भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

१६८

मृच्छकटिकम्

चेटी--( गृहीत्वा ) जं अज्जआ आणवेदि । ( यदार्या आज्ञापयति । )

(इति निष्क्रान्ता ।)

**माथुरः--**उच्छादिदो म्हि, मुसिदो म्हि । (उत्सादितोऽस्मि, मुषितोऽस्मि ।)

चेटी-जधा एदे उद्धं पेक्खन्ति, दीहं णीससन्ति, विसूरअन्ति अहिलहन्ति अ दुआर-णिहिद--लोअणा; तधा तक्केमि--एदे दे सहिअजूदिअरा हुविस्सन्ति । ( उपगम्य ) अज्ज ! वन्दामि । ( यथा एतौ ऊर्ध्वं प्रेक्षेते, दीर्घं निश्वसितः, विचारयतः अभिलपतश्च द्वारनिहितलोचनौ, तथा तर्कयामि-एतौ तौ सभिकद्यूतकरौ भविष्यतः । आर्य ! वन्दे । )

माथुरः सुहं तुए होदु । ( सुखं तव भवतु । )

**चेटी--**अज्ज ! कदमो तुम्हाणं सहिओ ? । ( आर्य ! कतरो युवयोः सभिकः ? )

माथुः--

कस्स तुमं तणुमज्झे ! अहरेण रद-दट्ठ-दुव्विणीदेण ।
जप्पसि मणहल-वअणं आलोअन्ती कडकखेण ॥ १६ ॥


चेटी--( लेकर ) आप की जैसी आज्ञा । ( इस प्रकार निकल जाती है । )

**टीका--**उत्सादितः=उत्सन्नताम्=विनाशतां प्रापितः, मुषितः=दशस्वर्णानि अपहृत्य पलायितेन संवाहकेन चोरितः, वञ्चितः इति भावः, अनुसन्धत्तः=अन्वेषयन्तौ अनुसरत:, प्रमाणम्=निर्णयकर्त्री, वासपादपविसंठुलतया=अस्थिरतया शुष्कतयेति भावार्थः, आहिण्डन्ते=भ्राम्यन्ति, प्रतिपादयति=ददाति ।

**अर्थ--माथुर--**मैं मार डाला गया, मैं लूट लिया गया ।

**चेटी--**चूंकि ये दोनों ऊपर देख रहे हैं, लम्बी सांसें ( आहें ) ले रहे हैं, विचार कर रहे हैं, ) दरवाजे की ओर आंखें गड़ाये हुये ( देखते हुये ) आपस में बातचीत कर रहे हैं । इसलिये मैं सोच रही हूँ कि ये दोनों सभिक और जुआरी ही होंगे । ( पास जाकर ) आर्य ! प्रणाम करती हूँ ।

**माथुर--**तुम्हें सुख मिले, ( खुश रहो । )

**चेटी--**आर्य ! आप दोनों में सभिक ( द्यूतक्रीडाध्यक्ष ) कौन है ?

**अन्वयः--**तनुमध्ये ! कटाक्षेण, आलोकयन्ती, त्वम्, रतदष्ट-दुर्विनीतेन, अधरेण, मनोहरवचनम्, कस्य, जल्पसि ? ॥ १६ ॥

**शब्दार्थ--**तनुमध्ये ! = हे पतली कमरवाली सुन्दरि, कटाक्षेण=तिरछी नजर से, आलोकयन्ती=देखती हुई, त्वम्=तुम, रतदष्टदुर्विनीतेन=संभोगकाल में काटे गये और चञ्चल, अधरेण=होंठ से, मनोहरवचनम्=मीठी-मीठी बातें, कस्य=किससे, जल्पसि=कर रही हो ? ॥ १६ ॥

**अर्थ--**हे पतली कमरवाली सुन्दरि ! तिरछी नजर से देखती हुई तुम

द्वितीयोऽङ्कः१६६

( कस्य त्वं तनुमध्ये ! अधरेण रत-दष्टदुर्विनीतेन ।
जल्पसि मनोहरवचनमालोकयन्ती कटाक्षेण ।। १६ ।। )

णत्थि मम विहवो, अण्णत्त व्वज । ( नास्ति मम विभवः, अन्यत्र व्रज ! )
**चेटी--**जइ ईदिसाइं ण मन्तेसि, ता ण होसि जूदिअरो । अत्थि को वि तुम्हाणं धारओ ? ( यदि ईदृशानि ननु मन्त्रयसि, तदा न भवसि द्यूतकरः । अस्ति कोऽपि युष्माकं धारकः ? )
माथुरः- अत्थि, दशसुवण्णं धालेदि । किं तस्य ? । ( अस्ति, दशसुवर्णं धारयति । किं तस्य ? )
**चेटी-**तस्स कारणादो अज्जआ इमं हत्थाभरणं पडिवादेदि । ण हि


सम्भोग काल में काटे गये और चञ्चल ओष्ठ से मन को खुश करने वाली बातें किससे कर रही हो ? ।। १६ ।।

मेरे पास धन नहीं है । किसी दूसरे के पास जाओ ?

**टीका--**तनुमध्ये=तनु=क्षामम्, मध्यम्=उदयं कटिप्रदेश इति यावत्, यस्या-स्तत्सम्बुद्धौ, कृशोदरि ! इत्यर्थः, कटाक्षेण = वक्रदृष्ट्या, आलोकयन्ती=पश्यन्ती, त्वम्=चेटी, रतदष्टदुर्विनीतेन=रते=सम्भोगे दष्टः=कृतन्तक्षतः, दुर्विनीतश्च=अत्यन्तचञ्चलश्च यस्तेन, तादृशेन, अधरेण=निम्नोष्ठेन, मनोहरम्=मधुरम्, चित्ता-कर्षकम्, कस्य=कम् सम्बन्धविवक्षायां षष्ठी, जल्पसि=वदसि ? तवायं भ्रमः यत् आवां धनिकावागतः । अतोऽन्यं कञ्चन धनिकं गत्वा मधुरवचनैराकर्षयेति भावः । आर्या वृत्तम् ।। १६ ।।

**विमर्श--**रतदष्टदुर्विनीतेन-रत=संभाग में, दष्ट- √दंश + क्त काटे गये, और दुर्विनीत धृष्ट, लाक्षणिकार्थ है--अत्यन्त चञ्चल । कस्य-इसका भाव कुछ विद्वानों ने 'असि' जोड़ कर किया है - कस्य दासी असि ?' किसकी सेविका हो ? परन्तु इसमें अध्याहार करने आदि की अपेक्षा कर्मत्व की अविवक्षा करके सम्बन्ध-सामान्य में षष्ठी मानकर-कस्य जल्पसि ? किससे बातें कर रही हो ? यह अर्थ करना अधिक तर्कसंगत है । इसमें आर्या छन्द है । लक्षण--

यस्याः प्रथमे पादे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेपि ।
अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश साऽऽर्या ।। १६ ।।

**अर्थ--चेटी--**यदि इस प्रकार की बातें कर रहे हो तो जुआरी नहीं हो सकते । क्या तुम्हारा कोई कर्जदार भी है ?
**माथुर--**है, दश स्वर्ण (खण्ड या सिक्के) उस पर उधार हैं । उसका क्या ?
**चेटी--**उसी के कारण आर्या ( वसन्तसेना ) ने यह हाथ का गहना दिया

१७० | मृच्छकटिकम्

ण हि, सो ज्जेव पड़िवादेदि । ( तस्य कारणात् आर्या इदं हस्ताभरणं प्रतिपादयति । नहि नहि, स एव प्रतिपादयति । )

माथुरः---( सहर्षं गृहीत्वा ) अरे ! भणेशि तं कुलपुत्तं--'भूदं तुए गण्डे । आअच्छ, पुणो जूदं रमअ ।' (अरे ! भणिष्यसि तं कुलपुत्रम्--'भूतस्तव गण्डः, आगच्छ पुनर्द्यूतं रमय ।)

(इति निष्क्रान्तौ ।)

चेटी---( वसन्तसेनामुपसृत्य ) अज्जए ! पडितुट्ठा गदा सहिअजूदिअरा। ( आर्ये ! परितुष्टौ गतौ सभिक-द्यूतकरौ । )

वसन्तसेना---ता गच्छदु, अज्ज बन्धुअणो समस्ससदु । ( तद्गच्छतु, अद्य बन्धुजनः समाश्वसितु । )

संवाहकः---अज्जए ! जइ एव्वं, ता इअं कला पलिअणहत्थगदा कलीअदु । ( आर्ये ! यद्येवम्, तदियं कला परिजनहस्तगता क्रियताम् । )

वसन्तसेना---अज्ज ! जस्स कारणादो इअं कला सिक्खीअदि, सो ज्जेव अज्जेण सुस्सूसिद-पुरुव्वो सुस्सूसिदव्वो । ( आर्य ! यस्य कारणादियं कला शिक्ष्यते, स एव आर्येण शुश्रूषितपूर्वः शुश्रूषितव्यः । )


है। नहीं, नहीं, उसी ने दिया है।

माथुर---( बड़ी खुशी से लेकर ) अरी, उस कुलीन व्यक्ति से कह देना--'तुम्हारा वादा पूरा हो गया, आओ फिर से जुआ खेलो।'

