मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
२२० मेघदूतम्
**भावार्थः—**हे मेघ ! अथवा विरहदिनादारभ्य निश्चितावधेरवशिष्टान् मासान् गृहदेहल्यां स्थापितकुसुमैर्गणयन्ती, अथवा मनःसंकल्पितोपक्रमं मत्संभोग-सुखमनुभवन्ती ( सा मत्प्रिया तव दृष्टिपथे आगमिष्यति )। बाहुल्येन वधूनां दयितविरहेषु पूर्वोक्तोपायाः कालक्षेपोपायाः भवन्ति ।
**हिन्दी—**हे मेघ ! अथवा वियोग के दिन से प्रारम्भ समय की सीमा के बचे हुए महीनों को घर की देहली पर रखे हुए फूलों के द्वारा गिन-गिन कर पृथ्वी पर रखती हुई, अथवा मन में कल्पना के द्वारा आरम्भ किए हुए मेरे सहवाससुख का अनुभव करती हुई ( वह मेरी प्रिया तुम्हारे दृष्टि-पथ पर आयेगी )। प्रायः स्त्रियों का प्रियतम के वियोग के दिनों में ये मनोविनोद हुआ करते हैं ।
**समासः—**विरहस्य दिवसः=विरहदिवसः (ष० तत्०), तस्मात् स्थापितः=विरहदिवसस्थापितः ( ष० तत्०) तस्य। देहल्यां दत्तानि = देहलीदत्तानि ( स० तत् ० ), देहलीदत्तानि च पुष्पाणि = देहलीदत्तपुष्पाणि ( कर्म० ) तैः । हृदये निहिताः आरम्भाः यस्य सः=हृदयनिहितारम्भः (बहु०) तम्। रमणस्य विरहः = रमणविरहः ( ष० तत् ० ) तेषु ।
**कोशः—**गृहावग्रहणी देहली, इत्यमरः । परिच्छेदे बिलेऽवधिः, इत्यमरः । स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम्, इत्यमरः । स्वान्तं हृन्मानसं मनः, इत्यमरः ।
**टिप्पणी—स्थापितस्य—**णिजन्त 'स्थापि' धातु से कर्म में 'क्त' प्रत्यय करके 'स्थापितः' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। **देहलीदत्तपुष्पैः—**यहाँ हेतु में 'हेतौ' इस सूत्र से तृतीया हुई है। विन्यस्यन्ती—'वि' एवं 'नि' उपसर्गपूर्वक 'अस्' धातु से शतृ प्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में ङीप् करके 'विन्यस्यन्ती' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। यक्षपत्नी अँगुली पर भी महीनों को गिन सकती थी, परन्तु 'देहली पर रखे हुए फूलों को गिनकर पृथ्वी पर रखती हुई' ऐसा लिखना मुग्धता के आधिक्य को द्योतन करने के लिए ही है।
उत्तरमेघः २२१
मत्सङ्गम् – मम सङ्गः मत्सङ्गः, तम् । आस्वादयन्ती — 'आङ्' उपसर्गपूर्वक णिजन्त 'स्वादि' धातु से लट् के स्थान में शतृ प्रत्यय करके स्त्रीत्वविवक्षा में ङीप् करके आस्वादयन्ती ऐसा रूप निष्पन्न होता है । रमणविरहेषु — कहीं-कहीं 'रमणविरहे ह्यङ्गनानाम्' ऐसा पाठ मिलता है । उनका कहना है 'विरह' एक है, अतः एकवचनान्त पाठ होना चाहिए । परन्तु बहुवचनान्त पाठ ही यहाँ युक्तियुक्त प्रतीत होता है, क्योंकि विरह के एकत्व रहने पर भी उसकी दुःसहता के कारण अतिशय दीर्घता का द्योतन बहुवचनान्त पाठ से होता है । काम की दशा के दश भेद हैं—
चक्षूरागस्तदनु मनसः सङ्गतिर्भावना च
व्यावृत्तिः स्यात्तदनु विषयग्रामतश्चेतसोऽपि ।
निद्राच्छेदस्तदनु तनुता निस्त्रपत्वं ततोऽनू-
न्मादो मूर्च्छा तदनुमरणं शिरसा प्रक्रमेण ॥
साहित्यदर्पण के निम्नलिखित नियम के अनुसार यहाँ २२वें श्लोक से २४वें श्लोक तक कुल तीन श्लोकों का 'आलोके ते निपतति पुरा' इस अंश के माध्यम से परस्पर सम्बन्ध होने के कारण यहाँ 'सन्दानितक' है । जैसा कि—
छन्दोबद्धपदं पद्यं तेनैकेन च मुक्तकम् ।
द्वाभ्यां तु युग्मकं सन्दानितकं त्रिभिरिष्यते ।
कलापकं चतुर्भिश्च पञ्चभिः (तदूर्ध्वं वा) कुलकं मतम् ॥
अलङ्कारः— पूर्व श्लोकों के समान यहाँ भी 'विकल्प' एवं सामान्य से विशेष का समर्थन होने से 'अर्थान्तरन्यास' अलङ्कार है । परस्पर दोनों अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव होने से 'संकर' अलङ्कार है ॥ २४ ॥
सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः
शङ्के रात्रौ गुरुतरशुचं निर्विनोदां सखीं ते ।
मत्सन्देशैः सुखयितुमलं पश्य साध्वीं निशीथे
तामुन्निद्रामवनिशयनां सौधवातायनस्थः ॥२५॥
१५ मे० दू०
२२२ मेघदूतम्
अन्वयः—(हे सखे !) अहनि, सव्यापाराम्, ते, सखीम्, मद्वियोगः, तथा न पीडयेत्, रात्रौ, निर्विनोदाम्, गुरुतरशुचम्, शङ्के, निशीथे, उन्निद्राम्, अवनिशयनाम्, साध्वीम्, ताम्, मत्सन्देशैः, अलम्, सुखयितुम्, सौधवातायनस्थः पश्य ॥ २५ ॥
व्याख्या—( हे सखे ! ) अहनि = दिवसे, सव्यापाराम् = पूर्वोक्तचित्रलेखनादिव्यापारसहिताम्, ते = मेघस्य, सखीम् = सखिप्रियाम्, मद्भार्यामित्यर्थः । मद्वियोगः = मदीयविरहः, तथा = तेन प्रकारेण, न पीडयेत् = न संतापयेत् (किन्तु) रात्रौ = निशायाम्, निर्विनोदाम् = विनोदव्यापाररहिताम्, गुरुतरशुचम् = अतिदुःसहशोकाम्, शङ्के = तर्कयामि । (अतः) निशीथे = मध्यरात्रौ, उन्निद्राम् = भग्ननिद्रां, जागरितामिति भावः । अवनिशयनाम् = भूमि शायिनीम्, साध्वीम् = पतिव्रताम्, ताम् = मत्प्रियाम्, मत्सन्देशैः = मदीयवार्ताभिः, अलम् = पर्याप्तम्, सुखयितुम् = आनन्दयितुम्, सौधवातायनस्थः ( सन् ) पश्य = अवलोकय ॥ २५ ॥
