भारतकोश
संग्रह पर लौटें

संक्षिप्त नृसिंह पुराण (सचित्र हिन्दी अनुवाद सहित)

Sankshipta Narasimha Purana Gita Press

महर्षि व्यास द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished318 पृष्ठ

अध्याय ५२ ] श्रीराम आदिका समुद्रतटपर जाना; विभीषणकी शरणागति और राज्याभिषेक २२५ सुप्ते रामे गतं तत्र त्रिरात्रममितद्युतौ। तटपर धरना देते हुए लेट गये। अपार कान्तिमान् भगवान् ततः क्रुद्धो जगन्नाथो रामो राजीवलोचनः ॥ ९१ श्रीरामको वहाँ लेटे-लेटे तीन रातें बीत गयीं; तब कमलनयन जगदीश्वर श्रीरामचन्द्रजीको बड़ा ही क्रोध हुआ और संशोषणमपां कर्तुमस्त्रमाग्नेयमाददे। उन्होंने समुद्रके जलको सुखा डालनेके लिये हाथमें तदोत्थाय वचः प्राह लक्ष्मणश्च रुषान्वितम् ॥ ९२ अग्निबाण धारण किया। यह देख लक्ष्मणजी तत्काल उठे और क्रुद्ध हुए भगवान् रामसे यों बोले— ॥ ९—१२ ॥ क्रोधस्ते लयकर्ता हि एनं जहि महामते। 'महामते ! आपका क्रोध तो समस्त ब्रह्माण्डका भूतानां रक्षणार्थाय अवतारस्त्वया कृतः ॥ १३ प्रलय करनेवाला है, इस समय इस कोपको दबा दें; क्योंकि आपने प्राणियोंकी रक्षाके लिये अवतार धारण क्षन्तव्यं देवदेवेश इत्युक्त्वा धृतवान् शरम्। किया है। देवदेव ! आप क्षमा करें',—यों कहकर ततो रात्रित्रये याते क्रुद्धं राममवेक्ष्य सः ॥ १४ उन्होंने श्रीरामके उस बाणको पकड़ लिया। इधर तीन रात बीत जानेपर श्रीरामचन्द्रजीको कुपित देख, उनके आग्नेयास्त्राच्च संत्रस्तः सागरोऽभ्येत्य मूर्तिमान्। अग्निबाणसे भयभीत हो, समुद्र मनुष्यरूप धारणकर आह रामं महादेवं रक्ष मामपकारिणम् ॥ १५ उनके निकट आया और महान् देवता भगवान् श्रीरामसे बोला—'भगवन् ! मुझ अपराधीकी रक्षा कीजिये। रघुनन्दन ! मार्गो दत्तो मया तेऽद्य कुशलः सेतुकर्मणि। अब मैंने आपको जानेका मार्ग दे दिया। आपकी सेनामें नलश्च कथितो वीरस्तेन कारय राघव ॥ १६ वीरवर नल पुल बनानेमें निपुण कहे गये हैं। उनके द्वारा आपको जितना बड़ा अभीष्ट हो, उतने ही बड़े उत्तम यावदिष्टं तु विस्तीर्णं सेतुबन्धनमुत्तमम्। पुलका निर्माण करा लीजिये' ॥ १३—१६ १/२ ॥ ततो नलमुखैर्नानावनैरमितौजसैः ॥ १७ तब भगवान् रामने नल आदि अन्य अमित-तेजस्वी बन्धयित्वा महासेतुं तेन गत्वा स राघवः। वानरोंद्वारा बहुत बड़ा पुल बनवाया और उसीके द्वारा सुवेलाख्यं गिरिं प्राप्तः स्थितोऽसौ वानरैर्वृतः ॥ १८ समुद्रके पार जा, सुवेल नामक पर्वतपर पहुँचकर वहीं वानरोंके साथ डेरा डाल दिया। वहाँसे अङ्गदने देखा— हर्म्यस्थलस्थितं दुष्टं रावणं वीक्ष्य चाङ्गदः। 'दुष्ट रावण महलकी अट्टालिकापर बैठा हुआ है।' उसे रामादेशादथोत्प्लुत्य दूतकर्मसु तत्परः ॥ १९ देखते ही वे भगवान् श्रीरामकी आज्ञा ले, दूत-कार्यमें संलग्न हो, उछलकर रावणके पास जा पहुँचे। जाते ही प्रादात्पादप्रहारं तु रोषाद्रावणमूर्धनि। उन्होंने रोषपूर्वक रावणके मस्तकपर लात मारी। उस विस्मितं तैः सुरगणैर्वीक्षितः सोऽतिवीर्यवान् ॥ २० समय देवताओंने महान् पराक्रमी अङ्गदजीकी ओर बड़े विस्मयके साथ देखा। इस प्रकार अपनी प्रतिज्ञा पूरी साधयित्वा प्रतिज्ञां तां सुवेलं पुनरागतः। करके वे पुनः सुवेल पर्वतपर चले आये। तदनन्तर प्रतापी ततो वानरसेनाभिः संख्यातीताभिरच्युतः ॥ २१ भगवान् श्रीरामने असंख्य वानर-सेनाओंके द्वारा रावणकी पुरी लङ्काको चारों ओरसे घेर लिया ॥ १७—२१ १/२ ॥ रुरोध रावणपुरीं लङ्कां तत्र प्रतापवान्। तब श्रीरामने चारों ओर देख लक्ष्मणको पास बुलाकर रामः समन्तादालोक्य प्राह लक्ष्मणमन्तिके ॥ २२ कहा—'भाई ! हम लोगोंने समुद्र तो पार कर लिया तथा कपिराज सुग्रीवके सैनिकोंने राक्षसोंकी राजधानी लङ्काको तीर्णोऽर्णवः कवलितेव कपीश्वरस्य आनन-फाननमें अपना ग्रास-सा बना लिया है। पुरुषार्थसे सेनाभटैर्झटिति राक्षसराजधानीम्। जो कुछ सिद्ध होनेके योग्य था, उसका अङ्कुर तो हमने यत्पौरुषोचितमिहाङ्कुरितं मया तद् उत्पन्न कर दिया; अब आगे जो कुछ होना है, वह भाग्य दैवस्य वश्यमपरं धनुषोऽथ वास्य ॥ २३ अथवा इस धनुषके अधीन है' ॥ २२-२३ ॥ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth 1113 Narsingpuran_Section_9_1_Front

२२६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५२

२२६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५२ लक्ष्मणः प्राह—कातरजनमनोऽवलम्बिना किं | लक्ष्मण बोले—'भाई! कातर पुरुषोंके हृदयको दैवेन। | अवलम्बन देनेवाले भाग्य या दैवसे क्या होनेवाला है? यावल्ललाटशिखरं भ्रुकुतिर्न याति | जबतक हमारी भ्रुकुटि रोषसे तनकर ललाटके ऊपरतक यावन्न कार्मुकशिखामधिरोहति ज्या। | नहीं जाती और जबतक प्रत्यञ्चा धनुषके अग्रभागपर तावन्निशाचरपतेः पटिमानमेतु | नहीं चढ़ती, तभीतक निशाचरराज रावणका दर्प त्रिभुवनका त्रैलोक्यमूलविभुजेषु भुजेषु दर्पः ॥ २४ ॥ | मूलोच्छेदन करनेवाली उसकी भुजाओंके भरोसे बढ़ता रहे' ॥ २४ ॥ तदा लक्ष्मणः रामस्य कर्णे लगित्वा | ऐसा विचार प्रकट करके लक्ष्मणने उसी समय पितृवधवैरस्मरणे अथ तद्भक्तिवीर्यपरीक्षणाय | भगवान् श्रीरामके कानमें मुँह लगाकर कहा—'अब इस लक्षणविज्ञानायादिश्यतामङ्गदाय दूत्यम्। रामः साधु | समय इस बातकी परीक्षा तथा जानकारीके लिये कि इति भणित्वा अङ्गदं सबहुमानमवलोक्य | यह अङ्गद अपने पिता वालीके वैरजनित वधका स्मरण आदिशति ॥ २५ ॥ अङ्गद! पिता ते | करके भी आपमें कितनी भक्ति रखता है, इसमें कितना यद्द्याली बलिनि दशकण्ठे कलितवान्शक्तास्तद्वक्तुं | पराक्रम है तथा इसके अब कैसे लक्षण (रंग-ढंग) हैं, वयमपि मुदा तेन पुलकः। | आप अङ्गदको पुनः दूतकर्म करनेका आदेश दीजिये।' स एव त्वं व्यावर्तयसि तनुजत्वेन पितृतां | श्रीरामचन्द्रजी 'बहुत अच्छा' कहकर अङ्गदकी ओर ततः किं वक्तव्यं तिलकयति सृष्टार्थपदवीम् ॥ २६ ॥ | बड़े आदरसे देखकर उन्हें आदेश देने लगे—'अङ्गद! अङ्गदो मौलिमण्डलमिलत्करयुगलेन प्रणम्य | तुम्हारे पिता वालीने दशकण्ठ रावणके प्रति जो पुरुषार्थ यदाज्ञापयति देवः। अवधार्यताम् ॥ २७ ॥ | किया था, उसका हम भी वर्णन नहीं कर सकते। उसकी किं प्राकारविहारतोरणवतीं लङ्कामिहैवानये | याद आते ही हर्षके कारण हमारे शरीरमें रोमाञ्च हो आता किं वा सैन्यमहं द्रुतं रघुपते तत्रैव सम्पादये। | है। वही वाली आज तुम्हारे रूपमें प्रकट है। तुम पुत्ररूपमें अत्यल्पं कुलपर्वतैरविरलैर्बध्नामि वा सागरं | उत्पन्न हो, अपने पुरुषार्थसे पिताको भी पीछे छोड़ रहे देवादेशय किं करोमि सकलं दोर्दण्डसाध्यं मम ॥ २८ ॥ | हो; अतः तुम्हारे विषयमें क्या कहना है। तुम पुत्र- श्रीरामस्तद्वचनमात्रेणैव तद्भक्तिं सामर्थ्यं | पदवीको मस्तकका तिलक बना रहे हो' ॥ २५-२६ ॥ चावेक्ष्य वदति ॥ २९ ॥ | अङ्गदने अपने मस्तकपर दोनों हाथ जोड़ भगवान्को अज्ञानादथवाधिपत्यरभसा वास्मत्परोक्षे हृता | प्रणाम करके कहा—'जैसी आज्ञा; भगवान् इधर ध्यान सीतेयं प्रविमुच्यतामिति वचो गत्वा दशास्यं वद। | दें। रघुपते! क्या मैं चहारदीवारी, विहार-स्थल और नो चेल्लक्ष्मणमुक्तमार्गणगणच्छेदोच्छलच्छोणित- | नगरद्वारसहित लङ्कापुरीको यहीं उठा लाऊँ? या अपनी छत्रच्छन्नदिगन्तमन्तकपुरीं पुत्रैर्वृतो यास्यसि ॥ ३० ॥ | सारी सेनाको ही उस पुरीमें आक्रमणके लिये पहुँचा दूँ? अथवा इस अत्यन्त तुच्छ सागरको अविरल कुलाचलोंद्वारा पाट दूँ? भगवन्! आज्ञा दीजिये, क्या करूँ? मेरे भुज- दण्डोंद्वारा सब कुछ सिद्ध हो सकता है' ॥ २७-२८ ॥ भगवान् रामने अङ्गदके कथनसे ही उनकी भक्ति और शक्तिका अनुमान लगाकर कहा—'वीर! तुम दशमुख रावणके पास जाकर कहो—'रावण! तुम अज्ञानसे या प्रभुत्वके अभिमानमें आकर हम लोगोंके पीठ-पीछे चोरकी भाँति जिस सीताको ले गये हो, उसे छोड़ दो; नहीं तो लक्ष्मणके छोड़े हुए बाणोंद्वारा बेधे जाकर छलकते हुए रक्तकी धाराओंसे छत्रकी भाँति दिगन्तको आच्छादित करके तुम अपने पुत्रोंके साथ ही यमपुरीको प्रस्थान करोगे' ॥ २९-३० ॥ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth 113 Narsingpuran_Section_9_1_Back

