नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १३३ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri माधुः । पदे पदे तं = हंसं यथा। करप्राप्य = करग्राह्यं नूनं = निश्चितमवैति = अध्येति, तथा सखेल = सलीलं चलता = गच्छता, तेन = हंसेन प्रतार्य = वञ्च- यित्वा लतासु, आचकृषे = आकृष्टा, एकान्तं नीतेत्यर्थः ॥११॥ हंस पकड़ने की भावना वाली दमयन्ती — भावी प्रत्येक पग पर, उसे निश्चय ही अपने हाथ में, आया समझती थी ( कि अब की पकड़ लूंगी, पर पकड़ नहीं पाती थी ), इस प्रकार खेल के साथ चलता हुआ वह हंस कृशाङ्गी दमयन्ती को, चकमा देकर, लताओं के बीच ले गया ॥ ११ ॥ रुषा निषिद्धाळिजनां यदैनां छायाद्वितीयां कलयाञ्चकार । तदा श्रमाम्भःकणभूषिताङ्गीं स कीरवन्मानुषवागवादीत् ॥१२॥ रुपेति । रुषा निषिद्धाळिजनां = निवारितसखीजनां, एनां यदा [ छाया- द्वितीयां ] च्छाया एव द्वितीया यस्यास्तामेकाकिनीं, कळयांचकार = विवेद; तदा श्रमाम्भःकणभूषिताङ्गीं = स्वेदाम्बुलवपरिष्कृतशरीरां स्विन्नगात्रां तां स = हंसः कीरवत् = शुकवत् [ मानुषवाक् ] मनुष्यस्येव वाग्यस्य स सन् अवादीत् ।१२। रुष्ट होकर, जिसने अपनी सखियों को साथ आने से मना कर दिया था, अपनी परछाईं के अतिरिक्त जिसके साथ और कोई दूसरी सहेली नहीं थी एवं परिश्रम के कारण जिसके अङ्ग पर पसीने की बूँदें झलक रही थीं—ऐसी दमयन्ती से हंस, तोते की तरह, मनुष्य की बोली, बोलने लगा—॥१२॥ अये ! कियद्यावदुपैषि दूरं व्यर्थं परिश्राम्यसि वा किमर्थम् । उदेति ते भीरपि किन्नु बाले ! विलोकयन्त्या न घना वनालीः ॥१३॥ अय इति । अये ! बाले ! व्यर्थं कियद्दूरं यावदुपैषि = उपैष्यसि ? 'यावत्पुरानिपातयोर्लट्' । किमर्थं परिश्राम्यसि वा ? घनाः = सान्द्राः, बनाळीः = वनपंक्तीः विलोकयन्त्यास्ते भीरपि नोदेति किन्नु ? ॥१३॥ अरी ! कितनी दूरतक पीछा करती रहोगी ? ऐसा व्यर्थ परिश्रम क्यों कर रही हो ? अरी बाले ! वनों की इस घनी कतार को देखकर भी, क्या तुम्हें डर नहीं लग रहा है ? ॥१३॥ वृथार्पयन्तीमपथे पदं त्वां मरुल्ललत्पल्लवपाणिकम्पैः । आळीव पश्य प्रतिषेधतीदं कपोतहुङ्कारगिरा वनाळिः ॥१४॥ CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. वृथेति । वृथा =व्यर्थमेव । न पन्था अपथम् । 'नञ्' इत्यादिना समासान्तः
१३४ नैषधचरितम् । [तृतीयः अः । 'अपथं नपुंसकं तस्मिन्, अपथे=दुर्मागे, अकृत्ये च; पदं=पादं, व्यवसायं च; अपयन्ती = कुर्वन्ती । 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु' इत्यमरः । [ मरु- ल्ललत्पल्लवपाणिकम्पैः ] मरुता ललन् चलन्, पल्लव एव पाणिस्तस्य कम्पैः, कपोतहुङ्कारगिरा च इयं वनालिः आली इव = सखी इव, त्वां प्रतिषेधति = निवारयति । पश्य । इति वाक्यार्थः कर्म । यथा लोके अमार्गप्रवृत्तं सुहृज्जनः पाणिना वाचा च वारयति, तद्वदित्यर्थः । अत एव पल्लवपाणीत्यादौ रूपकाश्रयणं, तत्सङ्कीर्णा वनाल्यालीवेत्युपमा ॥१४॥ तुमको कु-पथ (मेरे पकड़ने के असम्भव कार्य; कुमार्ग) पर पद (परिश्रम; पैर) अर्पण (करते; रखते) करते देखकर, पवन से चञ्चल हुए पल्लव रूपी हाथ को हिलाकर और कबूतरों की 'हुँ'कार रूप बोली से, देखो, - यह वनाली (वन- श्रेणी) आली (सखी) के समान, तुम्हें मना कर रही है ॥१४॥ धाय्र्यः कथंकारमहं भवत्या वियद्विहारी वसुधैकगत्या । अहो ! शिशुत्वं तव खण्डितं न स्मरस्य सख्या वयसाप्यनेन ॥१५॥ धाय्र्य इति । [ वसुधैकगत्या ] एकत्रैव गतिर्यस्यास्तया एकगत्या, वसुधा- यामेकगत्या, भूमात्रचारिण्येत्यर्थः । शिवभागवतवत्समासः । भवत्या वियद्विहारी = खेचरोऽहं कथङ्कारं = कथमित्यर्थः । 'अन्यथैवं कथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत्' इति कथंशब्दोपपदात्करोतेर्णमुल् । धाय्र्यः = धर्तुं ग्रहीतुं शक्य इत्यर्थः । 'शकि लिङ् च' इति चकाराच्छक्यार्थे कृत्यप्रत्ययः । अनेन स्मरस्य सख्या = सखिना तदु- द्दीपकेन वयसा यौवनेन । सखिशब्दस्य भाषितपुंस्कत्वात् पुंवद्भावः । तव शिशुत्वं = शैशवं न खण्डितं = न निवर्तितं । अहो = विरुद्धवयसोरेकत्र समावेशादाश्चर्य्य- मित्यर्थः । अत्राधार्यत्वस्य वसुधागतिवियद्विहारपदार्थहेतुकत्वादेकः काव्यलिङ्गभेदः, तथा शैशवाखण्डनस्य पूर्ववाक्यार्थहेतुकत्वादपर इति सजातीयसङ्करः ॥१५॥ भला बताओ तो सही कि तुम मुझे कैसे पकड़ोगी ? क्योंकि मैं आकाश में विहार करने वाला हूँ और तुम्हारी गति एकमात्र पृथ्वी पर ही है। कामदेव के मित्र इस नव-यौवन से तुम्हारा शैशव नहीं खण्डित हुआ-यही बड़े आश्चर्य की बात है (कहाँ तो यह युवावस्था और कहाँ ऐसी बाल-सुलभ चपलता) ॥१५॥ सहस्रपत्रासन-पत्र-हंस-वंशस्य पत्राणि पतत्रिणः ममः । अस्मादृशां चाटुरसामृतानि स्वर्लोकलोकेतरदुर्लभानि ॥१६॥
गः ३ ] जीवातु-मद्यन्तिकासहितम् । १३५ अथ प्रस्तुतोपयोगितया निजान्वयं विवृणोति—सहस्रेति । [ सहस्रपत्रासन- पत्र-हंस-वंशस्य ] सहस्रपत्रासनस्य कमलासनस्य, पत्रहंसा वाहनहंसाः, तेषां वंशस्य कुलस्य, वेणोश्च, पत्राणि = वाहनानि, पर्णानि च । ‘वंशो वेणौ कुले वर्गे । 'पत्रं स्याद्वाहने पर्णे' इति च विश्वः । पत्रत्रिणः स्मः = ब्रह्मवाहनहंसवंश्याः वयमित्यर्थः । अस्मानिव पश्यन्तीति अस्मादृशाम् = अस्मद्विधानाम् । 'त्यदादिषु' इत्यादिना दृशेः क्विन् । [ चाटुरसामृतानि ] चाटुषु सुभाषितेषु, ये रसाः शृङ्गारादयः, त एव अमॄतानि । [ स्वर्लोक-लोकेतर-दुर्लभानि च ] स्वर्लोके लोका जनाः । 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । तेभ्यः इतरैर्मनुष्यैर्दुर्लभानि लब्धुमशक्यानीत्यर्थः ॥१६॥ कमलासन (ब्रह्मा) के पत्र (वाहन) हंस के वंश (कुटुम्ब, बाँस) के पत्र (पत्ते) रूप हम पक्षी हैं (अर्थात् जिस प्रकार बाँस में पत्ते उत्पन्न होते हैं उसी प्रकार ब्रह्मा के वाहनभूत हंस के कुल में हमारी उत्पत्ति हुई है, यह हमारा वंश-परिचय है)। इसलिए मेरे जैसे (उच्च कुलोत्पन्न) पक्षियों की प्यारी और मीठी बात में जो रसामृत भरा है, वह—स्वर्गलोक में निवास करनेवाले देवताओं के अतिरिक्त—सामान्य मनुष्यों को दुर्लभ है ॥