भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

३५

प्रथमोऽङ्कः

( प्रविश्य प्रावारहस्तः )

मैत्रेयः— ('अण्णं बम्हणम्' इति पूर्वोक्तं पठित्वा ।) अधवा मए वि मित्तेण परस्स आमन्तणआईं भक्खिदव्वाईं। हा अवत्थे ! तुलोअसि। जो णाम अहं तत्तभवदो चारुदत्तस्स रिद्धीए अहो-रत्तं पअतणसिद्धेहिं उग्गारसुरहिगन्धेहिं मोदकेहिं ज्जेव असिदो अब्भन्तरचदुस्सालदुआए उवविट्ठो मल्लकसद्परिखुदो चित्तअरो विअ अङ्गु-


निबन्धः=दुराग्रहः । एतेन=मैत्रेयेण, भवतु=विकल्प इति भावः । अन्यमिति कथनेन ब्राह्मणभोजनाभावे स्वस्यापि भोजनदौर्लभ्यमिति सूचितम् ।

**विमर्श—**प्रत्यादिष्टः—प्रति+आङ्+√विश्+क्त । अन्यं ब्राह्मणमुपनिमन्त्रयामि अन्य ब्राह्मण को निमन्त्रित करना आवश्यक है; क्योंकि ब्राह्मण-भोजन के बिना सूत्रधार को भी भोजन मिलना सम्भव नहीं है और वह बहुत अधिक भूखा है । अतः दूसरा कोई मार्ग नहीं है ।

**आमुखम्—**जहाँ सूत्रधार नटी या विदूषक आदि के साथ वार्तालाप करते हुये विचित्र उक्ति के द्वारा प्रस्तुत वस्तु का संकेत करता हुआ अपने कार्य का कथन करता है-वहाँ आमुख अथवा प्रस्तावना होती है । इसका लक्षण—

नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ॥ चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः । आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनाऽपि ।। साहित्यदर्पण ६-३१-३३

इस प्रस्तावना के पाँच भेद होते हैं—

(१) उद्घातक, (२) कथोद्घात, (३) प्रयोगातिशय, (४) प्रवर्तक, (५) अवगलित—द्र० साहित्यदर्पण ६।३३। यहाँ पर प्रयोगातिशय नामक प्रस्तावना है क्योंकि यहाँ एक प्रयोग-सूत्रधार का निमन्त्रणार्थ ब्राह्मण को खोजना—यह प्रस्तुत है, उसी समय 'एष चारुदत्तस्य मित्रं मैत्रेय इत एवागच्छति' इस अन्य प्रयोग से दूसरे पात्र का प्रवेश बताया जा रहा है—

यदि प्रयोग एकस्मिन् प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते । तेन पात्रप्रवेशश्चेत् प्रयोगातिशयस्तदा ।। सा० द० ६।३६

कुछ लोगों के अनुसार 'कथोद्घात' यह भेद है क्योंकि सूत्रधार के वाक्य को लेकर अन्य पात्र विदूषक का प्रवेश होता हैं—

सूत्रधारस्य वाक्यं वा समादायार्थमस्य वा । भवेत् पात्रप्रवेशश्चेत् कथोद्घातः स उच्यते ।। सा० द० ६।३५

३६ मृच्छकटिकम्

लीहिं छविविअ छविविअ अवणेमि णअरचत्तारवुसहो विअ रोमन्थाअमाणो चिट्ठामि, सो दाणि अहं तस्स दलिद्ददाए जहिं तहिं चरिअ गेहपारावदो विअ आवासणिमित्तं इध आगच्छामि । ( अथवा मयापि मैत्रेयेण परस्य आमन्त्रणकानि भक्षितव्यानि । हा अवस्थे ! तुलयसि । यो नामाहं तत्रभवतः चारुदत्तस्य ऋद्ध्या अहोरात्रं प्रयत्नसिद्धैः उद्गारसुरभिगन्धिभिः मोदकैरेव अशितः अभ्यन्तरचतुःशालद्वारे उपविष्टः मल्लकशत्परिवृतश्चित्रकर इव अङ्गुलीभिः स्पृष्ट्वा-स्पृष्ट्वा अपनयामि, नगरचत्वरवृषभ इव रोमन्थायमानस्तिष्ठामि । स इदानीमहं तस्य दरिद्रतया यस्मिन् तस्मिन् चरित्वा गेहपारावत इव आवासनिमित्तमत्र आगच्छामि ।)


( हाथ में दुपट्टा लिये हुये प्रवेश करके )

अर्थ-मैत्रेय-( अन्य ब्राह्मण को--इत्यादि पूर्वोक्त पढ़कर )

अथवा मुझ मैत्रेय को भी दूसरों के निमन्त्रणों को देखना चाहिये ? [ अथवा दूसरों के निमन्त्रण-सम्बन्धी पदार्थों को खाना चाहिये ? ] अरे भाग्य ! परीक्षा ले रहे हो । जो मैं श्रीमान् चारुदत्त की सम्पन्नता के कारण यत्नपूर्वक बनाये गये, [ खाने के बाद ] उद्गार [ डकार ] में मनोहर सुगन्धवाले लड्डुओं से [ तृप्त ] सन्तुष्ट होता हुआ, भीतरी चतुःशाल [ चौसाल ] के दरवाज़े पर बैठा हुआ, सैकड़ों [ रंगों से भरे हुये ] प्यालों से घिरे हुये चित्रकार के समान [ मैं प्यालों में भरे हुये भोज्य पदार्थों को ] अङ्गुलियों से छू-छू कर दूर हटा देता था [ छोड़ देता था ], नगर के चौराहे [ मध्य ] वाले सांड़ के समान जुगाली करता हुआ बैठा रहता था । वही मैं इस समय उस [ चारुदत्त ] की दरिद्रता के कारण घरेलू ( पालतू ) कबूतर के समान [ भोजन के लिये ] इधर-उधर घूमकर रहने के लिये यहाँ [ चारुदत्त के घर पर ] आ रहा हूँ ।

टीका-प्रावारहस्तः=प्रावारः=उत्तरीयं हस्ते यस्य सः, प्रावृणोति अनेन इति प्रावारः--"वृणोतेराच्छादने" ( पा० सू० ३।३।५४ ) इति करणे घञ्, करधृतोत्तरीयः । मयापि=चारुदत्तस्य मित्रेण मैत्रेयेणापि, परस्य = चारुदत्तभिन्नस्य आमन्त्रणकानि=आमन्त्र्यते=आकाल्यते येभ्यस्तानि, आमन्त्रणप्रस्तुतभोजनार्हद्रव्याणि, अत्र "कृत्यल्युटो बहुलम्" [ पा० सू० ३।३।११३ ] इति बाहुलकात् पञ्चम्यर्थे ल्युटि अनादेशे-आमन्त्रणम्, कुत्सितार्थे कप्रत्यये सिध्यति, भक्षितव्यानि=खादितव्यानि । वस्तुतस्तु अत्र प्रेक्षितव्यानि' इति पाठ उचितः, 'समीहितव्यानि' इत्यर्थः, तेनोपर्युक्तबाहुलकाश्रयणं नापेक्षितम्, निमन्त्रणकशब्दस्य प्रसिद्धार्थेनैव निर्वाहात् । अवस्थे !=भाग्य ! तुलयसि=परीक्षसे; तूलयसि इति पाठे तु तूलं करोषि इत्यर्थे 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिच्, लघूकरोषीत्यर्थः । अहम्=मैत्रेयः, तत्रभवतः=सम्माननीयस्य, चारुदत्तस्य=एतन्नामकस्य प्रकरणनायकस्य, ऋद्ध्या=सम्पन्नतया, समृद्ध्या, अहोरात्रम्=अहर्दिवम्, प्रयत्नसिद्धैः=प्रयत्नपूर्वकं निष्पन्नैः, उद्गारः=भोजनन्तरमुर्ध्वगा-

प्रथमोऽङ्कः ३७

एसो अ अज्जचारुदत्तस्स पिअवअस्सेण चुण्णवुड्ढेण जादीकुसुमवासिदो पावारओ अणुप्पेसिदो सिद्धीकिददेवकज्जस्स अज्जचारुदत्तस्स उवणेदव्वो त्ति । ता जाव अज्जचारुदत्तं पेक्खामि । [ परिक्रम्य अवलोक्य च ] एसो अज्ज चारुदत्तो सिद्धीकिददेवकज्जो गिहदेवदाणं बलिं हरेन्तो इदो ज्जेव आअच्छदि । ( एष च आर्यचारुदत्तस्य प्रियवयस्येन चूर्णवृद्धेन जातीकुसुमवासितः प्रावारकः अनुप्रेषितः सिद्धीकृतदेवकार्यस्यार्यचारुदत्तस्य उपनेतव्य इति । तद् यावदार्यचारुदत्तं प्रेक्षे । [ परिक्रम्यावलोक्य च ] एष आर्यचारुदत्तः सिद्धीकृतदेवकार्यो गृहदेवतानां बलिं हरन् इत एवागच्छति । )

[ ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टश्चारुदत्तो रदनिका च । ]


