषन्तीम् (मत्प्रियां पश्य) ॥ २८ ॥

हिन्दी—बिना तैलादि के स्नान करने के कारण रूखे एवं गालों तक लटकते हुए घुंघराले बालों को, नीचे के होंठों को झुलसाने वाले निःश्वासों से इधर-उधर हिलाती हुई तथा स्वप्नावस्था में भी मेरा सहवास-सुख कैसे प्राप्त हो जाए, इसलिए अश्रुप्रवाह से रुकी निद्रा को चाहती हुई (उस प्रिया को देखना) ॥ २८ ॥

समासः—शुद्धं च तत् स्नानं = शुद्धस्नानम् (कर्म०) तस्मात् । आगण्डा-

२३० मेघदूतम्

भ्यामिति = आगण्डम् (अव्ययीभाव)। आगण्डं लम्बः = आगण्डलम्बः (सुप्सुपा) तम्। अधरः किसलयमिव = अधरकिसलयम् (उपमित कर्म), अधरकिसलयं क्लिश्नाति इति अधरकिसलयक्लेशी (उपपद स०)। मम संभोगः = मत्संभोगः (ष० त०)। नयनोः सलिलानि = नयनसलिलानि (ष० त०) तेषामुत्पीडः = नयनसलिलोत्पीडः (ष० स०)। रुद्धः अवकाशो यस्याः सा रुद्धावकाशा (बहु०), नयनसलिलोत्पीडेन रुद्धावकाशा = नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशा (तृ० तत्०) ताम्।

कोशः—ओष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ दशनवाससी, इत्यमरः। पल्लवोऽस्त्री किसलयम्, इत्यमरः।

टिप्पणीशुद्धस्नानात्—पतिव्रता प्रोषितभर्तृका के लिये शरीरसंस्कार का निषेध किया गया है, अतः यक्षपत्नी तैल आदि का उपयोग नहीं करती है। इस बात को ध्वनित करने के लिए 'शुद्धस्नानात्' ऐसा पढा गया। यहाँ हेतु में पञ्चमी है। लम्बः—लम्बत इति, इस विग्रह में अवस्रंसनार्थक 'लवि' धातु से 'नन्दिग्रहिपचादिभ्यो'—इत्यादि सूत्र से अच् प्रत्यय हुआ है एवं धातु के इदित् होने के कारण 'इदितो नुम्धातोः' इस सूत्र से नुमादि करके 'लम्बः' ऐसा बनाया जाता है। अलकम्—यहाँ केशों के आधिक्य होने के कारण बहुवचन का प्रयोग होना चाहिए, परन्तु जातिवाचक होने के कारण एकवचन का प्रयोग किया गया है। क्योंकि—

'जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्।'

इस सूत्र से विकल्प से बहुवचन का विधान किया गया है। कथम्—'किम्' शब्द से 'केन प्रकारेण' इस विग्रह में 'किमश्च' इस सूत्र से थम् (थमु) प्रत्यय करके एवं 'किमः कः' इस सूत्र से किम् के स्थान पर 'क' आदेश करके 'कथम्' ऐसा रूप बनता है। यह अव्यय पद है अतः सुप् का लुक् हो जाता है। उपनयेत्—'उप' उपसर्गपूर्वक 'नी' धातु के लिङ् लकार का यह रूप है। यद्यपि 'नी' धातु का अर्थ ले जाना है परन्तु 'उप' उपसर्ग के

उत्तरमेघः २३१

लग जाने से उसका अर्थ दूसरा हो गया है । धातोरर्थन्तरे......इत्यादि पहले ही निर्देश किया जा चुका है ।

यहाँ अश्रुत्याग के द्वारा त्रपा ( लज्जा ) नाश नामक कामदशा का कथन है ।

अलङ्कारः—'अधरकिसलय' यहाँ लुप्तोपमा है ॥ २८ ॥

आद्ये बद्धा विरहदिवसे या शिखादाम हित्वा शापस्यान्ते विगलितशुचा तां मयोद्वेष्टनीयाम् । स्पर्शक्लिष्टामयमितनखेनासकृत् सारयन्तीं गण्डाभोगात्कठिनविषमामेकवेणीं करेण ॥२९॥

