पद्म पुराण
Padma Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
उत्तराखण्ड ] * नाम-कीर्तनकी महिमा तथा श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रका वर्णन * ६९५
सुखपूर्वक जिस गतिको प्राप्त करते हैं, उसे समस्त धार्मिक भी नहीं पा सकते। अतः सदा भगवान् विष्णुका स्मरण करना चाहिये, इन्हें कभी भी भूलना नहीं चाहिये। क्योंकि सभी विधि और निषेध इन्हींके किङ्कर हैं—इन्हींकी आज्ञाका पालन करते हैं।* प्रिये ! अब मैं तुमसे भगवान् विष्णुके मुख्य-मुख्य हजार नामोंका वर्णन करूँगा, जो तीनों लोकोंको मुक्ति प्रदान करनेवाले हैं।
विनियोग
अस्य श्रीविष्णुर्नामसहस्रस्तोत्रस्य श्रीमहादेव ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, परमात्मा देवता, ह्रीं बीजम्, श्रीं शक्तिः, क्लीं कीलकम्, चतुर्वर्गधर्मार्थकाममोक्षार्थे जपे विनियोगः ॥ १९४ ॥
इस श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रके महादेवजी ऋषि, अनुष्टुप् छन्द, परमात्मा देवता, ह्रीं बीज, श्रीं शक्ति और क्लीं कीलक हैं। चारों पुरुषार्थ—धर्म, अर्थ, काम तथा मोक्षकी प्राप्तिके निमित्त जप करनेके लिये इस स्तोत्रका विनियोग (प्रयोग) किया जाता है ॥ १९४ ॥
ॐ वासुदेवाय विद्महे, महाहंसाय धीमहि, तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ १९५ ॥
हम श्रीवासुदेवका तत्त्व समझनेके लिये ज्ञान प्राप्त करते हैं, महाहंसस्वरूप नारायणके लिये ध्यान करते हैं, श्रीविष्णु हमें प्रेरित करें—हमारी मन, बुद्धिको प्रेरणा देकर इस कार्यमें लगायें ॥ १९५ ॥
'अङ्गन्यासकरन्यासविधिपूर्वं यदा पठेत् ।
तत्फलं कोटिगुणितं भवत्येव न संशयः ॥ १९६ ॥
यदि पहले अङ्गन्यास और करन्यासकी विधि पूर्ण करके सहस्रनामस्तोत्रका पाठ किया जाय तो निस्सन्देह उसका फल कोटिगुना होता है ॥ १९६ ॥
अङ्गन्यास
श्रीवासुदेवः परं ब्रह्मेति हृदयम्। मूलप्रकृतिरिति शिरः। महावराह इति शिखा। सूर्यवंशध्वज इति कवचम्। ब्रह्मादिकाम्यलालित्यजगदाश्चर्यशैशव इति नेत्रम्। पार्थार्थखण्डिताशेष इत्यस्त्रम्। नमो नारायणायेति न्यासं सर्वत्र कारयेत् ॥ १९७ ॥