शब्दार्थः—( हे सखे ! ) अहनि = दिन में, सव्यापाराम् = काम में लगी हुई, ते = तुम्हारी, सखीम् = सखी को, अर्थात् मेरी प्रिया को, मद्वियोगः = मेरा विरह, तथा = उस प्रकार, न पीडयेत् = नहीं पीड़ित करता होगा, ( किन्तु ) रात्रौ = रात में, निर्विनोदाम् = समय-यापन के साधनों से रहित ( प्रिया को ) गुरुतरशुचम् = बहुत बड़े शोक से युक्त होगी ( ऐसा ) शङ्के = अनुमान कर रहा हूँ। निशीथे = मध्यरात्रि में, उन्निद्राम् = भग्ननिद्रावाली ( जागती हुई ) अवनिशयनाम् = पृथ्वी पर सोयी हुई, साध्वीम् = पतिव्रता, ताम् = उस मेरी प्रिया को, मत्सन्देशैः = मेरे सन्देशों से, अलम् = पर्याप्तरूप से, सुखयितुम् = खुशी करने के लिए, सौधवातायनस्थः = अटारी की खिड़की पर स्थिर होकर, पश्य = देखना ॥ २५ ॥
भावार्थः—हे मित्र ! दिवसे बलिचित्रलेखनादिव्यापारसंलग्ना मद्भार्या मद्विरहेण तेन प्रकारेण न पीड्यते यथा विनोदरहितरात्रौ सा पीड्यते । मध्यरात्रौ भग्ननिद्रां भूमिशायिनीं पतिव्रतां तां मत्प्रियां मत्सन्देशैः हर्म्यवातायनस्थः सन् पर्याप्तमानन्दय ॥ २५ ॥
उत्तरमेघः २२३
हिन्दी—हे मित्र ! दिन में चित्र लेखन आदि कामों में लगी मेरी प्रिया को मेरा विरह वैसा पीड़ित नहीं करेगा, जैसा कि मनोविनोद के साधनों से रहित रात्रि में, अतः वह और भी दुःखी होगी, ऐसा मैं अनुमान करता हूँ। इसलिए मध्यरात्रि में जागती हुई, पृथ्वी पर सोयी हुई, पतिव्रता उस मेरी प्रिया को, महल की खिड़की पर स्थित होकर ( तुम ) मेरे सन्देशों से पर्याप्त सुख पहुँचाने के लिए देखना ॥ २४ ॥
समासः—व्यापारैः सहिता = सव्यापारा ( तुल्ययोग बहु० ) ताम्। मम वियोगः = मद्वियोगः ( ष० तत्० )। निर्गतो विनोदो यस्यः सा निर्विनोदा (बहु०) ताम्। गुरुतरा शुक् यस्याः सा गुरुतरशुक् (बहु०) तां गुरुतरशुचम्। उत्सृष्टा निद्रा यया सा उन्निद्रा ( बहु० ) ताम्। अवनिरेव शयनं यस्याः सा अवनिशयना ( बहु० ) ताम्। मम सन्देशाः = मत्सन्देशाः ( ष० तत्० ) तैः । वातस्य आयनं वातायनम् ( ष० तत्० )। सौधवातायने तिष्ठतीति सौधवातायनस्थः ( उपपदः )।
कोशः—शङ्का वितर्कभययोः, इति शब्दार्णवः। साध्वी पतिव्रता, इत्यमरः। अर्धरात्रं निशीथो द्वौ, इत्यमरः। क्षमावनिर्मेदिनी मही, इत्यमरः। अलं भूषणं पर्याप्ति शक्तिवारण वाचकम्, इत्यमरः।
टिप्पणी — व्यापाराम्—वि एवं आङ् उपसर्गपूर्वक 'पृ' धातु से भाव में घञ् प्रत्यय करके स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् करके 'व्यापारा' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। वियोगः—'वि' उपसर्गपूर्वक 'युज्' धातु से भाव में घञ् प्रत्यय करके 'वियोग' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। कहीं-कहीं 'विप्रयोगः' ऐसा पाठ भी मिलता है। अर्थ में कोई भेद नहीं, व्युत्पत्ति में केवल धातु के पहले 'प्र' उपसर्ग और अधिक लगाना पड़ेगा। तथा—तेन प्रकारेण इस विग्रह में तत् शब्द से 'प्रकारवचने थाल्' इस सूत्र से थाल् प्रत्यय किया गया है। निर्विनोदाम्—'निर्' एवं 'वि' उपसर्गपूर्वक 'नुद्' धातु से घञ् प्रत्यय करके निर्विनोदाम् रूप निष्पन्न होता है। उक्त रूप द्वि० विभक्ति का है। गुरुतरशुचम्—अतिशयेन गुर्वी इति गुरुतरा=गुरु शब्द से तरप् प्रत्यय एवं स्त्रीत्वविवक्षा में टाप् होता है।
२२४ मेघदूतम्
शोचन्तं = शुक्, 'शुच्' धातु से क्विप् प्रत्यय करके उसका सर्वापहारी लोप होकर चर्व्व होकर 'शुक्' ऐसा रूप निष्पन्न होता है । अवनिशयनाम्-पतिव्रता प्रोषितभर्तृका के लिए पर्यङ्कादि पर सोना निषिद्ध है, अतः यक्षप्रिया पृथ्बी पर सोती थी । साध्वी—'साधु' शब्द से स्त्रीत्व विवक्षा में गुणवाचक होने के कारण 'वोतो गुणवचनात्' इस सूत्र से 'ङीष्' प्रत्यय किया गया है । सन्देश—'सम्' उपसर्गपूर्वक 'दिश' धातु से घञ् प्रत्यय करके 'सन्देश' रूप निष्पन्न होता है । सौधवातायनस्थः—'सौध' शब्द का अर्थ अमरकोष के अनुसार चूने की लेप वाला महल होता है। यहाँ उक्तपद का प्रयोग 'कुबेर के राज-भवन के समान ही यक्ष का भवन भी था' इस बात को अभिव्यक्त करने के लिए किया गया है ।
यहाँ काम की दश अवस्थाओं में 'जागरण' अवस्था का वर्णन है ॥ २५ ॥
आधिक्षामां विरहशयने सन्निषण्णैकपार्श्वां प्राचीमूले तनुमिव कलामात्रशेषां हिमांशोः । नीता रात्रिः क्षण इव मया सार्धमिच्छारतैर्या तामेवोष्णैर्विरहमहतीमश्रुभिर्यापयन्तीम् ॥ २६ ॥
अन्वयः-आधिक्षामाम्, विरहशयने, सन्निषण्णैकपार्श्वाम, प्राचीमूले, कलामात्रशेषाम्, हिमांशोः, तनुम्, इव, या रात्रिः, मया, सार्धम्, इच्छारतः क्षण इव नीता, विरहमहतीम्, ताम्, एव, उष्णैः, अश्रुभिः, यापयन्तीम् (तां पश्य) ॥२६॥
व्याख्या—आधिक्षामाम् = मानसिकव्यथाक्षीणाम्, विरहशयने = वियोगतल्पे, सन्निषण्णैकपार्श्वाम् = सम्यङ्निलौनैकपार्श्वाम्, प्राचीमूले = पूर्वदिङ्मूले, कलामात्रशेषाम् = कलामात्रावशिष्टाम्, हिमांशोः = इन्दोः, तनुम् = शरीरम्, इव = यथा, स्थितामिति शेषः । या = पूर्वोपभुक्ता, रात्रिः = रजनी, मया = यक्षेण, सार्धम् = साकम्, इच्छारतैः = अभिलषितसुरतैः, क्षण इव = स्वल्पकाल इव, नीता = व्यतीता, विरहमहतीम्=वियोगविशालाम्, तामेव=तज्जातीयामेव रात्रिमिति भावः, उष्णैः = तप्तैः, अश्रुभिः = नेत्राम्बुभिः, यापयन्तीम् = गमयन्तीम् (तां पश्य) ॥ २६ ॥