अध्याय ५२ ] श्रीराम आदिका समुद्रतटपर जाना; विभीषणकी शरणागति और राज्याभिषेक २२७ अङ्गदः ॥ ३१ ॥ देव! अङ्गदने कहा—'देव! मुझ दूतके रहते हुए रावण संधि करे या विग्रह, दोनों ही अवस्थाओंमें उसके दसों मस्तक संधौ वा विग्रहे वापि मयि दूते दशाननी। पृथ्वीतलपर गिरकर लोटेंगे। हाँ, इतना अन्तर अवश्य होगा अक्षता वाक्षता वापि क्षितिपीठे लुठिष्यति ॥ ३२ कि संधि कर लेनेपर उसके मस्तक बिना कटे ही (आपके सामने प्रणामके लिये) गिरेंगे और विग्रह करनेपर कटकर तदा श्रीरामचन्द्रेण प्रशस्य प्रहितोऽङ्गदः । गिरेंगे।' तब श्रीरामचन्द्रजीने अङ्गदकी प्रशंसा करके उन्हें उक्तिप्रत्युक्तिचातुर्यैः पराजित्यागतो रिपुम् ॥ ३३ भेजा और वे भी वहाँ जा, वाद-प्रतिवादकी चातुरीसे शत्रुको हराकर लौट आये ॥ ३१-३३॥ राघवस्य बलं ज्ञात्वा चारैस्तदनुजस्य च। दशानन रावणने भी अपने गुप्तचरोंद्वारा श्रीरामचन्द्रजीका, वानराणां च भीतोऽपि निर्भीरिव दशाननः ॥ ३४ उनके भाई लक्ष्मणका और वानरोंका बल जानकर भयभीत होनेपर भी निडरकी भाँति लङ्कापुरीकी रक्षाके लिये लङ्कापुरस्य रक्षार्थमादिदेश स राक्षसान्। राक्षसोंको आज्ञा दी। सम्पूर्ण दिशाओंमें राक्षसोंको जानेकी आदिश्य सर्वतो दिक्षु पुत्रानाह दशाननः ॥ ३५ आज्ञा दे उसने अपने पुत्रोंसे और धूम्राक्ष तथा धूम्रपानसे भी कहा—'राक्षसो! तुम लोग नगरमें जाओ और उन दोनों धूम्राक्षं धूम्रपानं च राक्षसा यात मे पुरीम्। मनुष्य-कुमारोंको पाशसे बाँध लाओ। शत्रुओंके लिये पाशैर्बध्नीत तौ मर्त्यौ अमित्रान्तकवीर्यवान्। यमराजके समान पराक्रमी मेरा भाई कुम्भकर्ण भी इस कुम्भकर्णोऽपि मद्भ्राता तुर्यनादैः प्रबोधितः ॥ ३६ समय वाद्योंके शब्दसे जगा लिया गया है ॥ ३४-३६ ॥ इतना ही नहीं, रावणने बड़े बलवान्-बलवान् राक्षसोंको राक्षसाश्चैव संदिष्टा रावणेन महाबलाः। युद्धके लिये आदेश दिया और वे भी उसकी आज्ञा तस्याज्ञां शिरसाऽऽदाय युयुधुर्वानरैः सह ॥ ३७ शिरोधार्य कर वानरोंके साथ जूझने लगे। अपनी शक्तिभर युद्ध करते हुए करोड़ों राक्षस वानरोंके हाथ मारे गये। युध्यमाना यथाशक्त्या कोटिसंख्यास्तु राक्षसाः। और-तो-और, दशमुख रावणने जिन दूसरे-दूसरे अपार- वानरैर्निधनं प्राप्ताः पुनरन्यान् यथाऽऽदिशत् ॥ ३८ तेजस्वी राक्षसोंको पूर्वद्वारपर युद्धके लिये आदेश किया था, वे सब भी नील आदि वानरोंसे युद्ध करते हुए पूर्वद्वारे दशग्रीवो राक्षसानमितौजसः। मृत्युको प्राप्त हुए। इसके बाद रावणने दक्षिण दिशामें ते चापि युध्य हरिभिर्नीलाद्यैर्निधनं गताः ॥ ३९ लड़नेके लिये जिन राक्षसोंको नियुक्त किया था, वे भी श्रेष्ठ वानरोंद्वारा अपने अङ्गोंके विदीर्ण कर दिये जानेपर अथ दक्षिणदिग्भागे रावणेन नियोजिताः। यमलोकको चले गये। फिर पश्चिम द्वारपर जो पर्वताकार ते सर्वे वानरैर्दारितास्तु यमं गताः ॥ ४० राक्षस थे, वे भी अत्यन्त गर्वीले अङ्गदादि वानर वीरोंद्वारा यमपुरीको पहुँचा दिये गये। फिर उत्तर द्वारपर रावणके पश्चिमेऽङ्गदमुख्यैश्च वानरैरतिगर्वितैः। द्वारा ठहराये हुए क्रूर राक्षस मैन्द आदि वानरोंके हाथ राक्षसाः पर्वताकाराः प्रापिता यमसादनम् ॥ ४१ मारे जाकर धराशायी हो गये। तदनन्तर वानरगण लङ्काकी ऊँची चहारदीवारी फाँदकर उसके भीतर रहनेवाले तदुत्तरे तु दिग्भागे रावणेन निवेशिताः। पेतुस्ते राक्षसाः क्रूरा मैन्दाद्यैर्वानरैर्हताः ॥ ४२ ततो वानरसङ्घास्तु लङ्काप्राकारमुच्छ्रितम्। उत्प्लुत्याभ्यन्तरस्थांश्च राक्षसान् बलदर्पितान् ॥ ४३ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth 1113 Narsingpuran_Section_9_2_Front

२२८ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५२

२२८ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५२

हत्वा शीघ्रं पुनः प्राप्ताः स्वसेनामेव वानराः । बलाभिमानी राक्षसोंका भी संहार करके पुनः शीघ्रतापूर्वक एवं हतेषु सर्वेषु राक्षसेषु दशाननः ॥ ४४ अपनी सेनामें लौट आये ॥ ३७-४३ १/२ ॥ रोदमानासु तत्स्त्रीषु निर्गतः क्रोधमूर्च्छितः । इस प्रकार सब राक्षसोंके मारे जानेपर उनकी स्त्रियोंको रोदन करते देख दशानन रावण क्रोधसे द्वारे स पश्चिमे वीरो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥ ४५ मूर्च्छित होकर निकला। वह प्रतापी वीर हाथमें धनुष क्वासौ रामेति च वदन् धनुष्पाणिः प्रतापवान् । ले बहुसंख्यक राक्षसोंसे घिरा हुआ पश्चिम द्वारपर आया रथस्थः शरवर्षं च विसृजन् वानरेषु सः ॥ ४६ और बोला- 'कहाँ है वह राम ?' तथा रथपर बैठे-बैठे वानरोंपर बाणोंकी वर्षा करने लगा। उसके बाणोंसे ततस्तद्वाणछिन्नाङ्गा वानरा दुद्रुवुस्तदा। अङ्ग छिन्न-भिन्न हो जानेके कारण वानर इधर-उधर पलायमानांस्तान् दृष्ट्वा वानरान् राघवस्तदा ॥ ४७ भागने लगे। उस समय वानरोंको भागते देख श्रीरामने कस्मात्तु वानरा भग्नाः किमेषां भयमागतम्। पूछा- 'वानरोंमें क्यों भगदड़ पड़ गयी है? इनपर कौन-सा भय आ पहुँचा?' ॥ ४४-४७ १/२ ॥ इति रामवचः श्रुत्वा प्राह वाक्यं विभीषणः ॥ ४८ शृणु राजन् महाबाहो रावणो निर्गतोऽधुना । श्रीरामकी बात सुनकर विभीषणने कहा- 'राजन्! महाबाहो ! सुनिये, इस समय रावण युद्धके लिये निकला तद्बाणछिन्ना हरयः पलायन्ते महामते ॥ ४९ है। महामते ! उसीके बाणोंसे क्षत-विक्षत हो वानरगण भाग रहे हैं' ॥ ४८-४९॥ इत्युक्तो राघवस्तेन धनुरुद्यम्य रोषितः । विभीषणके यों कहनेपर श्रीरामचन्द्रजीने कुपित ज्याघोषतलघोषाभ्यां पूरयामास खं दिशः ॥ ५० होकर धनुष उठाया और प्रत्यञ्चाकी टंकारसे समस्त दिशाओं तथा आकाशको गुँजा दिया। तत्पश्चात् कमलनयन युयुधे रावणेनाथ रामः कमललोचनः । श्रीरामचन्द्रजी रावणसे युद्ध करने लगे और सुग्रीव, सुग्रीवो जाम्बवांश्चैव हनूमानङ्गदस्तथा ॥ ५१ जाम्बवान्, हनूमान्, अङ्गद, विभीषण, पराक्रमी लक्ष्मण विभीषणो वानराश्च लक्ष्मणश्चापि वीर्यवान् । तथा अन्यान्य महाबली वानर पहुँचकर हाथी, घोड़े उपेत्य रावणीं सेनां वर्षन्तीं सर्वसायकान् ॥ ५२ और रथोंसे युक्त रावणकी चतुरङ्गिणी सेनाको, जो हस्त्यश्वरथसंयुक्तां ते निजघ्नुर्महाबलाः । सब प्रकारके बाणोंकी वर्षा कर रही थी, मारने लगे। रामरावणयोर्युद्धमभूत् तत्रापि भीषणम् ॥ ५३ वहाँ भी श्रीराम और रावणका युद्ध बड़ा ही भयंकर हुआ। रावण जिन-जिन अस्त्र-शस्त्रोंका प्रयोग करता रावणेन विसृष्टानि शस्त्रास्त्राणि च यानि वै। था, उन सबका बाणोंद्वारा छेदन करके महाबली तानि छित्त्वाथ शस्त्रैस्तु राघवश्च महाबलः ॥ ५४ श्रीरामचन्द्रजीने एक बाणसे सारथिको तथा दस बाणोंसे शरेण सारथिं हत्वा दशभिश्च महाहयान् । उसके बड़े-बड़े घोड़ोंको धराशायी करके एक भल्ल रावणस्य धनुश्छित्त्वा भल्लेनैकेन राघवः ॥ ५५ नामक बाणद्वारा रावणके धनुषको भी काट डाला। फिर मुकुटं पञ्चदशभिश्च्छित्त्वा तन्मस्तकं पुनः। महान् पराक्रमी रामने पंद्रह बाणोंसे उसके मुकुट बेधकर सुवर्णकी पाँखवाले दस बाणोंसे उसके मस्तकोंको भी सुवर्णपुङ्खैर्दशभिः शरैर्विव्याध वीर्यवान् ॥ ५६ बेध दिया। उस समय देवताओंका मान-मर्दन करनेवाला तदा दशास्यो व्यथितो रामबाणैर्भृशं तदा। रावण श्रीरामके बाणोंसे अत्यन्त पीड़ित हो गया और विवेश मन्त्रिभिर्नीतः स्वपुरीं देवमर्दकः ॥ ५७ मन्त्रियोंद्वारा ले जाया जाकर वह अपनी पुरी लङ्काको लौट गया ॥ ५०-५७ ॥

In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth 1113 Narsingpuran_Section_9_2_Back

अध्याय ५२ ] श्रीराम आदिका समुद्रतटपर जाना; विभीषणकी शरणागति और राज्याभिषेक २२९ बोधितस्तूर्यनादैस्तु गजयूथक्रमैः शनैः। तदनन्तर वाद्योंके घोषसे जगाया गया कुम्भकर्ण पुनः प्राकारमुल्लङ्घ्य कुम्भकर्णो विनिर्गतः ॥ ५८ लङ्काके परकोटेको लाँघकर धीरे-धीरे गजसमूहकी-सी उत्तुङ्गस्थूलदेहोऽसौ भीमदृष्टिर्महाबलः। मन्द गतिसे बाहर निकला। उसका शरीर बहुत ही ऊँचा वानरान् भक्षयन् दुष्टो विचचार क्षुधान्वितः ॥ ५९ और मोटा था, आँखें बड़ी ही भयानक थीं। वह महाबली दुष्ट राक्षस भूखसे व्याकुल हो वानरोंको अपना तं दृष्ट्वोत्पत्य सुग्रीवः शूलेनोरस्यताडयत्। आहार बनाता हुआ रणभूमिमें विचरने लगा। उसे देख कर्णद्वयं कराभ्यां तु च्छित्त्वा वक्त्रेण नासिकाम् ॥ ६० सुग्रीवने उछलकर उसकी छातीमें शूलसे प्रहार किया तथा अपने दोनों हाथोंसे उसके दोनों कानोंको और सर्वतो युध्यमानांश्च रक्षोनाथान् रणेऽधिकान्। मुखसे उसकी नासिकाको काट लिया॥ ५८-६०॥ राघवो घातयित्वा तु वानरेन्द्रैः समन्ततः ॥ ६१ तत्पश्चात् श्रीरामचन्द्रजीने रणमें सब ओर युद्ध करते हुए बहुसंख्यक राक्षसाधिपतियोंको चारों ओरसे वानरोंद्वारा चकर्त विशिखैस्तीक्ष्णैः कुम्भकर्णस्य कन्थराम्। विजित्येन्द्रजितं साक्षाद्गरुडेनागतेन सः ॥ ६२ मरवाकर अपने तीखे बाणोंसे कुम्भकर्णका भी गला काट लिया। फिर वहाँ आये हुए साक्षात् गरुडके द्वारा रामो लक्ष्मणसंयुक्तः शुशुभे वानरैर्वृतः। इन्द्रजित्को भी जीतकर वानरोंसे घिरे हुए श्रीरामचन्द्रजी व्यर्थं गते चेन्द्रजिति कुम्भकर्णे निपातिते ॥ ६३ लक्ष्मणसहित बड़ी शोभा पाने लगे। इन्द्रजित्का उद्योग व्यर्थ होने और कुम्भकर्णके मारे जानेपर लङ्कापति लङ्कानाथस्ततः क्रुद्धः पुत्रं त्रिशिरसं पुनः। रावणने क्रुद्ध हो अपने पुत्र त्रिशिरा, अतिकाय, महाकाय, अतिकायमहाकायौ देवान्तकनरान्तकौ ॥ ६४ देवान्तक और नरान्तकसे कहा-'पुत्रवरो! तुम उन यूयं हत्वा तु पुत्राद्या तौ नरौ युधि निघ्नत। दोनों मनुष्यों-राम और लक्ष्मणको युद्धमें मार डालो।' तान्नियुज्य दशग्रीवः पुत्रानेवं पुनर्ब्रवीत् ॥ ६५ इस प्रकार उन पुत्रोंको ऐसी आज्ञा दे दशकण्ठ रावणने महोदरमहापाश्र्वौ सार्धमेतैर्महाबलैः। पुनः महोदर और महापार्श्व नामक राक्षसोंसे कहा- 'तुम संग्रामेऽस्मिन् रिपून् हन्तुं युवां व्रजतमुद्यतौ ॥ ६६ दोनों इस संग्राममें शत्रुओंका वध करनेके लिये उद्यत हो बहुत बड़ी सेनाओंके साथ जाओ'॥ ६१-६६॥ दृष्ट्वा तानागतांश्चैव युध्यमानान् रणे रिपून्। रणभूमिमें उपर्युक्त शत्रुओंको आकर युद्ध करते अनयल्लक्ष्मणः षड्भिः शरैस्तीक्ष्णैर्यमालयम् ॥ ६७ देख लक्ष्मणने छः तीखे बाणोंसे मारकर उन्हें यमलोक वानराणां समूहश्च शिष्टांश्च रजनीचरान्। भेज दिया। इसके बाद वानरगणने शेष राक्षसोंको मार सुग्रीवेण हतः कुम्भो राक्षसो बलदर्पितः ॥ ६८ डाला। सुग्रीवने बलाभिमानी कुम्भ नामक राक्षसको मारा, हनुमान्‌जीने देवताओंके लिये कण्टकरूप निकुम्भका निकुम्भो वायुपुत्रेण निहतो देवकण्टकः। वध किया। युद्ध करते हुए विरूपाक्षको विभीषणने विरूपाक्षं युध्यमानं गदया तु विभीषणः ॥ ६९ गदासे मार डाला। वानरश्रेष्ठ भीम और मैन्दने श्वपतिका भीममैन्दौ च श्वपतिं वानरेन्द्रौ निजघ्नतुः। संहार किया, अङ्गद और जाम्बवान् तथा अन्य वानरोंने अङ्गदो जाम्बवांश्चाथ हरयोऽन्यान्निशाचरान् ॥ ७० दूसरे निशाचरोंका संहार किया। नरेश्वर! युद्धमें लगे हुए श्रीरामचन्द्रजीने भी संग्रामभूमिमें बाणोंकी वर्षा करनेवाले युध्यमानस्तु समरे महालक्षं महाचलम्। महालक्ष और महाचल नामक राक्षसोंको मौतके घाट जघान रामोऽथ रणे बाणवृष्टिकं नृप ॥ ७१ उतार दिया॥ ६७-७१॥ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