'श्रीवासुदेवः परं ब्रह्म' (श्रीवासुदेव परब्रह्म हैं)—यह कहकर दाहिने हाथकी अँगुलियोंसे हृदयका स्पर्श करे। 'मूलप्रकृतिः' (मूल प्रकृति) का उच्चारण करके सिरका स्पर्श करे। 'महावराहः' (महान् वराहरूपधारी भगवान् विष्णु)—यह कहकर शिखाका स्पर्श करे। 'सूर्यवंशध्वजः' (सूर्यवंशके ध्वजारूप भगवान् श्रीराम) यों कहकर दोनों हाथोंसे दोनों भुजाओंके मूलभागका स्पर्श करे। 'ब्रह्मादि-काम्यलालित्यजगदाश्चर्यशैशवः' (अवतार धारण करनेपर जिनका शिशुरूप अपने अनुपम सौन्दर्यसे संसारको आश्चर्यमें डाल देता है तथा ब्रह्मा आदि देवता भी उस रूपमें जिनकी झाँकी करनेकी अभिलाषा रखते हैं, वे भगवान् विष्णु धन्य हैं) यह कहकर नेत्रोंका स्पर्श करे। 'पार्थार्थखण्डिताशेषः' (अर्जुनके लिये महाभारतके समस्त वीरोंका संहार करानेवाले श्रीकृष्ण) यों कहकर ताली बजाये। अन्तमें 'नमो नारायणाय' (श्रीनारायणको नमस्कार है)—ऐसा बोलकर सर्वाङ्गका स्पर्श करे ॥ १९७ ॥†
ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने, विशुद्धसत्त्वाय महाहंसाय धीमहि, तन्नो देवः प्रचोदयात् ॥ १९८ ॥
ॐकाररूप सर्वान्तर्यामी महात्मा नारायणको
* स्मर्तव्यः सततं विष्णुर्विस्मर्तव्यो न जातुचित्। सर्वे विधिनिषेधाः स्युरेतस्यैव हि किङ्कराः॥ (७२।१००)
† यहाँ अङ्गन्यासकी विधिका उल्लेख किया गया है; इन्हीं मन्त्रोंसे करन्यास भी किया जा सकता है, उसकी विधि इस प्रकार है। 'श्रीवासुदेवः परं ब्रह्म' यह कहकर दोनों हाथोंके अँगूठोंको परस्पर मिलाये; इसी तरह 'मूलप्रकृतिः' कहकर दोनों तर्जिनियोंको, 'महावराहः'का उच्चारण करके दोनों बीचकी अँगुलियोंको, 'सूर्यवंशध्वजः' कहकर दोनों अनामिकाओंको, 'ब्रह्मादिकाम्यलालित्य-जगदाश्चर्यशैशवः'का उच्चारण करके दोनों कनिष्ठिका अँगुलियोंको, 'पार्थार्थखण्डिताशेषः' कहकर दोनों हथेलियोंको तथा 'नमो नारायणाय'का उच्चारण करके हथेलियोंके पृष्ठभागोंको परस्पर स्पर्श कराये।
६९६ * अर्चयस्व हृषीकेशं यदिच्छसि परं पदम् * [ संक्षिप्त पद्मपुराण
नमस्कार है, विशुद्ध सत्त्वमय महाहंसस्वरूप श्रीविष्णुका हम ध्यान करते हैं; अतः श्रीविष्णु देवता हमें सत्कार्यमें प्रेरित करें ॥ ११८ ॥
ह्रीं कृष्णाय विद्महे, ह्रीं रामाय धीमहि, तन्नो देवः प्रचोदयात् ॥ ११९ ॥
'ह्रीं' रूप श्रीकृष्णतत्त्वको समझनेके लिये हम ज्ञान प्राप्त करते हैं; 'ह्रीं' रूप श्रीरामका हम ध्यान करते हैं; वे देव श्रीरघुनाथजी हमें प्रेरित करें ॥ ११९ ॥
शं नृसिंहाय विद्महे, श्रीकण्ठाय धीमहि, तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ १२० ॥
शम्—कल्याणमय भगवान् नृसिंहका तत्त्व जाननेके लिये हम ज्ञान प्राप्त करते हैं, श्रीकण्ठका ध्यान करते हैं; वे श्रीनृसिंहरूप भगवान् विष्णु हमें प्रेरित करें ॥ १२० ॥