उत्तरमेघः २२५
शब्दार्थः—आधिक्षामाम् = मनोव्यथा से दुबली, विरहशयने=वियोग की शय्या पर, संन्निषण्णैकपार्श्वाम् = एक ही करवट से सोयी हुई, प्राचीमूले = पूर्व दिशा के मूल में, कलामात्रशेषाम् = कला मात्र ( सोलहवां अंश ) अवशिष्ट, हिमांशोः = चन्द्रमा के, तनुम् = शरीर के, इव = तरह, या=जो, रात्रिः=रात, मया=मेरे, सार्धम् = साथ, इच्छारतैः=अभिलषित संभोगों के द्वारा, क्षण इव = एक क्षण के समान, नीता = व्यतीत की गयी थी, विरहमहती = वियोग के कारण लम्बी, तामेव = उसी रात को, उष्णैः = गरम, अश्रुभिः = आँसुओं से, यापयन्तीम् = बिताती हुई ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २६ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! मानसिकव्यथाकृशां विरहतल्पैकपार्श्वेन शयानाम्, पूर्वदिग्मूले कलामात्राऽवशिष्टामिन्दुमूतिमिव स्थिताम्, मया सह या रात्रिः सुरतक्रीडादिभिः क्षण इव नीता वियोगगुर्वी तामेव रात्रिमुष्णैः नेत्राम्बुभिर्गमयन्तीं तां मत्प्रियां पश्य ॥ २६ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! मनोव्यथा से दुबली, विरहशय्या पर एक ही करवट से सोयी हुई, पूर्व दिशा के मूल में कलामात्र बची हुई चन्द्रमा की मूर्ति के समान जिन रातों को मेरे साथ संभोगों के द्वारा एक मिनट के समान बिताया था, विरह के कारण लम्बी उन्हीं रातों को गरम-गरम आँसुओं से बिताती हुई ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २६ ॥
समासः—आधिना क्षामा = आधिक्षामा ( तृ० तत्० ) ताम् । विरहस्य शयनम् = विरहशयनम् ( ष० तत्० ) तस्मिन् । सम्यक् निषण्णं = संन्निषण्णम् (कुगतिप्रादय इति समासः), संन्निषण्णमेकपार्श्वं यस्याः सा = संन्निषण्णैकपार्श्वा ( बहु० ) ताम् । प्राच्या मूलं = प्राचीमूलम् ( ष० तत्० ) तस्मिन् । कला एव कलामात्रम् ( मयूर व्यं० ) कलामात्रं शेषो यस्याः सा कलामात्रावशेषा ( बहु० ) । हिमा अंशवो यस्य स हिमांशुः ( बहु० ), इच्छया रतानि = इच्छारतानि (तृ० त०) तैः । विरहेण महती = विरहमहती (तृ० तत्०) ताम् ।
कोशः—पुंस्याधिर्मानसी व्यथा, इत्यमरः । हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः, इत्यमरः ।
२२६ मेघदूतम्
निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः, इत्यमरः। स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः इत्यमरः। टिप्पणी—आधि—आङ् उपसर्गपूर्वक ‘धा’ धातु से भाव में ‘कि’ प्रत्यय करके ‘आधि’ रूप निष्पन्न होता है। निषण्ण—‘नि’ उपसर्गपूर्वक ‘सद्’ धातु से क्त प्रत्यय नत्व णत्वादि करके ‘निषण्ण’ ऐसा रूप बनता है। प्राची—‘प्र’ उपसर्गपूर्वक ‘अञ्च्’ धातु से कर्ता में क्विन् प्रत्यय करके उसका सर्वापहार लोप करके नलोप करके स्त्रीत्व विवक्षा में ङीप् करके ‘प्राची’ ऐसा रूप निष्पन्न होता है। यापयन्तीम्—‘या’ धातु से णिच् करके पुगागम करके वर्तमान काल में लट् लकार लाकर उसके स्थान पर ‘शतृ’ आदेश करके स्त्रीत्व विवक्षा में ङीप् करके नुमादि करके ‘यापयन्ती’ ऐसा रूप बनता है। यह रूप द्वि० विभक्ति का है। यहाँ क्षीणावस्था का कथन है।
अलङ्कारः—यहाँ चन्द्रमूर्ति के समान यक्षपत्नी के होने के कारण ‘उपमा’ अलङ्कार है॥ २६॥
पादानिन्दोरमृतशिशिराञ्जालमार्गप्रविष्टान् पूर्वप्रीत्या गतमभिमुखं संनिवृत्तं तथैव। चक्षुः खेदात् सलिलगुरुभिः पक्ष्मभिश्चादयन्तीं साभ्रेऽह्नीव स्थलकमलिनीं न प्रबुद्धां न सुप्ताम्॥२७॥
अन्वयः—जालमार्गप्रविष्टान्, अमृतशिशिरान्, इन्दोः, पादान्, पूर्वप्रीत्या, अभिमुखम्, गतम्, तथैव, संनिवृत्तम्, चक्षुः, खेदात्, सलिलगुरुभिः, पक्ष्मभिः, छादयन्तीम्, साऽभ्रे, अह्नि, न प्रबुद्धाम्, न सुप्ताम्, स्थलकमलिनीम्, इव ( तां पश्य ) ॥ २७ ॥
व्याख्या—जालमार्गप्रविष्टान् = गवाक्षपथान्तर्गतान्, अमृतशिशिरान् = सुधाशीतलान्, इन्दोः = हिमांशोः, पादान् = मयूखान्, पूर्वप्रीत्या = प्राचीनस्नेहेन, अभिमुखम् = सम्मुखं यथा स्यात् तथा, गतम् = प्राप्तम्, तथैव = तेनैव प्रकारेण
उत्तरमेघः २२७
संनिवृत्तम् = प्रत्यागतम्, चक्षुः = नेत्रम्, खेदात् = दुःखात्, सलिलगुरुभिः = अश्रुदुर्भरेः, पक्ष्मभिः = निमेषैः, नयनरोमभिरित्यर्थः, छादयन्तीम् = पिहितं कुर्वन्तीम्, साऽभ्रे = जलधराऽऽच्छन्ने, अह्नि = दिवसे, न प्रबुद्धाम् = न विकसि-ताम्, न सुप्ताम् = न मुकुलिताम्, स्थलकमलिनीम् = भूमिपद्मिनीम्, इव = यथा, स्थितामिति शेषः ( तां पश्य ) ॥ २७ ॥