( यह कह कर दोनों निकल जाते हैं । )

चेटी---( वसन्तसेना के पास जाकर ) आर्ये ! सभिक और जुआरी दोनों सन्तुष्ट होकर चले गये ।

वसन्तसेना---तो आप भी जायें, आज आपके बन्धु लोग समाश्वस्त ( निश्चिन्त ) हो जायें ।

संवाहक---आर्ये ! यदि ऐसा है तो यह कला अपनी नौकरानी को ( मेरे द्वारा ) सिखलवा दें । ( अथवा मुझ नौकर को अपनी सेवा का अवसर दें । )

वसन्तसेना---आर्य ! जिसके कारण यह कला सीखी, श्रीमान् जी उस पूर्व सेवित ( चारुदत्त ) की ही सेवा करो ।

टीका---धारकः=अधमर्णः, प्रतिपादयति=ददाति, गण्डः=पुनर्दानाय वाचिको निश्चयः, परितुष्टौ=सन्तुष्टौ समाश्वसितु=समाश्वस्तो भवतु, परिजनहस्तगता=स्वकीयकिंकरहस्तगता शिक्षिता क्रियतामित्यर्थः यद्वा मद्रूपपरिजनहस्तगता=पुनः तत्कलायां प्रवृत्तो स्यामिति अनुग्रहः क्रियताम्, पूर्वं शुश्रूषित=सेवितः शुश्रूषितव्यः=सेवितव्यः, 'न तु निर्धनतया तं परित्यज्यान्यो जनः सेवितव्य इति भावः ।

१७१

द्वितीयोऽङ्कः

संवाहकः—(स्वगतम्) अज्जआए णिउणं पच्चादिट्ठो म्हि । कथं पच्चुवकलिश्शं ! । (प्रकाशम्) अज्जए ! अहं एदिणा जूदिअलावमाणेण शक्कशमणके हुविश्शं । ता संवाहके जूदिअले शक्कशमणके शंवुत्तेति शुमिलदव्वा अज्जआए एदे अक्खलु । (आर्यया निपुणं प्रत्यादिष्टोऽस्मि । कथं प्रत्युपकरिष्ये ? । आर्ये ! अहमेतेन द्यूतकरापमानेन शाक्यश्रमणको भविष्यामि । तत् संवाहको द्यूतकरः शाक्यश्रमणकः संवृत्त इति स्मर्त्तव्यानि आर्यया एतानि अक्षराणि ।)

वसन्तसेना—अज्ज ! अलं साहसेण । (आर्य ! अलं साहसेन ।)

संवाहकः—अज्जए ! कले णिच्छए । (इति परिक्रम्य) (आर्ये ! कृतो निश्चयः ! )

जूदेण तं कदं मे जं वीहत्थं जणश्श सव्वश्श ।
एण्हि पाअड़शीशे णलिन्दमग्गेण विहलिश्शं ॥ १७ ॥


संवाहक—(अपने आप में) आर्या (वसन्तसेना) ने बड़ी चतुरता के साथ अस्वीकार कर दिया है। किस प्रकार प्रत्युपकार करूँ ? (प्रकट रूप से) आर्ये ! मैं इस जुआरी द्वारा किये गये अपमान के कारण बौद्ध संन्यासी बन जाऊँगा । 'जुआरी संवाहक बौद्ध संन्यासी बन गया' इन अक्षरों (शब्दों) को आप अवश्य याद रखना ।

वसन्तसेना—इतनी शीघ्रता मत करो (अर्थात् संन्यासी मत बन जाओ ।)

संवाहक—आर्ये ! मैंने निश्चय कर लिया है (यह कह कर घूमकर)

अन्वयः—द्यूतेन, मम, तत्, कृतम्, यत्, सर्वस्य, जनस्य, विहस्तम्, इदानीम्, प्रकटशीर्षः, नरेन्द्रमार्गेण, विहरिष्यामि ॥ १७ ॥

शब्दार्थः—द्यूतेन=जुआ ने, मम=मेरा, तत्=वह कर दिया है, यत्=जो, सर्वस्य=सभी, जनस्य=लोगों की, विहस्तम्=हाथ की पहुँच के परे । इदानीम्=अब ऋण मुक्त होता हुआ, मैं, प्रकटशीर्षः=सिर ऊँचा किये हुये, नरेन्द्रमार्गेण=राजमार्ग से, विहरिष्यामि=घूमूँगा ।। १७ ।।

अर्थ—जुआ ने मेरी वह हालत कर डाली है जहाँ तक कोई नहीं पहुँचता । अब (कर्जमुक्त होकर) सिर उठाये हुये मैं राजमार्ग पर घूम सकूँगा ॥१७॥

टीका—द्यूतेन=द्यूतक्रीडनेन, मम=संवाहकस्य, तत्, कृतम्=विहितम्, यत्, सर्वस्य जनस्य=लोकस्य, विहस्तम्=विगतः हस्तो यत्र तत् हस्तशक्तिबहिर्भूतम्, यत्र कर्मणि कस्यापि हस्तो न समर्थः तत् मत्कृते द्यूतेन सम्पादितमिति भावः । यद्वा–विहस्तव्याकुलौ समौ, इत्यमरकोशमनुरुध्य—सर्वस्य जनस्य विहस्तम्=व्याकुलम्, अपमानितमिति भावः । अत्र यदि 'विहसितं सर्वस्य जनस्य' इति

१७२ | मृच्छकटिकम्

( द्यूतेन तत् कृतं मे यद्विहस्तं जनस्य सर्वस्य ।
इदानीं प्रकटशीर्षो नरेन्द्रमार्गेण विहरिष्यामि ॥ १७ ॥
( नेपथ्ये कलकलः )

संवाहकः—(आकर्ण्य) अले ! किं ण्णेदं ! ( आकाशे ) किं भणाध ? 'एशे क्खु वसन्तशेणाआए खुण्टमोडके णाम दुट्ठहत्थी विअलेदि'त्ति । अहो ! अज्जआए गन्धगअं पेक्खिशं गदुअ । अहवा किं मम एदिणा । जधाववशिदं अणुचिट्ठिश्शं । ( अरे किं विन्दम् ? किं भणथ ? एष खलु वसन्तसेनायाः खुण्टमोडको नाम दुष्टहस्ती विकलयतीति । अहो ! आर्याया गन्धगजं प्रेक्षिष्ये गत्वा । अथवा, किं मम एतेन, यथाव्यवसितमनुष्ठास्यामि । )

(इति निष्क्रान्तः ।)


पाठःस्यात् तदा अर्थबोधः सुकरः । सर्वजनस्य यद् विहस्तं—हस्तशब्देन हस्तशस्त्रम्, विगतहस्तशस्त्रं भवति—निर्भयमित्यर्थः इति लल्लादीक्षितः । इदानीम्=द्यूतदेयदशसुवर्णसमर्पणानन्तरं साम्प्रतम्, प्रकटशीर्षः=प्रकटम्=उन्नमितम्, यद्वा ऋणमुक्तत्वात् भिक्षुकतया कस्मादप्यभीतेः, प्रकाशितम्, शीर्षम्=मस्तकं यस्य सः तथाभूतः, नरेन्द्रमार्गेण=राजपथेन, विहरिष्यामि=सञ्चरिष्यामि । अत्रार्यावृत्तम् ॥१७॥

**विमर्शः—**इस श्लोक में 'वीहत्थम्' प्राकृत का 'विहस्तम्'—संस्कृतरूप है। इसके अर्थ पर विवाद है । विगतः हस्तः यस्मिन् कर्मणि तत् जहाँ किसी का हाथ नहीं पहुँच पाता है, ऐसा दुष्कर कार्य कर डाला । (२) 'विहस्तभ्याकुलो समौ' इस अमरकोश के अनुसार व्याकुल—भावप्रधाननिर्देश मानकर—व्याकुलत्वं कृतम् । लल्लादीक्षितने—हस्तशब्देन हस्तशस्त्रं विगतहस्तशस्त्रं भवति निर्भयमित्यर्थः । वास्तव में इसका सीधा अर्थ कठिन ही है । यदि किसी प्रकार यहाँ 'विहसितम्' अथवा कुछ लोगों द्वारा स्वीकृत 'बीभत्सम्' पाठ मान लिया जाय तो अर्थबोध में कठिनता नहीं होगी । द्यूत ने मेरा यह किया कि सभी लोग मुझ पर हंसने लगे । अथवा बीभत्स कर दिया—कि अब संन्यासी बनने के अतिरिक्त कोई रास्ता नहीं रह गया है । चूंकि कर्जा उतर गया है अतः मुक्त होकर शिर मुड़ा कर अथवा उठाकर घूमने में कोई भय नहीं है ॥ १७ ॥

( नेपथ्य में कोलाहल )

अर्थ—संवाहक—( सुन कर ) अरे ! यह क्या है ? ( आकाश में—ऊपर की ओर ) क्या कह रहे हो—वसन्तसेना का खुण्टमोडक नामक दुष्ट हाथी घूम रहा है । अहो ! आर्या के मदगंधवाले हाथी को देखता हूँ । अथवा, मुझे इससे क्या ? निश्चय के अनुसार काम करूँगा ( अर्थात् संन्यासी बन जाऊँगा । )

( यह कह कर निकल जाता है । )

द्वितीयोऽङ्कः १७३.