ॐ वासुदेवाय विद्महे, देवकीसुताय धीमहि, तन्नः कृष्णः प्रचोदयात् ॥ १२१ ॥
ॐकाररूप श्रीवासुदेवका तत्त्व जाननेके लिये हम ज्ञान प्राप्त करते हैं, श्रीदेवकीनन्दन श्रीकृष्णका हम ध्यान करते हैं, वे श्रीकृष्ण हमें प्रेरित करें ॥ १२१ ॥
ॐ हां हीं हूं हैं हौं हः क्लीं कृष्णाय गोविन्दाय गोपीजनवल्लभाय नमः स्वाहा ॥ १२२ ॥
ॐ हां हीं हूं हैं हौं हः क्लीं—सच्चिदानन्दस्वरूप, गोपीजनोंके प्रियतम भगवान् गोविन्दको नमस्कार है; हम उनकी तृप्तिके लिये उत्तम रीतिसे हवन करते हैं—अपना सब कुछ अर्पण करते हैं ॥ १२२ ॥
इति मन्त्र समुच्चार्य यजेद् वा विष्णुमव्ययम् ।
श्रीनिवासं जगन्नाथं ततः स्तोत्रं पठेत् सुधीः ॥
ॐ वासुदेवः परं ब्रह्म परमात्मा परात्परः ॥ १२३ ॥
—उपर्युक्त मन्त्रोंका उच्चारण करके लक्ष्मीके निवासस्थान और संसारके स्वामी अविनाशी भगवान् श्रीविष्णुका पूजन करे; इसके बाद विद्वान् पुरुष सहस्रनामस्तोत्रका पाठ करे। ॐ सच्चिदानन्दस्वरूप, १ वासुदेवः—सम्पूर्ण प्राणियोंको अपनेमें बसानेवाले तथा समस्त भूतोंमें सर्वात्मरूपसे बसनेवाले, चतुर्व्यूहमें वासुदेवस्वरूप, २ परं ब्रह्म—सर्वोत्कृष्ट ब्रह्म—निर्गुण परमात्मा, ३ परमात्मा—परम श्रेष्ठ, नित्य-शुद्ध-बुद्ध—मुक्तस्वभाव, ४ परात्परः—पर अर्थात् प्रकृतिसे भी परे विराजमान परमात्मा ॥ १२३ ॥
परं धाम परं ज्योतिः परं तत्त्वं परं पदम् ।
परः शिवः परो ध्येयः परं ज्ञानं परा गतिः ॥ १२४ ॥
५ परं धाम—सर्वोत्तम वैकुण्ठधाम, निर्गुण परमात्मा, ६ परं ज्योतिः—सूर्य आदि ज्योतियोंको भी प्रकाशित करनेवाले सर्वोत्कृष्ट ज्योतिःस्वरूप, ७ परं तत्त्वम्—परम तत्त्व, उपनिषदोंसे जाननेयोग्य सर्वोत्तम रहस्य, ८ परं पदम्—प्राप्त करनेयोग्य सर्वोत्कृष्ट पद, मोक्षस्वरूप, ९ परः शिवः—परम कल्याणरूप, १० परो ध्येयः—ध्यान करनेयोग्य सर्वोत्तम देव, चिन्तनके सर्वश्रेष्ठ आश्रय, ११ परं ज्ञानम्—भ्रान्तिशून्य उत्कृष्ट बोधस्वरूप परमात्मा, १२ परा गतिः—सर्वोत्तम गति, मोक्षस्वरूप ॥ १२४ ॥
परमार्थः परश्रेष्ठः परानन्दः परोदयः ।
परोऽव्यक्तात्परं व्योम परमर्द्धिः परेश्वरः ॥ १२५ ॥
१३ परमार्थः—मोक्षरूप परम पुरुषार्थ, परम सत्य १४ परश्रेष्ठः—श्रेष्ठसे भी श्रेष्ठ, १५ परानन्दः—परम आनन्दमय, असीम आनन्दकी निधि, १६ परोदयः—सर्वाधिक अभ्युदयशाली, १७ अव्यक्तात्परः—अव्यक्तपदवाच्य मूलप्रकृतिसे परे, १८ परं व्योम—नित्य एवं अनन्त आकाशस्वरूप निर्गुण परमात्मा, १९ परमर्द्धिः—सर्वोत्तम ऐश्वर्यसे सम्पन्न, २० परेश्वरः—पर अर्थात् ब्रह्मादि देवताओंके भी ईश्वर ॥ १२५ ॥