शब्दार्थः—जालमार्गप्रविष्टान् = खिड़की के मार्ग से भीतर प्रविष्ट, अमृत-शिशिरान् = अमृत के समान शीतल, इन्दोः = चन्द्रमा की, पादान् = किरणों को, पूर्व-प्रीत्या = पहले के स्नेह के कारण, अभिमुखम् = सम्मुख, गतम् = गयी, तथैव = ( तत्क्षण ) उसी तरह, संनिवृत्तम् = लौटी हुई, चक्षुः = आंख को, खेदात् = दुःख के कारण, सलिलगुरुभिः = आँसुओं से भारी, पक्ष्मभिः = पलकों के द्वारा, छादयन्तीम् = बन्द करती हुई, साऽभ्रे = मेघ से युक्त, अह्नि = दिन में, प्रबुद्धाम् = न तो प्रफुल्लित, न सुप्ताम् = और न ही मुकुलित, स्थलकमलि-नीम् = स्थलकमलिनी के समान ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २७ ॥
भावार्थः— हे मित्र ! गवाक्षमार्गान्तर्गतान् पीयूषवच्छीतलांश्चन्द्रमयूखान् प्रति प्राचीनस्नेहेन अभिगतमपि विरहदुःखेन तत्क्षणमेव प्रतिनिवृत्तं नेत्रं अश्रु-दुर्भरैः पक्ष्मभिराच्छादयन्तीं मेघाऽऽच्छन्ने दिवसेऽविकसिताममुकुलिताञ्च स्थल-पद्मिनीमिव ( तां मत्प्रियां पश्य ) ॥ २७ ॥
हिन्दी—हे मित्र ! खिड़की के मार्ग से भीतर प्रविष्ट अमृत के समान शीतल चन्द्रमा की किरणों के सम्मुख प्राचीन स्नेह के कारण जाकर भी विरह-वश तत्क्षण प्रतिनिवृत्त आंख को आंसुओं से बोझिल पलकों के द्वारा बंद करती हुई, मेघ से युक्त दिन में न तो विकसित और न ही मुकुलित स्थलकमलिनी के समान स्थित ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २७ ॥
समासः—जालस्य मार्गः जालमार्गः ( ष० तत्० ), तेन प्रविष्टाः जाल-मार्गप्रविष्टाः ( तृ० तत्० ) तान् । अमृतानीव शिशिराः अमृतशिशिराः ( उपमान कर्मधारय ) तान् । पूर्वा चासौ प्रीतिः पूर्वप्रीतिः (कर्मधारय) तया।
| २२८ | मेघदूतम् |
|---|
सलिलेन गुरूणि = सलिलगुरूणि ( तृ० तत्० ) तैः। अभ्रेण सहितं साऽभ्रम् ( तुल्ययोग बहु० ) तस्मिन् ।
कोशः—पादा रश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाः, इत्यमरः। पक्ष्माऽक्षिलोम्नि किञ्जल्के तन्त्वाद्यंशेऽप्यणीयसि, इत्यमरः ।
टिप्पणी—प्रीत्या—प्रीणनं प्रीतिः=प्री धातु से क्तिन् प्रत्यय करके 'प्रीति' ऐसा रूप बनता है। यहाँ तृ० विभक्ति का रूप है। जो चन्द्रमा की किरणें पतिसहवास के समय अत्यन्त सुख देती थीं, वही किरणें आज प्रिय-विरह के समय दुःखद हो गयी हैं, अतः यक्षप्रिया की आँखें उसकी ओर जाकर भी तत्क्षण लौट आती हैं। छादयन्ती—'छद्' से णिच् करके लट् के स्थान में शतृ आदेश करके नुम् करके ङीप् करके 'छादयन्ती' ऐसा रूप बनता है। प्रबुद्धाम्—'प्र' उपसर्गपूर्वक 'बुध्' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके टाप् करके 'प्रबुद्धा' ऐसा रूप बनता है। यह रूप द्वि० विभक्ति का है। यहाँ 'विषयद्वेष' नामक कामदशा का कथन है।
अलङ्कारः—'अमृतशिशिराम्' यहाँ सामान्य वचन का लोप होने से लुप्तोपमा एवं 'स्थलकमालिनीमिव' यहाँ श्रौती उपमा है। एवं दोनों निरपेक्ष भाव से हैं अतः यहाँ संसृष्टि अलङ्कार है ॥ २७ ॥
निःश्वासेनाधरकिसलयक्लेशिना विक्षिपन्तीं
शुद्धस्नानात्परुषमलकं नूनमागण्डलम्बम् ।
मत्संभोगः कथमुपनयेत्स्वप्नजोऽपीति निद्रा-
माकाङ्क्षन्तीं नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् ॥
अन्वयः—शुद्धस्नानात्, पुरुषम्, आगण्डलम्बम्, अलकम्, अधरकिसलय-क्लेशिना, निःश्वासेन, विक्षिपन्तीम्, स्वप्नजोऽपि, मत्संभोगः, कथम्, उपनयेत्, इति, नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्, निद्राम्, आकाङ्क्षन्तीम् (तां पश्य) ॥२८॥
उत्तरमेघः २२९
व्याख्या—शुद्धस्नानात् = तैलादिरहितमज्जनात्, परुषम्–रूक्षम्, आगण्ड- लम्बम् = आकपोलावलम्बि, अलकम् = चूर्णकुन्तलम्, अधरकिसलयक्लेशिना = अधरपल्लवदुःखदायिना, निःश्वासेन = उच्छ्वासेन, विक्षिपन्तीम् = चालयन्तीम्, कम्पयन्तीमिति भावः । (तथा) स्वप्नजोऽपि = स्वप्नावस्थोद्भूतोऽपि, मत्संभोगः = मत्सङ्गमः, दूरस्थत्वेन साक्षात्संभोगाऽसम्भवात्, कथम् = केन प्रकारेण, उपनयेत् = आगच्छेत्, इति = इतीच्छया, नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् = अश्रु- प्रवाह्निरुद्धस्थानाम्, निद्राम् = संवेशम्, आकाङ्क्षन्तीम् = अभिलषन्तीम्, (तां मत्प्रियां पश्य ) ॥ २८ ॥
शब्दार्थः—शुद्धस्नानात्=तैलादि के बिना स्नान के कारण, परुषम्=रूक्ष, आगण्डलम्बम् = गालों तक लटकते हुए, अकलम् = घुंघराले बालों को, अधर- किसलयक्लेशिना = नूतन पल्लव के समान कोमल एवं रक्त निचले होंठों को कष्ट देने वाली, निःश्वासेन = साँसों से, विक्षिपन्तीम् = इतस्ततः बिखेरती हुई, (और) स्वप्नजोऽपि=स्वप्न में ही होने वाले, मत्संभोगः=मेरा सहवास, कथम्= किस तरह, उपनयेत् = प्राप्त हो, इति = इसलिए, नयनसलिलोत्पीडरुद्धावका- शाम् = आंसुओं के प्रवाह से रुद्धस्थान वाली, निद्राम्=नींद को, आकाङ्क्षन्तीम् चाहती हुई (उस मेरी प्रिया को देखना) ॥ २८ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! आकपोलावलम्बि रूक्षांश्चूर्णकुन्तलान् अधरपल्लव- दुःखदेनोष्णोच्छ्वासेन परिचालयन्तीम्, तथा स्वप्नावस्थायामपि मत्सह्वाससुखं कथं प्राप्नुयादिति हेतोः नेत्रजलप्रवाहावरुद्धावसरां निद्रामभिलषन्तीम् (मत्प्रियां पश्य) ॥ २८ ॥