२३० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५२

[page_start] २३० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५२

इन्द्रजिन्मन्त्रलब्धं तु रथमारुह्य वै पुनः। वानरेषु च सर्वेषु शरवर्षं ववर्ष सः॥७२

रात्रौ तद्द्बाणभिन्नं तु बलं सर्वं च राघवम्। निश्चेष्टमखिलं दृष्ट्वा जाम्बवत्प्रेरितस्तदा॥७३

वीर्यादौषधमानीय हनूमान् मारुतात्मजः। भूम्यां शयानमुत्थाप्य रामं हरिगणांस्तथा॥७४

तैरेव वानरैः सार्धं ज्वलितोल्काकरैर्निशि। दाहयामास लङ्कां तां हस्त्यश्वरथराक्षसाम्॥७५

वर्षन्तं शरजालानि सर्वदिक्षु घनो यथा। स भ्रात्रा मेघनादं तं घातयामास राघवः॥७६

घातितेष्वथ रक्षस्सु पुत्रमित्रादिबन्धुषु। कारितेष्वथ विघ्नेषु होमजप्यादिकर्मणाम्॥७७

ततः क्रुद्धो दशग्रीवो लङ्काद्वारे विनिर्गतः। क्वासौ राम इति ब्रूते मानुषस्तापसाकृतिः॥७८

योद्धा कपिबलीत्युच्चैर्व्याहरद्राक्षसाधिपः। वेगवद्भिर्विनीतैश्च अश्वैश्चित्ररथे स्थितः॥७९

अथायान्तं तु तं दृष्ट्वा रामः प्राह दशाननम्। रामोऽहमत्र दुष्टात्मन्नेहि रावण मां प्रति॥८०

इत्युक्ते लक्ष्मणः प्राह रामं राजीवलोचनम्। अनेन रक्षसा योत्स्ये त्वं तिष्ठेति महाबल॥८१

ततस्तु लक्ष्मणो गत्वा रुरोध शरवृष्टिभिः। विंशद्बाहुविसृष्टैस्तु शस्त्रास्त्रैर्लक्ष्मणं युधि॥८२

रुरोध स दशग्रीवः तयोर्युद्धमभून्महत्। देवा व्योम्नि विमानस्था वीक्ष्य तस्थुर्महाहवम्॥८३

ततो रावणशस्त्राणिच्छित्त्वा स्वैस्तीक्ष्णसायकैः। लक्ष्मणः सारथिं हत्वा तस्याश्वानपि भल्लकैः॥८४

तत्पश्चात् इन्द्रजित् मन्त्रशक्तिसे प्राप्त हुए रथपर आरूढ़ हो समस्त वानरोंपर बाण-वृष्टि करने लगा। रात्रिके समय समस्त वानर-सेना तथा श्रीरामचन्द्रजीको मेघनादके बाणोंसे विद्ध हो सर्वथा निश्चेष्ट पड़े देख पवनकुमार हनूमान्जी जाम्बवान्‌के द्वारा प्रेरित हो अपने पराक्रमसे औषध ले आये। उन्होंने उस औषधके प्रभावसे भूमिपर पड़े हुए श्रीरामचन्द्रजी तथा वानरगणोंको उठाया और प्रज्वलित उल्का हाथमें लिये उन्हीं वानरोंके साथ रातमें जाकर हाथी, रथ और घोड़ोंसे युक्त राक्षसोंकी लङ्कामें आग लगा दी। तदनन्तर भगवान् रामने बादलके समान समस्त दिशाओंमें बाणोंकी वर्षा करते हुए मेघनादका अपने भाई लक्ष्मणके द्वारा वध करा दिया॥७२-७६॥

इस प्रकार जब पुत्र-मित्रादि समस्त राक्षस-बन्धु मारे गये तथा होम-जप आदि अभिचार-कर्मोंमें वानरोंद्वारा विघ्न डाल दिया गया, तब कुपित हो दशशीश रावण वेगशाली सुशिक्षित अश्वोंसे युक्त विचित्र रथमें बैठकर लङ्काके द्वारपर निकल आया और कहने लगा—'तपस्वीका वेष बनाये वह मनुष्य राम कहाँ है, जो वानरोंके बलपर योद्धा बना हुआ है?' राक्षसराज रावणने यह बात बड़े जोरोंसे कही। यह सुन भगवान् रामने दशानन रावणको आते देख उससे कहा—'दुष्टात्मा रावण! मैं ही राम हूँ और यहाँ खड़ा हूँ, तू मेरी ओर चला आ'॥७७-८०॥

उनके यों कहनेपर लक्ष्मणने कमलनयन श्रीरामचन्द्रजीसे कहा—'महाबल! आप अभी ठहरें, मैं इस राक्षसके साथ युद्ध करूँगा।' तदनन्तर लक्ष्मणने आगे बढ़कर बाणोंकी वृष्टिसे रावणको ढक दिया। फिर दशग्रीव रावणने भी अपनी बीस भुजाओंद्वारा छोड़े हुए शस्त्रास्त्रोंसे लक्ष्मणको संग्राममें आच्छादित कर दिया। इस प्रकार उन दोनोंमें महान् युद्ध हुआ। विमानपर आरूढ़ देवतागण इस महान् संग्रामको देख [कौतूहलवश] आकाशमें स्थित हो गये॥८१-८३॥

तत्पश्चात् लक्ष्मणने अपने तीखे बाणोंद्वारा रावणके अस्त्र-शस्त्र काटकर उसके सारथिको मार डाला और भल्ल नामक बाणोंसे उसके घोड़ोंको भी नष्ट कर दिया।

In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth [page_end]

अध्याय ५२ ] श्रीराम आदिका समुद्रतटपर जाना; विभीषणकी शरणागति और राज्याभिषेक २३१ रावणस्य धनुश्छित्त्वा ध्वजं च निशितैः शरैः । फिर तीखे बाणोंसे रावणका धनुष और उसकी ध्वजा वक्षःस्थलं महावीर्यो विव्याध परवीरहा ॥ ८५ काटकर शत्रु-वीरोंका नाश करनेवाले महान् पराक्रमी लक्ष्मणजीने उसके वक्षःस्थलको बेध दिया। तब राक्षसराज ततो रथान्निपत्याधः क्षिप्रं राक्षसनायकः । रावण रथसे नीचे गिर पड़ा। किंतु शीघ्र ही उठकर कुपित शक्तिं जग्राह कुपितो घण्टानादविनादिनीम् ॥ ८६ हो उसने हाथमें शक्ति उठायी, जो सैकड़ों घड़ियालोंके समान आवाज करनेवाली थी। उसकी धार अग्निकी अग्निज्वालाज्वलज्जिह्वां महोल्कासदृशद्युतिम् । ज्वालाके समान प्रज्वलित थी तथा उसकी कान्ति महती दृढमुष्ट्या तु निक्षिप्ता शक्तिः सा लक्ष्मणोरसि ॥ ८७ उल्काके समान प्रतीत होती थी। उसने दृढ़तापूर्वक मुट्ठी बाँधकर उस शक्तिको लक्ष्मणकी छातीपर फेंका। वह विदार्यान्तःप्रविष्टाथ देवास्त्रस्तास्ततोऽम्बरे । शक्ति उनकी छाती छेदकर भीतर घुस गयी। इससे आकाशमें लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा रुदद्भिर्वानरेश्वरैः ॥ ८८ स्थित देवतागण भयभीत हो गये। लक्ष्मणको गिरा देख रोते हुए वानराधिपतियोंके साथ दुःखी हो भगवान् श्रीराम दुःखितः शीघ्रमागम्य तत्पार्श्वं प्राह राघवः । शीघ्र ही उनके पास आये और कहने लगे— 'मेरे मित्र क्व गतो हनुमान् वीरो मित्रो मे पवनात्मजः ॥ ८९ पवनकुमार हनुमान् कहाँ चले गये? पृथ्वीपर पड़ा हुआ मेरा भाई लक्ष्मण जिस-किसी प्रकार भी जीवित हो सके, यदि जीवति मे भ्राता कथंचित्पतितो भुवि । वह उपाय होना चाहिये' ॥ ८४-८९१/२ ॥ इत्युक्ते हनुमान् राजन् वीरो विख्यातपौरुषः ॥ ९० राजन् ! उनके इस प्रकार कहनेपर, विख्यात पराक्रमी बद्ध्वाञ्जलिं बभाषेदं देह्यनुज्ञां स्थितोऽस्मि भोः । वीर हनुमान्‌जी हाथ जोड़कर बोले— 'देव ! आज्ञा दें, मैं रामः प्राह महावीर विशल्यकरणी मम ॥ ९१ सेवामें उपस्थित हूँ' ॥ ९०१/२ ॥ श्रीरामने कहा— 'महावीर ! मुझे 'विशल्यकरणी' अनुजं विरुजं शीघ्रं कुरु मित्र महाबल । ओषधि चाहिये। महाबली! उसे लाकर मेरे भाईको ततो वेगात्समुत्पत्य गत्वा द्रोणगिरिं कपिः ॥ ९२ शीघ्र ही नीरोग करो ॥ ९११/२ ॥ तब हनुमान्‌जी बड़े वेगसे उछले और द्रोणगिरिपर बद्ध्वा च शीघ्रमानीय लक्ष्मणं नीरुजं क्षणात् । जाकर शीघ्र ही वहाँसे दवा बाँधकर ले आये और उसका चकार देवदेवेशां पश्यतां राघवस्य च ॥ ९३ प्रयोग करके देवदेवेश्वरों तथा रामचन्द्रजीके देखते-देखते क्षणभरमें लक्ष्मणको नीरोग कर दिया ॥ ९२-९३ ॥ ततः क्रुद्धो जगन्नाथो रामः कमललोचनः । तदनन्तर जगदीश्वर कमलनयन श्रीराम बहुत ही कुपित रावणस्य बलं शिष्टं हस्त्यश्वरथराक्षसम् ॥ ९४ हुए और रावणकी बची हुई सेनाको हाथी, घोड़े, रथ तथा राक्षसोंसहित क्षणभरमें मार गिराया। उन्होंने तीखे बाणोंसे हत्वा क्षणेन रामस्तु तच्छरीरं तु सायकैः । रावणका शरीर जर्जर कर दिया और रणभूमिमें वानरोंसे तीक्ष्णैर्जर्जरितं कृत्वा तस्थिवान् वानरैर्वृतः ॥ ९५ घिरे हुए खड़े रहे। रावण निश्चेष्ट होकर गिर पड़ा। फिर धीरे-धीरे होशमें आनेपर वह उठकर कुपित हो सिंहनाद अस्तचेष्टो दशग्रीवः संज्ञां प्राप्य शनैः पुनः । करने लगा। उसकी गर्जना सुनकर आकाशवर्ती देवता लोग उत्थाय रावणः क्रुद्धः सिंहनादं ननाद च ॥ ९६ दहल गये ॥ ९४-९६१/२ ॥ तन्नादश्रवणैर्व्योम्नि वित्रस्तो देवतागणः । इसी समय रावणके प्रति वैर बाँधे महामुनि अगस्त्य एतस्मिन्नेव काले तु रामं प्राप्य महामुनिः ॥ ९७ श्रीरामचन्द्रजीके पास आये और शत्रुओंपर विजय In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth

२३२ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५२

२३२ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५२

रावणे बद्धवैरस्तु अगस्त्यो वै जयप्रदम्। दिलानेवाले 'आदित्यहृदय' नामक स्तोत्र-मन्त्रका उपदेश आदित्यहृदयं नाम मन्त्रं प्रादाज्जयप्रदम् ॥ ९८ किया। महाबली श्रीरामचन्द्रजीने भी अगस्त्यमुनिके बताये रामोऽपि जप्त्वा तन्मन्त्रमगस्त्योक्तं जयप्रदम्। हुए उस विजयदायक मन्त्रका जप करके उनके द्वारा तद्दत्तं वैष्णवं चापमतुलं सगुणं दृढम् ॥ ९९ अर्पित किये गये उत्तम डोरीवाले, सुदृढ़ एवं अनुपम वैष्णव-धनुषको सादर ग्रहण किया और उसपर प्रत्यञ्चा पूजयित्वा तदादाय सज्यं कृत्वा महाबलः। चढ़ायी। फिर प्रतापी रघुनाथजी शत्रुओंका मर्म-भेदन सौवर्णपुङ्खैस्तीक्ष्णैस्तु शरैर्मर्मविदारणैः ॥ १०० करनेमें समर्थ सोनेकी पाँखवाले तीक्ष्ण बाणोंद्वारा राक्षसराज युयुधे राक्षसेन्द्रेण रघुनाथः प्रतापवान्। रावणके साथ युद्ध करने लगे ॥ ९७-१००१/२ ॥ तयोस्तु युध्यतोस्तत्र भीमशक्त्योर्महामते ॥ १०१ महामते ! नृपश्रेष्ठ ! उन दोनों भयंकर शक्तिवाले श्रीराम और रावणके परस्पर युद्ध करते समय एक- परस्परविसृष्टस्तु व्योम्नि संवर्द्धितोऽनलः। दूसरेपर छोड़ी हुई अग्निकी ज्वाला उठ-उठकर वहाँ समुत्थितो नृपश्रेष्ठ रामरावणयोर्युधि ॥ १०२ आकाशमें फैलने लगी। इस वर्तमान संग्राममें अवर्णनीय संगरे वर्तमाने तु रामो दाशरथिस्तदा। पराक्रमवाले वीर दशरथनन्दन श्रीराम पैदल ही युद्ध पदातिर्युयुधे वीरो रामोऽनुक्तपराक्रमः ॥ १०३ कर रहे थे। यह देख देवराज इन्द्रने अपने सारथि मातुलिसहित एक महान् लोकविख्यात दिव्य रथ भेजा, सहस्राश्वयुतं दिव्यं रथं मातलिमेव च। जिसमें एक हजार घोड़े जुते थे। प्रतापी श्रीरामचन्द्रजी प्रेषयामास देवेन्द्रो महान्तं लोकविश्रुतम् ॥ १०४ श्रेष्ठ देवोंद्वारा प्रशंसित होकर उस रथपर आरूढ़ हुए रामस्तं रथमारुह्य पूज्यमानः सुरोत्तमैः। और मातलिके उपदेशसे उस दुष्ट दशाननका, जिसे मातल्युक्तोपदेशस्तु रामचन्द्रः प्रतापवान् ॥ १०५ ब्रह्माजीने वरदान दिया था, ब्रह्मास्त्रद्वारा वध किया। इस प्रकार प्रतापी भगवान् श्रीरामने अपने क्रूर वैरी रावणका ब्रह्मदत्तवरं दुष्टं ब्रह्मास्त्रेण दशाननम्। संहार किया ॥ १०१-१०६ ॥ जघान वैरिणं क्रूरं रामदेवः प्रतापवान् ॥ १०६ श्रीरामचन्द्रजीके द्वारा शत्रु रावणका उसके गणोंसहित रामेण निहते तत्र रावणे सगणे रिपौ। वध हो जानेपर इन्द्र आदि सभी देवता परस्पर कहने इन्द्राद्या देवताः सर्वाः परस्परमथाब्रुवन् ॥ १०७ लगे- "साक्षात् भगवान् विष्णुने ही श्रीरामावतार लेकर हमारे वैरी रावणका, जो दूसरोंके लिये अवध्य था, रामो भूत्वा हरिर्यस्मादस्माकं वैरिणं रणे। युद्धमें वध किया है। इसलिये हम लोग आकाशसे अन्यैरवध्यमप्येनं जघान युधि रावणम् ॥ १०८ उतरकर इन अनन्त पराक्रमी तथा किसीसे भी पराजित न होनेवाले 'श्रीराम' नामक परमेश्वरकी पूजा करें।" तस्मात्तं रामनामानमनन्तमपराजितम्। ऐसी सम्मति करके वे रुद्र, इन्द्र, वसु और चन्द्र आदि पूजयामोऽवतीर्यैनमित्युक्त्वा ते दिवौकसः ॥ १०९ देवतागण अनेक कान्तिमान् विमानोंद्वारा पृथ्वीपर उतरे। नानाविमानैः श्रीमद्भिरवतीर्य महीतले। वे जगत्के रचयिता, विश्वमूर्ति, सनातन पुरुष, विजयशील रुद्रेन्द्रवसुचन्द्राद्या विधातारं सनातनम् ॥ ११० भगवान् विष्णुके स्वरूपभूत अविनाशी परमात्मा श्रीरामका लक्ष्मणसहित विधिवत् पूजन करके उन्हें सब ओरसे विष्णुं जिष्णुं जगन्मूर्ति सानुजं राममव्ययम्। घेरकर खड़े हो गये ॥ १०७-१११॥ तं पूजयित्वा विधिवत्परिवार्योपतस्थिरे ॥ १११ सब देवता परस्पर कहने लगे- 'देवगण! देखो- रामोऽयं दृश्यतां देवा लक्ष्मणोऽयं व्यवस्थितः। ये श्रीरामचन्द्रजी हैं, ये लक्ष्मणजी खड़े हैं, ये सूर्यनन्दन सुग्रीवो रविपुत्रोऽयं वायुपुत्रोऽयं व्यवस्थितः ॥ ११२ सुग्रीव हैं, ये वायुनन्दन हनुमान्जी खड़े हैं और ये

In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

अध्याय ५२ ] श्रीराम आदिका समुद्रतटपर जाना; विभीषणकी शरणागति और राज्याभिषेक २३३ अङ्गदाद्या इमे सर्वे इत्यूचुस्ते दिवौकसः । गन्धामोदितदिक्चक्रा भ्रमरालिपदानुगा ॥ ११३ देवस्त्रीकरनिर्मुक्ता राममूर्धनि शोभिता । पपात पुष्पवृष्टिस्तु लक्ष्मणस्य च मूर्धनि ॥ ११४ ततो ब्रह्मा समागत्य हंसयानेन राघवम् । अमोघाख्येन स्तोत्रेण स्तुत्वा राममवोचत ॥ ११५ ब्रह्मोवाच त्वं विष्णुरादिर्भूतानामनन्तो ज्ञानदृक्प्रभुः । त्वमेव शाश्वतं ब्रह्म वेदान्ते विदितं परम् ॥ ११६ त्वया यदद्य निहतो रावणो लोकरावणः । तदाशु सर्वलोकानां देवानां कर्म साधितम् ॥ ११७ इत्युक्ते पद्मयोनौ तु शङ्करः प्रीतिमास्थितः । प्रणम्य रामं तस्मै तं भूयो दशरथं नृपम् ॥ ११८ दर्शयित्वा गतो देवः सीता शुद्धेति कीर्तयन्। ततो बाहुबलप्राप्तं विमानं पुष्पकं शुभम् ॥ ११९ पूतामारोप्य सीतां तामादिष्टः पवनात्मजः । ततस्तु जानकीं देवीं विशोकां भूषणान्विताम् ॥ १२० वन्दितां वानरेन्द्रैस्तु सार्धं भ्रात्रा महाबलः । प्रतिष्ठाप्य महादेवं सेतुमध्ये स राघवः ॥ १२१ लब्धवान् परमां भक्तिं शिवे शम्भोरनुग्रहात् । रामेश्वर इति ख्यातो महादेवः पिनाकधृक् ॥ १२२ तस्य दर्शनमात्रेण सर्वहत्यां व्यपोहति । रामस्तीर्णप्रतिज्ञोऽसौ भरतासक्तमानसः ॥ १२३ ततोऽयोध्यां पुरीं दिव्यां गत्वा तस्यां द्विजोत्तमैः । अभिषिक्तो वसिष्ठाद्यैर्भरतेन प्रसादितः । अकरोद्धर्मतो राज्यं चिरं रामः प्रतापवान् ॥ १२४ [दायाँ भाग - हिन्दी अनुवाद] अङ्गद आदि सभी वानर वीर विराजमान हैं।' तत्पश्चात् श्रीरामचन्द्रजी और लक्ष्मणके मस्तकपर देवाङ्गनाओं-के हाथसे छोड़े गये फूलोंकी वर्षा हुई। उस समय वहाँकी सब दिशाएँ उन दिव्य पुष्पोंकी सुगन्धसे सुवासित हो रही थीं और उन पुष्पोंपर भ्रमरगण मँडरा रहे थे॥११२-११४॥ तदनन्तर ब्रह्माजी हंसकी सवारीसे वहाँ आये और 'अमोघ' नामक स्तोत्रसे भगवान् श्रीरामकी स्तुति करके तब उनसे बोले॥११५॥ ब्रह्माजीने कहा—आप समस्त प्राणियोंके आदिकारण, अविनाशी, ज्ञानदृष्टि भगवान् विष्णु हैं; आप ही वेदान्त-विख्यात सनातन परब्रह्म हैं। आपने आज जो सम्पूर्ण लोकोंको रुलानेवाले रावणका वध किया है, इससे समस्त लोकों तथा देवताओंका भी कार्य सद्यः सिद्ध हो गया॥११६-११७॥ ब्रह्माजीके इस प्रकार कहनेके पश्चात् भगवान् शङ्करने भी पहले श्रीरामचन्द्रजीको प्रेमपूर्वक प्रणाम किया। फिर उन्हें राजा दशरथका दर्शन कराया। उसके बाद यह कहकर कि 'श्रीसीताजी निष्कलङ्क और शुद्ध चरित्रवाली हैं'-भगवान् शंकर चले गये॥११८१/२॥ तदनन्तर पवित्रात्मा सीताजीको अपने बाहुबलसे प्राप्त सुन्दर पुष्पकविमानपर चढ़ाकर भगवान्ने हनुमान्जी-को चलनेका आदेश दिया। तब समस्त वानरेन्द्रांद्वारा वन्दित शोकरहित जानकीदेवीको आभूषणोंसे विभूषितकर महाबली रामचन्द्रजी अपने भाई लक्ष्मणके साथ चले। लौटती बार श्रीरामचन्द्रजीने समुद्रके पुलपर महादेवजीकी स्थापना की और शङ्करजीकी कृपासे उन्होंने उन शिवजीमें परमभक्ति प्राप्त की। वहाँ स्थापित हुए पिनाकधारी महादेवजी 'रामेश्वर' नामसे विख्यात हुए। उनके दर्शनमात्र-से शिवजी सब प्रकारके हत्यादि दोषोंको दूर कर देते हैं॥११९-१२२१/२॥ इस प्रकार प्रतिज्ञा पूर्ण करके श्रीरामचन्द्रजी अपना चित्त भरतजीकी ओर लगा रहनेके कारण वहाँसे दिव्यपुरी अयोध्याको गये। फिर भरतजीके मनानेपर श्रीरामचन्द्रजीने वसिष्ठ आदि उत्तम ब्राह्मणोंके द्वारा अपना राज्याभिषेक कराया। तत्पश्चात् प्रतापी भगवान् श्रीरामने चिरकालतक

२३४ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५३

२३४ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५३ यज्ञादिकं कर्म निजं च कृत्वा पौरैस्तु रामो दिवमारुरोह। राजन्मया ते कथितं समास्तो रामस्य भूम्यां चरितं महात्मनः। इदं सुभक्त्या पठतां च शृण्वतां ददाति रामः स्वपदं जगत्पतिः॥ १२५ धर्मपूर्वक राज्य किया तथा राजोचित यागादि कर्मोंका अनुष्ठान करके वे पुरवासियोंके साथ ही स्वर्गलोक (साकेतधाम)-को चले गये। राजन्! पृथ्वीपर महात्मा श्रीरामचन्द्रजीके किये हुए चरित्रोंका मैंने तुमसे संक्षेपतः वर्णन किया। जो लोग इसको भक्तिपूर्वक पढ़ते और सुनते हैं, उन्हें जगत्पति भगवान् श्रीराम अपना धाम प्रदान करते हैं॥ १२३-१२५॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे रामप्रादुर्भावे द्विपञ्चाशोऽध्यायः॥ ५२॥ इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणमें श्रीरामावतारकी कथाविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ॥ ५२॥ तिरपनवाँ अध्याय बलराम-श्रीकृष्ण-अवतारके चरित्र मार्कण्डेय उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रादुर्भावद्वयं शुभम्। तृतीयस्य तु रामस्य कृष्णस्य तु समासतः॥ १ पुरा ह्यसुरभारार्ता मही प्राह नृपोत्तम। आसीनं देवमध्ये तु ब्रह्माणं कमलासनम्॥ २ देवासुरे हता ये तु विष्णुना दैत्यदानवाः। ते सर्वे क्षत्रिया जाताः कंसाद्याः कमलोद्भव॥ ३ तद्बूरिभारसम्प्राप्ता सीदन्ती चतुरानन। मम तद्धारहानिः स्याद्यथा देव तथा कुरु॥ ४ तथैवमुक्तो ब्रह्माथ देवैः सह जगाम ह। क्षीरोदस्योत्तरं कूलं विष्णुं भक्तिविबोधितम्॥ ५ तत्र गत्वा जगत्त्रष्टा देवैः सार्धं जनार्दनम्। नरसिंहं महादेवं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात्॥ ६ अभ्यर्च्य भक्त्या गोविन्दं वाक्पुष्पेण च केशवम्। पूजयामास राजेन्द्र तेन तुष्टो जगत्पतिः॥ ७ मार्कण्डेयजी कहते हैं—अब मैं तीसरे राम (बलराम) और श्रीकृष्णके युगल अवतारोंका संक्षेपमें वर्णन करूँगा। नृपश्रेष्ठ! पूर्वकालकी बात है, पृथ्वी दैत्योंके भारसे पीडित हो देवताओंके मध्यमें विराजमान कमलासन ब्रह्माजीके पास गयी और इस प्रकार बोली॥ १-२॥ 'कमलोद्भव! देवासुर-संग्राममें जो-जो दैत्य और दानव भगवान् विष्णुके हाथसे मारे गये थे, वे सभी कंस आदि क्षत्रियोंके रूपमें उत्पन्न हुए हैं। चतुरानन! उनके भारी बोझसे दबकर मैं बहुत दुःखी हो गयी हूँ। देव! मेरा वह भार जैसे भी दूर हो, वह उपाय आप करें'॥ ३-४॥ पृथ्वीके द्वारा इस प्रकार प्रार्थना की जानेपर, कहते हैं, ब्रह्माजी समस्त देवताओंके साथ क्षीरसागरके उत्तर तटपर भगवान् विष्णुके निकट गये। उन्होंने भगवान्‌को अपनी भक्तिके प्रभावसे सोतेसे जगाया था। वहाँ पहुँचकर जगतकी सृष्टि करनेवाले ब्रह्माजीने समस्त देवताओंके साथ नरसिंहस्वरूप महान् देवता भगवान् जनार्दनकी गन्ध-पुष्पादिके द्वारा क्रमशः भक्तिपूर्वक पूजा की। फिर वाक्पुष्पसे भी उन गोविन्द-केशवका पूजन किया। राजेन्द्र! इससे वे जगदीश्वर भगवान् विष्णु उनपर बहुत संतुष्ट हुए॥ ५-७॥ राजोवाच वाक्पुष्पेण कथं ब्रह्मन् ब्रह्माप्यर्चितवान् हरिम्। तन्मे कथय विप्रेन्द्र ब्रह्मोक्तं स्तोत्रमुत्तमम्॥ ८ राजा बोले—ब्रह्मन्! ब्रह्माजीने भगवान् विष्णुकी वाक्पुष्पसे किस प्रकार पूजा की? विप्रेन्द्र! ब्रह्माजीद्वारा कहे हुए उस उत्तम स्तोत्र (वाक्पुष्प)-को आप मुझे सुनाइये॥ ८॥ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