निरामयो निर्विकारो निर्विकल्पो निराश्रयः ।
निरञ्जनो निरालम्बो निर्लेपो निरवग्रहः ॥ १२६ ॥
२१ निरामयः—रोग-शोकसे रहित, २२ निर्विकारः—उत्पत्तिः, सत्ता, वृद्धि, विपरिणाम, अपक्षय और विनाश—इन छः विकारोंसे शून्य, २३ निर्विकल्पः—सन्देहरहित, संकल्पशून्य, २४ निराश्रयः—स्वयं ही सबके आश्रय होनेके कारण अन्य किसी आश्रयसे रहित, २५ निरञ्जनः—वासना और आसक्तिरूपी मलसे शून्य, तमोगुणरहित,
उत्तरखण्ड ] * नाम-कीर्तनकी महिमा तथा श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रका वर्णन * ६९७
२६ निरालम्बः—आधारशून्य, स्वयं ही सबके आधार, २७ निर्लेपः—जलसे कमलकी भाँति राग-द्वेषादि दोषोंसे अलिप्त, २८ निरवग्रहः—विघ्न-बाधाओंसे रहित ॥ १२६ ॥
निर्गुणो निष्कलोजनन्तोऽभयोऽचिन्त्योऽचलोऽञ्चितः ।
अतीन्द्रियोऽमितोऽपारो नित्योऽनीहोऽव्ययोऽक्षयः ॥ १२७ ॥
२९ निर्गुणः—सत्त्व, रज और तम—इन तीनों गुणोंसे रहित परमात्मा, ३० निष्कलः—अवयवशून्य ब्रह्म, ३१ अनन्तः—असीम एवं अविनाशी परमेश्वर, ३२ अभयः—काल आदिके भयसे रहित, ३३ अचिन्त्यः—मनकी गतिसे परे होनेके कारण चिन्तनमें न आनेवाले, ३४ अचलः—अपनी मर्यादासे विचलित न होनेवाले, ३५ अञ्चितः—सबके द्वारा पूजित, ३६ अतीन्द्रियः—इन्द्रियोंके अगोचर, ३७ अमितः—माप या सीमासे रहित, महान्, अपरिच्छिन्न, ३८ अपारः—पाररहित, अनन्त, ३९ नित्यः—सदा रहनेवाले, सनातन, ४० अनीहः—चेष्टारहित ब्रह्म, ४१ अव्ययः—विनाशरहित, ४२ अक्षयः—कभी क्षीण न होनेवाले ॥ १२७ ॥
सर्वज्ञः सर्वगः सर्वः सर्वदः सर्वभावनः ।
सर्वशास्ता सर्वसाक्षी पूज्यः सर्वस्य सर्वदृक् ॥ १२८ ॥
४३ सर्वज्ञः—परोक्ष और अपरोक्ष सबके ज्ञाता, ४४ सर्वगः—कारणरूपसे सर्वत्र व्याप्त रहनेवाले, ४५ सर्वः—सर्वरूप, ४६ सर्वदः—भक्तोंको सर्वस्व देनेवाले, ४७ सर्वभावनः—सबको उत्पन्न करनेवाले, ४८ सर्वशास्ता—सबके शासक, ४९ सर्वसाक्षी—भूत, भविष्य और वर्तमान—सबपर दृष्टि रखनेवाले, ५० सर्वस्य पूज्यः—सबके पूजनीय, ५१ सर्वदृक्—सबके द्रष्टा ॥ १२८ ॥
सर्वशक्तिः सर्वसारः सर्वात्मा सर्वतोमुखः ।
सर्ववासः सर्वरूपः सर्वादिः सर्वदुःखहा ॥ १२९ ॥