१६॥ स्वर्गापगाहेममृणालिनीनां नालामृणालाग्रभुजो भजामः । अन्नानुरूपां तानुरूपऋद्धिं कार्यं निदानाद्धि गुणानधीते ॥१७॥ अथ स्वाकारस्य कनकमयत्वे कारणमाह—स्वर्गेति । [ स्वर्गापगा-हेममृणा- लिनीनां ] स्वर्गापगा स्वर्णदी, तस्या हेममृणालिन्यः कनककमलिन्यः, तासां [ नाला-मृगालाग्र-भुजः ] या नालाः काण्डाः, यानि मृणालानि कन्दाश्च । अत्र नालामृणालशब्दस्य शब्दानुशासनं केषां शब्दानामितिवत्समासे गुणभूतेन सम्बन्धः सोढव्यः । 'नाला नालमथास्त्रियो' इत्यमरवचनान्नालेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः, न च तत्रापि सन्देहः । तद्व्याख्यानेषु देशान्तरकोशेषु च, स्त्रीलिङ्गपाठस्यैव दर्शनात्; तथा च दशमे सर्गे प्रयोक्ष्यते । 'मृदुत्वमप्रौढमृणालनाल्या' इति । 'नाला स्याद्विसकन्दः' इति विश्वः । तेषामग्राणि भुञ्जत इति तद्भुजः, वयमिति शेषः । अन्नानुरूपां = आहार- सदृशीं [तनु-रूप-ऋद्धिं ] तनोः शरीरस्य, रूपऋद्धिं वर्णसमृद्धिम् 'ऋत्यकः' इति प्रकृतिभावः । भजामः = प्राप्ता स्म इत्यर्थः । तथा हि-कार्यं = जन्यं द्रव्यं, निदानात् = उपादानात् । 'आख्यातोपयोगे' इत्यपादानता । गुणान् = रूपादिविशेष- गुणान्, अधीते = प्राप्नोतीत्यर्थः । प्रतिनियतोपादानजनिनस्तत्सामान्यलक्षणात्, प्रायेण
१३६ नैषधचरितम् [ तृतीयः आहारपरिणतिविशेषेण तत्संभवस्योचितत्वाद् इति भावः। सामान्येन विशेष- समर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ १७ स्वर्ग की मन्दाकिनी नदी की स्वर्ण-कमलिनी के दण्ड और मृणालतन्तु के अग्रभाग को खानेवाले हम हैं। अतः खाद्य-सामग्री के अनुकूल ही हमे शरीर के सौन्दर्य की समृद्धि (पीलापन) प्राप्त हुई है; क्योंकि 'कारण' से ही 'कार्य' (रूपादि) गुणों को प्राप्त करता है ॥ १७ ॥ धातुर्नियोगादिह नैषधीयं लीलासरः सेवितुमागतेषु । हैमेषु हंसेष्वहमेक एव भ्रमामि भूलोकविलोकनोत्कः ॥ १८॥ अथात्मनः क्ष्मालोकसञ्चरणे कारणमाह-धातुरीति। धातुः = ब्रह्मणो नियो- गात् = आदेशात्, इह = भूलोके नैषधीयं = नलीयं लीलासरः सेवितुं = क्रीडा- सरसि विहर्तुमित्यर्थः । आगतेषु हैमेषु = हेमविकारेषु । विकारार्थेऽण् प्रत्ययः । 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । हंसेषु मध्ये अहमेक एव [ भूलोक-विलोकनोत्कः ] भूलोकविलोकने उत्कः उत्सुकः सन् । 'दुर्मना विमना अन्तर्मनाः स्यादुत्क उन्मनाः' इत्यमरः । उच्छब्दात्कन् प्रत्ययान्तो निपातः । भ्रमामि = पर्यटामि ॥ १८॥ ब्रह्मा के आदेश से, मर्त्यलोक में नल के क्रीडा-सरोवर में, विहार करने के लिए आये हुए, स्वर्णमय हंसों में से, केवल एक मैं ही, भूलोक देखने की उत्सु- कता के कारण, (अब तक) विचरण कर रहा हूँ ॥ १८ ॥ विधेः कदाचिद् भ्रमणविलासे श्रमातुरेभ्यः स्वमहत्तरेभ्यः । स्कन्धस्य विश्रान्तिमदां तदादि श्राम्यामि नाविश्रमविश्वगोऽपि ॥ १९॥ अनवरतभ्रमणेऽपि श्रमजये कारणमाह- विधेरिति । कदाचिद्विधेः = ब्रह्मणो भ्रमणविलासे = भुवनभ्रमणविनोदे श्रमातुरेभ्यः = अवसन्नेभ्यः स्वमहत्त- रेभ्यः = स्वकुलवृद्धेभ्यः स्कन्धस्य = अंसस्य । 'स्कन्धो भुजशिरांडसो स्त्री' इत्य- मरः । विश्रान्तिम् अदां = प्रादाम्, स्वयमेक एवाहमित्यर्थः । ददातेर्लुङि । 'गाति- स्था' इत्यादिना सिचो लुक् । तदादि = तत्प्रभृति [ अविश्रम-विश्वगः ] अवि- श्रमम् अनवरतं । 'नोदात्तोपदेशो' इत्यादिना श्रमेर्घञि वृद्धिप्रतिषेधः । विश्वगो विश्वं गच्छन्नपि । अन्यत्रापि दृश्यत इति गमेर्डप्रत्ययः । न श्राम्यामि = न खिद्ये । १९ । एक समय की बात है कि ब्रह्मा के भ्रमण-विलास में, थके हुए, अपने पूर्व-
: ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १३७ : ओं के कन्धों को विश्राम (आराम) दिया था; तभी से अखिल विश्व की अन- : त प्रदक्षिणा करने पर भी मैं (ब्रह्मा के वरदान तथा अपने पूर्वजों के आशी- : र्वचन से ) थकता नहीं ॥१९॥ : बन्धाय दिव्ये न तिरश्चि कश्चित् पाशादिरासादितपौरुषः स्यात् । : एकं विना मादृशि तन्नरस्य स्वर्भोगभाग्यं विरलोदयस्य ॥२०॥ : अथ व्याधादिबन्धनभयमपि न मेऽस्तीत्याह--बन्धायेति । मादृशि दिव्ये : तिरश्चि विषये विरलोदयस्य = दुर्लभजन्मनो नरस्य = मर्त्यस्य, प्रायेणैवंविधो : नास्तीत्यर्थः । अन्यत्र, विरो विगतरेफः, स चासौ लोदयो लोदयवांश्च । मत्वर्थीयोऽ- : कारः । तस्य रेफस्थानाधिष्ठितलकारस्य नलस्येत्यर्थः । शब्दधर्मोऽर्थ उपचर्यते । : [स्वर्भोगभाग्यं ] भुज्यत इति भोगः सुखं, स्वर्भोगस्य स्वर्गसुखस्य भाग्यं, तत्प्राप- : कदृष्टमित्यर्थः । स्वप्राप्तेस्तत्प्रापकत्वादिति भावः । तत् एकं विना कश्चित् : पाशादिः=पाशाद्युपायः । बन्धाय=बन्धनार्थम् आसादितपौरुष =प्राप्तव्यापारो : न स्यात् । स्वर्भोगभाग्यैकसुलभा वयं, नोपायान्तरसाध्या इत्यर्थः । अस्मत्संसर्गा- : दन्यः को नाम स्वर्गपदार्थ इति भावः ॥२०॥ : धरती पर विरले ही जन्म लेनेवाले, किसी मानव के, स्वर्गलोक में भोग : करने योग्य असाधारण भाग्य के बिना, मुझ जैसे दिव्य पक्षी को बन्धन में पकड़ने : के लिए, किसी पाश आदि की इतनी शक्ति नहीं है ॥२०॥ : इष्टेन पूर्तेन नलस्य वश्याः स्वर्भोगमत्रापि सृजन्त्यमर्त्याः । : महीरुहा दोहदसेकशक्तेराकालिकं कोरकमुद्गिरन्ति ॥२१॥ : तच्च भाग्यं नलस्यैवास्तीत्याह--इष्टेनेति । इष्टेन = यागेन पूर्तेन = खाता- : दिकर्मणा च । 'त्रिष्वथ क्रतुकर्मेष्टं पूर्तं खातादिकर्मणि' इत्यमरः । वश्याः=वशङ्गताः । : 'वशंगतः' इति प्राग्दीव्यतीये यत्प्रत्ययः । अमर्त्याः = देवाः, नलस्य, अत्र= : भूलोके, अपि स्वर्भोगं सृजन्ति = स्वर्गसुखं सम्पादयन्तीत्यर्थः । ननु देवाश्च कथं : लोकान्तरकालान्तरभोग्यं स्वर्गमिदानीं सृजन्तीत्याशंकां दृष्टान्तेन परिहरति--मही- : रुहाः = वृक्षाः [ दोहद-सेक-शक्तेः ] दोहदस्य अकालप्रसवोत्पादनद्रव्यस्य, सेकस्य : जलसेकस्य शक्तेः सामर्थ्यात् । [आकालिकं] समानकालावायन्तौ उत्पत्तिविनाशा- : वस्येत्याकालिकः, उत्पत्त्यनन्तरविनाशीत्यर्थः । 'आकालिकडाद्यन्तवचने' इति समान- : कालशब्दस्याकालशब्दादेशे ठञ्प्रत्ययान्तो निपातः । प्रकृते त्वल्पमयं कोरकमुद्गि-