अन्वयः—आद्ये, विरहदिवसे, दाम, हित्वा, या, शिखा, बद्धा, शापस्य, अन्ते, विगलितशुचा, मया, उद्वेष्टनीयाम्, स्पर्शक्लिष्टाम्, कठिनविषमाम्, एकवेणीम्, ताम्, अयमितनखेन, करेण, गण्डाभोगात्, असकृत्, सारयन्तीम्, ( तां पश्य ) ॥ २९ ॥

व्याख्या—आद्ये = प्रथमे, विरहदिवसे = वियोगदिने, दाम = पुष्पमालाम्, हित्वा = त्यक्त्वा, या शिखा = या केशपाशी, बद्धा = निबद्धा ग्रथितेत्यर्थः, शापस्य = अभिशापस्य, अन्ते अवसाने, विगलितशुचा = विनष्टशोकेन, मया = प्रियेण, यक्षेणेत्यर्थः, उद्वेष्टनीयाम् = मोचनीयाम्, स्पर्शक्लिष्टाम् = संस्पर्शेण दुःखदायिनीम्, कठिनविषमाम् = परुषोच्चावचाम्, एकवेणीम् = एकबन्धनवतीं वेणीम्, ताम् = केशपाशीम्, अयमितनखेन = अकृत्तानखेन, करेण = हस्तेन, गण्डाभोगात् = कपोल-प्रदेशात्, असकृत् = भूयोभूयः, सारयन्तीम् = अपसारयन्तीम् ( तां पश्य ) ॥ २९ ॥

शब्दार्थः—आद्ये = पहले, विरहदिवसे = वियोग के दिन, दाम = पुष्पमाला को, हित्वा = छोड़कर, या शिखा = जो चोटी, बद्धा = गूँथी थी, शापस्यान्ते = शाप के बीत जाने पर, विगलितशुचा = अपगत शोक वाले, मया = मेरे द्वारा, उद्वेष्टनीयाम् = खोली जाने वाली, स्पर्शक्लिष्टाम् = छूने से व्यथा पहुँचाने वाली

२३२ मेघदूतम्

( दुःखने वाली ), कठिनविषमाम् = रूक्ष एवं ऊँची-नीची, एकवेणीम् = एक ही लड़ वाली, ताम् = उस केश की चोटी को, अयमितनखेन = बिना काटे हुए नखों वाले, करेण = हाथ से, गण्डाभोगात् = बड़े गालों पर से, असकृत् = बार-बार, सारयन्तीम् = हटाती हुई ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २९ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! प्रथमे विरहदिने पुष्पमालारहिता या केशपाशी गुम्फिता, शापावसाने विगतशोकेन मयोद्वेष्टनीयां रूक्षां निम्नोन्नतां तामेव केशपाशीं, अकर्तितनखेन हस्तेन कपोलविस्तारात् पुनः पुनः अपसारयन्तीम् ( तां मत्प्रियां पश्य ) ॥ २९ ॥

हिन्दी—हे मेघ ! पहले वियोग के दिन पुष्पमाला को त्यागकर जो बालों की चोटी गूंथी थी, शाप के बीत जाने पर शोकरहित होकर मेरे द्वारा खोली जाने वाली, छूने से क्लेश देने वाली, रूक्ष और ऊँची-नीची एक लड़ वाली उस चोटी को बिना कटे नाखूनों वाले हाथ के द्वारा अपने विस्तृत गालों पर से बराबर हटाती हुई ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ।