अध्याय ५३ ] बलराम-श्रीकृष्ण-अवतारके चरित्र २३५

अध्याय ५३ ] बलराम-श्रीकृष्ण-अवतारके चरित्र २३५ मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजी बोले—राजन्! मैं ब्रह्माजीके मुखसे शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि स्तोत्रं ब्रह्ममुखेरितम्। निकले हुए उस उत्तम स्तोत्रको कहता हूँ, सुनो! वह सर्वपापहरं पुण्यं विष्णुतुष्टिकरं परम्॥ ९ स्तोत्र समस्त पापोंको हरनेवाला, पवित्र तथा भगवान् विष्णुको अत्यन्त संतुष्ट करनेवाला है। राजन्! ब्रह्माजीने तमाराध्य जगन्नाथमूर्ध्वबाहुः पितामहः। पूर्वोक्त रूपसे भगवान् जगन्नाथकी पूजा करके एकाग्रचित्त भूत्वैकाग्रमना राजन्निदं स्तोत्रमुदीरयत्॥ १० हो इस स्तोत्रका पाठ किया॥ ९-१०॥ ब्रह्मोवाच ब्रह्माजी बोले—मैं सम्पूर्ण जीवोंके स्वामी भगवान् नमामि देवं नरनाथमच्युतं अच्युतको, सनातन लोकगुरु भगवान् नारायणको नमस्कार नारायणं लोकगुरुं सनातनम्। करता हूँ। जो अनादि, अव्यक्त, अचिन्त्य और अविनाशी अनादिमव्यक्तमचिन्त्यमव्ययं हैं, उन वेदान्तवेद्य पुरुषोत्तम श्रीहरिको प्रणाम करता हूँ। वेदान्तवेद्यं पुरुषोत्तमं हरिम्॥ ११ जो परमानन्दस्वरूप, परात्पर, ज्ञानमय एवं ज्ञानियोंके परम आश्रय हैं तथा जो सर्वमय, सर्वव्यापक, अद्वितीय आनन्दरूपं परमं परात्परं और सबके ध्येयरूप हैं, उन भगवान् लक्ष्मीपतिको मैं चिदात्मकं ज्ञानवतां परां गतिम्। प्रणाम करता हूँ। जो भक्तोंके प्रेमी, अत्यन्त कमनीय सर्वात्मकं सर्वगतैकरूपं और दोषोंसे रहित हैं, जो समस्त देवताओंके स्वामी हैं, ध्येयस्वरूपं प्रणमामि माधवम्॥ १२ विद्वान् पुरुष जिनकी स्तुति करते हैं, जिनके चार भुजाएँ हैं, नीलकमलके समान जिनकी श्यामल कान्ति है, जो भक्तप्रियं कान्तमतीव निर्मलं हाथमें चक्र धारण किये रहते हैं, उन परमेश्वर केशवको सुराधिपं सूरिजनैरभिष्टुतम् । मैं प्रणाम करता हूँ। जिनके हाथोंमें गदा, तलवार, शङ्ख चतुर्भुजं नीरजवर्णमीश्वरं और कमल सुशोभित हैं, जो लक्ष्मीजीके पति हैं, सदा रथाङ्गपाणिं प्रणतोऽस्मि केशवम्॥ १३ ही कल्याण करनेवाले हैं, जो शार्ङ्गधनुष धारण किये रहते हैं, जिनकी सूर्यके समान कान्ति है, जो पीतवस्त्र गदासिशङ्खाब्जकरं श्रियः पतिं धारण किये रहते हैं, जिनका उदरभाग हारसे विभूषित सदाशिवं शार्ङ्गधरं रविप्रभम्। है तथा जिनके मस्तकपर मुकुट शोभा पा रहा है, उन पीताम्बरं हारविराजितोदरं भगवान् विष्णुको मैं सदा प्रणाम करता हूँ। जिनके नमामि विष्णुं सततं किरीटिनम्॥ १४ कपोलोंपर सुन्दर रक्तवर्ण कुण्डल शोभा पा रहे हैं, जो अपनी कान्तिसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रकाशित कर रहे गण्डस्थलासक्तसुरक्तकुण्डलं हैं, गन्धर्व और सिद्धगण जिनका सुयश गाते रहते हैं सुदीपिताशेषदिशं निजत्विषा। तथा जिनका वैदिक ऋचाओंद्वारा यशोगान किया जाता गन्धर्वसिद्धैरुपगीतमृग्ध्वनिं है, उन भूतनाथ भगवान् जनार्दनको मैं प्रणाम करता जनार्दनं भूतपतिं नमामि तम्॥ १५ हूँ। जो भगवान् प्रत्येक युगमें पृथ्वीपर अवतार ले, हत्वासुरान् पाति युगे युगे सुरान् देवद्रोही दानवोंकी हत्या करके अपने धर्ममें स्थित स्वधर्मसंस्थान् भुवि संस्थितो हरिः। देवताओंकी रक्षा करते हैं तथा जो इस जगत्की सृष्टि करोति सृष्टिं जगतः क्षयं य- एवं संहार करते हैं, उन सर्वान्तर्यामी भगवान् केशवको स्त वासुदेवं प्रणतोऽस्मि केशवम्॥ १६ मैं प्रणाम करता हूँ॥ ११–१६॥ In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth

२३६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५३

२३६ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५३ यो मत्स्यरूपेण रसातलस्थितान् | जिन्होंने युद्धमें मधु और कैटभ—इन दोनों वेदान् समाहृत्य मम प्रदत्तवान्। | दैत्योंको मारा तथा मत्स्यरूप धारण करके रसातलमें निहत्य युद्धे मधुकैटभावुभौ | पहुँचे हुए वेदोंको लाकर मुझे दिया था, उन वेदवेद्य तं वेदवेद्यं प्रणतोऽस्म्यहं सदा॥ १७ | परमेश्वरको मैं सदा ही प्रणाम करता हूँ। पूर्वकालमें देवासुरैः क्षीरसमुद्रमध्यतो | जिन्होंने देवता और असुरोंद्वारा क्षीरसमुद्रमें डाले हुए न्यस्तो गिरिर्येन धृतः पुरा महान्। | महान् मन्दराचलको सबका हित करनेके लिये हिताय कौर्मं वपुरास्थितो य- | कूर्मरूपसे पीठपर धारण किया था, उन प्रकाश स्तं विष्णुमाद्यं प्रणतोऽस्मि भास्करम्॥ १८ | देनेवाले आदिदेव भगवान् विष्णुको मैं प्रणाम करता हत्वा हिरण्याक्षमतीव दर्पितं | हूँ। जिन सनातन भगवान्ने वराहरूप धारण करके वराहरूपी भगवान् सनातनः। | इस सम्पूर्ण वसुंधराका जलसे उद्धार किया और उसी यो भूमिमेतां सकलां समुद्धरं- | समय अत्यन्त अभिमानी दैत्य हिरण्याक्षको मार गिराया स्तं वेदमूर्तिं प्रणमामि सूकरम्॥ १९ | था, उन वेदमूर्ति सूकररूपधारी भगवान्को प्रणाम कृत्वा नृसिंहं वपुरात्मनः परं | करता हूँ। जिन सनातन भगवान् श्रीहरिने त्रिलोकीका हिताय लोकस्य सनातनो हरिः | हित करनेके लिये स्वयं ही श्रेष्ठ नृसिंहरूप धारण जघान यस्तीक्ष्णनखैर्दितेः सुतं | करके अपने तीखे नखोंद्वारा दिति-नन्दन हिरण्यकशिपुका तं नारसिंहं पुरुषं नमामि॥ २० | वध किया था, उन परम पुरुष भगवान् नरसिंहको यो वामनोऽसौ भगवाञ्जनार्दनो | मैं प्रणाम करता हूँ। जिन वामनरूपधारी भगवान् बलिं बबन्ध त्रिभिरूर्जितैः पदैः। | जनार्दनने बलिको बाँधा था और अपने बढ़े हुए तीन जगत्त्रयं क्रम्य ददौ पुरंदरे | पगोंसे त्रिभुवनको नापकर उसे इन्द्रको दे दिया था, तदेवमाद्यं प्रणतोऽस्मि वामनम्॥ २१ | उन आदिदेव वामनको मैं प्रणाम करता हूँ। जिन्होंने यः कार्तवीर्यं निजघान रोषात् | कोपवश राजा कार्तवीर्यको मार डाला तथा इक्कीस त्रिस्सप्तकृत्वः क्षितिपात्मजानपि। | बार क्षत्रियोंका संहार किया, पृथ्वीका भार दूर तं जामदग्न्यं क्षितिभारनाशकं | करनेवाले परशुरामरूपधारी उन पुरुषोत्तम भगवान् नतोऽस्मि विष्णुं पुरुषोत्तमं सदा ॥ २२ | विष्णुको मैं सदा नमस्कार करता हूँ। जिन्होंने समुद्रमें सेतुं महान्तं जलधौ बबन्ध यः | बहुत बड़ा पुल बाँधा और लङ्कामें पहुँचकर त्रिलोकीकी सम्प्राप्य लङ्कां सगणं दशाननम्। | रक्षाके लिये रावणको उसके गणोंसहित मार डाला जघान भृत्यै जगतां सनातनं | था, उन सनातन पुरुष भगवान् श्रीरामको मैं सदा तं रामदेवं सततं नतोऽस्मि ॥ २३ | प्रणाम करता हूँ। भगवन् ! विष्णो ! जिस प्रकार यथा तु वाराहनृसिंहरूपैः | [पूर्वकालमें] वराह-नृसिंह आदि रूपोंसे आपने कृतं त्वया देव हितं सुराणाम्। | देवताओंका हित किया है, उसी प्रकार आज भी प्रसन्न तथाद्य भूमेः कुरु भारहानिं | होकर पृथ्वीका भार दूर करें। देव! आपको सादर प्रसीद विष्णो भगवन्नमस्ते ॥ २४ | नमस्कार है ॥ १७—२४॥ In Public Domain. Digitized by Sarvagya Sharda Peeth

अध्याय ५३ ] बलराम-श्रीकृष्ण-अवतारके चरित्र २३७

अध्याय ५३ ] बलराम-श्रीकृष्ण-अवतारके चरित्र २३७

श्रीमार्कण्डेय उवाच इति स्तुतो जगन्नाथः श्रीधरः पद्मयोनिना। आविर्बभूव भगवान्शङ्खचक्रगदाधरः ॥ २५ उवाच च हृषीकेशः पद्मयोनिं सुरानपि। स्तुत्यानयाहं संतुष्टः पितामह दिवौकसः ॥ २६ पठतां पापनाशाय नृणां भक्तिमतामपि । यतोऽस्मि प्रकटीभूतो दुर्लभोऽपि हरिः सुराः ॥ २७ देवैः सेन्द्रैः सरुद्रैस्तु पृथ्व्या च प्रार्थितो ह्यहम्। पद्मयोने वदाद्य त्वं श्रुत्वा तत्करवाणि ते ॥ २८ इत्युक्ते विष्णुना प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः। दैत्यानां गुरुभारेण पीडितेयं मही भृशम् ॥ २९ लघ्वीमिमां कारयितुं त्वयाहं पुरुषोत्तम। तेनागतः सुरैः सार्धं नान्यदस्तीति कारणम् ॥ ३० इत्युक्तो भगवान् प्राह गच्छध्वममराः स्वकम्। स्थानं निरामयाः सर्वे पद्मयोनिस्तु गच्छतु ॥ ३१ देवक्यां वसुदेवाच्च अवतीर्य महीतले। सितकृष्णे च मच्छक्ती कंसादीन् घातयिष्यतः ॥ ३२ इत्याकर्ण्य हरेर्वाक्यं हरिं नत्वा ययुः सुराः। गतेषु त्रिदिवौकःसु देवदेवो जनार्दनः ॥ ३३ शिष्टानां पालनार्थाय दुष्टनिग्रहणाय च। प्रेषयामास ते शक्ती सितकृष्णे स्वके नृप ॥ ३४ तयोः सिता च रोहिण्यां वसुदेवाद्बभूव ह। तद्वत्कृष्णा च देवक्यां वसुदेवाद्बभूव ह॥ ३५ रौहिणेयोऽथ पुण्यात्मा रामनामाश्रितो महान्। देवकीनन्दनः कृष्णस्तयोः कर्म शृणुष्व मे ॥ ३६ गोकुले बालकाले तु राक्षसी शकुनी निशि। रामेण निहता राजन् तथा कृष्णेन पूतना ॥ ३७ धेनुकः सगणास्तालवने रामेण घातितः। शकटश्चार्जुनौ वृक्षौ तद्वत्कृष्णेन घातितौ ॥ ३८