५२ सर्वशक्तिः—सब प्रकारकी शक्तियोंसे सम्पन्न, ५३ सर्वसारः—सबके बल, ५४ सर्वात्मा—सबके आत्मा, ५५ सर्वतोमुखः—सब ओर मुखवाले, विराट्रूप, ५६ सर्ववासः—सम्पूर्ण विश्वके वासस्थान, ५७ सर्वरूपः—सब रूपोंमें स्वयं ही उपलब्ध होनेवाले, विश्वरूप, ५८ सर्वादिः—सबके आदि कारण, ५९ सर्वदुःखहा—सबके दुःखोंका नाश करनेवाले ॥ १२९ ॥
सर्वार्थः सर्वतोभद्रः सर्वकारणकारणम् ।
सर्वातिशयितः सर्वाध्यक्षः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ १३० ॥
६० सर्वार्थः—समस्त पुरुषार्थरूप, ६१ सर्वतोभद्रः—सब ओरसे कल्याणरूप, ६२ सर्वकारणकारणम्—विश्वके कारणभूत प्रकृति आदिके भी कारण, ६३ सर्वातिशयितः—सबसे सब बातोंमें बढ़े हुए, ब्रह्मा और शिव आदिसे भी अधिक महिमावाले, ६४ सर्वाध्यक्षः—सबके साक्षी, सबके नियन्ता, ६५ सर्वेश्वरेश्वरः—सम्पूर्ण ईश्वरोंके भी ईश्वर, ब्रह्मादि देवताओंके भी नियामक ॥ १३० ॥
षड्विंशको महाविष्णुर्महागुह्यो महाविभुः ।
नित्योदितो नित्ययुक्तो नित्यानन्दः सनातनः ॥ १३१ ॥
६६ षड्विंशकः—पचीस<sup>१</sup> तत्त्वोंसे विलक्षण छब्बीसवाँ तत्त्व, पुरुषोत्तम, ६७ महाविष्णुः—सब देवताओंमें महान् सर्वव्यापी भगवान् विष्णु, ६८ महागुह्यः—परम गोपनीय तत्त्व, ६९ महाविभुः—प्राकृत आकाश आदि व्यापक तत्त्वोंसे भी महान् एवं व्यापक, ७० नित्योदितः—सूर्य आदिकी भाँति अस्त न होकर नित्य-निरन्तर उदित रहनेवाले, ७१ नित्ययुक्तः—चराचर प्राणियोंसे नित्य संयुक्त अथवा सदा योगमें स्थित रहनेवाले, ७२ नित्यानन्दः—नित्य आनन्दस्वरूप, ७३ सनातनः—सदा एकरस रहनेवाले ॥ १३१ ॥
मायापतिर्योगपतिः कैवल्यपतिरात्मभूः ।
जन्ममृत्युजरातीतः कालातीतो भवातिगः ॥ १३२ ॥
१. पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय, पाँच इन्द्रियोंके विषय, मन, पाँच भूत, अहंकार, महत्तत्त्व, प्रकृति और पुरुष (जीवात्मा)—ये पचीस तत्त्व हैं। इनसे भिन्न सर्वज्ञ परमात्मा छब्बीसवाँ तत्त्व है। इसीलिये इसे 'षड्विंशक' कहा गया है।
६९८ * अर्चयस्व हृषीकेशं यदिच्छसि परं पदम् * [ संक्षिप्त पद्मपुराण **********************************************************************
७४ मायापतिः—मायाके स्वामी, ७५ योगपतिः—योगपालक, योगेश्वर, ७६ कैवल्यपतिः—मोक्ष प्रदान करनेका अधिकार रखनेवाले, मुक्तिके स्वामी, ७७ आत्मभूः—स्वतः प्रकट होनेवाले, स्वयम्भू, ७८ जन्ममृत्युजरातीतः—जन्म, मरण और वृद्धावस्था आदि शरीरके धर्मोंसे रहित, ७९ कालातीतः—कालके वशमें न आनेवाले, ८० भवातिगः—भवबन्धनसे अतीत ॥ १३२ ॥