( ततः प्रविशति अपटीक्षेपेण प्रहृष्टो विकटोज्ज्वलवेषः कर्णपूरकः । )
कर्णपूरकः— कहिं ! कहिं अज्जआ ? ( कस्मिन् कस्मिन् आर्या ? )
चेटी— दुम्मणुस्स ! किं ते उव्वेअकारणं जं अग्गदोवट्ठिदं अज्जअं ण पेक्खसि ? ( दुर्मनुष्य ! किं ते उद्वेगकारणम् यदग्रतोऽवस्थितामार्याँ न प्रेक्षसे ? )
कर्णपूरकः— ( दृष्ट्वा ) अज्जए ! वन्दामि । ( आर्ये ! वन्दे । )
वसन्तसेना— कण्णऊरअ ! परितुट्ठमुहो लक्खीअदि, ता किं ण्णेदं ? ) ( कर्णपूरक ! परितुष्टमुखो लक्ष्यसे, तत् किंन्विदम् ? )
कर्णपूरकः— ( सविस्मयम् ) अज्जए ! वञ्चिदासि, जाए अज्ज कण्णऊरस्स परिक्कमो ण दिट्ठो । ( आर्ये ! वञ्चितासि, यया अद्य कर्णपूरकस्य पराक्रमो न दृष्टः )
वसन्तसेना— कण्णऊरअ ! किं किं ? ( कर्णपूरक ! किं किम् ? )
कर्णपूरकः— सुणादु अज्जआ, जो सो अज्जआए खुण्टमोडओ णाम दुट्ठहत्थी सो अलाणत्थम्भं भञ्जिअ, महामेत्तं वावादिअ महन्तं संखोभं करन्तो राअमग्गं ओदिण्णो । तदो एत्थन्तरे उग्घुट्टं जणेण— ( शृणोतु आर्याः, यः स आर्यायाः खुण्टमोडको नाम दुष्टहस्ती, स आलानस्तम्भं भंक्त्वा, महामात्रं व्यापाद्य महान्तं संक्षोभं कुर्वन्, राजमार्गवतीर्णः । ततः अत्रान्तरे उदघुष्टं जनेन )——


( इसके बाद बिना परदा हटाये प्रसन्न, विकट उज्ज्वल वस्त्रोंवाला कर्णपूरक प्रवेश करता है । )
कर्णपूरक— आर्या कहाँ है, कहाँ ?
चेटी— अरे दुष्ट पुरुष ! तुम्हारी व्यग्रता किस लिये है जो सामने बैठी हुई भी आर्या ( वसन्तसेना ) को नहीं देख पा रहे हो ?
कर्णपूरक— ( देख कर ) आर्ये ! प्रणाम करता हूँ ।
वसन्तसेना— कर्णपूरक ! तुम्हारा मुख बहुत खुश दिखाई दे रहा है । इसका क्या कारण है ?
कर्णपूरक— ( विस्मयपूर्वक ) आर्ये ! आप वंचित रह गईं जो आपने आज कर्णपूरक का पराक्रम नहीं देखा ।
वसन्तसेना— कर्णपूरक ! क्या, क्या ?
कर्णपूरक— आर्या आप सुनें—आपका वह जो खुण्टमोडक नामक दुष्ट हाथी है, वह अपने बन्धनस्तम्भ को तोड़कर, महावत को मारकर भीषण उपद्रव करता हुआ, प्रधान मार्ग पर आ गया । इसके बाद लोगों ने घोषणा की कि —
टीका— विकलयति = व्याकुलो भूत्वा भ्राम्यति, अत्र 'विचरति' इति पाठान्तरम्, गन्धगजम् - गन्धप्रधानो गजः, गन्धराजः । तदुक्तं पालकप्ये—

१७४मृच्छकटिकम्

अवणेध वालअजणं तुरिदं आरुहध वूक्ख-पासादं ।
कि ण हु पेक्खध पुरदो दुट्ठो हत्थी इदो एदि ॥ १८ ॥
( अपनयत बालकजनं त्वरितमारोहत वृक्षप्रासादम् ।
किं नु खलु प्रेक्षध्वं पुरतो दुष्टो हस्ती इत एति ॥ १८ ॥ )


यस्य गन्धं समाघ्राय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपाः ।
तं गन्धहस्तिनं प्राहुर्नृपतेर्विजयावहम् ॥

प्रेक्षिष्ये=अवलोकयिष्ये, एतेन=हस्तिदर्शनादिना, यथाव्यवसितम् = निश्चयानुसारम् = अनुष्ठास्यामि = करिष्यामि, कस्मिन्, कस्मिन् = कुत्र, कुत्र इति इति पाठान्तरम्, दुर्मनुष्य = दुष्टमनुष्य !, अवस्थिताम्=विराजमानाम्, न=नैव प्रेक्षसे=अवलोकयसि, परितुष्टमुखः=परितुष्टम्=प्रसन्नम् मुखं यस्य सः, हृष्टाननः, वञ्चितासि=अलब्धावसराऽसि, आलानस्तम्भम् = बन्धनस्तम्भम्, भङ्क्त्वा=सन्त्रोट्य, महामात्रम्=हस्तिपकम्, व्यापाद्य=मारयित्वा, संक्षोभम्=सन्त्रासं कुर्वन्, अत्रान्तरे=एतन्मध्ये, जनेन=लोकेन, इति जातावेकवचनम्, लोकैरित्यर्थः ।

**अन्वयः—**बालकजनम्, अपनयत, वृक्षप्रासादम्, आरोहत, पुरतः, किम्, नु, प्रेक्षध्वम्, दुष्टः, हस्ती, इतः, ( एव ), एति ॥ १८ ॥

**शब्दार्थ—**बालकजनम् = बच्चों को, अपनयत = दूर हटाओ, वृक्षप्रासादम् = पेड़ और मकानों पर, त्वरितम् = जल्दी से, आरोहत = चढ़ जाओ, पुरतः = आगे, किम् = क्या, नु खलु = नहीं, प्रेक्षध्वम् = देख रहे हो, दुष्टः = दुष्ट बिगड़ा हुआ, हस्ती = हाथी, इतः = इसी ओर, एति = जा रहा है, ( आ रहा है ) ॥ १८ ॥

**अर्थ—**बच्चों को हटाओ । पेड़ों और मकानों पर जल्दी से चढ़ जाओ । क्या सामने नहीं देख रहे हो ? दुष्ट ( बिगड़ा हुआ ) हाथी इसी ओर आ रहा है ॥ १८ ॥

**टीका—**बालकजनम् = शिशुजनम्, अपनयत = दूरं कुरुत, वृक्षप्रासादम् = वृक्षः = तरुः, प्रासादः, = भवनम्-एषां समाहारद्वन्द्वः, त्वरितम् = शीघ्रम्, आरोहत = समारोहत, आरुह्यात्मानं रक्षेतेति भावः, पुरतः = अग्रे, समक्षम्, किम्, न खलु = नैव खलु प्रेक्षध्वम् = पश्यथ, दुष्टः = मत्त: बन्धनमुक्तः, हस्ती = गजः, इतः = अस्यां दिश्येव, एति = आगच्छतीत्यर्थः । अत्र प्रेक्षध्वमिति लोट् न युक्तः, प्रेक्षध्वे इति लट् एव समीचीनः । आर्या वृत्तम् ॥ १८ ॥

**विमर्श—**अपनयत-अप + √णीञ् + लोट् म. पु. ब. व. । आरोहत - आङ् + √रुह् + लोट् म. पु. ब. व. । वृक्षप्रासादम्-वृक्षाश्च प्रासादश्च इत्येतेषां समाहारद्वन्द्वः, इसी लिये एकवचन है । किम् न खलु प्रेक्षध्वम्-यहाँ कि नु खलु यह भी पाठ है । प्रेक्षध्वम्-इस लोट् की अपेक्षा प्रेक्षध्वे-यह लट् प्रयोग अधिक उचित है। एति- गत्यर्थक √इण् + लट् प्र. पु. ए. व. । यहाँ तात्पर्यवश 'आता है' यह अर्थ करना चाहिये । इसमें आर्या छन्द है ॥ १८ ॥

द्वितीयोऽङ्कः | १७५

अवि च । (अपि च )

विच्चलइ णेउरजुअलं छिज्जन्ति अ मेहला मणिक्खइआ ।
बलआ अ सुन्दरदरा रअणङ्कुर-जाल-पड़िवद्धा ॥ १६ ॥
( विचलति नूपुरयुगलं छिद्यन्ते च मेखला मणिखचिताः ।
वलयाश्च सुन्दरतरा रत्नाङ्कुरजालप्रतिबद्धाः ॥ १६ ॥ )

तदो तेण दुट्ठहत्थिणा कल-चलण-रदणेहिं फुल्लणलिणि विअ णअरिं उज्जइणिं अवगाहमाणेण समासादिदो परिव्वाजओ । तं अ परिब्भट्ठ-दण्डकुण्डिआभाअणं सीअरेहिं सिञ्चिअ दन्तन्तरे क्खित्तं पेक्खिअ पुणोवि उग्घुट्ठं जणेण—'हा परिव्वाजओ वावादीअदि'त्ति । ( ततस्तेन दुष्टहस्तिना