१३८ नैषधचरितम् । [ तृतीयः रन्ति, इत्यर्थः । 'तरु-गुल्म-लतादीनामकाले कुशलः कृतम् । पुष्पाद्युत्पादकं द्रव्यं दोहदं स्यात्तु तत्क्रिया' इति शब्दार्णवे । दोहदवशाद्वृक्षा इव देवता अपि उत्कटपुण्य- वशाद्देशकालेऽपि फलं प्रयच्छन्तीत्यर्थः । दृष्टान्तालङ्कारः ॥२१॥ यज्ञ और पूर्तकर्म (कुँआ बावली खुदवाने) के कारण वशीभूत हुए देवता लोग--नल के लिए, स्वर्गीय उपभोगों को, यहीं (मर्त्य लोक में ही) उसी प्रकार प्रदान करते हैं, जिस प्रकार धूपदान और सिंचाई की शक्ति के कारण, पेड़-- अनवसर में (अर्थात् अपने फलने-फूलने के समय के पूर्व ही) कलियों को प्रस्फुटित करते हैं ॥२१॥ सुवर्णशैलादवतीर्य तूर्णं स्वर्वाहिनीवारिकणावकीर्णैः । तं वीजयामः स्मरकेलिक़ाले पक्षैर्नृपं चामरबद्धसख्यैः ॥२२॥ स्वभोगमेवाह--सुवर्णेति । सुवर्णशैलात् = मेरोः, तूर्णम् अवतीर्य = अव- रुह्य स्वर्वाहिनीवारिकणावकीर्णैः = मन्दाकिनीजलबिन्दुसम्पृक्तैः [चामर- बद्ध-सख्यैः ] चामरेषु बद्धसख्यैः, तत्सदृशैः पक्षैः = पतत्रैः स्मरकेलिक़ाले तं नृपं वीजयामः । तादृक्पक्षवीजनैः सुरतश्रान्तिमपनुदाम इत्यर्थः ॥२२॥ हम सुमेरु पर्वत से झट उतर कर, मन्दाकिनी की जल-बूँदों से सिक्त और चँवर के साथ मित्रता में बँधे हुए (अर्थात् चँवरतुल्य सफेद रंग के) अपने पंखों से, सम्भोग के समय नल को हवा करते हैं ॥२२॥ क्रियेत चेत् साधुविभक्तिचिन्ता व्यक्तिस्तदा सा प्रथमाभिधेया । या स्वौजसां साधयितुं विलासैस्तावत् क्षमानामपदं बहु स्यात् ॥२३॥ क्रियेतेति । साधुविभक्तिचिन्ता = सज्जनविभागविचारः क्रियेत चेत् सा = नलाभिधाना व्यक्तिः = मूर्तिः प्रथमाभिधेया = प्रथमं परिगणनीया । कुतः ? या = व्यक्तिः स्वौजसां विलासैः = व्याप्तिभिः, तावद्बहु = तथा प्रभूतं । [ अनाम- पदं ] नास्ति नामो नतिर्यस्येति अनामम्, अनम्रं पदं परराष्ट्रं साधयितुं = स्वायत्ती- कर्तुं क्षमा = समर्था स्यात् । अन्यत्र, साधुविभक्तिचिन्ता = सत्यविभक्तिविचारः क्रियेत चेत् तदा सा प्रथमा व्यक्तिः = प्रथमाविभक्तिः, अभिधेया = विचार्या, या स्वौजसां = सु, औ, जस्, इत्येतेषां प्रत्ययानां विलासैः = विस्तारैस्तावद्बहु = अनेकं नामपद = सुबन्तपदं, वृत्त इत्यादिकं पदं, साधयितुं = निष्पादयितुं, क्षमा ।
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १३९ न्त्राभिधायाः प्रकृतार्थमात्रनियन्त्रितत्वाल्लक्षणायाश्चानुपपत्त्यभावेनाभावादप्रकृतार्थ- प्रतीतिर्ध्वनिरेव ॥ २३ ॥ यदि सदाचारी पुरुषों के वर्गीकरण (विभक्ति) का विचार किया जाय तो नल का व्यक्तित्व पहले परिगणन किया जायगा - जो (व्यक्तित्व) अपने तेज के प्रभाव से असंख्य शत्रु-राष्ट्रों के समस्त स्थल को अपने अधीन करने में, पूर्णतया समर्थ है। (पक्षान्तर में) यदि प्रथमा आदि ७ विभक्तियों में कौन-सी विभक्ति साधु (सबसे उत्तम) है - इसका विचार किया जाय तो 'प्रथमा' नामक विभक्ति (व्यक्ति) मूर्द्धन्य स्थान में गिनी जायगी; जो (प्रथमा विभक्ति) 'सु- औ जस्-' इन प्रथमाविभक्ति घटक एक-द्वि-बहु वचनों के विलास (विसर्गादि रूप परिणाम) से वाक्यालङ्कार में नाम (सुबन्त) और पद (रामो हरिः इत्यादि प्रयोग) के साधने के लिए पूर्णतया समर्थ है ॥ २३ ॥ राजा स यज्वा विबुधव्रजत्रा कृत्वाऽध्वराज्यौपमयेव राज्यम् । भुङ्क्ते श्रितश्रोत्रियसात्कृतश्रीः पूर्वं त्वहो शेषमशेषमन्त्यम् ॥२४॥ राजेति । यज्वा तु विधिनेष्टवान् । 'सुयजोर्ड्वनिप्' [श्रितश्रोत्रियसा- त्कृतश्रीः] श्रिताः आश्रिताः ये श्रोत्रियाः छान्दसाः, अधीतवेदा इत्यर्थः । 'श्रोत्रिय- च्छान्दसौ समौ'इत्यमरः । 'श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते'इति निपातः । तत्सात्कृता दानेन तदधीना कृता, श्रीः सम्पद्येन सः राजा=नलः, [अध्वराज्यौपमया एव] अध्वरेषु यज्ञेषु, यदाज्यं तदुपमया तत्सादृश्येनैव, तद्वदेवेत्यर्थः । राज्यं, [ विबुधव्रजत्रा ] विबुधा देवाः विद्वांसश्च, तद्व्रजत्रा दानेन तत्सङ्घाधीनं कृत्वा 'देये त्रा च'इति चकारादितरत्र सातिप्रत्ययश्च । 'तद्धितश्चासर्वविभक्तिः'इत्यव्ययत्वम् । पूर्वं = पूर्व- निर्दिष्टमध्वराज्यं शेष = हुतशेषं भुंक्ते । अन्त्यं = पश्चान्निर्दिष्टं राज्यं त्वशेषं = कृत्स्नमखण्डं भुक्ते । अहो ! उपयुक्तादन्यः शेषः । पूर्वस्याशेषस्य तथात्वं अन्त्यस्य अशेषत्वं कथं विरोधादित्याश्चर्यम् । अत एव विरोधाभासोऽलङ्कारः । अखण्डमिति परिहारः ॥ २४ ॥ वह राजा विधान के साथ यज्ञ करनेवाला है और अपने आश्रित श्रोत्रिय (वेदज्ञ षट्कर्मा) ब्राह्मणों के अधीन अपनी राज्यलक्ष्मी कर दी है। जिस प्रकार वह विबुध समूहों (देवताओं) के 'देय' (अधीन) करने के बाद यज्ञ का 'आज्य' ग्रहण करता है उसी प्रकार विबुध-समुदाय (विद्वानों) के अधीन करने
१४० नैषधचरितम् । [ तृतीयः के वा उपभोग करता है। लेकिन आश्चर्य की बात है कि 'पहले' का 'शेष' और 'पिछले' का 'अशेष' उपभोग करता है। (इसमें विरोधाभास अल- ङ्कार है कि जो पहले ग्रहण किया गया उसका शेष कैसा ? और जो पीछे उपभोग किया उसका अशेष कैसा ? तो इसका परिहार यह है कि 'आज्य' का यज्ञ से बाकी बचा हुआ भाग लेता है और 'राज्य' का अशेष (समूचा) उपभोग करता है ॥ दारिद्य-दारि-द्रविणौघ-वर्षैरमोघ-मेघ-व्रतमर्थिसार्थे । सन्तुष्टमिष्टानि तमिष्टदेवं नाथन्ति के नाम न लोकनाथम् ॥२५॥ दारिद्र्येति । [दारिद्र्य-दारि-द्रविणौघ-वर्षैः ] दारिद्र्यं दारयति निवर्तयतीति तस्य दारिद्र्यदारिणो द्रविणौघस्य धनराशेर्वर्षैः, अर्थिसार्थे विषये अमोघमेघव्रतं वर्षुकत्वलक्षणं यस्य तं । सन्तुष्टं = दानहृष्टं इष्टदेवं = यक्षाराधित- सुरं लोकनाथं, त = नलं, के नाम इष्टानि = ईप्सितानि न नाथन्ति=न याचन्ते सर्वेऽपि नाथन्त्येवेत्यर्थः । नाथतेर्याच्ञार्थस्य दुहादित्वात् द्विकर्मकत्वम् ॥ २५ ॥ दरिद्रता को विदारण करनेवाले, धनसमूहों की वर्षा द्वारा, याचक-समुदाय को मेघ-वर्षा के समान सन्तुष्ट कर देने का जिसका अव्यर्थ नियम है--ऐसे सन्तोष युक्त ( याचकों के माँगने पर भी विरक्त भाव न रखने वाले ), इष्ट-देव (लोक- प्रिय, देव-तुल्य ) और लोकनाथ ( भूपति ) नल से--ऐसा कौन व्यक्ति है जो अपने अभीष्ट की याचना न करता हो ? ॥ २५ ॥ अस्मत्किल श्रोत्रसुधां विधाय रम्भा चिरम्भामतुलां नलस्य । तत्रानुरक्ता तमनाप्य भेजे तन्नामगन्धान्नलकूबर सा ॥२६॥ अस्मदिति । सा = प्रसिद्धा रम्भा, नलस्य, अतुलम् = अनुपमां, भां = सौन्दर्यं चिरं अस्मत् = मत्तः श्रोत्रसुधां विधाय = कर्णे अमृतं कृत्वा, रसादा- कर्ण्यत्यर्थः । तत्र = तस्मिन्नले, अनुरक्ता सती तं = नलम् अनाप्य = अप्राप्य । आङ्पूर्वादामोतेः क्त्वो ल्यबादेशः नञ्समासः । अन्यथा त्वसमासे ल्यबादेशो न स्यात् । तन्नामगन्धात् = तस्य नलस्य नामाक्षरसंस्पर्शाद्धेतोः, नलकूबर = कुबेरा- त्मजं भेजे किल । तादृक् तस्य सौन्दर्यमिति भावः ॥२६॥ रम्भा (नाम की त्रैलोक्यसुन्दरी अप्सरा) शुकमुख से नल के अनुपम लावण्य के बारे में बहुत दिनों तक अपने कर्णामृत द्वारा श्रवणकर,--उन पर अनुरक्त
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १४१ हो गयी; पर उन्हें न पाकर, उनके नाम के प्रथम अंश के मिलते जुलते अक्षर होने के कारण नल-कूबर के साथ विहार करने लगी ॥ २६ ॥ स्वर्लोकमास्माभिरितः प्रयातैः केलीषु तद्गानगुणान् निपीय । हा हेति गायन् यदशोचि तेन नाम्नैव हाहा हरिगायनोऽभूत् ॥२७॥ स्वर्लोकमिति । केलीषु = विनोदगोष्ठीषु, [ तद्गानगुणान् ] तस्य नलस्य, कृतगाने गुणान् , निपीय = आस्वाद्य, इतः = अस्माल्लोकात् स्वर्लोकं प्रयातै- स्माभिः, हरिगायनः = इन्द्रगायको गन्धर्वः । 'ण्युट्-च' इति गायतेः शिल्पिनि ष्युट्प्रत्ययः । गायन् यत् = यस्मात् हा हा इत्यशोचि = शोचितः तेनैव = कार- नाम्ना हाहा अभूत्, आलापाक्षरानुकारादिति भावः । 'हाहा हूहूश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम्' इत्यमरः । आलापाक्षरानुकारनिमित्तोऽयम् हाहाशब्दा- कारान्तः, पुंसि चेति केचित् । 'हाहा खेदे, हूहू हर्षे, गन्धर्वेऽभू त्वनव्यये' इति विश्वः । अव्ययमेवेति भोजः । अत्र शोकनिमित्तासम्बन्धेऽपि सम्बन्धादतिशयोक्तिः । तथा च गन्धर्वातिशायि गानमस्येति वस्तु व्यज्यते ॥२७॥ संगीत-परिषद् में नल के गायन के ( ताल लय शुद्धि माधुर्यादि ) गुणों को सादर सुनकर, यहाँ ( मर्त्यलोक ) से स्वर्गलोक जाते हमने गान करते हुए इन्द्र के गवैयों ( गन्धर्वों ) को 'हा हा' ( अर्थात् हा ! हा ! नल के गाने के सुनने के बाद इसका गाना सुनकर, ऐसा आभास होता है मानों कोयल की सुरीली तान सुनकर, कोई मेढ़कों की टर्र-टर्र की आवाज़ सुने ) ऐसा कहकर जो शोक प्रकट किया उससे ( इन्द्र के गायक का ) नाम ही 'हाहा' पड़ गया ॥ २७ ॥ शृण्वन् सदारस्तदुदारभावं हृष्यन्मुहुर्लोम पुलोमजायाः । पुण्येन नालोकत नाकपालः प्रमोद-बाष्पावृत-नेत्र-मालः ॥२८॥ शृण्वन्निति । नाकपालः = इन्द्रः, सदारः = सवधूकः, [ तदुदारभावं ] तस्य नलस्य, उदारभावमौदार्यं शृण्वन् अत एव [ प्रमोद-बाष्पावृत-नेत्र- मालः ] प्रमोदबाष्पैः आनन्दाश्रुभिः, आवृतनेत्रमालस्तिरोहितदृष्टिव्रजः सन्, पुलो- मजायाः=शच्याः, मुहुर्हृष्यत्=नलानुरागादुल्लसत्, लोम=रोमाञ्चं पुण्येन=शच्या भाग्येन, नालोकत=नापश्यत् । अन्यथा, मानसव्यभिचारापराधाद्दण्ड्यैवेत्यर्थः ॥२८॥ नल के उदारभाव को सुनकर, स-पत्नीक अमरावती-पति इन्द्र के ( सहस्र ) नेत्र आनन्दाश्रु के कारण मूँद से गये । अतः वे ( पर-पुरुष के गुणों को सुनकर,
१४२ नैषधचरितम् । [तृतीयः कामवासना से युक्त होने के कारण हर्षित होती हुई इन्द्राणी के रोमाञ्च को, उसके पुण्य-प्रताप से नहीं देख पाये (अन्यथा उसे असती समझकर, उसका परित्याग कर देते) ॥ २८ ॥ सापीश्वरे शृण्वति तद्गुणौघान् प्रसह्य चेतो हरतोऽर्धशम्भुः । अभूदपर्णाङ्गुलिरुद्धकर्णा कदा न कण्डूयनकैतवेन ॥ २९ ॥ सेति । ईश्वरे = हरे प्रसह्य चेतो हरतः = बलान्मनोहारिणः [तद्गुणौ- घान्] तस्य नलस्य, गुणौघान् शृण्वति सति । सा = प्रसिद्धा, अर्धे शम्भोरर्ध- शम्भुः = शम्भोरर्धाङ्गभूतेत्यर्थः । तथा चापसरणमशक्यमिति भावः । अपर्णा = पार्वती अपि कदा कण्डूयनकैतवेन = कण्डूनोदनव्याजेन [अंगुलिरुद्धकर्णा ] अङ्गुल्या रुद्धः पिहितः, कर्णौ यया सा, नाभूत् = अभूदेवेत्यर्थः । अन्यथा, चित्त- चलनादिति भावः ॥ २६ ॥ महेश्वर शिवजी के—बलात् चित्त को आकृष्ट करनेवाले नल के (विविध) गुण-गणों के सुनने पर, अर्द्धाङ्ग जिसके शिवजी हैं ऐसी पतिव्रता (जिसने उनकी प्राप्ति के लिए उत्कट तपस्या करते समय पर्णाशन करना भी छोड़ दिया था, उस) अ-पर्णा पार्वती ने भी, कान खुजलाने के बहाने, कब अंगुलियों से अपने कान बन्द नहीं किये ? (अर्थात् ऐसे अवसरों पर, वे सदा कानों में अंगुलि डाल लिया करती थीं; क्योंकि आधे अङ्ग में शिव जी के होने के कारण वे वहाँ से हट नहीं सकती थीं और दूसरी ओर नल का गुणानुवाद सुनने से, चित्त में विकार उत्पन्न होने पर उनका पातिव्रत्य भङ्ग होता) ॥ २६ ॥ अलं सजन् धर्मविधौ विधाता रुणद्धि मौनस्य मिषेण वाणीम् । तत्कण्ठमालिङ्ग्य रसस्य तृप्तां न वेद तां वेदजडः स वक्ताम् ॥ ३० ॥ अलमिति । विधाता = ब्रह्मा, अलम् = अत्यन्तं, धर्मविधौ = सुकृताचरणे सजन् = धर्मासक्तः सन्नित्यर्थः । वाणीं = स्वभार्यां वाग्देवीं वर्णात्मिकाञ्च, मौनस्य = वाग्यमनव्रतस्य, मिषेण रुणद्धि । नलकथाप्रसङ्गान्निरुन्धे तस्या उभय्या अपि तदा- सङ्गभयादिति भावः । किन्तु, वेदजडः = छान्दसः स = विधाता ताम् = उभयीमपि वाणीं । [तत्कण्ठं] तस्य नलस्य, कण्ठं ग्रीवाम् आलिङ्ग्य सुखमाश्रित्य च, रसस्य तृप्तां = तद्रागसन्तुष्टाम्, अन्यत्र शृङ्गारादिरसपुष्टाञ्च । सम्बन्धसामान्ये षष्ठी । 'पूरणगुण...' इत्यादिना षष्ठीनिषेधोऽवेव ज्ञापकादिति केचित् । वक्तां = प्रति-
Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri लङ्कारिणीं, वक्रोक्त्यलङ्कारयुक्ताञ्च, न वेद = न वेत्ति । 'विदो लटो वा' इति लादेशः । अशक्यरक्षाः स्त्रिय इति भावः । यत्र प्रस्तुतवाग्देवीकथनादप्रस्तुतवर्णा- मकवाणीवृत्तान्तप्रतीतेः प्रागुक्तरीत्या ध्वनिरेवेत्यनुसन्धेयम् ॥३०॥ सन्ध्या-वन्दन आदि धर्मानुष्ठान में आसक्त हुए ब्रह्मा, मौन रहने के बहाने, अपनी भार्या वाणी (सरस्वती) को जो हृदय के भीतर रोके रहते हैं, वह उनका प्रयास व्यर्थ है क्योंकि उनकी पत्नी नल के कण्ठ का आश्रय लेकर, (शृङ्गारादि) रस से तृप्त (पूर्ण) तथा वक्रोक्ति-बाहुल्य से कर्कशा हो गयी है-इस बात का पता, सदा वेद का पाठ करते-करते, दूसरे सांसारिक विषयों से अनभिज्ञ रहनेवाले बूढ़े विधाता को नहीं है । [जिस प्रकार कोठरी के भीतर ताला में बन्द की हुई, सांसारिक अनुभवों से शून्य किसी वृद्ध की, पर-पुरुष-परायणा युवती पत्नी किसी उपाय से बाहर निकल कर, अपने उपपति के कण्ठ से लिपट कर, उसके द्वारा 'रस-तृप्त' (प्रेम-प्रदर्शक-कर्म सम्भोग से सन्तुष्ट) होती है और वह कितनी 'वक्रा' (कुटिल, खोटी) हो गयी है, इन दोनों बातों का पता उसके मूर्ख पतिदेव को नहीं होता; वह तो कोठरी में ताला बन्द कर, निश्चिन्त हो जाता है। ठीक यही दशा ब्रह्माजी की भी है, जो पूजा पाठ करने के बहाने मौन रह कर, यह सोचते हैं कि अपनी पत्नी को हृदय-मन्दिर में बन्द किये हूँ और उधर वाणी नल के पास पहुँच जाती है ] ॥ ३० ॥ श्रियस्तदालिङ्गनभूर्न भूता व्रतक्षतिः कापि पतिव्रतायाः । समस्तभूतात्मतया न भूतं तद्भर्तुरीर्ष्याकलुषाऽणुनापि ॥३१॥ श्रिय इति । पतिव्रतायाः श्रियः = श्रीदेवीव्याः, तद्भर्तुर्विष्णोः, समस्तभूता- त्मतया = सर्वभूतात्मकत्वेन, नलस्यापि विष्णुरूपत्वेनेत्यर्थः । तदालिङ्गनभू = नलाश्लेषप्रभवा । कापि व्रतक्षतिः = पातिव्रतभङ्गो न भूता = नाभूत् । अत एव तद्भर्तुः = विष्णोश्च [ईर्ष्याकलुषाणुना] ईर्ष्या नललिङ्गनभुवा अक्षमया, यत्कलुषं कालुष्यं मनःक्षोभः, दुःखादित्वेन अस्य धर्मधर्मिवचनत्वात् । अत एव क्षीरस्वामी 'शस्तं चाथ त्रिषु द्रव्ये पापं पुण्यं सुखादि च' इत्यत्र आदिशब्दाच्छ्रेयः कलुषशिवभद्रादय इति उभयवचनेषु संजग्राह । तस्याणुना लेशेन अपि, न भूतं = नाभावि । नपुंसके भावे क्तः । अत्र शच्यादिचित्तचाञ्चल्योक्तेर्नलासौन्दर्ये तात्पर्यान्ना- नौचित्यदोषः ॥ ३१ ॥ CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection.
१४४ नैषधचरितम् । [तृतीयः न आलिङ्गन करने से, पतिव्रता श्री (लक्ष्मी, शोभा ) के पातिव्रत के किसी नियम का भङ्ग नहीं हुआ और न तो उनके पति विष्णु को ( पर-पुरुष को आलिङ्गन करते देखकर ) ईर्ष्या का रञ्चमात्र भी कालुष्य हुआ; क्योंकि वे (विष्णु) सकल प्राणियों की आत्मा हैं ॥ ३१ ॥ धिक् तं विधेः पाणिमजातसज्जं निर्माति यः पर्वणि पूर्णमिन्दुम् । मन्ये स विज्ञः स्मृततन्मुखश्रीः कृतार्धमौज्झद्भवमूर्ध्नि यस्तम् ॥३२॥ धिगिति । तम् अजातसज्जं = निरपत्रपं विधेः पाणिं धिक् । यः = पाणिः स्मृततन्मुखश्रीरपि, पर्वणि । जातावेकवचनम् । पर्वस्वित्यर्थः । पूर्णमिन्दुं निर्माति । अद्यापीति भावः । स विज्ञः = अभिज्ञ इति मन्ये । यः = पाणिः, स्मृततन्मुखश्रीः सन् तम् = इन्दुं । कृतः अर्द्धं एकदेशो यस्य तं कृतार्द्धम् = अनिर्मितमेव, भवमूर्ध्नि = हरशिरसि । औज्झत् = अत्यजत् । अतिसौन्दर्य- मस्यास्यमिति भावः ॥ ३२ ॥ विधाता के उस निर्लज्ज हाथ को—जो नल के मुख की शोभा का स्मरण करके भी—पूर्णिमा को पूर्णचन्द्र बनाता है, धिक्कार है; पर स्यात् ( मालूम पड़ता है कि ) : चन्द्रमा के आधा बन जाने पर, फिर उसे नल के मुख की शोभा की सुधि आ गयी इससे उसने शिवजी के मस्तक पर फेंक दिया, अतः वह हाथ वस्तुतः विज्ञ (भले-बुरे का ज्ञान रखनेवाला) है (वह धन्यवाद का पात्र है) ॥३२॥ निलीयते ह्रीविधुरः स्वजैत्रं श्रुत्वा विधुस्तस्य मुखं मुखान्नः । सूर्ये समुद्रस्य कदापि पूरे कदाचिदभ्रभ्रमदभ्रगर्भे ॥ ३३ ॥ निलीयत इति । विधुः=चन्द्रः, [ स्वजैत्रं ] स्वस्य जैत्रं । तृन्नन्तात्प्राज्ञा- दित्वात् स्वार्थेऽण् प्रत्ययः । तस्य = नलस्य मुखं, नः=अस्माकं मुखाच्छ्रुत्वा, ह्रीविधुरः=लज्जाविधुरः सन्, कदापि सूर्ये=सूर्ये, दर्शोवित्यर्थः, कदापि समुद्रस्य पूरे=प्रवाहे तदुत्पन्नत्वात् , कदाचिदभ्रभ्रमदभ्रगर्भे = अभ्रे खे, भ्रमताम् अट- ताम् , अभ्राणां मेघानां, गर्भे उदरे आकाशे सञ्चरमाणमेघोदरे, निलीयते=अन्त- र्धत्ते, न कदाचिदग्रतः स्थातुमुत्सह्त इति भावः । अत्र विधोः स्वाभाविकसूर्यादि- प्रवेशे पराजयप्रयुक्तह्रीनिलीनत्वोत्प्रेक्षा व्यञ्जकाप्रयोगाद् गम्या ॥३३॥ हमारे मुख से यह सुनकर, कि नल के मुख ने, उसके मुख को ( सुन्दरता में ) जीत लिया है तो, चन्द्रमा लज्जा से विकल हो, कभी (अमावस्या को)
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १४५ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri सूर्य में, कभी (सन्ध्या समय) समुद्र के ज्वार-भाटे में, कभी (बरसात के दिनों में) आकाश में चक्कर काटते हुए मेघों में-छिप जाया करता है। (ठीक ही है क्योंकि पराजय के कारण लज्जित मनुष्य अपना मुँह छिपाता रहता है) ॥३३॥ संज्ञाप्य नः स्वध्वजभृत्यवर्गान् दैत्यारिस्त्यब्जनलास्यनुत्यै । तत्संकुचन्नाभिसरोजपीताद्धातुर्बिलज्जं रमते रमायाम् ॥३४॥ संज्ञाप्येति । दैत्यारिः=विष्णुः, [स्व-ध्वज-भृत्य-वर्गान्] स्वध्वजस्य गरु- डस्य पक्षिराजस्य भृत्यवर्गान् नः=अस्मान् [अत्यब्ज-नलास्य-नुत्यै ] अतिक्रान्त- मब्जमत्यब्जम्, अब्जविजयीत्यर्थः । 'अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीया' इति समासः । तस्य नलास्यस्य नुत्यै स्तोत्राय । 'स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः इत्यमरः । संज्ञाप्य = संकेत्य [तत्सङ्कुचन्नाभि-सरोज-पीतात् ] तत्सङ्कुचता तया नुत्या सङ्कुचता निमीलत्ता, नाभिसरोजेन पीतात्तिरोहितात् धातुः = ब्रह्मणो विलज्जं यथा तथा रमायां रमते । अत्र विष्णोरुक्तव्यापारासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः ॥