मिवायुः, तेषु सुरभिः=सौरभयुक्तः गन्धः येषां तैः, उद्गारे सुगन्धप्रदायिभिरित्यर्थः, मोदकैः=मिष्ठान्नविशेषैः 'लड्डू' इति प्रसिद्धैः, अशितः=तृप्तः, अभ्यन्तरे=गृहमध्ये यत् चतुःशालकम्, चतुर्णां शालकानां समुदायः, स्वार्थे कः, तस्य द्वारे=प्रमुखनिर्गमनप्रदेशे, उपविष्टः=स्थितः ह्रस्वा मल्लाः मल्लकाः-पात्रविशेषाः ( भाषायां 'प्याला' इति ) पत्रपुटो वा ( भाषायां 'दोना' इति ) तेषां शतम्, तेन परिवृतः=परिव्याप्तः, अभिवृतः वा, चित्रकारः=रङ्गजीवः, इव=तुल्यम्, अङ्गुलीभिः=हस्ताग्रभागैः, स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा=पौनः पुन्येन स्पर्शं कृत्वा; अपनयामि=त्यजामि, नैव खादामि, अत्र वर्तमानसमीपे भूतकाले लट् बोध्यः तेन 'अपानयम्' इत्यर्थः । अयं भावः-यथा कश्चित् चित्रकारः मल्ल कम्=वर्णिकापात्रम् एकं स्पृष्ट्वा तूलिकां झटिति दूरीकरोति, तदनन्तरमपरं वर्णिकापात्रं स्पृशति, तदपि दूरीकरोति । एवं क्रमेणावश्यकतानुसारं पात्रस्थवर्णं स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा दूरीकरोति, तथैव मैत्रेयोऽपि विविधभोजनपरिपूरितानां पात्राणां स्पर्शमेव कृत्वा [ स्वल्पमेवास्वाद्य ] तानि पात्राणि त्यजन् आसीत् । नगरचत्वरस्य=नगरमध्यभागस्य, वृषभ इव=बलीवर्द इव, भाषायां प्रसिद्धः 'साँड़' इव, रोमन्थायमानः=भोजनोत्तरं ताम्बूलादिचर्वणेन मुखमध्यभागं हनुप्रदेशं चालयन्, तिष्ठामि=उपविशामि, अत्रापि वर्तमानसमीपे लट्, तेन 'अतिष्ठम्' इत्यर्थः, सः=पूर्ववर्णितवैशिष्ट्ययुक्तः, अहम्=मैत्रेयः, इदानीम्=अस्मिन् काले, तस्य=चारुदत्तस्य, दरिद्रतया=निर्धनतया, यस्मिन् तस्मिन्=यत्र तत्र, चरित्वा=भ्रमित्वा, गृहपारावत इव=गृहपालितकपोतसदृशः, आवासनिमित्तम्=रात्रि-निवासहेतुम् एव, अत्र=चारुदत्तस्य गृहे, आगच्छामि=आव्रजामि, आश्रयामीति वा ।

अर्थ—आर्य चारुदत्त के प्रियमित्र चूर्णवृद्ध ने चमेली के फूलों [ की गन्ध ] से सुवासित [ सुगन्धयुक्त ] यह दुपट्टा, भेजा है, कि [ इसे ] देवताओं की पूजा से निवृत्त आर्य चारुदत्त को देना है। तो तब तक आर्य चारुदत्त को देखता हूँ। ( घूमकर और देखकर ) देवपूजन सम्पादित कर चुकने वाले आर्य चारुदत्त गृहदेवताओं के लिये बलि [ भेंट ] लाते हुये इधर ही आ रहे हैं।

३८ मृच्छकटिकम्

( इसके बाद यथानिर्दिष्ट=गृहदेवताओं के लिये बलि हाथ में लेते हुये चारुदत्त और मदनिका प्रवेश करते हैं । )

टीका— चूर्णवृद्धेन=एतन्नामकेन, प्रियवयस्येन=प्रियमित्रेण, जातीनां कुसुमैः=मालतीपुष्पैः, वासितः=सुरभीकृतः, अनुप्रेषितः=सम्प्रेषितः, प्रावारकः=उत्तरीयं वस्त्रम्, सिद्धीकृतदेवकार्यस्य=सिद्धीकृतम्=सम्पादितं देवकार्यम्=देवपूजनादिकार्यं येन सः तस्य, उपनेतव्यः=दातव्यः, सम्बन्धसामान्ये षष्ठी अथवा चारुदत्तस्य समीपे उपनेतव्यः इत्यर्थो योज्यः । प्रेक्षे=अवलोकयामि । सिद्धीकृतदेवकार्यः=सिद्धीकृतम्=सम्पादितम् देवकार्यं येन सः तादृशः, गृहदेवतानाम्=गृहस्थितदेवतानाम् सम्बन्धिनं बलिम्=समर्पणीयं भोज्यम्, हरन्=आहरन्, आगच्छति=आयाति । यथानिर्दिष्टः=गृहदेवताभ्यो बलिमाहरन् इति पूर्ववर्णितावस्थः, प्रविशति=प्रवेशं करोति ।

विमर्श—प्रावारः—प्र+आ+√वृ+घञ् यहाँ प्रावृणोति प्राव्रियते वाऽनेन इस करण अर्थ में घञ् प्रत्यय होता है । जिससे शरीरादि को ढका जाता है, यहाँ उत्तरीय=दुपट्टा अर्थ है । आमन्त्रणकानि—आमन्त्र्यते=आकार्यते अर्थात् बुलाया जाता है जिनके भक्षण के लिये वे भोज्य पदार्थ 'आमन्त्रण' हैं यहाँ 'कृत्यल्युटो बहुलम्' [ पा. सू. ३।३।११३ ] से बाहुलकात् चतुर्थ्यर्थ में ल्युट्=अन करके बाद में स्वार्थ में 'क' प्रत्यय होता है । यह व्युत्पत्ति 'भक्षितव्यानि' ( प्राकृत-भक्खिदव्वाईं ) पाठ में माननी पड़ती है । यदि 'प्रेक्षितव्यानि' ( प्राकृत 'पच्छिदव्वाईं ) पाठ मान लें तो प्रचलित अर्थ से ही निर्वाह हो जाता है । वास्तव में यही पाठ तर्कसंगत भी लगता है । तुलयसि—'यहाँ चुरादिगणीय √तुल उन्माने' धातु नहीं है क्योंकि उसमें उपधागुण होने से 'तोलयसि' यही रूप होगा । अतः यह नामधातु रूप समझना चाहिये 'तुलां करोषि' इस अर्थ में 'तत्करोति तदाचष्टे' से णिच् प्रत्यय होता है । अथवा 'तूलं करोषि' इस अर्थ में णिच् है । प्रथम अर्थ में 'तौल रहे हो'=परीक्षा ले रहे हो' यह अर्थ है और दूसरे में तूल=रूई के समान हल्का बना रहे हो—अर्थ होता है । अशितः—यहाँ अशितम्=अशनम्=भोजनम् अस्ति अस्य—इस अर्थ में 'अर्श आदिभ्योऽच्' [ पा. सू. ५।२।२७ ] से मत्वर्थीय अच् प्रत्यय होता है । और इसका अर्थ है—भोजन ले लेने वाला । अभ्यन्तरचतुःशालकद्वारे—वह विशाल भवन जिसमें चार आमने सामने उपभवन=हाल रहते थे, ऐसे भवनों का उल्लेख बहुत ग्रन्थों में मिलता है । यह भीतर बना होता था और एक मुख्य द्वार होता था । मैत्रेय उसी द्वार पर बैठने का संकेत कर रहा है । मल्लकशतपरिवृतः—यहाँ मलक शब्द के दो अर्थ हैं—(१) विदूषकपक्ष में—भोजन से भरे हुये प्याले और (२) चित्रकारपक्ष में--रंगों से भरे हुये पात्र । भोजनें करते समय विदूषक इन पात्रों से उसी प्रकार घिरा रहता था जिस प्रकार रंगने वाला चित्रकार रंगों से भरे हुये पात्रों से घिरा हुआ बीच में बैठ कर रंगों को छू छू कर चित्र रंगता है

प्रथमोऽङ्कः ३९

चारु०-- ( ऊर्ध्वमवलोक्य सनिर्वेदं निःश्वस्य )--

यासां बलिः सपदि मद्गृहदेहलीनां
हंसैश्च सारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः ।
तास्वेव सम्प्रति विरूढतृणाङ्कुरासु
बीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः ॥ ६ ॥

[ इति मन्दं मन्दं परिक्रम्योपविशति ]


वैसे ही विदूषक भी चख चख कर स्वाद लेकर हटा देता था। नगर-चत्वर-वृषभ--यहाँ चत्वर का अभिप्राय यातायात से भरा हुआ चौराहा है जो नगर के मध्य भाग में होता है वहाँ वृषभ=साँड़ मस्ती से निश्चिन्त होकर जैसे खड़ा खड़ा जुगाली करता रहता है, उसे कोई भयवश नहीं हटाता है, उसी प्रकार विदूषक भी मस्ती के साथ पान वगैरह चबाता हुआ बैठा रहता था उसे हटाने की शक्ति किसी के पास नहीं थी। यहाँ 'अपनयामि' और 'तिष्ठामि' इन दोनों में वर्तमान समीपवर्ती भूतकाल में लट् हुआ है। 'रोमन्थं वर्तयति' इस अर्थ में "कर्मणो रोमन्थ-तपोभ्यां वर्त्तिचरोः" [ पा. सू. ३।१।१५ ] सूत्र से क्यङ् प्रत्ययान्त से शानच् प्रत्यय करके 'रोमन्थायमानः' शब्द सिद्ध होता है। गेहपारावत इव--जिस प्रकार घरों की छतों आदि में रहने वाले कबूतर प्रातः होने पर उड़ जाते हैं और इधर उधर दाना चुगकर शाम को रहने के लिये वापस आ जाते हैं उसी प्रकार की स्थिति विदूषक अपनी भी बताता है कि इधर उधर घूमकर कुछ खा पीकर केवल रात काटने के लिये निर्धन चारुदत्त के घर आ जाता है। सिद्धीकृतदेवकार्यस्य--घर के बाहर बने हुये मन्दिरों आदि में पूजन सम्पन्न करने वाला। आर्यचारुदत्तस्य--यहाँ सम्बन्ध-सामान्य में षष्ठी है। गृहदेवतानाम्--घर की रक्षा के लिये घर के समीप ही जिन देवताओं का स्थान है वहाँ अन्नादि की बलि=भेंट दी जाती है, वही चारुदत्त को करना है। इन दोनों पूजनों से यह सिद्ध होता है कि चारुदत्त इस कार्य में बहुत रुचि रखता था।