**अन्वयः—**नूपुरयुगलम्, विचलति, मणिखचिताः, मेखलाः, रत्नाङ्कुरजाल-प्रतिबद्धाः, सुन्दरतराः, वलयाः, च, छिद्यन्ते ॥ १६ ॥

**शब्दार्थ—**नूपुरयुगलम्=( स्त्रियों के पैरों के ) पायजेब नामक आभूषण की जोड़ी, विचलति=गिर पड़ रही है, मणिखचिताः=मणियों से जड़ी हुई, मेखलाः=करधनियाँ, च = और, रत्नाङ्कुरजालप्रतिबद्धाः = जटितरत्नों की किरणों के समुदाय से युक्त, सुन्दरतराः=अत्यधिक सुन्दर, वलयाः=हाथों के कंगन, छिद्यन्ते=टूट रहे हैं ॥ १६ ॥

**अर्थ—**और भी --- ( दुष्ट हाथी द्वारा मार डालने आदि के भय से भागती हुई स्त्रियों की ) पायजेबों की जोड़ी ( पैरों से ) निकलकर गिर जा रही हैं । मणियों से जटिल करधनियाँ ( टूट रहीं हैं ), जड़े हुये रत्नों की किरणों के समूह से युक्त, अत्यन्त सुन्दर कंगन टूट जा रहें हैं) ॥ १६ ॥

टीका—( दुष्टगजस्य आगमनं श्रुत्वा भयवशात् पलायमानानां स्त्रीणाम् - ) नूपुरयुगलम्=पादकटकयुगम् ( हिन्द्यां पायजेब इति ख्यातम् ) विचलति=पादेभ्यः निःसरति, मणिखचिताः=रत्नजटिताः, मेखलाः=काञ्च्यः, =तथा, रत्नाङ्कुर-जाल-प्रतिबद्धाः = जटिलरत्नकिरणसमूहयुक्ताः, सुन्दरतराः = अतिशयशोभावन्तः, वलयाः=कटकानि, छिद्यन्ते=छिन्ना भवन्तीति भावः । आर्यावृत्तम् ॥१६॥

विमर्श— विचलति—वि + √चल् + लट् प्र. पु. ए. व. । उपसर्ग के कारण-निकलना, गिरना अर्थ है । छिद्यन्ते--कर्म अर्थ में √छिद् लट् का रूप है । इसका सम्बन्ध 'मेखलाः' और 'वलयाः' इन दोनों के साथ है । रत्नाङ्कुरजाल-प्रतिबद्धाः--अङ्कुर=किरण । भय से घबड़ाकर भागती हुई स्त्रियों का सुन्दर वर्णन है । इसमें आर्या छन्द है ॥ १६ ॥

**अर्थ--**इसके बाद ( अपनी ) सूँड़, पैर और दांतों से, फूली हुई कमलिनी के समान सुन्दर उज्जैन नगरी को रौंदते हुये ( छिन्न भिन्न करते हुये ) उस दुष्ट

१७६मृच्छकटिकम्

कर-चरण-रदनैः फुल्लनलिनीमिव नगरीमुज्जयिनीमवगाहमानेन समासादितः परिव्राजकः । तञ्च परिभ्रष्टदण्डकुण्डिकाभाजनं शीकरैः सिक्त्वा दन्तान्तरे क्षिप्तं प्रेक्ष्य, पुनरपि उद्घुष्टं जनेन--'हा परिव्राजको व्यापाद्यत' इति ।)

वसन्तसेना--(ससम्भ्रमम्) अहो पमादो, अहो पमादो ! । (अहो प्रमादः । अहो प्रमादः ।)

कर्णपूरकः-अलं सम्भ्रमेण । सुणाद दाव अज्जआ । तदो विच्छिण्णविस-ण्ठुल-सिङ्खला-कलावअं उव्वहन्तं दन्तरपरिगहिदं परिव्वाअं उव्वहन्तं तं पेक्खिअ, कण्णउरएण मए-णहि णहि अज्जआए अण्ण-पिण्डोवपुट्ठेण दासेण वामचलणेण जूदलेखं उग्घुसिअ, उग्घुसिअ तुरिदं आवणादो लोहदण्डं गेण्हिअ आकारिदो सो दुट्ठहत्थी । ( अलं सम्भ्रमेण । शृणोतु तावदार्या । ततो विच्छिन्न-विसंष्ठुल-शृङ्खलाकलापम् उद्वहन्तं दन्तान्तरपरिगृहीतं परिव्राजक-मुद्वहन्तं तं प्रेक्ष्य, कर्णपूरकेण मया-नहि नहि, आर्याया अन्नपिण्डोपपुष्टेन दासेन, वामचरणेन द्यूतलेखकम् उद्घुष्य उद्घुष्य, त्वरितमपणात् लोहदण्डं गृहीत्वा, आकारितः स दुष्टहस्ती ।)

हाथी ने बौद्ध संन्यासी को पकड़ लिया । जिसका दण्ड और केमण्डलु (भोजन का पात्रविशेष ) गिर गया है, उसे पानी की बूँदों से सींच कर दातों के बीच में दबाया हुआ देखकर लोगों ने फिर चिल्लाकर कहा--'हाय ! बौद्ध संन्यासी मारा जा रहा है ।'

वसन्तसेना-- ( घबराहट के साथ ) अरे ! बड़ा अनर्थ हुआ, बड़ा अनर्थ हुआ ।

कर्णपूरक--घबड़ाने की आवश्यकता नहीं है । आप सुनिये तो । इसके बाद छिन्न भिन्न हिलती डुलती जञ्जीरों से युक्त, दांतों के बीच में पकड़े गये संन्यासी को उठाये हुये उस ( दुष्ट मत्त ) हाथी को देखकर मुझ कर्णपूरक ने--नहीं नहीं, ( ऐसा नहीं हो सकता ), आपके अन्नदाना से परिपुष्ट इस सेवक ने जुआ के लेखक को बारबार कह कर साहस बंधाकर, शीघ्र ही दूकान से लोहे की एक छड़ लेकर, बायीं ओर चलकर ( पैतरा बदल कर ) उस दुष्ट हाथी को ललकारा ।

टीका--दुष्टहस्तिना=विक्षिप्तगजेन, कर-चरण-रदनैः=शुण्डादण्डपाद-दन्तैः, फुल्लनलिनीमिव=विकसितकमलिनीमिव, अवगाहमानेन=वलोडयता, समासादितः=गृहीतः, परिव्राजकः=बौद्धसंन्यासी, परिभ्रष्ट-दण्ड-कुण्डिका-भाजनम्=परिभ्रष्टे=हस्तात् भूमौ पतिते, दण्डकुण्डिका-भाजने=दण्डः = संन्यासिधारणयोग्यो दण्डः, कमण्डलुपात्रञ्च च यस्मात् तम्, शीकरैः=मुखस्थितजलबिन्दुभिः, सिक्त्वा=आर्द्री-कृत्य, दन्तान्तरे=दन्तद्वयस्य मध्ये, क्षिप्तम्=स्थापितम्, प्रेक्ष्य=विलोक्य, उद्घुष्टम्=

द्वितीयोऽङ्कः । १७७

वसन्तसेना—तदो तदो ? । ( ततस्ततः ? )
कर्णपूरकः

आहणिऊण सरोसं तं हत्थिं विज्झ-सेल-सिहराभं ।
माआविओ मए सो दन्तरन्तरसंठिओ परिव्वाजओ ॥ २० ॥
( आहत्य सरोषं तं हस्तिनं विन्ध्यशैल-शिखराभम् ।
मोचितो मया स दन्तरन्तरसंस्थितः परिव्राजकः ॥ २० ॥ )


उच्चैर्घोषितम्, व्यापाद्यते=हन्यते। प्रमादः=अनर्थः, अनिष्टः। अलम् सम्भ्रमेण—'गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्ती प्रयोजिके' तितृतीया। विच्छिन्नः=त्रुटितः, अत एव च विसंष्ठुलः=अस्थिरः कम्पमानः, शृङ्खलानाम्=बन्धनसाधनीभूतलौहसूत्राणाम्, कलापः=समूहः, यस्य येन वा तम्, उद्वहन्तम्=धारयन्तम्, अन्नपिण्डोपपुष्टेन=अन्नसमूहेन उपपष्टः=परिपालितः, तेन, मया, वामचरणेन=वामपार्श्वगमनेन 'बाँया पेंतरा बदलकर' इति हिन्द्याम्, द्यूतलेखकम्=द्यूतकरं साम्प्रतं संन्यासिनम्, उद्घुष्य=सम्बोध्या, आकार्य्य वा, आकारितः=युद्धार्थमाहूतः।

अर्थ वसन्तसेना—इसके बाद ?