पूर्णः सत्यः शुद्धबुद्धस्वरूपो नित्यचिन्मयः ।
योगप्रियो योगगम्यो भवबन्धैकमोचकः ॥ १३३ ॥
८१ पूर्णः—समस्त ज्ञान, शक्ति, ऐश्वर्य और गुणोंसे परिपूर्ण, ८२ सत्यः—भूत, भविष्य और वर्तमान—तीनों कालोंमें सदा समानरूपसे रहनेवाले, सत्यस्वरूप, ८३ शुद्धबुद्धस्वरूपः—स्वाभाविक शुद्ध और ज्ञानसे सम्पन्न, प्रकृतिके संसर्गसे रहित बोधस्वरूप परमात्मा, ८४ नित्यचिन्मयः—नित्य चैतन्यस्वरूप, ८५ योगप्रियः—चित्तवृत्तियोंके निरोधरूप योगके प्रेमी, ८६ योगगम्यः—ध्यान अथवा समाधिके द्वारा अनुभवमें आनेयोग्य, ८७ भवबन्धैकमोचकः—संसार-बन्धनसे एकमात्र छुड़ानेवाले ॥ १३३ ॥
पुराणपुरुषः प्रत्यक्चैतन्यः पुरुषोत्तमः ।
वेदान्तवेद्यो दुर्ज्ञेयस्तापत्रयविवर्जितः ॥ १३४ ॥
८८ पुराणपुरुषः—ब्रह्मा आदि पुरुषोंकी अपेक्षा भी प्राचीन, आदि पुरुष, ८९ प्रत्यक्चैतन्यः—अन्तर्यामी चेतन, ९० पुरुषोत्तमः—क्षर और अक्षर पुरुषोंसे श्रेष्ठ, ९१ वेदान्तवेद्यः—उपनिषदोंके द्वारा जाननेयोग्य, ९२ दुर्ज्ञेयः—कठिनतासे अनुभवमें आनेवाले, ९३ तापत्रयविवर्जितः—आध्यात्मिक, आधिदैविक और आधिभौतिक तीनों तापोंसे रहित ॥ १३४ ॥
ब्रह्मविद्याश्रयोऽनघः स्वप्रकाशः स्वयम्प्रभुः ।
सर्वोपाय उदासीनः प्रणवः सर्वतः समः ॥ १३५ ॥
९४ ब्रह्मविद्याश्रयः—ब्रह्मविद्याके आश्रय, उसके द्वारा जाननेमें आनेवाले ब्रह्म, ९५ अनघः—पापरहित, शुद्ध, ९६ स्वप्रकाशः—अपने ही प्रकाशसे प्रकाशित होनेवाले, ९७ स्वयम्प्रभुः—दूसरेकी सामर्थ्यकी अपेक्षासे रहित, स्वयं समर्थ, ९८ सर्वोपायः—सर्वसाधनरूप, ९९ उदासीनः—रागद्वेषसे ऊपर उठे हुए, पक्षपातरहित, १०० प्रणवः—ओंकाररूप शब्दब्रह्म, १०१ सर्वतः समः—सब ओर समान दृष्टि रखनेवाले ॥ १३५ ॥
सर्वानवद्यो दुष्प्राप्यस्तुरीयस्तमसः परः ।
कूटस्थः सर्वसंश्लिष्टो वाङ्मनोगोचरातिगः ॥ १३६ ॥
१०२ सर्वानवद्यः—सबकी प्रशंसाके पात्र, सबके द्वारा स्तुत्य, १०३ दुष्प्राप्यः—अनन्य चित्तसे भजन न करनेवालोंके लिये दुर्लभ, १०४ तुरीयः—जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति—इन तीनों अवस्थाओंसे अतीत चतुर्थावस्थास्वरूप, १०५ तमसः परः—तमोगुण एवं अज्ञानसे परे, १०६ कूटस्थः—निहाईकी भाँति अविचल रूपसे स्थिर रहनेवाला निर्विकार आत्मा, १०७ सर्वसंश्लिष्टः—सर्वत्र व्यापक होनेके कारण सबसे संयुक्त, १०८ वाङ्मनोगोचरातिगः—वाणी और मनकी पहुँचसे बाहर ॥ १३६ ॥
संकर्षणः सर्वहरः कालः सर्वभयंकरः ।