अन्वयः-- यासाम्, मद्गृहदेहलीनाम, बलिः सपदि, हंसैः, सारसैः, च, विलुप्त-पूर्वः, सम्प्रति, विरूढतृणाङ्कुरासु, तासु, एव, कीटमुखावलीढः, बीजाञ्जलिः, पतति ॥ ६ ॥

शब्दार्थ-- यासाम्=जिन, मद्गृहदेहलीनाम्=मेरे घर की देहलियों [ दरवाजों ] की, बलिः=पूजन में चढ़ायी गई अन्नादि वस्तुयें, सपदि=तत्काल ही, हंसैः=हंसो के द्वारा, च=और, सारसैः=सारसों के द्वारा, विलुप्तपूर्वः=पूर्व समय में [ खाकर ] समाप्त कर दी जाती थीं, [ किन्तु ] सम्प्रति=इस समय, विरूढतृणाङ्कुरासु=बढ़ी हुई घासादि तृणों के अङ्कुरों से युक्त, तासु=उन [ देहलियों पर ], एव=ही, कीटमुखावलीढः=कीड़ों के मुखों से [ आधी ] खायी हुई, बीजाञ्जलिः=चावल आदि अनाजों की मुट्ठी अर्थात् अञ्जलि भर अनाज, पतति=गिर रही है ॥ ६ ॥

४० | मृच्छकटिकम्


अर्थ--चारुदत्त-(ऊपर देख कर और दुःख के साथ लम्बी सांस लेकर)—

मेरे घर की जिन देहलियों पर रक्खी गयी बलि=पूजनभोगसामग्री पहले [ जब मैं सम्पन्न था उस समय ] हंसों और सारसों द्वारा [ खाकर ] शीघ्र ही समाप्त कर दी जाती थी, इस समय [ मेरे निर्धन हो जाने पर ] [ धनाभाव के कारण सफाई आदि न हो सकने के कारण ] उगी हुई घास आदि के अंकुरों से युक्त उन्हीं [ मेरी ] देहलियों पर [ ऊपर रहने वाले ] कीड़ों के मुख द्वारा [ आधे ] खाये हुये बीजों की अञ्जलि [ मुट्ठियों भर बीज ] गिर रही है ॥ ६ ॥

( इस प्रकार कह कर धीरे-२ घूम कर बैठ जाता है । )

**टीका--**दैन्यात् स्वगृहस्य दशां वर्णयति--यासाम् मद्गृहदेहलीनाम्=मम= चारुदत्तस्य गृहाणि, तेषां देहलीनाम्=द्वारपीण्डिकाः, द्वारस्याधोभागे लग्नाः काष्ठ-विशेषाः, तासाम्, उपरि समर्पित इति शेषः, बलिः=पूजनादौ प्रयुक्ततण्डुलादि-धान्यम्, सपदि=शीघ्रमेव, हंसैः=मरालैः, च=तथा, सारसगणैः=पक्षिविशेषसमुदायैः, विलुप्तपूर्वः = भक्षितपूर्वः, पूर्वं विलुप्तः-इत्यत्र “पूर्वापर०" [ पा. सू. २।१।५० ]-इति पूर्वशब्दस्य पूर्वनिपातः, अर्थात् यत्र बलिः पूर्वं तत्कालमेव भक्षितोऽभूत्, सम्प्रति= इदानीम्, मम दरिद्रावस्थायामित्यर्थः, विरूढतृणाङ्कुरासु = विरूढाः = स्वच्छता-दिसंस्काराभावाद् वृद्धिमुपगताः मृजाऽभावादुपचिताः, तृणाङ्कुराः=दूर्वाद्यङ्कुराः यासु तासु, मद्गृहदेहलीषु इत्यर्थः, एव, कीटमुखावलीढः=कीटानां मुखैः=आस्यैः दन्तैरिति भावः, अवलीढः=अर्धभक्षितः, खण्डितः, बीजानाम्=तण्डुलादिधान्यानाम्, अञ्जलिः = परिमाणविशेषः, अञ्जलिपरिमितधान्यादिरिति भावः, पतति=पतितो भवति । एतच्च मम गृहद्वारस्य दुर्दशा मयेदानीं द्रष्टुं न शक्यत इति चिन्तयित्वा विषादातिशयं प्रकटयन् चारुदत्तो भूमावुपविशतीति बोध्यम् । तुल्ययोगितापर्याययोः संसृष्टिः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ९ ॥

**विमर्श--**चारुदत्त अपने भवन की देहलियों की दुर्दशा देखकर अपनी निर्धनता के विषय में सोच कर किंकर्तव्यविमूढ होकर बैठ जाता है। प्रस्तुत श्लोक में तुल्ययोगिता तथा पर्याय इन दो अलङ्कारों की संसृष्टि है। यहाँ हंस तथा सारस दोनों अप्रस्तुत हैं इन दोनों का लोप रूप एक क्रिया के साथ सम्बन्ध होने से तुल्ययोगिता अलंकार है--

पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा यदा भवेत् ।
एकधर्माभिसम्बन्धः स्यात्तदा तुल्ययोगिता ॥ साहित्यदर्पण १०।४७

दरिद्रतारूपी कारण का तृणाङ्कुरोत्पत्ति, बीजाञ्जलि-प्रपातरूप कार्य से स्पष्ट-तया बोध होता है, अतः पर्यायोक्त अलङ्कार भी है --

पर्यायोक्तं यदा भङ्ग्या गम्यमेवाभिधीयते ॥ साहित्यदर्पण १०।६०

प्रथमोऽङ्कः ४१

विदू०— एसो अज्जचारुदत्तो। ता जाव सम्पद् उपसप्पामि (उपसृत्य ।) सोत्थि भवदे। वड्ढदु भवं। (एष आर्यचारुदत्तः। तद्यावत् साम्प्रतमुपसर्पामि। स्वस्ति भवते। वर्द्धतां भवान्।)

चारु०— अये ! सर्वकालमित्रं मैत्रेयः प्राप्तः। सखे ! स्वागतम्, आस्यताम्।

विदू०— जं भवं आणवेदि। (उपविश्य ।) भो वअस्स ! एसो दे पिअ वअस्सेण चुण्णवुड्ढेण जादीकुसुमवासिदो पावारओ अणुप्पेसिदो सिद्धी-किददेवकज्जस्स अज्जचारुदत्तस्स तुए उवणेदव्वोत्ति। (समर्पयति ।) (यद्भवान् आज्ञापयति। (उपविश्य) भो वयस्य ! एष ते प्रियवयस्येन चूर्णवृद्धेन जातीकुसुमवासितः प्रावारकः अनुप्रेषितः—सिद्धीकृतदेवकार्यस्य आर्यचारुदत्तस्य त्वया उपनेतव्य इति ।) (समर्पयति)

चारुदत्तः— (गृहीत्वा सचिन्तः स्थितः ।)

विदू०— भो ! इदं किं चिन्तीअदि ? (भोः ! इदं किं चिन्त्यते ?)


इन दोनों की परस्परनिरपेक्ष रूप से स्थिति होने से संसृष्टि है। वसन्त-तिलका छन्द है—ज्ञेयं वसन्ततिलकं त-भ-जा ज-गौ गः।

विलुप्तपूर्वः—पूर्वं विलुप्तः—यहाँ पूर्व शब्द का पूर्वनिपात होना चाहिये था परन्तु “विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' [पा. सू. २।१।५७] इसमें बहुलग्रहण के बल पर विलुप्त का पूर्वनिपात हुआ है। कुछ व्याख्याकारों ने यहाँ “पूर्वापरप्रथमचरम-जघन्यमध्य-मध्यमवीराः” [ पा. सू. २।१।५८ ] इससे पूर्वनिपात माना है परन्तु ऐसा करने पर तो ‘पूर्ववैयाकरणः’ के समान ‘पूर्वविलुप्तः’ ऐसा होना चाहिये। न कि ‘विलुप्तपूर्वः’ ऐसा। विरूढ-तृणाङ्कुरासु-चारुदत्त की दशा इतनी खराब हो गई है कि वह सफाई तक नहीं करा सकता। अतः देहली पर घास जम गई है। वि + √रुह् + क्त = विरूढ-विरूढाः तृणाङ्कुरा यासु तासु बहुव्रीहि है। अवलीढः-अव + √लिह् + क्त ।

अर्थ—विदूषक— ये आर्य चारुदत्त हैं। तो अब इनके पास चलूँ। [ समीप जाकर ] आपका कल्याण हो। आपकी वृद्धि हो।

चारुदत्त— अरे ! हर समय के साथी [ सुख-दुख दोनों में साथ देने वाले ] मैत्रेय आ गये। मित्र ! स्वागत है। बैठिये।

विदूषक— जैसी आपकी आज्ञा। ( बैठ कर ) हे मित्र ! आप के प्रिय मित्र चूर्णवृद्ध ने चमेली के फूलों से सुगन्धित यह दुपट्टा आपके लिये भेजा है और कहा है देवताओं की पूजा सम्पन्न कर लेने वाले आर्य चारुदत्त को तुम्हें [=मुझ मैत्रेय को ] देना है। ( समर्पित करता है। )

चारुदत्त— ( लेकर चिन्तित हो जाता है। )

विदूषक— अरे ! आप क्या सोच रहे हैं ?

४२ मृच्छकटिकम्

चारु०—वयस्य !

सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते घनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम् । सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रतां धृतः शरीरेण मृतः स जीवति ॥१०॥


**अन्वयः—**घनान्धकारेषु, दीपदर्शनम्, इव, दुःखानि, अनुभूय, [ पुरुषस्य ] सुखम्, हि, शोभते, तु, यः, नरः, सुखात्, दरिद्रताम्, याति, सः, शरीरेण, धृतः, अपि, मृतः, [ सन् ], जीवति ॥ १० ॥

**शब्दार्थ—**घनान्धकारेषु=घोर अन्धेरों में, दीपदर्शनम्=दीपक के दर्शन=प्रकाश के, इव=समान, दुःखानि=दुःखों, कष्टों को, अनुभूय=अनुभव कर के [ व्यक्ति के लिये ) सुखम्=सुख, आनन्द, हि=निश्चित रूप से, शोभते=शोभित होता है, अच्छा लगता है, तु=किन्तु, यः=जो, नरः=मनुष्य, सुखात्=सुख [ के उपभोग ] से, दरिद्रताम्=गरीबी को, याति=प्राप्त करता है, पहुँचता है, सः=वह, शरीरेण=देह से, धृतः=धारण किया हुआ, अपि=भी, मृतः=मरा [ सन्=हुआ ], जीवति=जीवित है ॥ १० ॥

अर्थ—चारुदत्त—मित्र ! घने अन्धेरों में दीपक के प्रकाश के समान दुःखों के अनुभव के बाद [ मनुष्य के लिये ] सुख शोभित होता है, अच्छा रहता है, किन्तु जो पुरुष [ उपभोग करके ] सुख से निर्धनता को प्राप्त करता है, [ गरीब हो जाता है ] वह, शरीर द्वारा धारण किया गया भी मरा हुआ जीवित रहता है । [ जैसे मरा हुआ व्यक्ति व्यर्थ होता है उसी प्रकार निर्धन व्यक्ति भी व्यर्थ होता है ] ॥ १० ॥

**टीका—**जीवितोपि दरिद्रो मृततुल्य इत्याह—घनान्धकारेषु=घोरतिमिरेषु, दीपदर्शनम्=दीपकस्य दर्शनम्=प्रकाशः, इव=तुल्यम्, दुःखानि=कष्टानि, अनुभूय=अनुभवविषयीकृत्य, उपभुज्येत्यर्थः, जनस्येति शेषः, सुखम्=आनन्दः, हि=निश्चयेन, शोभते=राजते, तु=परन्तु, यः=जनः, सुखात्=सुखमनुभूय, ल्यब्लोपे पञ्चमी बोध्या, दरिद्रताम्=निर्धनताम्, याति=प्राप्नोति, गच्छति वा, सः=तादृशो नरः, शरीरेण=देहेन, धृतः=आश्रितः, सन्, मृतः=मृत्युमुपगतः, निर्जीव इत्यर्थः, जीवति=श्वसिति, प्राणान् धारयतीत्यर्थः । दरिद्रो जनो जीवितोऽपि मृत इव भवतीति भावः । अप्रस्तुतप्रशंसा-विरोधाभासश्चालंकारौ । वंशस्थं वृत्तम् ॥१०॥

**विमर्श—**यहाँ चारुदत्त अपनी वर्तमान दरिद्रता को सोंच कर मरणतुल्य कष्ट का अनुभव करता है । सुखात्-यहाँ सुखम् अनुभूय-इस ल्यबन्त के लोप करने पर कर्म में पञ्चमी है "ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च" ( वार्त्तिक ) । शरीरेण धृतः—वास्तव में प्राण शरीर को धारण करते हैं किन्तु निर्धन के विषय में विपरीत स्थिति होती है, यहाँ शरीर प्राणों को धारण किये रहता है, वास्तव में निर्धन व्यक्ति और मृत व्यक्ति में कोई अन्तर नहीं होता है ।

४३

प्रथमोऽङ्कः

विदू०-- भो वअस्स ! मरणादो दलिद्दादो वा कदरं दे रोअदि । ( भो वयस्य ! मरणात् दारिद्र्याद्वा कतरत् ते रोचते ? )

चारु०-- वयस्य !

दारिद्र्यान्मरणाद्वा मरणं मम रोचते न दारिद्र्यम् ।
अल्पक्लेशं मरणं दारिद्र्यमनन्तकं दुःखम् ॥११॥


यहाँ अप्रस्तुत व्यक्तिसामान्य के कथन से प्रस्तुत चारुदत्तरूप व्यक्तिविशेष का ज्ञान होता है, अतः अप्रस्तुतप्रशंसा है। 'इव' पद के श्रवण से पूर्वार्द्ध में श्रौती उपमा है। मृतः स जीवति-इसमें विरोधाभास है, इसका परिहार करने के लिये मृतः का अर्थ-किसी कार्य करने के योग्य नहीं है - ऐसा करना चाहिये। इसमें वंशस्थ छन्द है। इसका लक्षण है-जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ ॥ १० ॥

अर्थ--विदूषक- हे मित्र ! मृत्यु और दरिद्रता में आपको कौन [ अधिक ] अच्छा लगता है ?

अन्वयः-- दारिद्र्यात्, मरणात् वा, मम, मरणम्, रोचते, दारिद्र्यम्, न, [ रोचते, यतः ] मरणम्, अल्पक्लेशम्, दारिद्र्यम्, [ च ] अनन्तकम्, दुःखम्, [ अस्ति ] ॥ ११॥

शब्दार्थ-- दारिद्र्यात्=दरिद्रता से, वा=अथवा, मरणाद्=मरने से, अर्थात् दरिद्रता और मरण में से, मम=मुझ चारुदत्त को, मरणम्=मृत्यु, रोचते=अधिक अच्छी लगती है, न=न कि, दारिद्र्यम्=दरिद्रता, [ यतः=क्योंकि ] मरणम्=मरना, अल्पक्लेशम्=थोड़े समय तक कष्ट देने वाला है, [ च=और ] दारिद्र्यम्=दरिद्रता, अनन्तकम्=कभी भी न समाप्त होने वाला, दुःखम्=कष्ट, [ है ] ॥११॥

अर्थ--चारुदत्त-- मित्र !

दरिद्रता अथवा मृत्यु [ दोनों को देखकर इन ] में से मुझे मरना अच्छा लगता है न कि दरिद्र होना। क्योंकि मरना कम समय कष्ट देने वाला है अर्थात् कुछ समय ही मृत्युकष्ट का अनुभव होता है, किन्तु दरिद्रता कभी भी न समाप्त होने वाला कष्ट है ॥ ११ ॥

टीका-- दरिद्रतापेक्षया मृत्युमेव अभीष्टं प्रतिपादयति-दारिद्र्यात्=निर्धनत्वात्, मरणात्=प्राणत्यागात्, वा, दैन्यमरणयोर्मध्ये इति भावः, (अत्र 'अवलोक्य' इत्यादिकं ल्यबन्तं मत्वा 'ल्यब्लोपे पञ्चमी' इति पञ्चमी, तेन दारिद्र्यम् अवलोक्य, 'निर्धनत्वम् अवलोक्य, चार्थे वा, उभौ विलोक्य उभयोर्मध्ये इत्यर्थः। अन्यथा पञ्चम्युपपत्तिर्दुः-साध्येति बोध्यम् ।) मम=मह्यम्, मरणम्=प्राणत्यागः, रोचते=रुचिकरं भवति,

४४ | मृच्छकटिकम्

विदू०—भो वअस्स ! अलं सन्तावेण । पणइअणसंकामिदविहवस्स सुरलो-अपीदसेसस्स पडिवच्चंदस्स विअ परिक्खओ वि दे अहिअदरं रमणीओ । ( भो वयस्य ! अलं सन्तापेन । प्रणयिजनसंक्रामितविभवस्य सुरलोकपीतशेषस्य प्रतिपच्चन्द्रस्य इव परिक्षयोऽपि ते अधिकतरं रमणीयः । )


न=न तु, दारिद्र्यम् = निर्धनता; मरणम् = प्राणत्यागः, अल्पक्लेशम् = अल्पः=अल्पकालिकःक्लेशो यस्मिन् तत् तादृशम्, अल्पकालिकक्लेशप्रदमित्यर्थः, दारिद्र्यम्=दरिद्रता, च, अनन्तकम्= न विद्यते अन्तः समाप्तिर्यस्य तत्, सकलजीवनपर्यन्तम्, दुःखम्= कष्टम्, भरणं तु किञ्चित्कालपर्यन्तमेव दुःखं ददाति, प्राणत्यागानन्तरं न दुःखम् । किन्तु दरिद्रता तु यावज्जीवं सर्वदैव कष्टदायिनी एव भवतीति एतदपेक्षया मरणमेव प्रशस्यतरं मन्यते इति भावः । काव्यलिङ्गमलङ्कारः । आर्या वृत्तम् ॥११॥

**विमर्श—**पहले अपने सुखी जीवन के बाद दुःख का अनुभव करने वाला चारुदत्त निर्धनता को मृत्यु से भी निकृष्टतर मानता है। मरते समय जो कष्ट होता है वही अन्तिम कष्ट होता है किन्तु दरिद्रता के कारण तो जीवन भर कष्ट भोगना पड़ता है। दारिद्र्यात् मरणाद् वा--- इनमें पञ्चमी विभक्ति का प्रयोग चिन्तनीय है। ल्यबन्त क्रियापद का लोप मानकर 'ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इससे पञ्चमी सम्भव है—दारिद्र्यं विलोक्य मरणं वा विलोक्य, अथवा 'विचार्या' आदि उपयुक्त क्रियापद का सम्बन्ध मान लेना चाहिये। मम रोचते---यहाँ 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः' [पा० सू० १।४।४३] के अनुसार षष्ठी न होकर चतुर्थी होनी चाहिये-मह्यं रोचते । परन्तु षष्ठी प्रबल विभक्ति है—सम्बन्ध-सामान्य की विवक्षा और अन्य कारकों की अविवक्षा में सर्वत्र षष्ठी सम्भव है—'कर्मादीनामपि सम्बन्धमात्रविवक्षायां षष्ठ्येव ।' यह प्रसिद्ध नियम है।

इस श्लोक में पूर्वार्द्ध के अर्थ के प्रति उत्तरार्द्ध का कथन हेतु है अतः काव्य-लिङ्ग अलंकार है—हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गं निगद्यते । अथवा सामान्य से विशेष का समर्थनरूप अर्थान्तरन्यास भी हो सकता हैं। इसमें आर्या छन्द है ॥११॥