अन्वय—सरोषम्, विन्ध्यशैलशिखराभम्, तम्, हस्तिनम्, आहत्य, मया, दन्तरन्तरसंस्थितः, सः, परिव्राजकः, मोचितः ॥ २० ॥

शब्दार्थ—सरोषम्=क्रोधयुक्त, मत्त, विन्ध्यशैलशिखराभम्=विन्ध्याचल के शिखर के समान विशालकाय, तम्=उस दुष्ट, हस्तिनम्=हाथी को, आहत्य=मार कर, मया=मैंने, दन्तरन्तर-संस्थितः=दान्तों के बीच फँसे हुये, सः=उस, परिव्राजकः=बौद्ध संन्यासी को, मोचितः=छुड़ाया ॥ २० ॥

अर्थकर्णपूरक—गुस्सैल (क्रोधयुक्त), विन्ध्याचल पर्वत की चोटी के समान (विशालकाय) उस दुष्ट हाथी को मार कर मैंने उसके दान्तों में फँसे हुये बौद्ध संन्यासी को मुक्त करा दिया, जान से बचा लिया ॥ २० ॥

टीका—सरोषम्=सक्रोधम्, विन्ध्यशैलस्य=विन्ध्यपर्वतस्य, शिखरस्य=शैलस्य, आभा=कान्तिः, आकृतिर्वा यस्य तम्, विशालकायमित्यर्थः, तम्=पूर्वोक्तं दुष्टम्; गजम् = हस्तिनम्, आहत्य = प्रहृत्य, मया=कर्णपूरकेण, दन्तान्तरे=दत्तयोर्मध्ये संस्थितः=परिगृहीतः, परिव्राजकः=बौद्धसंन्यासी, मोचितः=मुक्तिं प्रापितः। अत्र केचित् 'सरोषम् आहत्य' इति क्रियाविशेषणं स्वीकुर्वन्ति। आत्रार्यायाः भेदः गीतिः वृत्तम् ॥२०॥

विमर्श—सरोषम्—इसे हाथी का विशेषण माना जाता है। किन्तु कुछ व्याख्याकारों ने 'सरोषम् आहत्य' क्रोधपूर्वक प्रहार करके-इस प्रकार क्रियाविशेषण माना है। दोनों सम्भव हैं। मोचितः—√मुच् + णिच् + क्त। इसमें आर्या छन्द का एक भेद गीति है। इसका लक्षण—

आर्या-पूर्वार्द्धसमं द्वितीयमपि भवति यत्र हंसगते ।
छन्दोविदस्तदानीं गीति ताममृतवाणि भाषन्ते ॥ २० ॥

१२ मृ०

१७८ | मृच्छकटिकम्

वसन्तसेना—सुट्ठु दे किदं। तदो तदो ?। (सुष्ठु त्वया कृतम्। ततस्ततः?)

कर्णपूरकः—तदो अज्जए ! 'साहु रे कण्णऊरअ ! साहु' त्ति एत्तिअमेत्तं भणन्ती, विसम-भर-क्कन्ता विअ णावा एक्कदो पलहत्था सअला उज्जइणी आसि। तदो अज्जए ! एक्केण सुण्णाई आहरणट्ठाणाई परामसिअ, उद्धं पेक्खिअ, दीहं णीससिअ, अअं पावारओ मम उवरि विक्खत्तो। (तत आर्ये ! 'साधु रे कर्णपूरक ! साधु' इत्येतावन्मात्रं भणन्ती विषमभराक्रान्ता इव नौः एकतः पर्यस्ता सकला उज्जयिनी आसीत्। तत आर्ये ! एकेन शून्यानि आभरणस्थानानि परामृश्य, ऊर्ध्वं प्रेक्ष्य, दीर्घं निःश्वस्य, अयं प्रावारकः ममोपरि उत्क्षिप्तः।)

वसन्तसेना—कण्णऊरअ ! जाणीहि दाव, किं एसो जादीकुसुमवासिदो पावारओ ण वेत्ति । (कर्णपूरक ! जानीहि तावत्, किमेष जातीकुसुमवासितः प्रावारको न वेति।)

कर्णपूरकः—अज्जए ! मदगन्धेण सुट्ठु तं गन्धं ण जाणामि। (आर्ये ! मदगन्धेन सुष्ठु तं गन्धं न जानामि।)

वसन्तसेना—णामं पि दाव पेक्ख। (नामापि तावत् प्रेक्षस्व।)


अर्थवसन्तसेना—तुमने बहुत अच्छा किया। इसके बाद ?

कर्णपूरक—इसके बाद आर्ये ! 'वाह रे कर्णपूरक। वाह' केवल इतना कहती हुई (चिल्लाती हुई), बहुत अधिक बोझ से एक ओर दबी हुई नाव के समान, सारी उज्जैन नगरी एक ओर झुक पड़ी=एकत्रित हो गयी। उसके बाद, आर्ये ! किसी एक व्यक्ति ने अपने शून्य आभरण-स्थानों (अंगों) को स्पर्श करके, ऊपर की ओर देखकर, लम्बी सांस लेकर यह उत्तरीय (दुपट्टा) मेरे ऊपर फेंक दिया।

वसन्तसेना—कर्णपूरक ! देखो क्या यह उत्तरीय चमेली के फूलों की खुशबू से सुगन्धित है अथवा नहीं ?

कर्णपूरक—आर्ये ! (हाथी के) मद की गन्ध के कारण उस गन्ध को (चमेली की गन्ध को) ठीक से नहीं सूंघ पा रहा हूँ।

टीका—साधु=प्रशंसनीयम्, भणन्ती = कथयन्ती, विषमभरेण=अत्यधिकभारेण, आक्रान्ता=युक्ता, नौः=नौका, सकला=सम्पूर्णा, एकतः=एकस्यां दिशि, पर्यस्ता=आनता, एकत्रितितेति च, शून्यानि=आभूषणरहितानि, आभरणस्थानानि=अलङ्काराणां स्थानानि=अवयवान्, परामृश्य=संस्पृश्य, प्रेक्ष्य=विलोक्य, निःश्वस्य=निःश्वासं गृहीत्वा, प्रावारकः = उत्तरीयम्, उत्क्षिप्तः = समर्पितः, जातीकुसुमवासितः=जाती-कुसुमगन्धयुक्तः, मदगन्धेन = आहतहस्ति-मदजल-गन्धेन, तं गन्धम्=जातीकुसुमसोरम्, जानामि=अनुभवामि।

अर्थवसन्तसेना—तो नाम ही देखो।

द्वितीयोऽङ्कः

१७६

कर्णपूरकः— इमं णाम, अज्जआ एव्व वाअएदु । (इदं नाम, आर्यैव वाचयतु ।)
(इति प्रावारकमुपनयति ।)
वसन्तसेना— अज्जचारुदत्तस्स । (आर्यचारुदत्तस्य ।) (इति वाचयित्वा सस्पृहं गृहीत्वा प्रावृणोति ।)
चेटी— कण्णऊरअ ! सोहइ अज्जआए पावारओ । (कर्णपूरक ! शोभते आर्यायाः प्रावारकः ।)
कर्णपूरकः— आं सोहइ, अज्जआए पावारओ । (आम्, शोभते आर्यायाः प्रावारकः ।)
वसन्तसेना— कण्णऊरअ ! इदं दे पारितोसिअं (कर्णपूरक ! इदं ते पारितोषिकम् ।) (इत्याभरणं प्रयच्छति ।)
कर्णपूरकः— (शिरसा गृहीत्वा प्रणम्य च) संपदं सुट्ठु सोहइ अज्जआए पावारओ । (साम्प्रतं सुष्ठु शोभते आर्यायाः प्रावारकः ।)
वसन्तसेना— कण्णऊरअ ! एदाए वेलाए कहिं अज्जचारुदत्तो ? । (कर्णपूरक ! एतस्यां वेलायां कस्मिन्नार्यचारुदत्तः ? )
कर्णपूरकः— एदेण ज्जेव मग्गेण पवुत्तो गन्तुं । (एतेनैव मार्गेण प्रवृत्तो गन्तुं गेहम् ।)
वसन्तसेना— हञ्जे ! उवरिदणं अलिन्दअं आरुहिअ अज्जचारुदत्तं पेक्खेह्म । (हञ्जे ! उपरितनमलिन्दकमारुह्य आर्यचारुदत्तं प्रेक्षामहे ।)


कर्णपूरक— यह नाम, आर्या ही पढ़ें । (यह कह कर उत्तरीय दे देता है ।)
वसन्तसेना— आर्य चारुदत्त का (नाम है) । (यह पढ़कर लालसापूर्वक लेकर ओढ़ लेती है ।)
चेटी— कर्णपूरक ! यह दुपट्टा आर्या पर अच्छा लग रहा है।
कर्णपूरक— हाँ, आर्या पर बहुत अच्छा लग रहा है।
वसन्तसेना— कर्णपूरक ! यह तुम्हारा पुरस्कार है।
(यह कहकर आभूषण देती है ।)
कर्णपूरक— (विनीतशिर से लेकर प्रणाम करके) अब आर्या के शरीर पर यह दुपट्टा बहुत ही अच्छा लग रहा है।
वसन्तसेना— कर्णपूरक ! इस समय आर्य चारुदत्त कहाँ होंगे ?
कर्णपूरक— इसी रास्ते से घर जा रहे हैं।
वसन्तसेना— दासी ! ऊपर वाली छत पर चढ़ कर आर्य चारुदत्त का

१८० मृच्छकटिकम्

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
॥ इति द्यूतकरसंवाहको नाम द्वितीयोऽङ्कः ॥