हिन्दी—बिना तैलादि के स्नान करने के कारण रूखे एवं गालों तक लटकते हुए घुंघराले बालों को, नीचे के होंठों को झुलसाने वाले निःश्वासों से इधर-उधर हिलाती हुई तथा स्वप्नावस्था में भी मेरा सहवास-सुख कैसे प्राप्त हो जाए, इसलिए अश्रुप्रवाह से रुकी निद्रा को चाहती हुई (उस प्रिया को देखना) ॥ २८ ॥
समासः—शुद्धं च तत् स्नानं = शुद्धस्नानम् (कर्म०) तस्मात् । आगण्डा-
२३० मेघदूतम्
भ्यामिति = आगण्डम् (अव्ययीभाव)। आगण्डं लम्बः = आगण्डलम्बः (सुप्सुपा) तम्। अधरः किसलयमिव = अधरकिसलयम् (उपमित कर्म), अधरकिसलयं क्लिश्नाति इति अधरकिसलयक्लेशी (उपपद स०)। मम संभोगः = मत्संभोगः (ष० त०)। नयनोः सलिलानि = नयनसलिलानि (ष० त०) तेषामुत्पीडः = नयनसलिलोत्पीडः (ष० स०)। रुद्धः अवकाशो यस्याः सा रुद्धावकाशा (बहु०), नयनसलिलोत्पीडेन रुद्धावकाशा = नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशा (तृ० तत्०) ताम्।
कोशः—ओष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ दशनवाससी, इत्यमरः। पल्लवोऽस्त्री किसलयम्, इत्यमरः।
टिप्पणी—शुद्धस्नानात्—पतिव्रता प्रोषितभर्तृका के लिये शरीरसंस्कार का निषेध किया गया है, अतः यक्षपत्नी तैल आदि का उपयोग नहीं करती है। इस बात को ध्वनित करने के लिए 'शुद्धस्नानात्' ऐसा पढा गया। यहाँ हेतु में पञ्चमी है। लम्बः—लम्बत इति, इस विग्रह में अवस्रंसनार्थक 'लवि' धातु से 'नन्दिग्रहिपचादिभ्यो'—इत्यादि सूत्र से अच् प्रत्यय हुआ है एवं धातु के इदित् होने के कारण 'इदितो नुम्धातोः' इस सूत्र से नुमादि करके 'लम्बः' ऐसा बनाया जाता है। अलकम्—यहाँ केशों के आधिक्य होने के कारण बहुवचन का प्रयोग होना चाहिए, परन्तु जातिवाचक होने के कारण एकवचन का प्रयोग किया गया है। क्योंकि—
'जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्।'
इस सूत्र से विकल्प से बहुवचन का विधान किया गया है। कथम्—'किम्' शब्द से 'केन प्रकारेण' इस विग्रह में 'किमश्च' इस सूत्र से थम् (थमु) प्रत्यय करके एवं 'किमः कः' इस सूत्र से किम् के स्थान पर 'क' आदेश करके 'कथम्' ऐसा रूप बनता है। यह अव्यय पद है अतः सुप् का लुक् हो जाता है। उपनयेत्—'उप' उपसर्गपूर्वक 'नी' धातु के लिङ् लकार का यह रूप है। यद्यपि 'नी' धातु का अर्थ ले जाना है परन्तु 'उप' उपसर्ग के
उत्तरमेघः २३१
लग जाने से उसका अर्थ दूसरा हो गया है । धातोरर्थन्तरे......इत्यादि पहले ही निर्देश किया जा चुका है ।
यहाँ अश्रुत्याग के द्वारा त्रपा ( लज्जा ) नाश नामक कामदशा का कथन है ।
अलङ्कारः—'अधरकिसलय' यहाँ लुप्तोपमा है ॥ २८ ॥
आद्ये बद्धा विरहदिवसे या शिखादाम हित्वा शापस्यान्ते विगलितशुचा तां मयोद्वेष्टनीयाम् । स्पर्शक्लिष्टामयमितनखेनासकृत् सारयन्तीं गण्डाभोगात्कठिनविषमामेकवेणीं करेण ॥२९॥
अन्वयः—आद्ये, विरहदिवसे, दाम, हित्वा, या, शिखा, बद्धा, शापस्य, अन्ते, विगलितशुचा, मया, उद्वेष्टनीयाम्, स्पर्शक्लिष्टाम्, कठिनविषमाम्, एकवेणीम्, ताम्, अयमितनखेन, करेण, गण्डाभोगात्, असकृत्, सारयन्तीम्, ( तां पश्य ) ॥ २९ ॥
व्याख्या—आद्ये = प्रथमे, विरहदिवसे = वियोगदिने, दाम = पुष्पमालाम्, हित्वा = त्यक्त्वा, या शिखा = या केशपाशी, बद्धा = निबद्धा ग्रथितेत्यर्थः, शापस्य = अभिशापस्य, अन्ते अवसाने, विगलितशुचा = विनष्टशोकेन, मया = प्रियेण, यक्षेणेत्यर्थः, उद्वेष्टनीयाम् = मोचनीयाम्, स्पर्शक्लिष्टाम् = संस्पर्शेण दुःखदायिनीम्, कठिनविषमाम् = परुषोच्चावचाम्, एकवेणीम् = एकबन्धनवतीं वेणीम्, ताम् = केशपाशीम्, अयमितनखेन = अकृत्तानखेन, करेण = हस्तेन, गण्डाभोगात् = कपोल-प्रदेशात्, असकृत् = भूयोभूयः, सारयन्तीम् = अपसारयन्तीम् ( तां पश्य ) ॥ २९ ॥
शब्दार्थः—आद्ये = पहले, विरहदिवसे = वियोग के दिन, दाम = पुष्पमाला को, हित्वा = छोड़कर, या शिखा = जो चोटी, बद्धा = गूँथी थी, शापस्यान्ते = शाप के बीत जाने पर, विगलितशुचा = अपगत शोक वाले, मया = मेरे द्वारा, उद्वेष्टनीयाम् = खोली जाने वाली, स्पर्शक्लिष्टाम् = छूने से व्यथा पहुँचाने वाली
२३२ मेघदूतम्
( दुःखने वाली ), कठिनविषमाम् = रूक्ष एवं ऊँची-नीची, एकवेणीम् = एक ही लड़ वाली, ताम् = उस केश की चोटी को, अयमितनखेन = बिना काटे हुए नखों वाले, करेण = हाथ से, गण्डाभोगात् = बड़े गालों पर से, असकृत् = बार-बार, सारयन्तीम् = हटाती हुई ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २९ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! प्रथमे विरहदिने पुष्पमालारहिता या केशपाशी गुम्फिता, शापावसाने विगतशोकेन मयोद्वेष्टनीयां रूक्षां निम्नोन्नतां तामेव केशपाशीं, अकर्तितनखेन हस्तेन कपोलविस्तारात् पुनः पुनः अपसारयन्तीम् ( तां मत्प्रियां पश्य ) ॥ २९ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! पहले वियोग के दिन पुष्पमाला को त्यागकर जो बालों की चोटी गूंथी थी, शाप के बीत जाने पर शोकरहित होकर मेरे द्वारा खोली जाने वाली, छूने से क्लेश देने वाली, रूक्ष और ऊँची-नीची एक लड़ वाली उस चोटी को बिना कटे नाखूनों वाले हाथ के द्वारा अपने विस्तृत गालों पर से बराबर हटाती हुई ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ।