**अर्थ—विदूषक—**अरे मित्र ! सन्ताप=दुःख करना व्यर्थ है । प्रियजनों को सम्पत्ति दे डालने वाले आपकी निर्धनता भी, देवताओं द्वारा पीने से शेष बचे हुये प्रतिपदा के चन्द्रमा की [ क्षीणता की ] भाँति, अत्यधिक अच्छी लग रही है ।

**टीका—**अलं सन्तापेन-सन्तापेन किमपि साध्यं नास्ति,–'गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका' इति तृतीया । प्रणयिजनेषु=प्रियजनेषु, संक्रमिताः=दया-दिना प्रदत्ताः, विभवाः=धनानि, येन, तस्य, ते=तव चारुदत्तस्य, परिक्षयः=निर्धन-ताऽपि, सुरलोकैः=देवैः पीतशेषस्य=भुक्तावशिष्टस्य, प्रतिपदः=प्रतिपदायाः, चन्द्रस्य

४५

प्रथमोऽङ्कः

चारु०—वयस्य ! न ममार्थान् प्रति दैन्यम् । पश्य—

एतत्तु मां दहति यद् गृहमस्मदीयं क्षीणार्थमित्यतिथयः परिवर्जयन्ति । संशुष्कसान्द्रमदलेखमिव भ्रमन्तः कालात्यये मधुकराः करिणः कपोलम् ॥१२॥

वस्तुतः प्रतिपच्चन्द्रस्याभावात् कृष्णचतुर्दशी-चन्द्रस्येवेति बोध्यम्, परिक्षयः=कला-क्षीणता, निर्धनत्वं च, रमणीयः=मनोहारी, प्रशंसनीय एवेति भावः ।

**विमर्श—**सुरजनपीतशेषस्य-पुराणादि में यह कथा वर्णित है कि कृष्णपक्ष में देवतागण चन्द्रमा की एक-एक कला का पान प्रतिदिन करते रहते हैं। इसलिये चतुर्दशी की रात्रि में वह अत्यन्त क्षीण हो जाता है। उसी का संकेत यहाँ किया गया है-प्रतिपच्चन्द्रस्येव । प्रतिपत् शब्द लाक्षणिक है क्योंकि प्रतिपत् को चन्द्रमा सर्वथा नहीं होता है।

**अन्वयः—**कालात्यये, करिणः, संशुष्कसान्द्रमदलेखम्, कपोलम्, भ्रमन्तः, मधुकराः, इव, अतिथयः, क्षीणार्थम्, इति, अस्मदीयम्, गृहम्, यत्, परिवर्जयन्ति, एतत्, तु, माम्, दहति ॥ १२ ॥

**शब्दार्थ—**कालात्यये=[ मदजल प्रवाहित होने का ] समय बीत जाने पर, करिणः=हाथी के, संशुष्कसान्द्रमदलेखम्=सूखी हुई गाढ़ी मदधारावाले, कपोलम्=गण्डस्थल को, भ्रमन्तः=घूमते हुये, मधुकराः=भौरों के, इव=समान, अतिथयः=अतिथिगण, क्षीणार्थम्=धन से रहित, इति=ऐसा [ सोंचकर ], अस्मदीयम्=मेरे [ चारुदत्त के ], गृहम्=घर को, यत्=जो, परिवर्जयन्ति=छोड़ देते हैं, एतत्=वह, तु=ही, माम्=मुझ [ चारुदत्त ] को, दहति=जला रहा है, अतिशय कष्ट दे रहा है ॥ १२ ॥

**अर्थ—चारुदत्त—**मित्र ! धन [ नष्ट हो जाने ] के विषय में मुझे कष्ट नहीं है। देखो—

[ मद जल बहने का ] समय बीत जाने पर हाथी की सूखी हुई गाढ़ी मदजल-धारा वाले गण्डस्थल को [ पूर्वकाल में उस पर ] मँडराने वाले भौरों के के समान अतिथि लोग 'धनहीन है' ऐसा सोंचकर मेरे घर को जो छोड़ देते हैं [ उसमें नहीं आते हैं ] यही मुझे जला रहा है, जलने के समान कष्ट दे रहा है। अर्थात् हाथी के सूखे मदजलरहित गण्डस्थल को छोड़कर भौंरे जैसे दूसरी जगह चले जाते हैं उसी प्रकार धनहीन मेरे घर को छोड़कर अतिथि लोग भी अन्यत्र चले जाते हैं । यह अतिथियों द्वारा छोड़ दिया जाना-मुझे जलने के समान कष्ट दे रहा है ॥ १२ ॥

४६

मृच्छकटिकम्

विदू०-भो वअस्स ! एदे खु दासीए पुत्ता अत्यकल्लवत्ता वरडाभीदा विअ गोबालदारआ अरण्णे जहिं जहिं ण खज्जन्ति - तहिं तहिं गच्छन्ति ।

( भो वयस्य ! एते खलु दास्याः पुत्रा अर्थकल्यवर्त्ताः, वरटाभीता इव गोपालदारका अरण्ये यस्मिन् यस्मिन् न खाद्यन्ते तस्मिन् तस्मिन् गच्छन्ति । )

टीका--कालात्यये=कालस्य = मदजलप्रवाहस्य समयस्य, अत्यये=अपगमे, करिणः=गजस्य, संशुष्क-सान्द्र-मदलेखम्=संशुष्काः = संशुष्कतामुपगताः, सान्द्राः=घनीभूताः, मदलेखाः = मदजलप्रवाहरेखाः यस्मिन् तम्, कपोलम्=गण्डस्थलम्, भ्रमन्तः = मदजलपानार्थमितस्ततो गच्छन्तः, मधुकराः = भ्रमराः, इव=तुल्यम्, अतिथयः=न विद्यते आगन्तुं तिथिः=निश्चितसमयो येषां ते, क्षीणार्थम्=धनरहितम्, इति=इत्थं विचिन्त्य, अस्मदीयम्=अस्माकम्, गृहम्=भवनम्, यत् परिवर्जयन्ति=परित्यजन्ति, एतत्=अतिथिकर्तृकगृहकर्मकवर्जनम्, तु=एव, माम्=तव मित्रं चारुदत्तम्, दहति=सन्तापयति । यथा पूर्वकाले मदजलव्याप्ते यत्र गजगण्डस्थले ये भ्रमराः भ्रमन्ति स्म त एव साम्प्रतं मदरहितं तं गजगण्डस्थलं विहायान्यत्र यथा व्रजन्ति तथैव मधुकरतुल्या अतिथयोऽपि धनशून्ये मम गृहे किमपि न लभ्यते इति विचार्य तत् परित्यज्य अन्यत्र गच्छन्ति इत्येव मां सन्तापयतीति भावः । उपमालंकारः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ।। १२ ।।

विमर्श--यहाँ उपमा अलंकार है। इसका उपमानोपमेयभाव विचारणीय है। अनेक व्याख्याकारों ने 'इव' का सम्बन्ध 'कपोलम्' के साथ किया है और सूखी, घनी मदजलधारा वाले हाथी के कपोल की तरह मेरे घर को छोड़ कर--इत्यादि अर्थ किया है। परन्तु मेरे अनुसार 'इव' का सम्बन्ध 'भ्रमराः' के साथ होना चाहिये और भ्रमरों को उपमान तथा अतिथियों को उपमेय मानकर यह अर्थ करना चाहिये--हाथी के सूखी मदजलधारा से रहित कपोल को भौंरे जैसे छोड़ कर अन्यत्र चले जाते हैं वैसे ही [ भौंरों के समान ] अतिथि जो पहले मेरे घर सदा आया करते थे, आज 'धनहीन' ऐसा सोच कर मेरे घर को छोड़ कर चले जाते हैं--यह अतिथियों द्वारा उपेक्षा करना ही मेरे लिये सन्तापकारक है। 'यत्' को गृहम् का विशेषण न मान कर 'परिवर्जयन्ति' क्रिया का विशेषण मानना चाहिये, यत् परिवर्जयन्ति, एतत् तु मा दहति । इसमें वसन्ततिलका छन्द है--

'उक्ता वसन्ततिलका त-भ-जा जगौ गः' ।। १२ ।।

अर्थ--विदूषक-मित्र ! दासीपुत्र [नीच], कलेवा [प्रातःकालीन स्वल्पाहार] के समान [ तुच्छ ] ये धन, बर्र से डरे हुये ग्वालों के समान, वहीं वहीं जाते हैं जहाँ-जहाँ खाये [ भोगे, काटे ] नहीं जाते हैं।

प्रथमोऽङ्कः ४७

चारु०--वयस्य !