—: ० :—


दर्शन करें।

( इस प्रकार सभी पात्र निकल जाते हैं । )

॥ इस प्रकार द्यूतकर संवाहक नाम वाला दूसरा अंक समाप्त हुआ ।

टीकाप्रेक्षस्व = पश्य, उपनयति = समर्पयति, प्रावारकः = उत्तरीयम्, प्रावृणोति=आच्छादयति, शिरसा=अवनतमस्तकेन, कस्मिन्=कुत्र, आलिन्दकम्= ‘प्रघाणम्, ‘प्रघाणप्रघणालिन्दा बहिर्द्वारप्रकोष्ठके’ अमरकोषः २।११ इत्यमरः ।

विमर्शनामापि--नाम भी। सस्पृहम्--बहुत उत्सुकता के साथ। प्रावृणोति--प्र+आङ् + √वृ+लट् प्र. पु. ए. व.। आलिन्दकम्-मकान के ऊपरी कमरे को अलिन्द कहा जाता है । प्रेक्षामहे--प्र+√ईक्ष+लट् प्र. पु. ब. व. ।

॥ जय-शङ्करलाल-त्रिपाठिविरचित भावबोधिनी-व्याख्या में मृच्छकटिक का द्वितीय अङ्क समाप्त हुआ ॥

—: :०: :—

तृतीयोऽङ्कः (सन्धिच्छेद - शर्विलक चोरी)

तृतीयोऽङ्कः

( ततः प्रविशति चेटः । )

चेटः--

शुजणे खु भच्चाणुकम्पके शामिए णिद्धणके वि शोहदि ।
पिशुणे उण दव्वगव्विदे दुक्कले खु पलिणामदालुणे ॥ १॥

( सुजनः खलु भृत्यानुकम्पकः स्वामी निर्द्धनकोऽपि शोभते ।
पिशुनः पुनर्द्रव्यगर्वितो दुष्करः खलु परिणामदारुणः ॥ १ ॥ )


( इसके बाद चेट=वर्धमानक प्रवेश करता है । )

**अन्वयः--**सुजनः, भृत्यानुकम्पकः, निर्धनकः, अपि, स्वामी, शोभते, खलु, पुनः द्रव्यगर्वितः, परिणामदारुणः, पिशुनः, दुष्करः, खलु ॥ १ ॥

शब्दार्थः--सुजनः=सज्जनः, भृत्यानुकम्पकः = नौकरों पर अनुकम्पा रखने वाला, निर्धनकः = निर्धन भी, स्वामी=मालिक, शोभते खलु=निश्चित रूप से अच्छा लगता है। पुनः=किन्तु, द्रव्यगर्वितः=धन के गर्व से भरा हुआ, परिणामदारुणः=अन्त में कष्टकारक, भयानक, पिशुनः=दुष्ट, दुष्करः=बहुत कष्ट से सेवा करने योग्य है, खलु=निश्चित ॥ १ ॥

**अर्थ—चेट--**सज्जन, नौकरों पर अनुकम्पा करने वाला, निर्धन भी मालिक शोभा प्राप्त करता है। किन्तु धन के गर्व से मत्त, अन्त में कष्टकारक, दुष्ट स्वामी, बहुत दुःख से सेवा करने योग्य होता है। अर्थात् दुष्ट की सेवा करनी कठिन है ॥ १ ॥

टीका--सुजनः = सज्जनः, भृत्यानुकम्पकः = किङ्करानुग्राहकः, निर्धनकः= दरिद्रः, अपि, अपिना धनवतः समुच्चयः, **स्वामी=**अधिपतिः, **शोभते खलु=**राजते, यद्वा सर्वेभ्यः रोचते। **पुनः=**किन्तु, **द्रव्यगर्वितः=**धनादिना प्रमत्तः, **परिणामदारुणः=**परिणामे=कार्यसिद्धयन्ते, **दारुणः=**भयङ्करः, **पिशुनः=**दुर्जनः 'पिशुनो दुर्जनः खलः' इत्यमरः, स्वामी, दुष्करः = दुःखेन सेवायोग्यः, **खलु=**निश्चयेन। एवञ्च निर्धनत्वेऽपि भृत्यानुकम्पकम्पकत्वात् चारुदत्त एव प्रियः। धनादियुतोपि दुष्टः शंकारो न प्रिय इति भावः। अत्र विशेषस्य प्रस्तुतस्य चारुदत्तस्य प्रतीतेरप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। एकत्र परस्परविरुद्धयोः सन्धानात् विषमालङ्कारश्च। वैतालीयं छन्दः। लक्षणन्तु —

षड्‌विषमेऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तराः ।
न समाऽत्र पराश्रिता कला वैतालीयन्ते रलौ गुरुः ॥१॥

**विमर्श—**इस अंक में चारुदत्त के सेवक वर्धमानक का प्रवेश होता है। जो

१८२ मृच्छकटिकम्

अवि अ ( अपि च )---

अश्श-पलक्क-वलद्ददे ण शक्कि वालिदुं अण्ण-कलत्त-पशत्ते ण शक्कि वालिदुं । जूद-पशत्त-मणुश्शे ण शक्कि वालिदुं जे वि शहाविअदोशे ण शक्कि वालिदुं ॥२॥ ( सस्य-लम्पट-बलीवर्द्दो न शक्यो वारयितु- मन्य-कलत्र-प्रसक्तो न शक्यो वारयितुम् ।


चारुदत्त के निर्धन हो जाने पर भी उसके गुणों के कारण उसी की सेवा करना अच्छा समझता है । उसे छोड़ कर दुष्ट शकार आदि की सेवा में जाना वह हितकर नहीं मानता है । इससे चारुदत्त की भृत्य-प्रियता स्पष्ट होती है । भृत्यानुकम्पकः-- भृत्यानाम् अनु + √कम्प् + ण्वुल् = अक । निर्धनकः--स्वार्थ में 'क' प्रत्यय है । पिशुनः--पिशुनो दुर्जनः खलः--अमरकोष (३.१.४७) के आधार पर-दुर्जन । दुष्करः- दुः + √कृ + खल्=अ, "ईषददुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल्" ( पा. सू. ३।३।१२६ ) यहाँ अर्ह अर्थ है । दुःख से करने योग्य । तात्पर्य है -दुःख से प्रसन्न करने या सेवा करने योग्य । यहाँ प्रस्तुत चारुदत्त की प्रतीति होने से अप्रस्तुत-प्रशंसा अलंकार है । और वैतालीय छन्द है । लक्षण टीका में देखें ।। १ ।।

**अन्वयः---**सस्य-लम्पट-बलीवर्दः, वारयितुम्, न, शक्यः, अन्यकलत्रप्रसक्तः, ( जनः ), वारयितुम्, न, शक्यः, द्यूतप्रसक्त-मनुष्यः, वारयितुम्, न, शक्यः, यः अपि, स्वाभाविकदोषः, ( सः ), वारयितुम्, न शक्यः ॥ २ ॥

**शब्दार्थ---**सस्य-लम्पट-बलीवर्दः = हरा धाने ( खाने ) का लालची बैल ( साँड़ ), वारयितुम् = रोकना, न = नहीं, शक्यः = सम्भव है, अन्य-कलत्र-प्रसक्तः = दूसरे की स्त्रियों में आसक्त = प्रेम करने वाला मनुष्य, वारयितुम् = रोकना, न = नहीं शक्यः = सम्भव है, द्यूत-प्रसक्त-मनुष्यः = जुआ खेलने में लगा रहने वाला आदमी, वारयितुम् = रोकना, न = नहीं, शक्यः = सम्भव है, यः अपि = जो भी, स्वाभाविक-दोषः = स्वाभाविक = नैसर्गिक अवगुण है, वह, वारयितुम् = रोकना, न = नहीं, शक्यः = सम्भव है ।। २ ।।

अर्थ---और भी--- हरे हरे धान ( खाने ) का लालची बैल = साँड़ (वहाँ जाने से) रोकना सम्भव नहीं है, दूसरे की स्त्रियों में फंसा हुआ अर्थात् उनसे प्रेम करने वाला मनुष्य रोका नहीं जा सकता । जुआ खेलने की आदत वाला मनुष्य रोका नहीं जा सकता । और भी जो स्वाभाविक दुर्गुण होता है उसे छोड़ पाना कठिन है ॥ २ ॥

टीका---सस्य-लम्पट-बलीवर्दः = सस्यानाम् = हरितधान्यानाम्, भक्षणे, लम्पटः =

तृतीयोऽङ्कः १८३

द्यूत-प्रसक्तमनुष्यो न शक्यो वारयितुं योऽपि स्वाभाविकदोषो न शक्यो वारयितुम् ॥२॥

कावि वेला अज्जचारुदत्तश्श गन्धव्वं शुणिदुं गदश्श । अदिकमदि अद्धल- अणी, अज्ज वि ण आगच्छदि । ता जाव वाहिल-दुआलशालाए गदुअ शुविशं । ( कापि वेला आर्य-चारुदत्तस्य गान्धर्व्वं श्रोतुं गतस्य । अतिक्रामति अर्द्धरजनी, अद्यापि नागच्छति । तद्यावत् बहिर्द्वारशालायां गत्वा स्वप्स्यामि । )

( इति तथा करोति । )