अनुल्लङ्घ्यश्चित्रगतिमर्हारुद्रो दुरासदः ॥ १३७ ॥
१०९ संकर्षणः—कालरूपसे सबको अपनी ओर खींचनेवाले, चतुर्व्यूहमें सङ्कर्षणरूप, शेषावतार बलराम, ११० सर्वहरः—प्रलयकालमें सबका संहार करनेवाले, १११ कालः—युग, वर्ष, मास, पक्ष आदि रूपसे सम्पूर्ण विश्वको अपना ग्रास बनानेवाले, कालपदवाच्य यमराज, ११२ सर्वभयंकरः—मृत्युरूपसे सबको भय पहुँचानेवाले, ११३ अनुल्लङ्घ्यः—काल आदि भी जिनकी आज्ञाका उल्लङ्घन नहीं कर सकते, ऐसे सर्वश्रेष्ठ परमेश्वर, ११४ चित्रगतिः—विचित्र लीलाएँ करनेवाले लीलापुरुषोत्तम अथवा विचित्र गतिसे चलनेवाले, ११५ महारुद्रः—महान् दुःखोंको दूर भगानेवाले, ग्यारह रुद्रोंकी अपेक्षा भी महान् महेश्वररूप, ११६ दुरासदः—बड़े-बड़े दानवोंके लिये भी जिनका सामना करना कठिन है, ऐसे दुर्धर्ष वीर ॥ १३७ ॥
उत्तराखण्ड ] * नाम-कीर्तनकी महिमा तथा श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रका वर्णन * ६९९
मूलप्रकृतिरानन्दः प्रद्युम्नो विश्वमोहनः।
महामायो विश्वबीजं परशक्तिः सुखैकभूः॥ १३८॥
११७ मूलप्रकृतिः—सम्पूर्ण विश्वके महाकारण-स्वरूप, ११८ आनन्दः—सब ओरसे सुख प्रदान करनेवाले, आनन्दस्वरूप, ११९ प्रद्युम्नः—महान् बलवाले कामदेव, चतुर्व्यूहमें प्रद्युम्नस्वरूप, १२० विश्वमोहनः—अपने अलौकिक रूपलावण्यसे सम्पूर्ण विश्वको मोहित करनेवाले भगवान् श्रीकृष्ण, १२१ महामायः—मायावियोंपर भी माया डालनेवाले महान् मायावी, १२२ विश्वबीजम्—जगत्की उत्पत्तिके आदि कारण, १२३ परशक्तिः—महान् सामर्थ्यशाली, १२४ सुखैकभूः—सुखके एकमात्र उत्पत्ति-स्थान ॥ १३८ ॥
सर्वकाम्योऽनन्तलीलः सर्वभूतवशंकरः।
अनिरुद्धः सर्वजीवो हृषीकेशो मनःपतिः॥ १३९॥
१२५ सर्वकाम्यः—सबकी कामनाके विषय, १२६ अनन्तलीलः—जिनकी लीलाओंका अन्त नहीं है—ऐसे भगवान्, १२७ सर्वभूतवशंकरः—सम्पूर्ण प्राणियोंको अपने वशमें करनेवाले, १२८ अनिरुद्धः—संग्राममें जिनकी गतिको कोई रोक नहीं सकता—ऐसे पराक्रमी, शूरवीर, चतुर्व्यूहमें अनिरुद्धस्वरूप, १२९ सर्वजीवः—सबको जीवन प्रदान करनेवाले, सबके आत्मा, १३० हृषीकेशः—इन्द्रियोंके स्वामी, १३१ मनःपतिः—मनके स्वामी, हृदयेश्वर ॥ १३९ ॥
निरुपाधिप्रियो हंसोऽक्षरः सर्वनियोजकः।
ब्रह्मप्राणेश्वरः सर्वभूतभृद् देहनायकः॥ १४०॥