सत्यं न मे विभवनाशकृताऽस्ति चिन्ता भाग्यक्रमेण हि धनानि भवन्ति यान्ति । एतत्तु मां दहति, नष्टधनाश्रयस्य यत् सौहृदादपि जनाः शिथिलीभवन्ति ॥१३॥


विमर्श-- जैसे बर्र से डरे हुये अहीरों के छोकरे भाग-भाग कर वहीं पहुँचते हैं जहाँ बर्र न काट सकें, उसी प्रकार ये नीच धन भी उसी के पास पहुँचते हैं जो इनका उपभोग नहीं करते हैं, अर्थात् कृपण के पास ही धन रहता है। दास्याः पुत्रः-समास है, गाली के लिये प्रयुक्त है। कल्ये=प्रातः काले वर्तन्ते ए-भिरिति कल्यवर्ताः=प्रातराशाः, अर्था एव कल्यवर्ताः--धनरूपी नास्ता। वरटा-भीताः=वरटा=दंशक कीट-विशेषः, ताभ्यः भीताः=भयग्रस्ताः गोपालदारकाः=गोपालानाम्=आभीराणाम् दारकाः=पुत्राः । खाद्यन्ते-इसके दो अर्थ हैं -गोपाल-दारकों के पक्ष में-काटे जाते हैं-और 'अर्थकल्यवर्त्त' के पक्ष में 'उपभोग किये जाते हैं।' गोपालदारक जैसे काटने वाले बर्र से छिपते हैं उसी प्रकार धन भी उपभोग करने वाले से छिपते हैं, कृपण के पास सुरक्षित रहते हैं।

अन्वयः-- विभवनाशकृता, चिन्ता, मे, न, अस्ति [इति], सत्यम्, हि, धनानि, भाग्यक्रमेण, भवन्ति, यान्ति ( च ) तु, जनाः, नष्टधनाश्रयस्य, सौहृदाद्, अपि, यत्, शिथिलीभवन्ति, एतत्, तु, माम्, दहति ॥ १३ ॥

शब्दार्थ-- विभवनाशकृता=धन के विनाश से उत्पन्न, चिन्ता=मानसिक क्लेश, मे=मुझे [ चारुदत्त को ], न=नहीं, अस्ति=है, [ इति=यह ], सत्यम्=सच [ समझो ], हि=क्योंकि, धनानि=धन सम्पत्ति, भाग्यक्रमेण=भाग्यचक्र के अनुसार, भवन्ति=[ प्राप्त ] होते हैं, [ च=और ] यान्ति=चले जाते हैं, समाप्त हो जाते हैं। तु=किन्तु, जनाः=लोग, नष्टधनाश्रयस्य=धन के आश्रय से हीन=निर्धन [ मुझ चारुदत्त ] की, सौहृदात्=मित्रता से, अपि=भी, यत्=जो, शिथिलीभवन्ति=ढीले पड़ने लगते हैं, विमुख होने लगते हैं, एतत्=वह, माम्=मुझ चारुदत्त को, दहति=सन्तप्त कर रहा है ॥ १३ ॥

अर्थ--चारुदत्त-मित्र !

धन के विनाश से होने वाली चिन्ता मुझे नहीं है, यह सच है, क्योंकि धन [ तो ] भाग्यक्रम से [ प्राप्त ] होते हैं और चले जाते हैं। किन्तु लोग धन और आश्रय से हीन अथवा धन रूपी आश्रय से हीन=निर्धन व्यक्ति [ चारुदत्त ] की मित्रता से भी जो मुख मोड़ने लगते हैं, वह मुझ [ चारुदत्त ] को सन्ताप दे रहा है ॥ १३ ॥

टीका-- धनाभावे मित्रताया अभाव एवं चिन्ताकारणमिति प्रतिपादयति - विभवनाशकृता = धनादिनाशोत्पन्ना, चिन्ता = मानसिकक्लेशः, मे = मम=

४८ | मृच्छकटिकम्


अपि च--दारिद्र्याद्ध्रियमेति, ह्रीपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजसो निस्तेजाः परिभूयते, परिभवान्निर्वेदमापद्यते । निर्विण्णः शुचमेति, शोकपिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामस्पदम् ॥१४॥


चारुदत्तस्य, न=नैव, अस्ति=वर्तते, इति, सत्यम्=तथ्यम् जानीहीति शेषः। हि=यतः, धनानि=वित्तादीनि, भवन्ति=आयान्ति, यान्ति=विनश्यन्ति, च। तदा कस्मात् कारणात् चिन्तयसि-अत आह--जनाः=लोकाः, नष्टधनाश्रयस्य = नष्टः=समाप्तः धनरूपः आश्रयः=अवलम्बनं यस्य सः तस्य, यद्वा धनम् च आश्रयः च=गृहादिकं च-इति धनाश्रयौ, नष्टौ धनाश्रयौ यस्य तस्य धनाश्रयरहितस्येत्यर्थः, मम चारुदत्तस्य अन्यस्य च निर्धनस्येति भावः, सौहृदात्=मित्रत्वात् अपि, यत्, शिथिलीभवन्ति = शैथिल्यमुपगच्छन्ति, विमुखीभवन्तीति भावः, एतत्=पूर्वोक्त-शिथिलीभवनमेव, माम्=चारुदत्तम्, दहति=सन्तापयति ॥ काव्यलिङ्गमलङ्कारः। वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ १३ ॥

**विमर्श—सत्यम्--**सामान्यतया धनहानि के कारण लोग चिन्तित होने लगते हैं, अपने बारे में उसका खण्डन करते हुये चारुदत्त कहता है कि धननाश के कारण मेरी चिन्ता नहीं हो रही है, क्योंकि धनी होना या निर्धन हो जाना यह सब तो भाग्य का खेल है। मेरी चिन्ता का कारण यह है कि जो लोग धन रहने पर सदैव मित्र बन कर साथ साथ रहा करते थे वे ही, धन नष्ट हो जाने पर मित्रता से भी मुँह मोड़ने लगते हैं, मित्रता भी छोड़ने लगते हैं—यही मेरी चिन्ता का कारण है। नष्टधनाश्रयस्य=धनरूपः आश्रयः धनाश्रयः, नष्टो धनाश्रयः यस्य तस्य—यह विग्रह है अथवा धनं च आश्रयः च=अवलम्बनं गृहादिकञ्च इति धनाश्रयौ, नष्टौ धनाश्रयौ यस्य सः तस्य-यह विग्रह भी सम्भव है। सौहृदात्-शोभनं हृदयं यस्य सः-इस अर्थ में बहुव्रीहि करने पर "सुहृद्-दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः" [पा. सू. ५।४।१५०] से हृदय का हृद् आदेश होने पर सुहृद्=मित्र शब्द सिद्ध होता है। सुहृदः भावः--इस अर्थ में अण् प्रत्यय करने पर "हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च" (पा. सू. ७।३।१९) से उभयपद-वृद्धि होने से 'सौहार्दम्' यह रूप पाणिनि-सम्मत है। परन्तु संस्कृत साहित्य में 'सौहृद' शब्द का प्रचुर प्रयोग देख कर इसमें केवल आदिवृद्धि की ही कल्पना करनी चाहिये। शिथिलीभवन्ति--यहाँ अभूततद्भाव में च्वि प्रत्यय करके रूप बनता है। इसमें काव्यलिङ्ग अलङ्कार और वसन्ततिलका छन्द है ॥१३॥

अन्वयः--(नरः), दारिद्र्यात्, ह्रियम्, एति, ह्रीपरिगतः, तेजसः, प्रभ्रश्यते, निस्तेजाः, परिभूयते, परिभवात्, निर्वेदम्, आपद्यते, निर्विण्णः, शुचम्, एति, शोकपिहितः, बुद्ध्या, परित्यज्यते, निर्बुद्धिः, क्षयम्, एति, अहो, निधनता, सर्वापदाम्, आस्पदम् ॥ १४ ॥

प्रथमोऽङ्कः ४६


शब्दार्थ—[नरः = मनुष्य], दारिद्र्यात् = दरिद्रता के कारण, ह्रियम् = लज्जाको, एति = प्राप्त करता है, ह्रीपरिगतः = लज्जित [ व्यक्ति ], तेजसः = तेज से, प्रभ्रश्यते = भ्रष्ट हो जाता है, निस्तेज हो जाता है, निस्तेजाः = तेजहीन, परिभूयते = अपमानित होता है, परिभवात् = अपमान के कारण, निर्वेदम् = ग्लानि को, आपद्यते = प्राप्त करता है, निर्विष्णः = ग्लानियुक्त, शुचम् = शोक को, एति = प्राप्त करता है, शोकपिहितः = शोक से व्याकुल, [ व्यक्ति ] बुद्ध्या = विवेक के द्वारा, परित्यज्यते = छोड़ दिया जाता है, निर्बुद्धिः = बुद्धिहीन, क्षयम् = विनाश, को, एति = प्राप्त करता है, अहो ! = आश्चर्य है, निधनता = दरिद्रता, सर्वापदाम् = समस्त आपत्तियों का, आस्पदम् = स्थान [ अस्ति = है ] । १४ ।।

**अर्थ—**दरिद्रता के कारण [ व्यक्ति ] लज्जा को प्राप्त करता है [ सर्वत्र लज्जित होता है ]; लज्जित [ व्यक्ति ] तेज से भ्रष्ट हो जाता है [ निस्तेज हो जाता है ], तेजहीन [ व्यक्ति ] अपमानित होता है, अपमान से ग्लानि प्राप्त करता है, ग्लानियुक्त [व्यक्ति] शोक प्राप्त करता है, शोकाकुल [व्यक्ति] को बुद्धि = विवेक द्वारा त्याग दिया जाता है, बुद्धिहीन = अविवेकी विनाश को प्राप्त करता है । अहो ! निर्धनता (गरीबी) समस्त आपत्तियों का निवासस्थल है । [सभी विपत्तियों का मूल कारण निर्धनता ही है ] ।। १४ ।।

**टीका—**दारिद्र्यस्य सर्वविपत्तिमूलत्वमाह—दारिद्र्येति । ( मनुष्यः ) दारिद्र्यात् = निर्धनत्वात्, ह्रियम् = लज्जाम्, एति = प्राप्नोति, लज्जितो भवतीत्यर्थः, ह्रीपरिगतः = ह्रिया = लज्जया, परिगतः = युक्तः = लज्जितः, तेजसः = प्रतापात्, प्रभ्रश्यते = प्रभ्रष्टो भवति, निस्तेजाः जायते इत्यर्थः, निस्तेजाः = तेजःशून्यः, परिभूयते = तिरस्क्रियते, सर्वैरिति भावः, परिभवात् = तिरस्कारात्, निर्वेदम् = ग्लानिम्, आपद्यते = सर्वतः प्राप्नोति, निर्विष्णः = ग्लानियुक्तः, खिन्नमनाः, शुचम् = शोकम्, एति = गच्छति, शोकपिहितः = शोकेन = दुःखेन पिहितः = युक्तः, दुःखीत्यर्थः, बुद्ध्या = विवेकेन, परित्यज्यते = परिहीयते, कर्तव्याकर्तव्य विवेकशून्यो भवतीत्यर्थः, निर्बुद्धिः = विवेकशून्यः, क्षयम् = विनाशम्, एति = गच्छति, अहो ! इति आश्चर्यसूचकमव्ययम्, निधनता = दरिद्रता, धनहीनता, सर्वापदाम् = सकलापत्तीनाम्, आस्पदम् = आश्रयः, मूलकारणं वेति । एवञ्च दरिद्रताया प्रभावोऽवर्णनीय इति बोध्यम् । कारणमाला अलङ्कारः, शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।।१४।।