( ततः प्रविशति चारुदत्तो विदूषकश्च । )

चारुदत्तः--अहो अहो ! साधु, साधु रेभिलेन गीतम् । वीणा हि नाम असमुद्द्रोत्थितं रत्नम् । कुतः--

उत्कण्ठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या सङ्केतके चिरयति प्रवरो विनोदः ।


प्रसक्तः, लोलुपः वा, बलीवर्दः=वृषभः, वारयितुम्=अवरोद्धुम्, न=नैव, शक्यः, अन्य-कलत्रप्रसक्तः=पर-स्त्री-प्रेमासक्तः, वारयितुम्=पृथक् कर्तुं न, शक्यः, द्यूते=द्यूत-क्रीडायाम्, प्रसक्तः=अनुरक्तः, मनुष्यः=पुरुषः, वारयितुम्=विरक्तीकर्तुम्, न शक्यः, यो कश्चनापि स्वाभाविकः = प्रकृतिसिद्धः, दोषः = दुर्गुणः, अस्ति, सः, न=नैव, वारयितुम्=निवारयितुम्, शक्यः । अत्र चेटः चारुदत्तस्यातिदयालुतामविचारितदानित्वं च दोषत्वेनाङ्गीकरोति । अत एव चारुदत्तस्य दुःखमिति तस्य भावः । अत्रा-प्रस्तुतप्रशंसानामकोऽलङ्कारः, शक्वरी जातिः वृत्तम् ॥२॥

विमर्शः--इस श्लोक में चेट चारुदत्त की अतिशय करुणाशीलता और दान-शीलता को स्वाभाविक दोष मानता है । अतः श्लोकवर्णित अन्य दोष जिस प्रकार नहीं छोड़े जा सकते उसी प्रकार दानप्रवृत्ति भी छोड़ना असम्भव है । इसके अतिरिक्त शकार की परस्त्री-लोलुपता तथा सम्वाहक आदि की द्यूतप्रियता भी अपरित्यज्य है । यहाँ स्वाभाविक दोषसामान्य के कथन के द्वारा प्रस्तुत चारुदत्त की दानप्रियता की प्रतीति कराई गई है । अतः अप्रस्तुतप्रशंसा अलंकार और शक्वरी जाति छन्द है ॥ २ ॥

अर्थ--गाना सुनने के लिये गये हुये चारुदत्त को कितनी देर हो चुकी है । आधी से अधिक रात बीत चुकी है । अभी तक नहीं आये हैं । तो तब तक बाहर दरवाजे वाले कमरे में सोता हूँ ( सोऊँगा ) ।

( इस प्रकार वैसा ही करता है । )

( इसके बाद चारुदत्त और विदूषक प्रवेश करते हैं । )

अन्वयः--( वीणा-इति गद्यस्थेन सम्बन्धः ) उत्कण्ठितस्य, हृदयानुगुणा, वयस्या, सङ्केतके, चिरयति, ( सति ), प्रवरः, विनोदः, विरहातुराणाम्, प्रियतमा, संस्थापना, रक्तस्य, रागपरिवृद्धकरः, प्रमोदः ( अस्ति ) ॥ ३ ॥

१८४ मृच्छकटिकम्

संस्थापना प्रियतमा विरहातुराणां रक्तस्य रागपरिवृद्धिकरः प्रमोदः ॥३॥

शब्दार्थः—(वीणा नामक वाद्य) उत्कण्ठितस्य = वियोग से विकल व्यक्ति की, हृदयानगुणा = हृदय से चाही गई, वयस्या = प्रिय साथी है, सङ्केतके = (निश्चित स्थान और समय पर मिलने का) संकेत करने वाले के, चिरयति सति = देर करने पर, (समय बिताने के लिये), प्रवरः = सबसे अच्छा, विनोदः = मनोरंजन (का साधन) है, विरहातुराणाम् = प्रेयसी के वियोग से व्याकुल व्यक्तियों की, प्रियतमा = सबसे प्रिय, संस्थापना = सहानुभूति दिखाने वाली, है, रक्तस्य = प्रेमी व्यक्ति के, राग-परिवृद्धकरः = परस्पर प्रेम को बढाने वाला, प्रमोदः = मनोरञ्जन का साधन है ॥३॥

**अर्थ—**चारुदत्त-वाह ! वाह ! बहुत अच्छा, बहुत अच्छा, रेभिल ने गाया । क्योंकि वीणा असमुद्रोत्थित (समुद्र से न निकलने वाला) रत्न है । क्योंकि—(श्लोकार्थ--) विरह से विकल की मनपसन्द सखी है, (किसी निश्चित स्थान एवं समय पर मिलने का संकेत करने वाले प्रेमी के देर करने पर सबसे अच्छा मनोरञ्जन का साधन है। प्रियतमा के (मरणादिजन्य) वियोग से पीड़ित व्यक्ति की सबसे अधिक सहानुभूति दिखाने वाली है। प्रेमी के (परस्पर) प्रेम को बढ़ाने वाला, प्रमोद (का साधन) है ॥ ३ ॥

**टीका—**वीणा = तन्नामकं वाद्ययन्त्रम्, असमुद्रोत्थितम् = सागराद् अप्रादुर्भूतम्, रत्नम्-इति गद्यस्थेनान्वयः कार्यः । उत्कण्ठितस्य = विरहोत्सुकस्य जनस्य, हृदयानगुणा = हृदयानुरूपा, वयस्या = सखिस्वरूपा, सङ्केतके = निश्चितदेशे काले च सङ्गमाय दत्तसङ्केते, प्रिये, चिरयति = विलम्बं कुर्वति सति, प्रवरः = प्रकृष्टः, विनोदः = विनोदसाधनम्, विरहातुराणाम् = प्रियादिवियोगेन पीडितानाम्, प्रियतमा = अत्यन्तेष्टा, संस्थापना = शरीरस्वास्थ्यकरणम्, मनसः आश्वासो वा, धैर्यदायिनीति यावत्, रक्तस्य = अनुरक्तस्य, रागपरिवृद्धकरः = परस्परानुरागस्य प्रवर्द्धकः, प्रमोदः = प्रमोदसाधनम् । अत्र वीणायाः वयस्यत्वाद्यनेकधोल्लेखादुल्लेखाsubscriber (लङ्कारः), विनोदप्रमोदरूपयोः कार्ययोः वीणारूपकारणस्य चाभेदवर्णनाद् हेतुश्वालङ्कारः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ३ ॥

**विमर्शः—**गान्धर्वम्—संगीत, देवलोक के गायकों को गन्धर्व कहा जाता है । उन्हीं के नाम पर इसे गान्धर्व विद्या अथवा गान्धर्व शास्त्र कहा जाता है । असमुद्रोत्थितं रत्नम्— समुद्र से निम्न १४ रत्न निकले थे परन्तु वीणा इनसे भी बढ़ कर है ।

लक्ष्मीः, कौस्तुभपारिजातक-सुराधन्वन्तरिश्चन्द्रमाः,
गावः, कामदुघाः, सुरेश्वरगजो रम्भादिदेवाङ्गनाः ।

तृतीयोऽङ्कः १८५

विदूषकः--भो ! एहि, गेहं गच्छेम्ह । ( भो एहि, गेहं गच्छामः । ) चारुदत्त--अहो ! सुष्ठु भावरेभिलेन गीतम् । विदूषकः--मम दाव दुवेहिं ज्जेव हस्सं जाआदि, इत्थिआइए सक्कअं पठन्तीए मणुस्सेण अ काअलीं गाअन्तेण । इत्थिआ दाव सक्कअं पठन्ती, दिण्णणव णस्सा विअ गिट्ठो, अहिअं सुसुआअदि । मणुस्सो वि काअलीं गाअन्तो सुक्ख-सुमणो-दाम-वेष्ट्ठिदो वुड्ढपुरोहिदो विअ मन्तं जवन्तो, दिढं मे ण रोअदि । (मम तावत् द्वाभ्यामेव हास्यं जायते; स्त्रिया संस्कृतं पठन्त्या, मनुष्येण च काकलीं गायता । स्त्री तावत् संस्कृतं पठन्ती, दत्तनव-नास्या इव गृष्टिः अधिकं सुसूशब्दं करोति, मनुष्योऽपि काकलीं गायन् शुष्क-सुमनो-दाम-वेष्टितो वृद्धपुरोहित इव मन्त्रं जपन्, दृढं मे न रोचते ।)


अश्वः सप्तमुखो, विषं, हरधनुः, शङ्खोऽमृतं चाम्बुधेः,
रत्नानीह चतुर्दश प्रतिदिनं कुर्युः सदा मङ्गलम् ॥

उत्कण्ठितस्य - उत्कण्ठा सञ्जाता अस्य-इस अर्थ में इतच् प्रत्यय होता है । सङ्केतके-सङ्केतयति इति सङ्केतकः, तस्मिन् । चिरयति--शतृप्रत्ययान्त सप्तमी एकवचन । संस्थापना-=सम्+√स्था+पुक्+णिच्+ल्युट्=अन+टाप् । यहाँ एक वीणा का अनेकरूपों से उल्लेख है अतः उल्लेख अलङ्कार और विनोद एवं प्रमोदरूपी कार्यों का वीणा रूपी कारण के साथ अभेद प्रतिपादित होने से हेतु अलंकार हैं । वसन्ततिलका छन्द है ॥ ३ ॥