श्रीमार्कण्डेयजी कहते हैं—ब्रह्माजीके इस प्रकार स्तुति करनेपर जगत्पति भगवान् लक्ष्मीधर हाथमें शङ्ख, चक्र और गदा धारण किये वहाँ प्रकट हुए तथा वे भगवान् हृषीकेश ब्रह्माजी और देवताओंसे बोले—‘पितामह ! देवताओ! मैं तुम्हारी इस स्तुतिसे बहुत ही प्रसन्न हूँ। देवगण ! यह स्तोत्र इसका पाठ करनेवालोंके सारे पाप नष्ट करनेमें समर्थ है। यद्यपि मैं श्रीहरिके रूपमें भक्तिमान् पुरुषोंको भी कठिनतासे ही प्राप्त होता हूँ, तथापि इस स्तोत्रके प्रभावसे मैं प्रत्यक्ष प्रकट हो गया हूँ। ब्रह्माजी ! आज रुद्र और इन्द्रसहित समस्त देवताओं तथा पृथिवीने मेरी प्रार्थना की है, अतः तुम लोग अपना मनोरथ कहो; उसे सुनकर पूर्ण करूँगा' ॥ २५–२८ ॥ भगवान् विष्णुके यों कहनेपर लोकपितामह ब्रह्माजी बोले—'पुरुषोत्तम ! यह पृथ्वी दैत्योंके गुरुतर भारसे अत्यन्त पीडित हो रही है। अतः मैं आपके द्वारा इस वसुधाके भारको उतरवानेके लिये यहाँ देवताओंके साथ आया हूँ। मेरे आनेका दूसरा कोई कारण नहीं है' ॥ २९–३० ॥ यह सुनकर भगवान्ने कहा—'देवगण ! तुम लोग निश्चिन्त होकर अपने-अपने स्थानको लौट जाओ। ब्रह्माजी भी चले जायँ। मेरी गौर और कृष्ण—दो शक्तियाँ पृथ्वीपर वसुदेवजीके वीर्य एवं देवकीके गर्भसे अवतार लेकर कंस आदि असुरोंका वध करेंगी' ॥ ३१–३२ ॥ भगवान्का यह वचन सुनकर सभी देवता उनको प्रणाम करके चले गये। राजन् ! देवताओंके चले जानेपर देवदेव जनार्दनने सज्जनोंकी रक्षा और दुष्टोंका संहार करनेके लिये अपनी वे गौर-कृष्ण—दो शक्तियाँ भेजीं। उनमेंसे गौर शक्ति वसुदेवद्वारा रोहिणीके गर्भसे प्रकट हुई तथा कृष्ण शक्तिने वसुदेवके अंश एवं देवकीके गर्भसे अवतार लिया। पुण्यात्मा महापुरुष रोहिणीनन्दनने 'राम' नाम धारण किया और देवकीनन्दनका 'श्रीकृष्ण' नाम रखा गया। नरेश्वर ! तुम उन दोनोंके कर्म मुझसे सुनो ॥ ३३–३६ ॥ राजन् ! गोकुलमें रामने बाल्यकालमें ही रात्रिके समय एक पक्षीरूपधारिणी राक्षसीको मारा था और श्रीकृष्णने 'पूतना' का संहार किया था। रामने तालवनमें 'धेनुक' नामक राक्षसको उसके गणोंसहित मारा था और श्रीकृष्णने भी शकट उलट दिया तथा 'यमलार्जुन' नामक दो वृक्षोंको


In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

२३८ श्रीमन्नसिंहपुराण [ अध्याय ५३

२३८ श्रीमन्नसिंहपुराण [ अध्याय ५३


[संस्कृत श्लोक - बायाँ स्तम्भ]

प्रलम्बो निधनं नीतो दैत्यो रामेण मुष्टिना। कालियो दमितस्तोये कालिन्द्यां विषपन्नगः ॥ ३९ गोवर्धनश्च कृष्णेन धृतो वर्षति वासवे। गोकुलं रक्षता तेन अरिष्टश्च निपातितः ॥ ४० केशी च निधनं नीतो दुष्टवाजी महासुरः। अक्रूरेण च तौ नीतौ मथुरायां महात्मना ॥ ४१ ददर्श तु निमग्नश्च रामकृष्णौ महामते। स्वं स्वं रूपं जले तस्य अक्रूरस्य विभूतिदम् ॥ ४२ अनयोर्भावमतुलं ज्ञात्वा दृष्ट्वा च यादवाः। बभूवुः प्रीतमनसो ह्यक्रूरश्च नृपात्मज ॥ ४३ दुर्वचश्च प्रजल्पन्तं कंसस्य रजकं ततः। कृष्णो जघान रामश्च तद्वस्त्रं ब्राह्मणे ददौ ॥ ४४ मालाकारेण भक्त्या तु सुमनोभिः प्रपूजितौ। ततस्तस्य वरान्दत्त्वा दुर्लभान् रामकेशवौ ॥ ४५ गच्छन्तौ राजमार्गं तु कुब्जया पूजितौ ततः। तत्कौटिल्यमपानीय विरूपं कार्मुकं ततः ॥ ४६ बभञ्ज कृष्णो बलवान् कंसस्याकृष्य तत्क्षणात्। रक्षपालान् जघानाथ रामस्तत्र खलान् बहून्। हत्वा कुवलयाख्यं च गजं रामजनार्दनौ ॥ ४७ प्रविश्य रङ्गं गजदन्तपाणी मदानुलिप्तौ वसुदेवपुत्रौ। युद्धे तु रामो निजघान म Narc... (मल्लं) शैलोपमं मुष्टिकमव्ययात्मा ॥ ४८ कृष्णोऽपि चाणूरमतिप्रसिद्धं बलेन वीर्येण च कंसमल्लकम्। युध्द्वा तु तेनाथ चिरं जघान तं दैत्यमल्लं जनसंसदीशः ॥ ४९


[हिन्दी अनुवाद - दायाँ स्तम्भ]

उखाड़ दिया था। रामने 'प्रलम्ब' नामक राक्षसको मुक्केसे मारकर मौतके घाट उतारा तथा श्रीकृष्णने यमुनाके जलमें रहनेवाले विषैले सर्प 'कालिय' का दमन किया और इन्द्रके वर्षा करते समय वे सात दिनोंतक हाथपर गोवर्धनपर्वत धारण किये खड़े रहे। इतना ही नहीं, श्रीकृष्णने गोकुलकी रक्षा करते हुए अरिष्टासुरका भी वध किया था। फिर दुष्ट घोड़ेका रूप धारण करनेवाले महान् असुर केशीका उन्होंने संहार किया; इसके बाद महात्मा अक्रूरजी [कंसकी आज्ञासे] आये तथा राम और कृष्ण—दोनों बन्धुओंको मथुरा ले गये। महामते! मार्गमें अक्रूरजीने यमुनामें डुबकी लगाते समय जलके भीतर राम और कृष्ण—दोनोंको देखा। उन दोनों बन्धुओंने अक्रूरजीको अपने-अपने ऐश्वर्यदायक स्वरूपका दर्शन कराया। नृपनन्दन! उन दोनोंके अनुपम स्वरूपको देख और जानकर अक्रूरजीके साथ ही समस्त यादवगण बहुत ही प्रसन्न हुए॥ ३७-४३॥

तत्पश्चात् [मथुरामें भ्रमण करते समय] कटुवचन कहनेवाले कंसके एक धोबीको कृष्ण और रामने मार डाला तथा उसके वस्त्र ब्राह्मणोंको बाँट दिये। फिर मार्गमें एक मालीने फूलोंसे भक्तिपूर्वक उनकी पूजा की। तब राम और श्रीकृष्णने उसे दुर्लभ वर दिये। उसके बाद जब वे सड़कपर घूम रहे थे, उसी समय 'कुब्जा' दासीने आकर उनका आदर-सत्कार किया। तब श्रीकृष्णने उसकी भद्दी लगनेवाली कुब्जताको दूर कर दिया। तदनन्तर [यज्ञशालामें रखे गये] कंसके धनुषको महाबली श्रीकृष्णने [बलपूर्वक] खींचा और तत्काल ही तोड़ डाला। उस समय वहाँके अनेकों दुष्ट रक्षकोंको बलरामजीने मार डाला। फिर बलराम और श्रीकृष्ण—दोनोंने मिलकर 'कुवलयापीड' नामक हाथीको भी मार गिराया ॥ ४४–४७ ॥

तदनन्तर उन दोनों वसुदेवकुमारोंने हाथीके दाँत उखाड़कर हाथमें ले लिये और उसके मदसे सने हुए ही रङ्गभूमिमें प्रवेश किया। वहाँ अविनाशी बलरामजीने पर्वताकार 'मुष्टिक' नामक पहलवानको कुश्तीमें मार डाला और श्रीकृष्णचन्द्रने भी कंसके 'चाणूर' नामक


In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

अध्याय ५३ ] बलराम-श्रीकृष्ण-अवतारके चरित्र २३९

अध्याय ५३ ] बलराम-श्रीकृष्ण-अवतारके चरित्र २३९ मृतस्य मल्लस्य च मुष्टिकस्य पहलवानका, जो अपने बल और पराक्रमके कारण मित्रं पुनः पुष्करकं स रामः। बहुत ही प्रसिद्ध था, कचूमर निकाल दिया। भगवान् युद्धार्थमुत्थाय कृतक्षणं तं श्रीकृष्णने उस जन-समाजमें दैत्य मल्ल चाणूरके साथ मुष्टिप्रहारेण जघान वीरः॥५० देरतक युद्ध करनेके बाद उसका वध किया था। फिर वीरवर बलरामजीने युद्धके लिये उत्साहपूर्वक उठे हुए कृष्णः पुनस्तान् सकलान्निहत्य पुष्करको, जो 'मृत मुष्टिक' नामक मल्लका मित्र था, निगृह्य कंसं विनिपात्य भूमौ। मुक्केसे ही मार डाला। इसके बाद श्रीकृष्णने वहाँ स्वयं च देहे विनिपत्य तस्य उपस्थित समस्त दैत्योंका संहार करके कंसको पकड़ हत्वा तथोर्व्यां निचकर्ष कृष्णः॥५१ लिया और उसे मञ्चके नीचे भूमिपर पटककर वे स्वयं भी उसके शरीरपर कूद पड़े। इस प्रकार कंसका वध हते तु कंसे हरिणातिक्रुद्धो करके श्रीकृष्णने उसके मृत देहको भूमिपर घसीटा। भ्रातापि तस्यातिरुषेण चोत्थितः। श्रीकृष्णद्वारा कंसके मारे जानेपर उसका बलवान् एवं सुनाभसंज्ञो बलवीर्ययुक्तो पराक्रमी भ्राता सुनाभ अत्यन्त क्रोधपूर्वक युद्धके लिये रामेण नीतो यमसादनं क्षणात्॥५२ उठा; किंतु उसे भी बलरामजीने तुरंत ही मारकर यमलोक भेज दिया॥४८-५२॥ तौ वन्द्य मातापितरौ सुहृष्टौ तदनन्तर समस्त यदुवंशियोंसे घिरे हुए उन दोनों जनैः समस्तैर्यदुभिः सुसंवृतौ। भाइयोंने अत्यन्त प्रसन्न हुए माता-पिताकी वन्दना करके कृत्वा नृपं चोग्रसेनं यदूनां श्रीउग्रसेनको ही यदुवंशियोंका राजा बनाया और उन्हें सभां सुधर्मां ददतुर्महेन्द्रीम्॥५३ इन्द्रकी 'सुधर्मा' नामक दिव्य सभा प्रदान की॥५३॥ सर्वज्ञभावावपि रामकृष्णौ यद्यपि बलराम और श्रीकृष्ण सर्वज्ञ थे, तो भी सम्प्राप्य सांदीपनितोऽस्त्रविद्याम्। उन्होंने सांदीपनिसे अस्त्र-विद्याकी शिक्षा पायी। फिर गुरोः कृते पञ्चजनं निहत्य गुरुको दक्षिणा देनेके लिये उद्यत हो, 'पञ्चजन' दैत्यको यमं च जित्वा गुरवे सुतं ददौ॥५४ मारा और यमराजको जीतकर वे दीर्घकालके मरे हुए गुरुपुत्रको वहाँसे ले आये। वही पुत्र उन्होंने गुरुजीको निहत्य रामो मगधेश्वरस्य दक्षिणाके रूपमें अर्पित किया॥५४॥ बलं समस्तं बहुशः समागतम्। फिर बलरामजीने अपने ऊपर अनेकों बार चढ़ाई दिव्यास्त्रपूरैरमराविमावुभौ करनेवाले मगधराज जरासंधके समस्त सैनिकोंको शुभां पुरीं चक्रतुः सागरान्ते॥५५ दिव्यास्त्रोंकी वर्षा करके मार डाला। इसके बाद उन दोनों देवेश्वरोंने समुद्रके भीतर एक सुन्दर पुरी द्वारकाका तस्यां विधायाथ जनस्य वासं निर्माण कराया। उसमें मथुरावासी कुटुम्बीजनोंको बसाकर हत्वा शृगालं हरिरव्ययात्मा। अविनाशी भगवान् श्रीकृष्णने राजा शृगालका वध दग्ध्वा महान्तं यवनं ह्युपाया- किया। फिर एक उपाय करके महान् योद्धा यवनराजको द्दूरं च दत्त्वा नृपतेर्जगाम॥५६ भस्म कर, राजा मुचुकुन्दको वरदान दे, वे द्वारकामें लौट गये॥५५-५६॥ रामोऽथ संशान्तसमस्तविग्रहः तत्पश्चात् सारा बखेड़ा समाप्त हो जानेपर सम्प्राप्य नन्दस्य पुनः स गोकुलम्। बलरामजी एक बार फिर नन्दके गोकुल (नन्दगाँव)- वृन्दावने गोपजनैः सुभाषितः में गये और वहाँ वृन्दावनमें गोपजनोंसे भलीभाँति सीरेण रामो यमुनां चकर्ष॥५७ प्रेमालाप आदिके द्वारा सम्मानित हुए। वहाँ उन्होंने अपने हलसे यमुनाजीका आकर्षण किया था। In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

२४० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५३

२४० श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५३


[संस्कृत श्लोक]