विमर्श—निर्विष्णः—निर् + √ विद् + क्त । द् तथा त के स्थानों पर न्, न आदेश और णत्व होता है । निधनता—यहाँ छन्द की दृष्टि से 'निर्' के अर्थ में 'नि' उपसर्ग है—निवृत्तं धनं यस्मात् सः = निधनः, तस्य भावः-इस अर्थ में तल् प्रत्यय होता है । अतः निधनता = निर्धनता पर्याय हैं । निर्बुद्धिः क्षयमेति—इसका आधार गीता का वचन है—"बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ।" ( गीता २।६३ )

४ मृ०

५० मृच्छकटिकम्

विदू०—भो वअस्स ! तं ज्जेव अत्थकल्लवत्तं सुमरिअ अलं सन्तप्पिदेण ।
( भो वयस्य ! तमेव अर्थकल्यवत्तं स्मृत्वा अलं सन्तापितेन । )
चारु०—वयस्य ! दारिद्र्यं हि पुरुषस्य—

निवासश्चिन्तायाः परपरिभवो वैरमपरं
जुगुप्सा मित्राणां स्वजनजनविद्वेषकरणम् ।
वनं गन्तुं बुद्धिर्भवति च कलत्रात् परिभवो
हृदिस्थः शोकाग्निर्न च दहति सन्तापयति च ॥१५॥


यहाँ उत्तर उत्तर वाक्यार्थ के प्रति पूर्व पूर्व वाक्यार्थ के हेतु बन जाने से कारणमाला अलंकार है—

परं परं प्रति यदा पूर्वपूर्वस्य हेतुता ।
तदा कारणमाला स्यात् ।। साहित्यदर्पण १०।७६

इसमें शार्दूलविक्रीडित छन्द है—लक्षण—

सूर्याश्वैर्मसजस्तता सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ।। १४ ।।

**अर्थ—विदूषक—**हे मित्र ! उसी धनरूपी कलेवा ( क्षणभंगुर पदार्थ ) का स्मरण करके चिन्ता करना व्यर्थ है ।

अन्वयः—[ हि दारिद्र्यं पुरुषस्य-इति पूर्वोक्तगद्यभागेनान्वयः ] चिन्तायाः, निवासः, परपरिभवः, अपरम्, वैरम्, मित्राणाम्, जुगुप्सा, स्वजनजन-विद्वेष-करणम्, कलत्रात्, परिभवः, भवति, [ अतः ] वनम्, गन्तुम्, बुद्धिः, च, भवति, हृदिस्थः, शोकाग्निः, न, दहति, सन्तापयति, च, ।। १५ ।।

शब्दार्थ—[ हि = क्योंकि, दारिद्र्यम् = दरिद्रता, पुरुषस्य=मनुष्य की—इसको मिलाकर श्लोक का अर्थ करना चाहिये ] चिन्तायाः=चिन्ता का, निवासः=रहने का घर ( है ), परपरिभवः=दूसरों के द्वारा किया जानेवाला अनादर अथवा महान् अपमान है, अपरम्=दूसरी, विलक्षण, वैरम्=शत्रुता, ( है ) मित्राणाम्=मित्रों की, जुगुप्सा=घृणा ( है ), स्व-जन-जन-विद्वेष-करणम्=अपने बन्धुओं तथा अन्य लोगों के साथ होने वाले विद्वेष का कारण है, च=और, कलत्रात्=स्त्री से ( होने वाला ), परिभवः=तिरस्कार है, ( अतः=इस लिये ), वनम्=वन को, गन्तुम्=जाने के लिये, बुद्धिः=ज्ञान, विचार, होता है, हृदिस्थः=हृदय में रहने वाली, शोकाग्निः=शोकरूपी आग, न=नहीं, दहति=जलाती है, च=किन्तु, सन्ताप-यति=सन्ताप देती रहती है ।। १५ ।।

अर्थ—चारुदत्त—दरिद्रता पुरुष की —
[ निर्धनता पुरुषों की ] चिन्ता का घर ( निवासस्थान ) है; दूसरों के द्वारा किया जाने वाला अनादर अथवा महान् अपमान है; दूसरी=विलक्षण

प्रथमोऽङ्कः ५१

शत्रुता है, मित्रों की घृणा ( की जनक ) है, अपने बन्धु-बान्धवों तथा अन्य लोगों के विद्वेष का कारण है; पत्नी से [ होने वाला ] तिरस्कार है, ( अतः ), वन जाने की इच्छा होती है, हृदय में स्थित शोकरूपी आग [ पूरी तरह ] जला नहीं डालती है, अपितु तपाती रहती है [ अर्थात् धीरे-धीरे तपा तपा कर प्राण लेती रहती है । ] ।। १५ ।।

टीका-- ( हि=यतः, दारिद्र्यम्=निर्धनत्वम्, पुरुषस्य=मनुष्यस्य-इति गद्य-भागेनान्वयः -) चिन्तायाः=मम जीवननिर्वाहः कथं स्यादित्येवंरूपायाः मानसिकव्यथायाः, निवासः=आश्रयः=निवासस्थानम्; परपरिभवः=परेषाम्=शत्रूणाम् परिभवः=शत्रुकर्तृकतिरस्कारः, यद्वा परः=उत्कृष्टः, परिभवः=तिरस्कारः इति कर्मधारयः; अपरम्=अन्यत्, विलक्षणम्, निकृष्टम् वा, वैरम्=शत्रुत्वम्, निर्धनं प्रति सर्वेषां वैरं दृश्यते, मित्राणाम्=सुहृदाम्, जुगुप्सा=घृणा, तत्कारणम्, उपकारासमर्थत्वादिति भावः, स्वजन-जन-विद्वेष-करणम् = स्वजनानाम् = आत्मीय-बन्धूनाम्, जनानाम्=अन्येषां च जनानाम् विद्वेषस्य=विरोधस्य, करणम्=उत्पादकम्, कलत्रात्=भार्यायाः, परिभवः=अनादरः, च=तस्मात्, चो हेतौ बोध्यः, वनम्=अरण्यम्, गन्तुम्=यातुम्, बुद्धिः=ज्ञानम् विचारो वा, भवति=उत्पद्यते, हृदिस्थः=हृदये दन्दह्यमानः, शोकाग्निः = दुःखाग्निः ( शोकरूपोऽग्निर्नतु शोकस्य अग्निः, भेदाभावात् षष्ठ्यनुपपत्तेरिति बोध्यम्, ) न=नैव, दहति=भस्मसातकरोति, च=किन्तु, अत्र चस्त्वर्थे बोध्यः, सन्तापयति=भृशं सन्तापं समुत्पादयन् व्यथयतीति भावः । अत्र मालारूपकमलंकारः इति पृथ्वीधरः । शिखरिणी वृत्तम् -रसैः रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी ।। १५ ।।

विमर्श--इस श्लोक में दरिद्रता के विभिन्न रूपों का चित्रण किया गया है । जुगुप्सा--निन्दा, परन्तु इसका प्रयोग घृणा अर्थ में अधिक होता है । √गुप् से 'गुपेर्निन्दायाम्' वार्त्तिक के अनुसार "गुप्-तिज्-किद्भ्यः सन्" ( पा० सू० ३।१।५ ) से सन् प्रत्यय और द्वित्वादि कार्य होने पर 'जुगुप्स' होता है, इस स्थिति में 'अ' प्रत्यय करके स्त्रीलिङ्ग में टाप्=आ होता है जुगुप्स + अ + आ । परपरिभवः - शत्रुओ द्वारा होने वाला अपमान अथवा महान् अपमान ये दोनों अर्थ हो सकते हैं । स्त्री से परिभव होना वनगमनबुद्धि का कारण है । अतः वाक्ययोजना बदल लेनी चाहिये । दहति और सन्तापयति ये क्रियापद महत्त्वपूर्ण हैं । शोकाग्नि दरिद्र को काष्ठ आदि के तुल्य जलाकर भस्म नहीं करती है अपि तु पानी आदि की तरह उसे सन्तप्त कर के धीरे धीरे घुटन के साथ मारती रहती है । एक दारिद्र्य का विभिन्नरूपों से उल्लेख होने से उल्लेख अलंकार है । शोकाग्निः=शोकरूपी आग--रूपक है । अग्निरूप कारण के रहने पर भी दाहरूप कार्य के न होने से

३२ मृच्छकटिकम्

तद्वयस्य ! कृतो मया गृहदेवताभ्यो बलिः । गच्छ, त्वमपि चतुष्पथे मातृभ्यो बलिमुपहर ।

विदू०— ण गमिस्सं । ( न गमिष्यामि । )

चारु०— किमर्थम् ?

विदू— जदो व्वं पूईज्जन्ता वि देवदा ण दे पसीदन्ति ता को गुणो देवेसुं अच्चिदेसुं । ( यत एवं पूज्यमाना अपि देवता न ते प्रसीदन्ति । तत् को गुणो देवेषु अर्चितेषु । )

चारु०— वयस्य ! मा मैवम् । गृहस्थस्य नित्योऽयं विधिः ।


विशेषोक्ति है । इन सभी का परस्पर अङ्गाङ्गिभाव होने से सङ्कर अलङ्कार है । शिखरिणी छन्द है—रसैः रुद्रैश्छिन्ना य-मन-सभला गः शिखरिणी ॥ १५ ॥

अर्थ— इस लिये मित्र ! मैं गृहदेवताओं के लिये बलि [ पूजनादि में अन्ना-दिदान ] दे चुका हूँ । जाओ, तुम भी चौराहे पर मातृदेवियों के लिये बलि अर्पित कर दो ।

विदूषक— नहीं जाऊँगा ।

चारूदत्त— किस लिये ?