समासः—विरहस्य दिवसः विरहदिवसः ( ष० तत्० ) । विगलिता शुक् यस्य स विगलितशुक् ( बहु० ) तेन । उद्गतं वेष्टनं यस्याः सा उद्वेष्टनीया ( बहु० ) ताम् । स्पर्शे क्लिष्टा = स्पर्शक्लिष्टा ( स० स० ) ताम् । कठिना चासौ विषमा = कठिनविषमा ( कर्म० ) ताम् । एका चासौ वेणी = एकवेणी (कर्म०) ताम् । अयमिताः नखाः यस्य स अयमितनखः (बहु०) तेन । गण्डस्य आभोगः = गण्डाभोगः ( ष० तत्० ) तस्मात् ।
कोशः—वेणी नदीभेदे कचोच्चये, इत्यमरः । गण्डौ कपोलौ, इत्यमरः । पुनर्भवः कररुहः नखः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—दाम—यह 'दामन्' शब्द के द्वि० विभक्ति के एकवचन का रूप है, यह शब्द नपुंसकलिंगी है । हित्वा—त्यागने के अर्थ में विद्यमान ओहाक् धातु से 'क्त्वा' प्रत्यय करके 'जहातेर्हिः' इस सूत्र से 'हो' को 'हि' आदेश करके 'हित्वा' रूप निष्पन्न होता है । बद्धाः—'बन्ध' धातु से
उत्तरमेघः २३३
'क्त' प्रत्यय करके नलोपादि करके स्त्रीत्व विवक्षा में 'टाप्' करके 'बद्धा' ऐसा रूप बनता है। उद्वेष्टनीयाम्—'उद्वेष्टनं करोति' इस विग्रह में 'उद्वेष्टना' शब्द से 'तत्करोति तदाचष्टे' इस सूत्र से णिच् प्रत्यय होता है। पुनः उसका 'आख्यानात् कृतस्तदाचष्टे कृल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकम्' इस वार्तिक से कृत् प्रत्यय का लोप हो जाता है, तब 'उद्वेष्ट' इस नाम धातु से 'तव्यत्तव्याऽनीयरः' इस सूत्र से 'अनीयर्' प्रत्यय करके स्त्रीत्व की विवक्षा में टाप् करके 'उद्वेष्टनीया' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। यह द्वि० विभक्ति का रूप है। कठिनविषमा—यहाँ दोनों पद विशेषणवाचक हैं परन्तु पूर्वपद को विशेषण एवं उत्तरपद को विशेष्य मानकर "विशेषणं विशेष्येण बहुलम्” इससे समास हुआ। एकवेणीम्—एका चासौ वेणी ऐसा विग्रह जहाँ किया जाता है वहाँ 'पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः' इत्यादि सूत्र से समास होता है एवं 'पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेषु' इससे 'एका' को पुंवद्भाव किया जाता है।
यहाँ "चित्तविभ्रम" नामक कामदशा ध्वनित होती है।
अलङ्कारः—यहाँ 'स्वभावोक्ति' नामक अलङ्कार है॥ २९॥
सा संन्यस्ताभरणमबला पेशलं धारयन्ती शय्योत्सङ्गे निहितमसकृद् दुःखदुःखेन गात्रम्। त्वामप्यस्रं नवजलमयं मोचयिष्यत्यवश्यं प्रायः सर्वो भवति करुणावृत्तिरार्द्रान्तरात्मा॥ ३०॥
अन्वयः—अबला, संन्यस्ताभरणम्, असकृत्, दुःखदुःखेन, शय्योत्सङ्गे, निहितम्, पेशलम्, गात्रम्, धारयन्ती, सा, त्वामपि, नवजलमयम्, अस्रम्, अवश्यम्, मोचयिष्यति, प्रायः, आर्द्रान्तरात्मा, सर्वः, करुणावृत्तिः, भवति॥ ३०॥
व्याख्या—अबला=दुर्बला, संन्यस्ताभरणम्=परित्यक्ताऽलङ्कारम्, असकृत् =पुनः पुनः, दुःखदुःखेन=अतिशयक्लेशेन, शय्योत्सङ्गे=शय्यामध्ये, निहितम्
२३४ मेघदूतम्
=स्थापितम्, पेशलम् = कोमलम्, गात्रम् = शरीरम्, धारयन्ती - बिभ्रती, सा = मत्प्रिया, त्वामपि = मेघमपि, नवजलमयम् = नूतननीरमयम्, अस्रम् = बाष्पम्, अवश्यम् = नूनम्, मोचयिष्यति = त्याजयिष्यति । अर्थान्तरेण द्रढयति स्वकथनं प्राय इति। प्रायः = बहुशः, आर्द्रान्तरात्मा = नर्महृदयः, सर्वः = निखिलः, करुणावृत्तिः = दयामयचित्तवृत्तिः, भवति = वर्तते ॥ ३० ॥
शब्दार्थः—अबला = दुर्बल, संन्यस्ताभरणम् = गहनों से रहित, असकृत् = बार-बार, दुःखदुःखेन = घोर कष्ट से, शय्योत्सङ्गे - शय्या पर, निहितम् = रखे हुए, पेशलम् - कोमल, गात्रम् = शरीर को, धारयन्ती - धारण करती हुई, सा - वह मेरी प्रिया, त्वामपि = तेरे द्वारा भी, नवजलमयम् = नवीन जलमय, अस्रम् = आंसुओं को, अवश्यम् = निश्चित ही, मोचयिष्यति = गिरवायेगी। प्रायः = प्रायशः, आर्द्रान्तरात्मा = कोमलहृदयवाले, सर्वः = सभी, करुणावृत्तिः - करुण स्वभाव के, भवति = होते हैं ॥ ३० ॥
भावार्थः—हे मेघ ! दुर्बला, परित्यक्ताऽलङ्कारं बहुशः महत्कष्टेन तल्पमध्यस्थापितं कोमलं शरीरं धारयन्ती सा मत्प्रिया त्वामपि नवतोयरूपेणाऽश्रूणि रोदयिष्यति, यतो हि प्रायः सर्व एव आर्द्रहृदयः दयालुस्वभावो भवति ॥ ३० ॥
हिन्दी—हे मेघ ! दुर्बल, आभूषणों से रहित, बार-बार अत्यन्त कष्ट से शय्या पर रखे अपने कोमल शरीर को धारण करती हुई वह मेरी प्रिया तुम्हें भी नवीन जलरूपी आंसुओं से रुलायेगी, क्योंकि आर्द्रहृदय वाले प्रायः सभी करुण स्वभाव के होते हैं ॥ ३० ॥
समासः—अविद्यमानं बलं यस्याः सा अबला ( न० बहु० ) संन्यस्तान्याभरणानि यस्य तत् = संन्यस्ताऽभरणम् (बहु०)। न सकृत् = असकृत् (नञ्०), शय्यायाः उत्सङ्गः = शय्योत्सङ्गः (ष० तत्०) तस्मिन् । नवञ्च तज्जलं = नवजलम् ( कर्मधा० ) तदेव नवजलमयम् । आर्द्रः अन्तरात्मा यस्य सः आर्द्रान्तरात्मा ( बहु० ) । करुणायां वृत्तिर्यस्य सः करुणावृत्तिः ( बहु० ) ।
उत्तरमेघः २३५