सम्प्राप्य भार्यामथ रेवतीं च रेमे तया द्वारवतीं स लाङ्गली। क्षात्रेण सम्प्राप्य तदा स रुक्मिणीं कृष्णोऽपि रेमे पुरुषः पुराणः॥ ५८

द्यूते कलिङ्गराजस्य दन्तानुत्पाट्य लाङ्गली। जघानाष्टपदेनैव रुक्मिणं चानृतान्वितम्॥ ५९

कृष्णः प्राग्ज्योतिषो दैत्यान् हयग्रीवादिकान् बहून्। हत्वा तु नरकं चापि जग्राह च महद्धनम्॥ ६०

अदित्यै कुण्डले दत्त्वा जित्वेन्द्रं दैवतैः सह। गृहीत्वा पारिजातं तु ततो द्वारावतीं पुरीम्॥ ६१

कुरुभिश्च धृतं साम्बं राम एको महाबलः। कुरूणां भयमुत्पाद्य मोचयामास वीर्यवान्॥ ६२

बाणबाहुवनं छिन्नं कृष्णेन युधि धीमता। रामेण तद्बलं नीतं क्षयं कोटिगुणं क्षणात्॥ ६३

देवापकारी रामेण निहतो वानरो महान्। ततोऽर्जुनस्य साहाय्यं कुर्वता कंसशत्रुणा॥ ६४

सर्वभूतवधाद्राजन् भुवो भारोऽवरोपितः। तीर्थयात्रा कृता तद्वद्रामेण जगतः कृते॥ ६५

रामेण निहता ये तु तान्न संख्यातुमुत्सहे। एवं तौ रामकृष्णौ तु कृत्वा दुष्टवधं नृप॥ ६६

अवतार्य भुवो भारं जग्मतुः स्वेच्छया दिवम्। इत्येतौ कथितौ दिव्यौ प्रादुर्भावौ मया तव। संक्षेपाद्रामकृष्णस्य काल्क्यं शृणु ममाधुना॥ ६७

इत्थं हि शक्ती सितकृष्णरूपे हरेरनन्तस्य महाबलाढ्ये। कृत्वा तु भूमेर्नृप भारहानिं पुनश्च विष्णुं प्रतिजग्मतुस्ते॥ ६८


[हिन्दी अनुवाद]

तदनन्तर द्वारकामें 'रेवती' नामकी भार्याको पाकर बलरामजी उनके साथ सुखपूर्वक रहने लगे और पुराणपुरुष श्रीकृष्णचन्द्र भी क्षत्रियधर्मके अनुसार 'रुक्मिणी' नामक भार्याको हस्तगत करके उसके साथ सानन्द विहार करने लगे। तदनन्तर एक बार जूआ खेलते समय हलधरने कलिङ्गराजके दाँतोंको उखाड़ लिया और असत्यका आश्रय लेनेवाले रुक्मीको भी पासेसे ही मार गिराया। इसी प्रकार श्रीकृष्णचन्द्रने भी प्राग्ज्योतिषपुरके हयग्रीव आदि बहुत-से दैत्योंको यमलोक पहुँचाया तथा नरकासुरका भी संहार करके वे उसके यहाँसे बहुत धन ले आये। वहाँसे श्रीकृष्ण इन्द्रलोकमें गये। वहाँ उन्होंने अदितिको उनके वे दोनों दिव्य कुण्डल दिये, जो नरकासुरने हड़प लिये थे। फिर देवताओंसहित इन्द्रको जीतकर पारिजात वृक्ष साथ ले, वे अपनी पुरी द्वारकाको लौट आये॥ ५७-६१॥

तदनन्तर महाबली एवं महापराक्रमी बलरामजीने अकेले ही हस्तिनापुरमें जा कौरवोंको भय दिखाया और उनके द्वारा बंदी बनाये गये [श्रीकृष्णपुत्र] साम्बको छुड़ाया। फिर बुद्धिमान् श्रीकृष्णचन्द्रने युद्धमें बाणासुरकी भुजाओंको काट डाला और बलरामजीने उसके करोड़ों सैनिकोंका क्षणभरमें ही संहार कर दिया। इसके बाद बलरामजीने देववैरी 'द्विविद' नामक महान् वानरका वध किया। इसी तरह भगवान् श्रीकृष्णने अर्जुनकी सहायता करके उनके द्वारा समस्त दुष्ट क्षत्रियोंका वध कराया और पृथ्वीका सारा भार उतार दिया। उन दिनों बलरामजी लोकहितके लिये तीर्थयात्रा कर रहे थे॥ ६२-६५॥

राजन्! बलराम और श्रीकृष्णचन्द्रने जितने दुष्टोंका वध किया था, उनकी गणना हम नहीं कर सकते। इस प्रकार दोनों भाई बलराम और श्रीकृष्णने दुष्टोंका संहार करके भूमिकका भार दूर किया। फिर वे स्वेच्छानुसार वैकुण्ठधामको पधार गये। इस तरह राम और श्रीकृष्णके इन दिव्य अवतारोंको मैंने तुम्हें संक्षेपसे कह सुनाया। अब मुझसे 'कल्कि-अवतार' का वर्णन सुनो। नरेश्वर! इस प्रकार अनन्त भगवान् विष्णुकी वे दोनों महाबलवती गौर और कृष्ण शक्तियाँ पृथ्वीका भार उतारकर पुनः अपने विष्णुस्वरूपमें लीन हो गयीं॥ ६६-६८॥


इति श्रीनरसिंहपुराणे कृष्णप्रादुर्भावो नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः॥ ५३॥ इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणमें 'श्रीकृष्णका प्रादुर्भाव' नामक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ॥ ५३॥

अध्याय ५४ ] कल्कि-चरित्र और कलि-धर्म २४१

अध्याय ५४ ] कल्कि-चरित्र और कलि-धर्म २४१ चौवनवाँ अध्याय कल्कि-चरित्र और कलि-धर्म

मार्कण्डेय उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि शृणु राजन् समाहितः। प्रादुर्भावं हरेः पुण्यं कल्क्याख्यं पापनाशनम्॥ १ कलिकालने राजेन्द्र नष्टे धर्मे महीतले। वृद्धिंगते तथा पापे व्याधिसम्पीडिते जने॥ २ देवैःसम्प्रार्थितो विष्णुः क्षीराब्धौ स्तुतिपूर्वकम्। साम्भलाख्ये महाग्रामे नानाजनसमाकुले॥ ३ नाम्ना विष्णुयशःपुत्रः कल्की राजा भविष्यति। अश्वमारुह्य खड्गेन म्लेच्छानुत्सादयिष्यति॥ ४ म्लेच्छान् समस्तान् क्षितिनाशभूतान् हत्वा स कल्की पुरुषोत्तमांशः। कृत्वा च यागं बहुकाञ्चनाख्यं संस्थाप्य धर्मे दिवमारुरोह॥ ५ दशावताराः कथितास्तवैव हरेर्मया पार्थिव पापहन्तुः। इमं सदा यस्तु नृसिंहभक्तः शृणोति नित्यं स तु याति विष्णुम्॥ ६

मार्कण्डेयजी बोले—राजन्! इसके बाद मैं तुमसे भगवान् विष्णुके ‘कल्कि’ नामक पावन अवतारका वर्णन करता हूँ, जो समस्त पापोंको नष्ट करनेवाला है; तुम सावधान होकर सुनो। राजेन्द्र! जब कलिकालद्वारा पृथ्वीपर धर्मका नाश हो जायगा, पाप बढ़ जायगा और सभी लोग नाना प्रकारके रोगोंसे पीड़ित होने लगेंगे, तब देवतालोग क्षीरसागरके तटपर जाकर वहाँ भगवान् विष्णुकी स्तुति करते हुए उनसे प्रार्थना करेंगे। तदनन्तर भगवान् ‘साम्भल’ नामक महान् ग्राममें, जो बहुसंख्यक मनुष्योंसे परिपूर्ण होगा, विष्णुयशाके पुत्ररूपसे अवतार ले, ‘कल्कि’ नामसे विख्यात राजा होंगे। फिर वे घोड़ेपर चढ़कर, हाथमें तलवार ले, म्लेच्छोंका नाश करेंगे। इस प्रकार भगवान् विष्णुके अंशभूत ‘कल्कि’ भूमण्डलका ध्वंस करनेवाले समस्त म्लेच्छोंका संहार कर, ‘बहुकाञ्चन’ नामक यज्ञ करके, धर्मकी स्थापना कर स्वर्गारूढ हो जायँगे। राजेन्द्र! पापोंका नाश करनेवाले भगवान् विष्णुके इन दस अवतारोंका मैंने वर्णन किया। जो भगवद्भक्त पुरुष इन अवतार-चरित्रोंका नित्य श्रवण करता है, वह भगवान् विष्णुको प्राप्त कर लेता है॥ १-६॥

राजोवाच तव प्रसादाद्विप्रेन्द्र प्रादुर्भावाः श्रुता मया। नारायणस्य देवस्य शृण्वतां कल्मषापहाः॥ ७ कलिं विस्तरतो ब्रूहि त्वं हि सर्वविदां वरः। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च मुनिसत्तम॥ ८ किमाहाराः किमाचारा भविष्यन्ति कलौ युगे।

राजा बोले—विप्रेन्द्र! आपके प्रसादसे मैंने भगवान् नारायणके अवतारोंका, जो श्रोताओंके पापोंका नाश करनेवाले हैं, श्रवण कर लिया। मुनिसत्तम! अब आप कलिको विस्तारपूर्वक वर्णन कीजिये; क्योंकि आप सर्वज्ञ महात्माओंमें सबसे श्रेष्ठ हैं। कृपया बताइये कि कलियुगमें ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र कैसे आहार और आचरणवाले होंगे॥ ७-८१/२॥

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे भरद्वाजेन संयुताः॥ ९ सर्वे धर्मा विनश्यन्ति कृष्णे कृष्णत्वमागते। तस्मात् कलिर्महाघोरः सर्वपापस्य साधकः॥ १०

सूतजी बोले—भरद्वाजसहित आप सभी ऋषिगण सुनें। राजाके यों प्रेरणा करनेपर मार्कण्डेयजीने कलि-धर्मका इस प्रकार निरूपण किया। भगवान् कृष्णचन्द्रके परमधाम पधार जानेपर उनके अन्तर्धानके फलस्वरूप समस्त पापोंका साधक महाघोर कलियुग प्रकट होगा;

२४२ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५४

२४२ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५४ [संस्कृत मूल पाठ] ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा धर्मपराङ्मुखाः। घोरे कलियुगे प्राप्ते द्विजदेवपराङ्मुखाः॥ ११ व्याजधर्मरताः सर्वे दम्भाचारपरायणाः। असूयानिरताश्चैव वृथाहंकारदूषिताः॥ १२ सर्वैः संक्षिप्यते सत्यं नरैः पण्डितगर्वितैः। अहमेवाधिक इति सर्व एव वदन्ति वै॥ १३ अधर्मलोलुपाः सर्वे तथान्येषां च निन्दकाः। अतः स्वल्पायुषः सर्वे भविष्यन्ति कलौ युगे॥ १४ अल्पायुष्ट्वान्मनुष्याणां न विद्याग्रहणं द्विजाः। विद्याग्रहणशून्यत्वादधर्मो वर्तते पुनः॥ १५ ब्राह्मणाद्यास्तथा वर्णाः संकीर्यन्ते परस्परम्। कामक्रोधपरा मूढा वृथा संतापपीडिताः॥ १६ बद्धवैरा भविष्यन्ति परस्परवधेप्सवः। ब्राह्मणाःक्षत्रिया वैश्याः सर्वे धर्मपराङ्मुखाः॥ १७ शूद्रतुल्या भविष्यन्ति तपःसत्यविवर्जिताः। उत्तमा नीचतां यान्ति नीचाश्चोत्तमतां तथा॥ १८ राजानो द्रव्यनिरतास्तथा लोभपरायणाः। धर्मकञ्चुकसंवीता धर्मविध्वंसकारिणः॥ १९ घोरे कलियुगे प्राप्ते सर्वाधर्मसमन्विते। यो योऽश्वरथनागाढ्यः स स राजा भविष्यति॥ २० पितॄन् पुत्रा नियोक्ष्यन्ति वध्वःश्वश्रूश्च कर्मसु। पतीन्पुत्रान्वञ्चयित्वा गमिष्यन्ति स्त्रियोऽन्यतः॥ २१ पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं श्वबाहुल्यं गवां क्षयः। धनानि श्लाघनीयानि सतां वृत्तमपूजितम्। खण्डवर्षी च पर्जन्यः पन्थानस्तस्करावृताः। सर्वः सर्वं च जानाति वृद्धाननुपसेव्य च॥ २२ न कश्चिदकविर्नाम सुरापा ब्रह्मवादिनः। किंकराश्च भविष्यन्ति शूद्राणां च द्विजातयः॥ २३ [हिन्दी अनुवाद] उस समय सभी धर्म नष्ट हो जायँगे। घोर कलियुग प्राप्त होनेपर ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र सभी लोग धर्म, ब्राह्मण तथा देवताओंसे विमुख हो जायँगे। सभी किसी-न-किसी व्याजसे (स्वार्थसिद्धिके लिये) ही धर्ममें प्रवृत्त होंगे; दम्भ—ढोंगका आचरण करेंगे। एक- दूसरेमें दोष ढूँढ़नेवाले और व्यर्थ अभिमानसे दूषित विचारवाले होंगे। पाण्डित्यका गर्व रखनेवाले सभी मनुष्य सत्यका अपलाप करेंगे और सब लोग यही कहेंगे कि 'मैं ही सबसे बड़ा हूँ'। कलियुगमें सभी अधर्मलोलुप तथा दूसरोंकी निन्दा करनेवाले होंगे, अतः सबकी आयु बहुत थोड़ी होगी। द्विजगण! मनुष्योंकी आयु अल्प होनेसे ब्राह्मणलोग अधिक विद्याध्ययन नहीं कर सकेंगे। विद्याध्ययनसे शून्य होनेके कारण उनके द्वारा पुनः अधर्मकी ही प्रवृत्ति होगी॥ ९—१५॥ ब्राह्मण आदि वर्णोंमें परस्पर संकरता आ जायगी। वे कामी, क्रोधी, मूर्ख और व्यर्थ संतापसे पीड़ित होंगे। ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य आपसमें वैर बाँधकर एक- दूसरेका वध कर देनेकी इच्छावाले होंगे। वे सभी अपने- अपने धर्मसे विमुख होंगे। तप एवं सत्यभाषणादिसे रहित होकर शूद्रके समान हो जायँगे। उत्तम वर्णवाले नीचे गिरेंगे और नीच वर्णवाले उत्तम बनेंगे। राजालोग लोभी तथा केवल धनोपार्जनमें ही प्रवृत्त रहेंगे। वे धर्मका चोला पहनकर उसीकी ओटमें धर्मका विध्वंस करनेवाले होंगे। समस्त अधर्मोंसे युक्त घोर कलियुगके आ जानेपर जो- जो घोड़े, रथ और हाथीसे सम्पन्न होंगे, वे-वे ही राजा कहे जायँगे। पुत्र अपने पितासे काम करायेंगे और बहुएँ साससे काम लेंगी। स्त्रियाँ पति और पुत्रको धोखा देकर अन्य पुरुषोंके पास जाया करेंगी॥ १६—२१॥ पुरुषोंकी संख्या कम और स्त्रियोंकी अधिक होगी। कुत्तोंकी अधिकता होगी और गौओंका ह्रास। सबके मनमें धनका ही महत्त्व रहेगा। सत्पुरुषोंके सदाचारका सम्मान नहीं होगा। मेघ कहीं वर्षा करेंगे, कहीं नहीं करेंगे। समस्त मार्ग चोरोंसे घिरे रहेंगे। गुरुजनोंकी सेवामें रहे बिना ही सभी लोग सब कुछ जाननेका अभिमान करेंगे। कोई भी ऐसा न होगा जो अपनेको कवि न मानता हो। शराब पीनेवाले लोग ब्रह्मज्ञानका उपदेश करेंगे। ब्राह्मण, क्षत्रिय, In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