समासः—विरहस्य दिवसः विरहदिवसः ( ष० तत्० ) । विगलिता शुक् यस्य स विगलितशुक् ( बहु० ) तेन । उद्गतं वेष्टनं यस्याः सा उद्वेष्टनीया ( बहु० ) ताम् । स्पर्शे क्लिष्टा = स्पर्शक्लिष्टा ( स० स० ) ताम् । कठिना चासौ विषमा = कठिनविषमा ( कर्म० ) ताम् । एका चासौ वेणी = एकवेणी (कर्म०) ताम् । अयमिताः नखाः यस्य स अयमितनखः (बहु०) तेन । गण्डस्य आभोगः = गण्डाभोगः ( ष० तत्० ) तस्मात् ।

कोशः—वेणी नदीभेदे कचोच्चये, इत्यमरः । गण्डौ कपोलौ, इत्यमरः । पुनर्भवः कररुहः नखः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—दाम—यह 'दामन्' शब्द के द्वि० विभक्ति के एकवचन का रूप है, यह शब्द नपुंसकलिंगी है । हित्वा—त्यागने के अर्थ में विद्यमान ओहाक् धातु से 'क्त्वा' प्रत्यय करके 'जहातेर्हिः' इस सूत्र से 'हो' को 'हि' आदेश करके 'हित्वा' रूप निष्पन्न होता है । बद्धाः—'बन्ध' धातु से

उत्तरमेघः २३३

'क्त' प्रत्यय करके नलोपादि करके स्त्रीत्व विवक्षा में 'टाप्' करके 'बद्धा' ऐसा रूप बनता है। उद्वेष्टनीयाम्—'उद्वेष्टनं करोति' इस विग्रह में 'उद्वेष्टना' शब्द से 'तत्करोति तदाचष्टे' इस सूत्र से णिच् प्रत्यय होता है। पुनः उसका 'आख्यानात् कृतस्तदाचष्टे कृल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकम्' इस वार्तिक से कृत् प्रत्यय का लोप हो जाता है, तब 'उद्वेष्ट' इस नाम धातु से 'तव्यत्तव्याऽनीयरः' इस सूत्र से 'अनीयर्' प्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में टाप् करके 'उद्वेष्टनीया' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। यह द्वि० विभक्ति का रूप है। कठिनविषमा—यहाँ दोनों पद विशेषणवाचक हैं परन्तु पूर्वपद को विशेषण एवं उत्तरपद को विशेष्य मानकर "विशेषणं विशेष्येण बहुलम्” इससे समास हुआ। एकवेणीम्—एका चासौ वेणी ऐसा विग्रह जहाँ किया जाता है वहाँ 'पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः' इत्यादि सूत्र से समास होता है एवं 'पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेषु' इससे 'एका' को पुंवद्भाव किया जाता है।

यहाँ "चित्तविभ्रम" नामक कामदशा ध्वनित होती है।

अलङ्कारः—यहाँ 'स्वभावोक्ति' नामक अलङ्कार है॥ २९॥

सा संन्यस्ताभरणमबला पेशलं धारयन्ती शय्योत्सङ्गे निहितमसकृद् दुःखदुःखेन गात्रम्। त्वामप्यस्रं नवजलमयं मोचयिष्यत्यवश्यं प्रायः सर्वो भवति करुणावृत्तिरार्द्रान्तरात्मा॥ ३०॥

अन्वयः—अबला, संन्यस्ताभरणम्, असकृत्, दुःखदुःखेन, शय्योत्सङ्गे, निहितम्, पेशलम्, गात्रम्, धारयन्ती, सा, त्वामपि, नवजलमयम्, अस्रम्, अवश्यम्, मोचयिष्यति, प्रायः, आर्द्रान्तरात्मा, सर्वः, करुणावृत्तिः, भवति॥ ३०॥

व्याख्या—अबला=दुर्बला, संन्यस्ताभरणम्=परित्यक्ताऽलङ्कारम्, असकृत् =पुनः पुनः, दुःखदुःखेन=अतिशयक्लेशेन, शय्योत्सङ्गे=शय्यामध्ये, निहितम्