कोशः—गात्रं वपुः संहननम्, इत्यमरः । स्त्री योषिदबला, इत्यमरः । उत्सङ्गचिह्नयोरङ्कः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—'अबला' यहाँ का नञ् अत्यार्थक है, इसका अर्थ दुर्बला होगा। दुःखदुःखेन—यहाँ दुःखप्रकारमिति='दुःखदुःखम्' ऐसा होता है क्योंकि 'प्रकारे गुणवचनस्य' इस सूत्र से दुःख को द्वित्व एवं कर्मधारयवद्भाव हुआ है। नवजलमयम्—यहाँ 'नवजल' शब्द से प्रचुर अर्थ में 'तत्प्रकृतवचने मयट्' इस सूत्र से मयट् प्रत्यय हुआ है। मोचयिष्यति—णिजन्त 'मोचि' धातु के लट् लकार के प्र० पुरुष के एकवचन का यह रूप है। यहाँ इस क्रिया के कर्ता 'त्वम्' इस पद से द्वितीया विभक्ति हुई है। इसकी उपपत्ति महामहोपाध्याय मल्लिनाथजी ने 'मुच्' धातु को पचादि गणपठित मानकर, अतएव द्विकर्मक होने के कारण 'द्विकर्मसु पचादीनामुपसंख्यानम्' इससे द्वितीया हुई है, ऐसा बताया है। परन्तु शारदारञ्जन राय ने उक्त वार्तिक के सिद्धान्तकौमुदी या काशिका आदि प्रामाणिक ग्रन्थों में न होने के कारण इसकी उपपत्ति दूसरे प्रकार से बताई है। उनके मतानुसार 'मुच्' धातु के अण्यन्तावस्था का कर्ता जो 'त्वम्' यह पद है उसकी ण्यन्तावस्था में 'गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता सणौ' इस सूत्र से कर्म संज्ञा हो जाती है, तब द्वितीया विभक्ति होगी। यहाँ यह जान लेना चाहिए कि राय जी ने 'मुच्' धातु को भी गत्यर्थक ही माना है।
इस श्लोक में 'दुःखदुःखेन शरीरं धारयन्ती' इस कथन से 'मूर्च्छा' नामक कामदशा अभिव्यक्त होती है जो नवीं दशा है। महाकवि ने यहाँ आठ ही कामदशाओं का वर्णन किया है, जबकि 'साहित्य-शास्त्र' के अनुसार काम की १० दशायें होती हैं। प्रथम 'चक्षूरागः' और अन्तिम 'मृत्यु', इन दो दशाओं का वर्णन नहीं किया है। प्रथम का तो इसलिए नहीं किया कि नयनप्रीति अर्थात् समागमन जिनका पहले होगा उन्हीं का वियोग होगा और यह काव्य वियोगावस्था से ही प्रारम्भ होता है और अन्तिम दशा का कथन रसभङ्ग के भय से नहीं किया।
२३६ | मेघदूतम्
**अलङ्कारः—**इस श्लोक में 'अस्त्रमवश्यं मोचयिष्यति सा' इस कथन को 'प्रायः सर्वः' इत्यादि वाक्य के द्वारा समर्थित किया गया है। अतः यहाँ 'अर्थान्तरन्यास' नामक अलङ्कार है ॥ ३० ॥
जाने सख्यास्तव मनः मयि सम्भृतस्नेहमस्मा-
दित्यंभूतां प्रथमविरहे तामहं तर्कयामि ।
वाचालं मां न खलु सुभगंमन्यभावः करोति
प्रत्यक्षं ते निखिलमचिराद्भ्रातरुक्तं मया यत् ॥ ३१॥
**अन्वयः—**तव सख्याः, मनः, मयि, संभृतस्नेहम्, जाने । अस्मात्, अहम्, प्रथमविरहे, ताम्, इत्थंभूताम्, तर्कयामि । सुभगंमन्यभावः, माम्, वाचालम्, न करोति, खलु । हे ! भ्रातः, मया, यत्, उक्तम्, निखिलम्, अचिरात्, ते, प्रत्यक्षम् ॥ ३१ ॥
**व्याख्या—**तव = मेघस्य, सख्याः = मद्भार्यायाः, मनः = चेतः, मयि = मद्विषये, संभृतस्नेहम् = संवलितानुरागम्, जाने = जानामि । अस्मात् = अतएव, अहम् = यक्षः, प्रथमविरहे = आद्यवियोगे, ताम् = स्वप्रियाम्, इत्थंभूताम् = पूर्वकथितदशाप्राप्ताम्, तर्कयामि = अनुमिनोमि । सुभगम्मन्यभावः = सुभगमानित्वम्, माम् = यक्षम्, वाचालम् = वाचाटम्, न करोति = न सम्पादयति, खलु = निश्चयेन । हे भ्रातः ! = हे बन्धो ! मया = यक्षेण, यत् = तद्दीनदशादिकम्, उक्तम् = कथितम्, (तत्) निखिलम् = सम्पूर्णम्, अचिरात् = त्वरितम्, ते = मेघस्य, प्रत्यक्षम् = नेत्रसम्मुखम् ( भविष्यति, इति शेषः ) ॥ ३१ ॥
**शब्दार्थः—**तव = तेरी, सख्याः = सखी (मेरी प्रिया) का, मनः = चित्त, मयि = मेरे प्रति, संभृतस्नेहम् = अनुरागपूर्ण ( है, ऐसा ), जाने = जानता हूँ । अस्मात् = इसलिए, प्रथमविरहे = प्रथमवियोग में, ताम् = उसे, इत्थम्भूताम् = पहले कही गयी दीनदशा को प्राप्त हुई होगी (ऐसा) अहम् = मैं, तर्कयामि = अनुमान कर रहा हूँ । सुभगंमन्यभावः = अपने को सौभाग्यशाली समझने का
उत्तरमेघः २३७
अहंकार, माम् = मुझे, वाचालम् = अधिक बोलने वाला, न करोति=नहीं बना रहा है, ( किन्तु ) हे भ्रातः=हे बन्धु, यत्=जो कुछ भी, मया = मैंने, उक्तम् = कहा है। तत् = वह, निखिलम् = सभी, अचिरात् = शीघ्र ही, ते = तुम्हारी, प्रत्यक्षम् = आंखों के सामने आएगा ॥ ३१ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! मत्प्रियायाश्चित्तं मद्विषयेऽत्यन्तानुरागपूर्णमस्तीत्यहं जानामि। अस्मादहं तां स्वप्रियामस्मिन्नभूतपूर्ववियोगे तादृगवस्थाप्राप्तां संभावयामि। आत्मानं सौभाग्यशालिनं मत्वा नाऽहं बहु भाषयामि, ( अपितु ) हे भ्रातः ! यन्मयोक्तं तन्निखिलं त्वद्दग्गोचरीभविष्यति ॥ ३१ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! मेरी प्रिया का मन मेरे प्रति बहुत ही अनुरागपूर्ण है, ( इस बात को ) मैं जानता हूँ। इसलिए इस अभूतपूर्व वियोग में वह मेरी प्रिया 'ऐसी हो गयी होगी' ऐसा अनुमान करता हूँ। हे भाई ! मुझे 'अपने को सौभाग्यशाली समझने का अभिमान' अधिक बोलने वाला नहीं बना रहा है, ( अपितु ) जो कुछ भी मैंने उसकी दीन-दशादि का वर्णन किया है वह शीघ्र ही तुम्हारी आंखों के सामने आ जायेगा ॥ ३१ ॥