३४॥ दैत्यारि विष्णु-सुन्दरता में कमल को अतिक्रान्त करने (जीतने) वाले, नल के मुख की स्तुति करने के लिए, अपनी ध्वजा के लाञ्छन गरुड के अनु- चरों-हम लोगों-को सङ्केत (आँखों से इशारा) करके, हम लोगों के द्वारा नल की स्तुति सुनने पर (अपनी पराजय समझ) सकुचते हुए नाभिकमल द्वारा पान किये जाने वाले ब्रह्मा के सन्निकट ही-लज्जारहित हो, लक्ष्मी के साथ विहार करते हैं। (ब्रह्मा भगवान् के नाभिकमल में ही सदा निवास करते हैं । अतः लज्जा के कारण उन्हें लक्ष्मी जी के साथ रमण करने का कभी सु-अवसर ही नहीं मिलता। पर जब हंस लोग नल के मुख की प्रशंसा करते हैं कि उनका मुख कमल से भी कई गुना बढ़ कर है तो लज्जा के मारे कमल संकुचित हो जाता है और ब्रह्मा जी उसके भीतर रह जाते हैं । बस, भगवान् को रमा के साथ रमण करने के लिए उपयुक्त अवसर मिल जाता है और वे बेखटके इस कार्य में प्रवृत्त हो जाते हैं) ॥ ३४ ॥ रेखाभिरास्ये गणनादिवास्य द्वात्रिंशता दन्तमयीभिरन्तः । चतुर्दशाष्टादश चात्र विद्या द्वेधापि सन्तीति शशंस वेधाः ॥३५॥ रेखाभिरिति । अस्य = नलस्य, आस्ये, अन्तः दन्तमयीभिः = दन्तरूपाभि- र्द्वात्रिंशता रेखाभिः गणनात्=संख्यानाच्चतुर्दश चाष्टादश च विद्याः द्वेधा अपि १०
१४६ नैषधचरितम् । [ तृतीयः अत्र = आलेखनेन दन्तमयी विद्याद्वयी दशांश इव इत्युत्प्रेक्षा । अत्र मनुः--'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ।। 'आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेत्यनुक्रमात् । अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः ।।' इति ।। ३५ ।। नल के मुँह में बत्तीस दाँत रूपी रेखाओं ( चिह्नों ) से गिन कर, ब्रह्मा मानों यों सूचित करते हैं कि यहाँ ( नल के मुँह में ) दोनों प्रकार की ( अर्थात् किसी के मत से ) १४ विद्याएँ और ( किसी के मत से ) १८ विद्याएँ ( दोनों मतों के समन्वय रूप हो ) निवास करती हैं । ( 'दन्तमयी' के अक्षरों को ज़रासा इधर- उधर करने पर 'दमयन्ती' शब्द बन जाता है ) ।। ३५ ।। श्रियौ नरेन्द्रस्य निरीक्ष्य तस्य स्मरामरेन्द्रावपि न स्मरामः । वासेन सम्यक् क्षमयोश्च तस्मिन् बुद्धौ न दध्मः खलु शेषबुद्धौ ।।३६।। श्रियाविति । तस्य नरेन्द्रस्य, श्रियौ=सौन्दर्यसम्पदौ, निरीक्ष्य । 'शोभा- सम्पत्ति-पद्मासु लक्ष्मीः श्रीः' इति शाश्वतः । स्मरामरेन्द्रावपि न स्मरामः । किं च, तस्मिन् = नरेन्द्रे क्षमयोः = क्षिति-क्षान्त्योः । 'क्षिति-क्षान्त्योः क्षमाः' इत्यमरः । सम्यग्वासेन = निर्वाधस्थित्या, शेषबुद्धौ = फणिपति-बुद्धदेवौ बुद्धौ = चित्ते न दध्मः = न धारयामः खलु । अत्र द्वयोरपि श्रियोः द्वयोरपि क्षमयोः, प्रकृतत्वात् केवलप्रकृतश्लेषः । एतेन सौन्दर्यादिगुणैः स्मरादिभ्योऽप्यधिक इति व्यतिरेको व्यज्यते । श्लेषयथासंख्ययोः सङ्करः ।। ३६ ।। नरपति नल की शोभा और समृद्धि देख कर, ( क्रमशः शोभाशाली तथा समृद्धिशाली ) कामदेव और इन्द्र की भी याद नहीं आती । उन में पृथिवी और क्षमा का पूर्णतया वास देख कर, ( क्रमशः पृथिवी-धारणकर्ता एवं क्षमा के अव- तार ) शेषनाग और गौतमबुद्ध भी चित्त में नहीं जमते ॥ ३६ ॥ विना पतत्रं विनतातनूजौः समीरणैरीक्षणलक्षणीयैः । मनोभिरासीदनणुप्रमाणैर्निर्जिता दिक्कतमा तदश्वैः ।।३७।। विनेति । पतत्रं विना, स्थितैरिति शेषः । विनतातनूजौः = वैनतेयैः, अप- क्षताद्यैरित्यर्थः । ईक्षणलक्षणीयैः समीरणैः = चाक्षुषवायुभिः अनणुप्रमाणैः अणुपरिमाणं मन इति तार्किकैः । तद्विपरीतं महापरिमाणं मनोभिर्वैनतेयादिसमान-
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १४७ वैगैरित्यर्थः । एवंविधैः तदश्वैः कतमा दिक् न निर्जिता = लङ्घिता आसीत्, सर्वापि लङ्घितैवासीदित्यर्थः । अत्राश्वानां विशिष्टवैनतेयादित्वेन निरूपणाद्रूपकालङ्कारः॥ नल के घोड़ों ने—पंख के बिना ( अर्थात् पंख रहित होने पर भी, पंख- सहित ) विनतातनय गरुड की गति से, नेत्रों को दीख पड़ने वाले वायु की गति से और महापरिमाणवाले मन की गति से—किन दिशाओं को न जीता हो ? ( अर्थात् वे अखिल दिग्विजयी हैं ) ॥ ३७ ॥ संग्रामभूमीषु भवत्यरीणामस्रैर्नदीमातृकतां गतासु । तद्वाणधारापवनाशनानां राजव्रजीयैरसुभिः सुभिक्षम् ॥३८॥ संग्रामेति । अरीणाम् अस्रैः = असृग्भिः [ नदीमातृकतां ] नद्येव माता यासां तास्तत्ता नदीमातृकता, नद्यम्बुसम्पन्नशस्याद्यता । 'देशो नद्यम्बुवृष्ट्य- म्बुसम्पन्नव्रीहिपालितः । स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम्' इत्यमरः। 'नद्यृतश्च' इति कप् । 'त्वतलोर्गुणवचनस्य' इति पुंवद्भावः । तां, गतासु संग्रामभूमीषु, [ तद्वाणधारा-पवनाशनानां ] तस्य नलस्य बाणधाराः बाणपरम्परास्ता एव पव- नाशनाः सर्पाः, तेषां राजव्रजीयैः = राजसंघसम्बन्धिभिः, वृद्धाच्छः । असुभिः = प्राणवायुभिः, सुभिक्षम् = भिक्षाणां समृद्धिर्भवति । समृद्ध्यावव्ययीभावः । नदीमातृकदेशेषु सुभिक्षं भवतीति भावः । रूपकालङ्कारः ॥३८॥ नल के द्वारा छोड़े गये ( सर-सर करते हुए ) बाणरूपी सपों को, उन्हीं बाणों से निकाली गयी वैरि-राजसमूह की प्राण-वायु को खिलाकर, वैरियों के रक्त से ( अनाज उत्पन्न करने के कारण ) नदी-रूप माता हुई ( अर्थात् नदी बनी हुई ) रणभूमि सुभिक्ष करने वाली होती है ॥३८॥ यशो यदस्याजनि संयुगेषु कण्डूलभावं भजता भुजेन । हेतोर्गुणादेव दिगापगाली-कूलङ्कषत्वं व्यसनं तदीयम् ॥३९॥ यश इति । संयुगेषु = समरेषु कण्डूलभावं = कण्डूलत्वं । 'सिध्मादिभ्यश्च' इति मत्वर्थीयो लच् । भजता अस्य भुजेन यद्यशः अजनि = जनितं । जनेर्ण्य- न्तात्कर्मणि लुङ् । तदीयं = तस्य यशःसम्बन्धि [ दिगापगाली-कूलङ्कषत्वं ] दिशः एव आपगाः नद्यः, तासां आलिः राजिः, तस्याः कूलङ्कषतीति कूलङ्कषं । शिवभागवतवत्समासः । 'सर्वकूला' इत्यादिना खचि मुमागमः । तस्य भावस्तत्त्वं । तत्र व्यसनम् = आसक्तिः हेतोः = कारणस्य भुजस्य, गुणादेव = कण्डूलत्वादेव