विदूषक— क्योंकि इस प्रकार से पूजित होते हुये भी देवता तुम्हारे ऊपर प्रसन्न नहीं होते हैं । तब ( इस लिये ) देवताओं के पूजने पर क्या लाभ ? [ इन देवताओं की पूजा का क्या फल है ? ]

चारूदत्त— नहीं मित्र ! ऐसा मत कहो । गृहस्थ के लिये यह [ देवपूजन ] नित्य-विधि=कर्तव्य है ।

टीका— चतुष्पथे=शृङ्गाटके शृङ्गाटकचतुष्पथे । इति ( अमरकोषः २।१५ ), मातृभ्यः= ब्राह्मीप्रभृतिभ्यः,

ब्राह्मी माहेश्वरी चैन्द्री वाराही वैष्णवी तथा । कौमारी चैव चामुण्डा चर्चिकेत्यष्टमातरः ॥

बलिम्= पूजनोपहारद्रव्यम्, उपहर= समर्पय, यतः= यस्मात् कारणात्, एवम्= अनेन रूपेण, पूज्यमानाः= समभ्यर्च्यमाना अपि, देवताः= देवाः, ते= तवोपरि, न= नैव, प्रसीदन्ति= प्रसन्नाः भूत्वा फलं प्रदर्शयन्ति, तत्= तस्मात्, देवेषु= सुरेषु, अर्चितेषु= पूजितेषु कः= कीदृशः, गुणः= लाभः, फलं वा । एवञ्च व्यर्थं देवपूजनमित्यतोऽहं नैव गमिष्यामीति विदूषकस्याशयः । अयम्= देवपूजनरूपः, विधिः= कर्तव्यम्, नित्यः= अवश्यानुष्ठेयः, अकरणे प्रत्यवायात् ।”

विमर्श— मातृभ्यः— देवमातृकाओं की संख्या के विषय में अलग-अलग उल्लेख हैं कोई सात, कोई आठ और कोई सोलह मानता है । इस विषय में धार्मिक

प्रथमोऽङ्कः ५३

तपसा मनसा वाग्भिः पूजिता बलिकर्मभिः । तुष्यन्ति शमिनां नित्यं देवताः किं विचारितैः ॥१६॥

तद् गच्छ, मातृभ्यो बलिमुपहर ।

ग्रन्थ देखें । नित्योऽयं विधिः--विधि तीन प्रकार की है—(१) नित्य, (२) काम्य, (३) नैमित्तिक । जिसके न करने पर प्रत्यवाय होता है, करने पर फल हो अथवा नहीं, यह पृथक् विषय है--वह नित्य-विधि है जैसे सन्ध्यावन्दन आदि । किसी कामना से की जाने वाली विधि-काम्य है 'पुत्रेष्टि' जो दशरथ ने की थी । निमित्त-विशेष के कारण होने वाली विधि नैमित्तिक है—सूर्यग्रहण में स्नान, पर्वश्राद्ध । नित्य-विधि होने से देवदेवी-पूजन करना ही है ।

**अन्वयः--**तपसा, मनसा, वाग्भिः, बलिकर्मभिः (नित्यम्), पूजिताः, देवताः, शमिनाम्, नित्यं तुष्यन्ति, (अस्मिन् विषये), विचारितैः, किम् ॥ १६ ॥

**शब्दार्थ--**तपसा=तपस्या से, मनसा=मन से, वाग्भिः=स्तुतिरुपी वचनों से (और) बलिकर्मभिः=बलिकर्मों से, (नित्यम्=प्रतिदिन), पूजिताः=पूजा किये गये, अर्चित, देवताः=देवगण, शमिनाम्=शमवाले, शान्त लोगों पर नित्यम्=सदैव, तुष्यन्ति=सन्तुष्ट रहते हैं, प्रसन्न रहते हैं, (इस विषय में), विचारितैः=समालोचना से, तर्क-वितर्क से, किम्=क्या (लाभ), अर्थात् कोई फल नहीं है अतः श्रद्धापूर्वक पूजन करना चाहिये ॥ १६ ॥

**अर्थ--**तपस्या, मन, स्तुतिरुपी वचनों (और) बलिकर्मों (पूजन में उपहार-स्वरूप भेंट किये जाने वाले अन्न आदि) से (नित्य) समर्चित देवता लोग शान्त चित्तवाले [भक्त] लोगों पर सदैव प्रसन्न रहते हैं। [इस विषय में] तर्क-वितर्क करने से कोई लाभ नहीं (होता है) ॥ १६ ॥

**टीका--**तपसा=तपश्चरणेन, तपस्यया, मनसा=चित्तेन, ध्यानेन, वाग्भिः=स्तुतिरूपवचनैः, बलिकर्मभिः=पूजादौ समर्पितान्नादिभिः, (नित्यम्) पूजिताः=समर्चिताः, देवताः = देवाः, शमिनाम्=शमवताम् = शान्तचित्तानाम्, नित्यम्=सदैव, तुष्यन्ति=प्रसीदन्ति, सन्तुष्टा भवन्ति, अत्र विचारितैः=आलोचनैः, तर्क-वितर्कादिभिः, किम्=फलम्, न किमपि फलमिति भावः । अतस्त्वया मातृणां पूजा-वश्यं कर्तव्येति चारुदत्तस्याभिप्रायः । आर्या वृत्तम् ॥ १६ ॥

**विमर्श--**चारुदत्त का तात्पर्य यह है कि देवपूजन के विषय में अनपेक्षित तर्क करने से कोई लाभ नहीं होता है । अतः पूजन करना ही चाहिये । शमिनाम्=शमः अस्ति येषां ते-इस अर्थ में मत्वर्थीय इनि प्रत्यय होता है-शम + इनि + षष्ठी ब. व. । विचारितैः-वि√-चर् + णि + क्त (भावे क्तः) + तृतीया ब.व. ।

**अर्थ--**इसलिये जाओ, मातृदेवियों को बलि अर्पित करो।

५४ | मृच्छकटिकम्

विदू०—भो ! ण गमिस्सं । अण्णो को वि पउञ्जीअदु । मम उण बह्म-णस्स सव्वं ज्जेव विपरीदं परिणमदि, आदंसगदा विअ छाआ, वामादो दक्खिणा दक्खिणादो वामा । अण्णं अ, एदाये पदोसबेलाए इध राअमग्गे गणिआ विडा चेडा राअवल्लहा अ पुरिसा सञ्चरन्ति । ता मण्डु अलुद्धस्स कालसप्पस्स मूसओ विअ अहिमुहापदिदो वज्झो दाणिं भविस्सं । तुमं इध उवबिट्ठो किं करिस्ससि ? (भोः ! न गमिष्यामि । अन्यः कोऽपि प्रयुज्यताम्, मम पुनर्ब्राह्मणस्य सर्वमेव विपरीतं परिणमति, आदर्शगता इव छाया, वामतो दक्षिणा, दक्षिणतो वामा । अन्यच्च, एतस्यां प्रदोषवेलायाम् इह राजमार्गे गणिका विटाश्चेटा राजवल्लभाश्च पुरुषाः सञ्चरन्ति । तत् मण्डूकलुब्धस्य कालसर्पस्य मूषिक इव अभिमुखापतितो वध्य इदानीं भविष्यामि । त्वमिह उपविष्टः किं करिष्यसि ?)

चारु०—भवतु । तिष्ठ तावत् । अहं समाधिं निर्वर्त्तयामि ।


विदूषक—श्रीमन् ! मैं नहीं जाऊँगा, [ इस कार्य में ] किसी दूसरे को लगा दीजिये ( भेज दीजिये ) । मुझ ब्राह्मण का सभी कुछ उसी प्रकार विपरीत=उल्टा प्रतिफलित हो जाता है जिस प्रकार शीशे में प्रतिबिम्बित परछाईं बायीं से दाहिनी और दाहिनी से बायीं हो जाती है। दूसरा कारण यह है कि इस सन्ध्याकाल में सड़क पर वेश्यायें, विट, चेट तथा राजा के प्रिय लोग ( राजश्याल आदि ) घूम रहे हैं। इस लिये मेढक के लालची काले सर्प ( गेहुअन साँप ) के मुख में चूहे के समान गिर कर ( फँस कर ) इस समय वधयोग्य ( मार डालने योग्य ) हो जाऊँगा। आप यहाँ बैठें क्या करेंगे ?

चारुदत्त—अच्छा, तब तक ठहरो, ( जब तक ) मैं समाधि ( सायंकालीन सन्ध्यावन्दनादि ) समाप्त कर लेता हूँ ।

विमर्श—(१) विट वह पात्र होता है जो संभोग में सम्पत्ति व्यय करके गरीब हो जाने वाला धूर्त, कला-विशेष में निपुण, वेश बनाने में कुशल, बोलने में चतुर, विनोदप्रेमी और गोष्ठी में पसन्द किया जाता है। यह वेश्याकामुक व्यक्ति के सन्देशों को एक दूसरे के पास पहुँचाता है—

संभोगहीन सम्पद् विटस्तु धूर्तः कलैकदेशज्ञः ।
वेशोपचारकुशलो वाग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोष्ठ्याम् ॥
साहित्यदर्पण ३ । ४१

**(२) चेट—**सेवक, यह शृङ्गारसम्बन्धी कार्यों में सहायक होता है।
**(३) विदूषक—**जो कुसुम, वसन्त आदि नामों वाला होता है। यह अपने कार्यों,