अर्थ--विदूषक--श्रीमान् जी ! आइये, घर चलें ।

चारुदत्त--वाह ! विद्वान् रेभिल ने बहुत अच्छा गाया ।

विदूषक--मुझे तो उन दोनों से हँसी आती है--संस्कृत पढ़ती हुई स्त्री से और महीन मीठी आवाज से गाते हुये पुरुष से । क्योंकि संस्कृत पढ़ने वाली स्त्री, नई नई छिदी नाकवाली एक ही बार व्याई हुई गाय के समान अधिक सूसू ( शब्द ) करती है । और महीन=धीमी आवाज निकालता हुआ पुरुष, सूखे फूलों की माला पहने हुये बूढ़े पुरोहित के समान मन्त्र जपता हुआ, मुझे अधिक अच्छा नहीं लगता है ।

टीका--भावः=विद्वान्, संगीतज्ञः, काकलीम्=सूक्ष्मं मधुरं च ध्वनिम्, दत्ता=निवेशिता, नवा=नवीना, नसः इयम्=नस्या=नासिकाछिद्ररज्जुः यस्यै सा, गृष्टिः=सकृत् प्रसूता; शुष्कम्=शुष्कतां प्राप्तम्, यत् सुमनसाम्=पुष्पाणाम्, दाम=माल्यम्, तेन वेष्टितः=सज्जितः, दृढम्=अधिकम् ।

१८६मृच्छकटिकम्

चारुदत्तः--वयस्य ! सुष्ठु खल्वद्य गीतं भाव-रेभिलेन । न च भवान् परितुष्टः ?

रक्तञ्च नाम मधुरञ्च समं स्फुटञ्च
भावान्वितञ्च ललितञ्च मनोहरञ्च ।
किं वा प्रशस्तवचनैर्बहुभिर्मदुक्तै-
रन्तर्हिता यदि भवेद्वनितेति मन्ये ॥ ४ ॥

अन्वयः--(गीतम्) नाम, रक्तम्, च, मधुरम्, च, समम्, च, स्फुटम्, च, भावान्वितम्, च, ललितम्, च, मनोहरम्, च, (आसीत्), वा, मदुक्तैः, बहुभिः, प्रशस्तवचनैः, किम् ? यदि, वनिता, अन्तर्हिता, भवेत्, इति, मन्ये ॥ ४ ॥

शब्दार्थः--(गीतम्=गीत), नाम=निश्चय ही, रक्तम्=रागपूर्ण, च=और, मधुरम्=मीठा, च=और, समम्=(स्वर एवं लय में) समान रूप वाला, च=और स्फुटम्=स्पष्ट, च=और, भावान्वितम्=भावों से युक्त, च=और, ललितम्=ललित, च=और, मनोहरम्=मन को अच्छा लगने वाला, (आसीत्=था), वा=अथवा, मदुक्तैः=मुझ चारुदत्त के द्वारा कहे गये, बहुभिः=बहुत से, प्रशस्तिवचनैः=प्रशंसा-परकवाक्यों से, किम्=क्या (अर्थात् व्यर्थ है), यदि=सम्भवतः, वनिता=स्त्री, अन्तर्हिता=छिपी हुई, भवेत्=हो, इति=ऐसा, मन्ये=मैं मानता हूँ ॥४॥

अर्थ--चारुदत्त- मित्र ! रेभिल महानुभाव ने आज बहुत अच्छा गाया। फिर भी आप को अच्छा नहीं लगा ?

(वह रेभिलका गाना), रागों से पूर्ण, (सुनने में) मीठा लगने वाला, (स्वर और लय की) समता वाला, स्पष्ट, भावपूर्ण, ललित और मन को हरण करने वाला था, अथवा मेरी प्रशंसापरक बातों से क्या लाभ ? मुझे तो ऐसा लगता है कि (उस रेभिल के भीतर) मानों स्त्री छिपी हुई हो । (अर्थात् वह रेभिल बाहर से पुरुष प्रतीत होता है परन्तु उसके गाने से वह स्त्री की भाँति प्रतीत हो रहा था) ॥ ४ ॥

टीका--गीतम्--गद्यस्थमिदं पदं सर्वत्र योजनीयम् । नाम=निश्चयवाचकम-व्ययपदमिदम् । रक्तम्=विविधरागपरिपूर्णम्, मधुरम्=कर्णप्रियम्, समम्=स्वर-ताल-सामञ्जस्ययुतम्, स्फुटम्=स्पष्टम्, भावान्वित्=रत्यास्पदम, विविधभावसंवलितम्, ललितम्=लालित्यधर्मविशिष्टम्, =तथा, मनोहरम्=चित्ताकर्षकम्, आसीत्, इति शेषः । अत्रानेकचकाराणां प्रयोगोऽनावश्यकः । वा=अथवा, मदुक्तैः=मया कथितैः, बहुभिः=विपुलैः, प्रशस्तवचनैः=प्रशंसावाक्यैः, किम् प्रयोजनम् ? न किमपीत्यर्थः, यदि=सम्भवतः, वनिता=स्त्री, अन्तर्हिता=अप्रकटरूपेण स्थिता, भवेत्=स्यात्, इति=इत्थम्, मन्ये=तर्कयामि । अयं रेभिलो बाह्यरूपेण पुरुषः दृश्यमानोपि

तृतीयोऽङ्कः १८७

अपि च—

तं तस्य स्वरसंक्रमं मृदुगिरः श्लिष्टञ्च तन्त्रीस्वनं
वर्णानामपि मूच्छ्र्छनान्तरगतं तारं विरामे मृदुम्।
हेलासंयमितं पुनश्च ललितं रागाद् द्विरुच्चारितं
यत्सत्यं विरतेऽपि गीतसमये गच्छामि शृण्वन्निव ॥ ५ ॥

गीतवैचित्र्येणास्मिन् स्त्रीत्वं प्रच्छन्नरूपेण वर्तते इति तर्कयामीति भावः। अत्रोत्प्रेक्षा-लंकारः वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ४ ॥

विमर्श—इस श्लोक में सङ्गीतशास्त्र के कई पारिभाषिक शब्द प्रयुक्त हैं—तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावे रक्तमित्युच्यते। मधुरं नाम स्वर-भावोपनीतललित-पदाक्षर-गुण-समृद्धम् । व्यक्तं नाम पदपदार्थ-विकारागमलोप-कृत्तद्धित विभक्तिप्रत्यर्थ-वचनानां सम्यगुपपादनम् । ( नारदशिक्षा—काले द्वारा टिप्पणी में उद्धृत ।) इसके अनुसार-वाद्य स्वरों का पूर्णतया मेल होना 'रक्त' कहा जाता है। 'मधुर'-स्वर तथा भाव के अनुकूल ललित पदों तथा वर्णों का प्रयोग, 'व्यक्त'=स्फुट—इसका अर्थ है—व्याकरण-सम्बन्धी शुद्धता । 'मन्ये' 'यदि' के प्रयोग से उत्प्रेक्षा अलंकार है। वसन्ततिलका छन्द है ॥ ४ ॥

अन्वयः—सत्यम् ( अस्ति ), यत्, गीतसमये, विरते, अपि, मृदुगिरः, तस्य, वर्णानाम्, मूच्छ्र्छनान्तरगतम्, अपि, तारम्, विरामे, मृदुम्, पुनः, हेलासंयमितम्, रागाद् द्विरुच्चारितम्, ललितम्, च, तम्, स्वरसंक्रमम्, श्लिष्टम्, तन्त्रीस्वनम्, च, शृण्वन्, इव ( अहम् गच्छामि ) ॥ ५ ॥

शब्दार्थ—सत्यम्=सच है, यत्=कि, गीतसमये=गाने का समय, विरते अपि=बीत जाने पर भी, मृदुगिरः=मधुर आवाज वाले, तस्य=उस रेभिल के, वर्णानाम्=अक्षरों की, मूच्छ्र्छनान्तरगतम्=मूर्च्छना ( स्वरों का क्रम से आरोह तथा अवरोह ) के मध्य में, अपि=भी, तारम्=अत्यधिक ऊँचा, विरामे=रुकने पर, मृदुम्=मधुर, मीठा, पुनः च=और फिर, हेलासंयमितम्=राग के आरोह आवरोह के अनौचित्य में नियमित अर्थात् अनौचित्यरहित, रागाद्=रागविशेष के कारण, द्विरुच्चारितम्=दो बार उच्चारण किये गये, और, ललितम्=ललित, तम्=अनुभूत उस, स्वरसङ्क्रमम्=निषाद आदि स्वरों के आरोह-अवरोह-क्रम को, च=और, श्लिष्टम्=मिले हुये, तन्त्रीस्वनम्=वीणा के शब्द को, शृण्वन्=सुनता हुआ, इव=सा, गच्छामि=जा रहा हूँ ॥ ५ ॥

अर्थ—और भी—
सच है कि गाने का समय बीत जाने पर भी, मधुर आवाज वाले उस रेभिल के अक्षरों की मूर्च्छना के मध्य में भी अत्यधिक ऊँचा और रुकने पर मधुर, फिर