१४८ नैषधचरितम् । [तृतीयः आत मिति Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri कण्डूलतायाः तत्कारणकण्डूल- भुजगुणपूर्वत्वमुत्प्रेक्ष्यते ॥३६॥ रण की खुजली वाली भुजा ने, समर में जो नल का यश उत्पादन किया, उस यश ने, दिशा रूपी नदीसमूह के तीर पर, अपना जो कार्य (खुजलाना) प्रारम्भ किया, इसमें 'कारण' ही गुण हुआ (अर्थात् नल की कीर्ति रूपी खुजली सभी दिशाओं में फैल गयी) ॥३६॥ यदि त्रिलोकी गणनापरा स्यात्तस्याः समाप्तिर्यदि नायुषः स्यात् । पारेपरार्धं गणितं यदि स्याद्गणेयनिःशेषगुणोऽपि स स्यात् ॥४०॥ यदीति । किं बहुना, त्रयाणां लोकानां समाहारस्त्रिलोकी । 'तद्धितार्थ' इत्या- दिना समाहारे द्विगुः । 'अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यते' । 'द्विगोः' इति ङीप् । गणनापरा = नलगुणसंख्यानतत्परा । स्याद्यदि तस्याः = त्रिलोक्याः, आयुषः समाप्तिर्न स्याद्यदि=अमरत्वं यदि स्यादित्यर्थः । परार्द्धस्य चरमसंख्यायाः पारे पारेपरार्द्धं । 'पारे मध्ये षष्ठ्या वा' इति अव्ययीभावः । गणितं स्याद्यदि । परार्द्धात् परतोऽपि यदि संख्या स्यादित्यर्थः । तदा स=नलोऽपि [गणेयनिःशेषगुणः] गणेया गणितुं शक्याः, निःशेषा निखिला गुणा यस्य स स्यात् । 'गणेयः' इति औणादिक एयप्रत्ययः । अत्र नलगुणानां गणेयत्वासम्बन्धेऽपि सम्बन्धामिधानादतिशयोक्तिः ॥ यदि तीनों लोकों के मनुष्य (नल के गुणों को) गिनने में लग जाँय, यदि उन (तीनों लोकों के मनुष्यों) की आयु की समाप्ति न हो और यदि गणित के अङ्क 'परार्ध' से भी अधिक हो जाँय; तब कहीं नल के अशेष गुणों की गणना हो सकती है ॥ ४० ॥ अवारितद्वारतया तिरश्चामन्तःपुरे तस्य निविश्य राज्ञः । गतेषु रम्येष्वधिकं विशेषमध्यापयामः परमाणुमध्याः ॥ ४१ ॥ एवं नलगुणाननुवर्ण्य गूढाभिसन्धिनात्मनस्तदन्तःपुरेऽपि परिचयं दर्शयति— अवारितेत्यादि । तिरश्चां = पक्षिणां अवारितद्वारतया = अप्रतिषिद्धप्रवेशत्तये- त्यर्थः । तस्य राज्ञः=नलस्य, अन्तःपुरे निविश्य = अवस्थाय, परमाणुमध्याः= अतिसूक्ष्ममध्यास्तदङ्गनाः, रम्येषु गतेषु = गतिषु अधिकम् = अपूर्वं, विशेषं = भेदम् अध्यापयामः = अभ्यासयामः । दुहादित्वाद्विकर्मत्वम् ॥४१॥ पक्षियों के CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection. रनिवास का दरवाजा सदा खुला रहने के
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १४९ कारण, उसमें प्रवेशकर, परमाणु के समान पतली कमरवाली सुन्दरी सखियों को-- जिनकी चाल स्वभावतः सुन्दर है उन्हें हम अधिक और विशेष प्रकार की ( स्वर्गीय, दिव्य ) चाल सिखाते हैं ( अर्थात् स्पेशल ट्रेनिङ्ग देते हैं ) ॥४१॥ पीयूषधारानधराभिरन्तस्तासां रसोदन्वति मज्जयामः । रम्भादिसौभाग्यरहःकथाभिः काव्येन काव्यं सृजताहताभिः ॥४२॥ पीयूषेति । किं च, [ पीयूष-धारानधराभिः ] पीयूषधाराभ्यः अनधरा- भिरन्यूनाभिः, अमृतसमानाभिः, काव्यं सृजता = स्वयं प्रबन्धकर्त्रा । [ काव्येन ] कवेरपत्यं पुमान् काव्यः तेन शुक्रेण । 'शुक्रो दैत्यगुरुः काव्यः'इत्यमरः । 'कुर्वादिभ्यो ण्यः'इति ण्यप्रत्ययः । आहताभिः = तस्यापि विस्मयकरीभिरित्यर्थः । [ रम्भादि- सौभाग्यरहःकथाभिः ] रम्भादीनां दिव्यस्त्रीणां सौभाग्यं पतिवाल्लभ्यं, तत्प्रयुक्ताभिः रहःकथाभिः, रहस्यवृत्तान्तवर्णनाभिः, तासां = नलान्तःपुरस्त्रीणाम् अन्तः = अन्तः- करणं, रसोदन्वति = शृङ्गाररससागरे, मज्जयामः = अवगाहयामः ॥४२॥ अमृत-धारा के तुल्य ( अर्थात् अमृत-प्रवाह से किसी प्रकार भी न्यून न होने वाली ) और ( रसात्मक वाक्य वाले ) काव्य के रचयिता शुक्राचार्य से आदर- पूर्वक पुरस्कृत-रम्भा आदि ( देवाङ्गनाओं ) के सौभाग्य ( जनता के वशीकरण करने के सामर्थ्य ) की एकान्त-जीवन ( सम्भोग ) वाली कथाओं से,-हम उनकी रानियों के अन्तःकरण को, शृङ्गार रस के उदधि में, अवगाहन कराते रहते हैं ॥ काभिर्न तत्राभिनवस्मराज्ञा-विश्वास-निक्षेप-वणिक्क्रियेऽहम् । जिह्वेति यन्नैव कुतोऽपि तिर्यक् कश्चित्तिरश्चात्रपते न तेन ॥४३॥ काभिरिति । किञ्च, यत्=यस्मात्, तिर्यक्=पक्षी, कुतोऽपि=जनात्, न जिह्वेति = न लज्जत एव । 'ह्री लज्जायाम्'इति धातोर्लट् । 'श्लौः'इति द्विर्भावः । तिरश्चोऽपि कश्चिज्जनो न त्रपते = न लज्जते । तेन = कारणेन, तत्र=अन्तःपुरे, काभिः = स्त्रीभिः अहम् [ अभिनव-स्मराज्ञा-विश्वास-निक्षेप-वणिक् ] अभिनवा अपूर्वा स्मराज्ञा रतिरहस्यवृत्तान्तः, सैव विश्वासनिक्षेपो विश्वासेन गोप्यार्थः । तस्य वणिक् गोप्ता, न क्रिये = न कृतोऽस्मि । सर्वासामप्यहमेव विस्रम्भकथापात्रमस्मीत्यर्थः ॥ नल के रनिवास में, किन महिलाओं ने मुझे-कामदेव के नये-नये आदेश के विश्वास से, धरोहर रखनेवाला महाजन-न बनाया हो ? ( जैसे किसी साहूकार के पास धरोहर की वस्तु विश्वासपूर्वक रख दी जाती है, उसी प्रकार वे युवतियाँ
१५० नैषधचरितम् । [ तृतीयः रति-रहस्य के वृत्तान्तों को निःशङ्क होकर मेरे पास रख देती थीं; अर्थात् कामवासना के बारे में सभी बातें स्पष्टतः मुझसे कह देती थीं ) यतः पक्षी ( जानवर ) किसी भी मनुष्य से लज्जा नहीं करता, अतः कोई भी व्यक्ति चिड़ियों से नहीं लजाता ॥४३॥ वार्त्ता च साऽसत्यपि नान्यमेति योगादरन्ध्रे हृदि यां निरुन्धे । विरिञ्चि-नानानन-वाद-धौत-समाधि-शास्त्र-श्रुति-पूर्ण-कर्णः ॥४४॥ अथ स्वस्य एवंविधविश्वासहेतुत्वमाह—वार्तेति । [ विरिञ्चि-नानानन- बाद-धौत-समाधि-शास्त्र-श्रुति-पूर्ण-कर्णः ] विरिञ्चेर्ब्रह्मणः नानाननैर्बहुमुखैः, वादेन व्याख्यानेन, धौतस्य शोधितस्य, समाधिशास्त्रस्य संयमविद्यायाः, श्रुत्या श्रव- णेन पूर्णकर्णः, चतुर्मुखाभ्यस्तवाङ्नियमनविद्य इत्यर्थः । अहमिति शेषः । योगात् अरन्ध्रे = निरवकाशे, पूर्णे हृदि = हृदये यां = वार्त्ता निरुन्धे = नियच्छामि । सा वार्त्ता=लोकवार्त्ता; किमुतारहस्यवार्त्तेति भावः । असत्यपि =विनोदार्थे कथितापि, किमुत सतीति भावः । असत्यपि अन्यं = पुरुषान्तरं नैति = न गच्छति । यथा ह्यसती दुश्चरी निरन्ध्रस्थाने निरुद्धा नान्यम् एति, तद्वदिति भावः । अतोऽहमासां विश्वास्य इति पूर्वेणान्वयः । अत्र वार्त्तानिरोधस्य विरञ्चीत्यादिपदार्थहेतुकत्वात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥४४॥ ब्रह्मा के नाना ( चारों ) मुखों के व्याख्यान-वाक्यों से परिष्कृत हुए समाधि- ( योग ) शास्त्र के सुनने से भरे हुए कर्णेन्द्रिय वाला मैं योग ( चित्त-वृत्ति-निरोध के अभ्यास ) द्वारा अरन्ध्र ( निरवकाश ) हृदय ( चित्त ) में जो ( बात ) रोक ( रख ) लेता हूँ, वह असली ( परिहास में कही हुई मिथ्या ) वार्त्ता ( बात ) होने पर भी, अन्य पुरुष को उस प्रकार प्राप्त नहीं होती ( अर्थात् कहीं से न निकलने वाले मेरे हृदय रूपी भवन में निरुद्ध रहने के कारण किसी दूसरे मनुष्य के कान में उस प्रकार न पड़ती ) जिस प्रकार योग ( खिड़की दरवाजा बन्द करने आदि उपाय ) द्वारा अरन्ध्र ( छिद्ररहित ) हृदय ( घर ) में जो असती ( व्यभिचा- रिणी ) रोक ली जाती है, वह मकान में बन्द रहने के कारण, रमण करने के अभिप्राय से अन्य पुरुष के पास नहीं पहुँच सकती । ( तात्पर्य यह है कि मैं दम्पति के परिहास, रति-आलिंगनादिविषयीय सन्देश को, उन दोनों के अतिरिक्त किसी
सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १५१ तीसरे व्यक्ति से नहीं कहती; इसी प्रकार तुम भी जो गुप्त बात कहोगी उसे नल के अतिरिक्त किसी अन्य से नहीं कहूँगा—यह विश्वास रखो ) ॥ ४४ ॥ नलाश्रयेण त्रिदिवोपभोगं तवानवाप्यं लभते बतान्या । कुमुद्वतीवेन्दुपरिग्रहेण ज्योत्स्नोत्सवं दुर्लभमम्बुजिन्याः ॥४५॥ अथ श्लोकद्वयेन अस्या नलानुरागमूद्दीपयति—नलेत्यादि । तवानवाप्यं नलपरिग्रहाभावात् त्वया दुरापम् । 'कृत्यानां कर्त्तरि वा' इति षष्ठी तृतीयार्थे । [त्रिदिवोपभोगं] त्रिदिवः स्वर्गः । पृषोदरादित्वात् साधुः । तस्य उपभोगं, तादृग् भोगमित्यर्थः । तस्येन्द्रसदृशैश्वर्यत्वादिति भावः । अम्बुजिन्या दुर्लभं = इन्दुपरिग्रहाभावात्तया दुरापं ज्योत्स्नोत्सवं = चन्द्रिकाभोगं, [इन्दुपरिग्रहेण] इन्दोः कर्त्तुः परिग्रहेण, कुमुदान्यस्यां सन्तीति कुमुद्वती = कुमुदिनी इव । 'कुमुद- नडवेतसेभ्यो डमतुप्' । 'मादुपधायाश्च' इत्यादिना मकारस्य वकारः । [नलाश्रयेण] नलस्य कर्त्तुराश्रयेण नलस्वीकरणेन, अन्या लभते । 'बत' इति खेदे । ईदृग्भोगो- पेक्षिणी त्वं बुद्धिमान्द्यात् न शोचसि, इति भावः ॥४५॥ अन्य युवती---नल के ( पतिरूप ) आश्रय के कारण तुमसे ( नल के आश्रय के अभाव के कारण ) दुष्प्राप्य—( हमारे जैसे दिव्य पक्षियों के पङ्खा झलने आदि के ) स्वर्गीय सुखोपभोग को उसी प्रकार लूट रही है; जिस प्रकार कुमुदिनी नायिका—निशानायक चन्द्र द्वारा पत्नीरूप में स्वीकार कर लिये जाने के कारण— कमलिनी को दुर्लभ, प्रकाश ( चन्द्रिका ) रूप आनन्द को लूटती है । यह बड़े खेद की बात है ( अतः तुम नल को पतिरूप में स्वीकार कर लो ) ॥ ४५ ॥ तन्नैषधानूढतया दुरापं शर्म त्वयास्मत्कृतचाटुजन्म । रसालवल्ल्या मधुपानुविद्धं सौभाग्यमप्राप्तवसन्तयेव ॥ ४६ ॥ तदिति । किञ्च, तत्=प्रसिद्धम्, [अस्मत्कृत-चाटु-जन्म] अस्माभिः कृतेभ्यः प्रयुक्तेभ्यश्चाटुभ्यः प्रियवाक्येभ्यो जन्म यस्य तस्य तत्तज्जन्यमित्यर्थः । चाटुग्रहणं पूर्वोक्तनिजपक्षवीजनाद्युपलक्षणम् । शर्म = सुखं, त्वया [अवाप्त- वसन्ततया] अप्राप्तो वसन्तो यया तया, वसन्तानधिष्ठितयेत्यर्थः। रसालवल्ल्या = सहकारश्रेण्या, मधुपानुविद्धं सौभाग्यं - रामणीयकम् इव [ नैषधानूढतया ] नैषधेन नलेन, अनूढतया, अपरिणीतत्वेन हेतुना, दुरापं = दुष्प्रापम् । तस्मात्ते नल- परिग्रहाय यत्नः कार्य इति भावः ॥ ४६ ॥
२९२ नैषधचरितम् । [ तृतीयः यदि आप नल के साथ मिलें, तो आपके कान हमारे द्वारा कहे गये—मीठे और मधुरजन्य सुख उसी प्रकार दुर्लभ होंगे; जिस प्रकार वसन्तऋतु के आगमन के पूर्व फलनेवाली आम्र-वाटिका,—भौरों की (मीठी और मधुर) गुञ्जार से उत्पन्न सुख को नहीं प्राप्त करतीं ॥ ४६ ॥ तस्यैव वा यास्यसि किं न हस्तं दृष्टं विधेः केन मनः प्रविश्य । अजातपाणिग्रहणासि तावद्रूपस्वरूपातिशयाश्रयश्च ॥४७॥ अथ पुनरस्या नलप्राप्त्याशां जनयन्नाह—तस्येत्यादि । यद् वा, । तस्य = नलस्य एव हस्तं किं न यास्यसि = यास्यस्येवेत्यर्थः । केन विधेर्मन एव प्रविश्य दृष्टं विध्यनुकूल्यमपि सम्भावितमिति भावः । कुतस्तावद् अद्यापि अजातपाणि- ग्रहणा = अकृतविवाहा असि । तवायं विवाहविलम्बोऽपि नलपरिग्रहणार्थमेव किं न स्यादिति भावः । [रूप-स्वरूपातिशयाश्रयः] रूपं सौन्दर्यं, स्वरूपं स्वभावः, शील- मिति यावत् । तयोरतिशयः प्रकर्षः, तस्याश्रयश्चासि । योग्यगुणाश्रयत्वाच्च तद्धस्त- मेव गमिष्यसीति भावः ॥ ४७ ॥ अथवा कौन जानता है कि उनके साथ तुम्हारा पाणिग्रहण होगा ही नहीं ? क्योंकि ब्रह्मा के अन्तःकरण में घुसकर, किसने पता लगाया है (कि आपका विवाह कहाँ होगा) ? (पर, सम्भावना इस बात से होती है कि उन्हीं के भाग्य से तुम कुँवारी रह गयीं) अब तक तुम्हारा पाणिग्रहण नहीं हुआ; और (दूसरे) रूपलावण्य के स्वभाव से तुम (बिना आभूषण धारण किए) असाधारण उत्कृष्टता की आधार-स्वरूपा हो ॥ ४७ ॥ निशा शशाङ्कं शिवया गिरीशं श्रिया हरिं योजयतः प्रतीतः । विधेरपि स्वारसिकः प्रयासः परस्परं योग्यसमागमाय ॥ ४८ ॥ सत्यं, विधिसङ्कल्पस्तु दुर्ज्ञेय इत्यत आह-निशेति । निशा=निशया । 'पद्न्' इत्यादिना निशादेशः । शशाङ्कम् । शिवया = गौर्या गिरीशं = शिवं, श्रिया = लक्ष्म्या हरिं च योजयतो विधेः, प्रयासः = यत्नोऽपि परस्परं योग्यसमा- गमाय = योग्यसङ्घटनायैव, स्वारसिकः=स्वरसप्रवृत्तः प्रतीतः = प्रसिद्धः ज्ञातः । निशाशशाङ्कादिदृष्टान्ताद्विधिसङ्कल्पोऽपि सुज्ञेय इति भावः ॥ ४८ ॥ रात्रि के साथ चन्द्रमा का, पार्वतीजी के साथ शिवजी का एवं लक्ष्मीजी के साथ विष्णु भगवान् का परस्पर सम्बन्ध कराने पर, यह बात स्पष्टतया झलक