समासः—संभृतः स्नेहो यस्य तत् = संभृतस्नेहम् ( बहु० )। प्रथमश्चासौ विरहः प्रथमविरहः ( कर्मधा० )। इत्थं भूतामिति (सुप्सुपा)। सुभगम्मन्यस्य भावः = सुभगम्मन्यभावः ( ष० तत्० )। अक्षं प्रति इति = प्रत्यक्षम् ( अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीययेति समासः )।
कोशः—स्याज्जल्पाकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक्, इत्यमरः।
टिप्पणी—संभृतः = 'सम्' उपसर्गपूर्वक 'भू' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके 'सम्भृतः' ऐसा रूप उपपन्न होता है। स्नेह—प्रीत्यर्थक 'स्निह्' धातु से 'घञ्' प्रत्यय करके स्नेह ऐसा रूप उपपन्न होता है। अस्मात्—यहाँ 'हेतौ' इस सूत्र से पञ्चमी हुई है। सुभगम्मन्य —आत्मानं सुभगं मन्यत इति 'सुभगम्मन्यः' यहाँ 'सुभग' उपपदक 'मन्' धातु से 'आत्ममाने खश्च' इस सूत्र से 'खश्' प्रत्यय करके 'अरुद्विषदजन्तस्य मुम्' इस सूत्र से मुमागम
१६ मे० दू०
२३८ मेघदूतम्
करके 'सुभगम्मन्य' ऐसा रूप उपपन्न होता है। वाचालम्—बहुगर्हा वाक् यस्य इस विग्रह में 'कुत्सायामिति वक्तव्यम्' इस वातिक से कुत्सा अर्थ में 'वाक्' शब्द से 'आलजाटचौ बहुभाषिणि' इस सूत्र से 'आलच्' प्रत्यय हुआ है।
अलङ्कारः—यहाँ तृतीय चरणोक्त अर्थ का चतुर्थ चरण कथित वाक्यार्थ हेतु है अतः यहाँ 'काव्यलिङ्ग' अलङ्कार है ।। ३१ ।।
रुद्धापाङ्गप्रसरमलकैरञ्जनस्नेहशून्यं प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्मृतभ्रूविलासम् । त्वय्यासन्ने नयनमुपरिस्पन्दि शङ्के मृगाक्ष्या मीनक्षोभाच्चलकुवलयश्रीतुलामेष्यतीति ॥३२॥
अन्वयः—अलकैः, रुद्धापाङ्गप्रसरम् अञ्जनस्नेहशून्यम्, अपि च, मधुनः, प्रत्यादेशात्, विस्मृतभ्रूविलासम्, त्वयि, आसन्ने, उपरिस्पन्दि, मृगाक्ष्या, नयनम् मीनक्षोभात्, चलकुवलयश्रीतुलाम्, एष्यति, इति शङ्के ।। ३२ ।।
व्याख्या—अलकैः = चूर्णकुन्तलैः, रुद्धापाङ्गप्रसरम् = अवरुद्धकटाक्षप्रक्षेपम्, अञ्जनस्नेहशून्यम् = कज्जलस्निग्धघरहितम्, अपि च = तथा च, मधुनः = मद्यस्य, प्रत्यादेशात् = त्यागात्, विस्मृतभ्रूविलासम् = प्रस्मृतभ्रूभङ्गम्, त्वयि = मेघे, आसन्ने = समीपस्थे ( सति ) उपरिस्पन्दि = ऊर्ध्वभागे स्फुरशीलम्, मृगाक्ष्याः = हरिणनेत्रायाः, नयनम् = लोचनम्, मीनक्षोभात् = मत्स्यसञ्चरणात्, चलकुवलयश्रीतुलाम् = चञ्चलनीलपद्मशोभोपमाम्, एष्यति = गमिष्यति, इति शङ्के = इति संभावयामि ।। ३२ ।।
शब्दार्थः—अलकैः = घुंघराले बालों से, रुद्धापाङ्गप्रसरम् = जिसके कटाक्ष-विशेष अवरुद्ध हो गये हैं, अञ्जनस्नेहशून्यम् = काजल की चिकनाहट से विहीन, अपि च = और भी, मधुनः = मदिरा (शराब) के, प्रत्यादेशात् = त्याग से, विस्मृतभ्रूविलासम् = जो भौंहों की भङ्गिमा को भूल गया है, त्वयि = तुम्हारे, आसन्ने =
उत्तरमेघः २३९
समीप आने पर, उपरिस्पन्दि = ऊपरी भाग में स्पन्दनयुक्त, मृगाक्ष्याः=मृगनयनी का, (वह) नेत्रम् = नेत्र, मीनक्षोभात् = मछली के चलने के कारण, चलकुवलयश्रीतुलाम् = हिलते हुए नीलकमल की शोभा की उपमा को, एष्यति = प्राप्त करेगा, इति शङ्के = ऐसा मैं अनुमान कर रहा हूँ ॥ ३२ ॥
भावार्थः —हे मेघ ! कटाक्षशून्यं कज्जलस्नेहरहितं विरहे मद्यपरित्यागात् परित्यक्तभ्रूविलासं मृगनेत्रायाः मत्प्रियायाः वामनेत्रं त्वयि समीपस्थे सति ऊर्ध्वभागे स्फुरणयुक्तं सत्, मत्स्यसञ्चरणेन सञ्चलन्नीलपद्मशोभोपमां प्राप्स्यतीति संभावयामि ॥ ३२ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! कटाक्ष एवं काजल से रहित, विरह में मद्यपान के परित्याग से जो भौंहों की क्रीड़ा को भूल गया है वह मेरी मृगनयनी प्रिया का नेत्र तुम्हारे समीप आने पर ऊपर के भाग में फड़कता हुआ, मछली के चलने से हिलते हुए नीलकमल की शोभा की उपमा को प्राप्त करेगा ॥ ३२ ॥
समासः—अपाङ्गयोः प्रसराः=अपाङ्गप्रसराः ( स० तत्० ) रुद्धा अपाङ्गप्रसरा यस्य तत् = रुद्धापाङ्गप्रसरम् (बहु०) । अञ्जनेन स्नेहः = अञ्जनस्नेहः (तृ० तत्०) तेन शून्यम् = अञ्जनस्नेहशून्यम् (तृ० त०) । भ्रुवोर्विलासः भ्रूविलासः ( ष० तत्० ) विस्मृतो भ्रूविलासो येन तत् = विस्मृतभ्रूविलासम् (बहु०) । मृगस्य इव अक्षिणी यस्याः सा मृगाक्षी (व्यधिकरण बहु०) तस्याः । मीनैः क्षोभः = मीनक्षोभः ( तृ० तत्० ), तस्मात् । चलञ्च तत् कुवलयम् (कर्म०) तस्य श्रीः = चलकुवलयश्रीः ( ष० तत्० ) तस्याः तुलाम् = चलकुवलयश्रीतुलाम् ( ष० तत्० ) ।
कोशः—अपाङ्गो नेत्रयोरन्तो, इत्यमरः । प्रत्यादेशो निराकृतिः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—रुद्धापाङ्ग०—विरह-व्रत में शरीर संस्कार मात्र का निषेध होने के कारण यक्षपत्नी के बाल बिखरे हुए हैं अतः कटाक्ष प्रक्षेप अवरुद्ध है, यह इस वाक्य का भाव है । अञ्जनस्नेहः—यहाँ भी उक्त कारण से ही यक्ष-प्रिया की आँखें कज्जल-विहीन हैं । विस्मृतभ्रूविलासम्—मद्यपान केवल