अध्याय ५४ ] कल्कि-चरित्र और कलि-धर्म २४३

अध्याय ५४ ] कल्कि-चरित्र और कलि-धर्म २४३

द्विषन्ति पितरं पुत्रा गुरुं शिष्या द्विषन्ति च। | और वैश्य शूद्रोंके सेवक होंगे। घोर कलिकाल आनेपर पतिं च वनिता द्वेष्टि कलौ घोरे समागते ॥ २४ | पुत्र पितासे, शिष्य गुरुसे और स्त्रियाँ अपने पतियोंसे लोभाभिभूतमनसः सर्वे दुष्कर्मशीलिनः। | द्वेष करेंगी। सबका चित्त लोभसे आक्रान्त होगा, अतएव परान्नलोलुपा नित्यं भविष्यन्ति द्विजातयः ॥ २५ | सभी लोग दुष्कर्मोंमें प्रवृत्त होंगे। ब्राह्मण सदा दूसरोंके परस्त्रीनिरताः सर्वे परद्रव्यपरायणाः। | ही अन्नके लोभी होंगे। सभी परस्त्रीसेवी और परधनका घोरे कलियुगे प्राप्ते नरं धर्मपरायणम् ॥ २६ | अपहरण करनेवाले होंगे। घोर कलियुग आ जानेपर असूयानिरताः सर्वे उपहासं प्रकुर्वते । | दूसरोंमें दोषदृष्टि रखनेवाले सभी लोग धर्मपरायण पुरुषोंका न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा वेदनिन्दकाः ॥ २७ | उपहास करेंगे। ब्राह्मणलोग वेदकी निन्दामें प्रवृत्त होकर न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति हेतुवादैर्विकुत्सिताः। | व्रतोंका आचरण नहीं करेंगे। तर्कवादसे कुत्सित विचार द्विजाः कुर्वन्ति दम्भार्थं पितृयज्ञादिकाः क्रियाः ॥ २८ | हो जानेके कारण वे न तो यज्ञ करेंगे और न हवनमें न पात्रेष्वेव दानानि कुर्वन्ति च नरास्तथा। | ही प्रवृत्त होंगे। द्विजलोग दम्भके लिये ही पितृयज्ञ आदि क्षीरोपाधिनिमित्तेन गोषु प्रीतिं प्रकुर्वते ॥ २९ | क्रियाएँ करेंगे। मनुष्य प्रायः सत्पात्रको दान नहीं देंगे। बध्नन्ति च द्विजानेव धनार्थं राजकिंकराः। | लोग दूध आदिके लिये ही गौओंमें प्रेम रखेंगे। राजाके दानयज्ञजपादीनां विक्रीणन्ते फलं द्विजाः ॥ ३० | सिपाही धनके लिये ब्राह्मणोंको ही बाँधेंगे। द्विजलोग प्रतिग्रहं प्रकुर्वन्ति चण्डालादेरपि द्विजाः। | दान, यज्ञ और जप आदिका फल प्रायः बेचा करेंगे। कलेः प्रथमपादेऽपि विनिन्दन्ति हरिं नराः ॥ ३१ | ब्राह्मणलोग चण्डाल आदि अस्पृश्य जातियोंसे भी दान युगान्ते च हरेर्नाम नैव कश्चित् स्मरिष्यति। | लेंगे। कलियुगके प्रथम चरणमें भी लोग भगवान्‌की शूद्रस्त्रीसङ्गनिरता विधवाप्रंगलोलुपाः ॥ ३२ | निन्दा करनेवाले हो जायेंगे॥ २२—३१॥ शूद्रान्नभोगनिरता भविष्यन्ति कलौ द्विजाः। | न च द्विजातिशुश्रूषां न स्वधर्मप्रवर्त्तनम् ॥ ३३ | कलियुगके अन्तिम समयमें तो कोई भगवान्‌के करिष्यन्ति तदा शूद्राः प्रव्रज्यालिङ्गिनोऽधमाः । | नामका स्मरणतक न करेगा। कलियुगके द्विज शूद्रोंकी सुखाय परिवीताश्च जटिला भस्मधूर्धराः ॥ ३४ | स्त्रियोंके साथ सहवास करेंगे और विधवा-संगमके शूद्रा धर्मान् प्रवक्ष्यन्ति कूटबुद्धिविशारदाः । | लिये लालायित रहेंगे तथा वे शूद्रोंका भी अन्न भक्षण एते चान्ये च बहवः पाषण्डा विप्रसत्तमाः ॥ ३५ | करनेवाले होंगे। उस समय अधम शूद्र संन्यासका चिह्न ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या भविष्यन्ति कलौ युगे । | धारणकर न तो द्विजातियोंकी सेवा करेंगे और न उनकी गीतवाद्यरता विप्रा वेदवादपराङ्मुखाः ॥ ३६ | स्वधर्ममें ही प्रवृत्ति होगी। वे अपने सुखके लिये जनेऊ भविष्यन्ति कलौ प्राप्ते शूद्रमार्गप्रवर्तिनः । | पहनेंगे, जटा रखायेंगे और शरीरमें खाक-भभूत लपेटे अल्पद्रव्या वृथालिङ्गा वृथाहंकारदूषिताः ॥ ३७ | फिरेंगे। विप्रवरो! कूटबुद्धिमें निपुण शूद्रगण धर्मका हर्त्तारो न च दातारो भविष्यन्ति कलौ युगे । | उपदेश करेंगे। ऊपर कहे अनुसार तथा और भी तरहके प्रतिग्रहपरा नित्यं द्विजाः सन्मार्गशीलिनः ॥ ३८ | बहुत-से पाखण्डी ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य कलियुगमें आत्मस्तुतिपराः सर्वे परनिन्दापरास्तथा । | उत्पन्न होंगे। कलियुग आनेपर विप्रगण वेदके स्वाध्यायसे विश्वासहीनाः पुरुषा देववेदद्विजातिषु ॥ ३९ | विमुख हो गाने-बजानेमें मन लगायेंगे और शूद्रोंके | मार्गका अनुसरण करेंगे। कलियुगमें लोग थोड़े धनवाले, | झूठा वेष धारण करनेवाले और मिथ्याभिमानसे दूषित | होंगे। वे दूसरोंका धन हरण कर लेंगे, पर अपना | किसीको नहीं देंगे। उस समय अच्छे पथपर चलनेवाले | ब्राह्मण सदा दान लेते फिरेंगे। सभी लोग आत्मप्रशंसक | और दूसरोंकी निन्दा करनेवाले होंगे। देवता, वेद और | ब्राह्मणोंपरसे सबका विश्वास उठ जायगा॥ ३२-३९॥ In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth

२४४ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५४

Here is the complete transcribed text from the image, preserving the original Devanagari text, verses, and column layout:

२४४ श्रीनरसिंहपुराण [ अध्याय ५४ असंश्रुतोक्तिवक्तारो द्विजद्वेषरतास्तथा। स्वधर्मत्यागिनः सर्वे कृतघ्ना भिन्नवृत्तयः ॥ ४० याचकाः पिशुनाश्चैव भविष्यन्ति कलौ युगे। पDefaultापवादनिरता आत्मस्तुतिपरायणाः ॥ ४१ परस्वहरणोपायचिन्तकाः सर्वदा जनाः। अत्याह्लादपरास्तत्र भुञ्जानाः परवेश्मनि ॥ ४२ तस्मिन्नेव दिने प्रायो देवतार्चनतत्पराः। तत्रैव निन्दानिरता भुक्त्वा चैकत्र संस्थिताः ॥ ४३ द्विजाश्च क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये च जातयः। अत्यन्तकामिनश्चैव संकीर्यन्ते परस्परम् ॥ ४४ न शिष्यो न गुरुः कश्चिन्न पुत्रो न पिता तथा। न भार्या न पतिश्चैव भविता तत्र संकरे ॥ ४५ शूद्रवृत्त्यैव जीवन्ति द्विजा नरकभोगिनः। अनावृष्टिभयप्राया गगनासक्तदृष्टयः ॥ ४६ भविष्यन्ति जनाः सर्वे तदा क्षुद्भयकातराः। अन्नोपाधिनिमित्तेन शिष्यान् गृह्णन्ति भिक्षवः ॥ ४७ उभाभ्यामपि पाणिभ्यां शिरःकण्डूयनं स्त्रियः। कुर्वन्त्यो गुरुभर्तृणामाज्ञा भेत्स्यन्ति ता हिताः ॥ ४८ यदा यदा न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति द्विजातयः। तदा तदा कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः ॥ ४९ सर्वधर्मेषु नष्टेषु याति निःश्रीकतां जगत्। सूत उवाच एवं कलेः स्वरूपं तत्कथितं विप्रसत्तमाः ॥ ५० हरिभक्तिपरानेव न कलिर्बाधते द्विजाः। तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ध्यानमेव हि ॥ ५१


(Right Column Translation / व्याख्या)

सब लोग वेदविरुद्ध वचन बोलनेवाले और ब्राह्मणोंके द्वेषी होंगे। सभी स्वधर्मके त्यागनेवाले, कृतघ्न और अपने वर्णधर्मके विरुद्ध वृत्तिसे आजीविका चलानेवाले होंगे। कलियुगमें लोग भिखमंगे, चुगलखोर, दूसरोंकी निन्दा करनेवाले और अपनी ही प्रशंसामें तत्पर होंगे। मनुष्य सदा दूसरोंके धनका अपहरण करनेके उपायको ही सोचते रहेंगे। यदि उन्हें दूसरोंके घरमें भोजन करनेका अवसर मिल जाय तो वे बड़े ही आनन्दित होंगे और प्रायः उसी दिन वे दूसरोंको दिखानेके लिये देवताकी पूजामें प्रवृत्त होंगे। दूसरोंकी निन्दामें तत्पर रहनेवाले वे ब्राह्मण वहाँ ही सबके साथ एक आसनपर बैठकर भोजन करेंगे ॥ ४०-४३ ॥ उस समय ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र-सभी जातियोंके लोग अत्यन्त कामी होंगे और एक-दूसरेसे सम्पर्क स्थापित करके वर्ण-संकर हो जायँगे। वर्ण-संकरताकी दशामें गुरु-शिष्य, पिता-पुत्र और पति-पत्नीका विचार नहीं रहेगा। नरकभोगी ब्राह्मणादि वर्ण प्रायः शूद्रवृत्तिसे ही जीविका चलायेंगे और नरकभोगी होंगे। लोगोंको प्रायः सदा अनावृष्टिका भय बना रहेगा और वे सदा आकाशकी ओर दृष्टि लगाये वृष्टिकी ही प्रतीक्षा करते रहेंगे। उस समयके सभी लोग सदा भूखकी पीड़ासे कातर रहेंगे। संन्यासी लोग अन्न-प्राप्तिके उद्देश्यसे ही लोगोंको शिष्य बनाते फिरेंगे। स्त्रियाँ दोनों ही हाथोंसे सिर खुजलाती हुई अपने पति तथा गुरुजनोंकी हितभरी आज्ञाओंका तिरस्कार करेंगी। द्विजातिलोग ज्यों-ज्यों यज्ञ और हवन आदि कर्म छोड़ते जायँगे, त्यों-ही-त्यों बुद्धिमानोंको कलियुगकी वृद्धिका अनुमान करना चाहिये। उस समय सम्पूर्ण धर्मोंके नष्ट हो जानेसे यह सारा जगत् श्रीहीन हो जायगा ॥ ४४-४९¹/₂ ॥ सूतजी कहते हैं- विप्रवरो ! इस प्रकार मैंने आपलोगोंसे कलियुगके स्वरूपका वर्णन किया। द्विजगण! जो लोग भगवान्‌के भजनमें तत्पर रहेंगे, उन्हींको कलियुग बाधा नहीं दे सकता। सत्ययुगमें तपस्या प्रधान है और त्रेतामें ध्यान।