१३२ निरुपाधिप्रियः—जिनकी बुद्धिसे उपाधिकृत भेदभ्रम दूर हो गये हैं, उन ज्ञानी परमहंसोंके भी प्रियतम, १३३ हंसः—हंसरूप धारण करके सनकादिकोंको उपदेश करनेवाले, १३४ अक्षरः—कभी नष्ट न होनेवाले, आत्मा, १३५ सर्वनियोजकः—सबको विभिन्न कर्मोंमें लगानेवाले, सबके प्रेरक, सबके स्वामी, १३६ ब्रह्मप्राणेश्वरः—ब्रह्माजीके प्राणोंके स्वामी, १३७ सर्वभूतभृत्—सम्पूर्ण भूतोंका भरण-पोषण करनेवाले, १३८ देहनायकः— शरीरका सञ्चालन करनेवाले ॥ १४० ॥
क्षेत्रज्ञः प्रकृतिस्वामी पुरुषो विश्वसूत्रधृक्।
अन्तर्यामी त्रिधामान्तःसाक्षी निर्गुण ईश्वरः॥ १४१॥
१३९ क्षेत्रज्ञः—सम्पूर्ण क्षेत्रों (शरीरों) में स्थित होकर उनका ज्ञान रखनेवाले, १४० प्रकृतिस्वामी—जगत्की कारणभूता प्रकृतिके स्वामी, १४१ पुरुषः—समस्त शरीरोंमें शयन करनेवाले अन्तर्यामी, १४२ विश्वसूत्रधृक्—संसाररूपी नाटकके सूत्रधार, १४३ अन्तर्यामी—अन्तःकरणमें विराजमान परमेश्वर, १४४ त्रिधामा—भूः-भुवः-स्वःरूप तीन धामवाले, त्रिलोकीमें व्याप्त, १४५ अन्तःसाक्षी—अन्तःकरणके द्रष्टा, १४६ निर्गुणः—गुणातीत, १४७ ईश्वरः—सम्पूर्ण ऐश्वर्यसे सम्पन्न ॥ १४१॥
योगिगम्यः पद्मनाभः शेषशायी श्रियः पतिः।
श्रीशिवोपास्यपादाब्जो नित्यश्रीः श्रीनिकेतनः॥ १४२॥
१४८ योगिगम्यः—योगियोंके अनुभवमें आनेवाले, १४९ पद्मनाभः—अपनी नाभिसे कमल प्रकट करनेवाले, १५० शेषशायी—शेषनागकी शय्यापर शयन करनेवाले, १५१ श्रियःपतिः—लक्ष्मीके स्वामी, १५२ श्रीशिवोपास्यपादाब्जः—पार्वतीसहित भगवान् शिव जिनके चरणकमलोंकी उपासना करते हैं, वे भगवान् विष्णु, १५३ नित्यश्रीः—कभी विलग न होनेवाली लक्ष्मीकी शोभासे युक्त, १५४ श्रीनिकेतनः—भगवती लक्ष्मीके हृदय-मन्दिरमें निवास करनेवाले ॥ १४२ ॥
नित्यवक्षःस्थलस्थश्रीः श्रीनिधिः श्रीधरो हरिः।
वश्यश्रीर्निश्छलश्रीदो विष्णुः क्षीराब्धिमन्दिरः॥ १४३॥
१५५ नित्यवक्षःस्थलस्थश्रीः—जिनके वक्षःस्थलमें लक्ष्मी सदा निवास करती हैं—ऐसे भगवान् विष्णु, १५६ श्रीनिधिः—शोभाके भण्डार, सब प्रकारकी सम्पत्तियोंके आधार, १५७ श्रीधरः—जगज्जननी श्रीको हृदयमें धारण करनेवाले, १५८ हरिः—पापहारी, भक्तोंका मन हर लेनेवाले—१५९ वश्यश्रीः—लक्ष्मीको सदा अपने वशमें रखनेवाले,
७०० * अर्चयस्व हृषीकेशं यदिच्छसि परं पदम् * [ संक्षिप्त पद्मपुराण ************************************************************************************************************
१६० निश्चलश्रीदः—स्थिर सम्पत्ति प्रदान करनेवाले, १६१ विष्णुः—सर्वत्र व्यापक, १६२ क्षीराब्धिमन्दिरः—क्षीरसागरको अपना निवासस्थान बनानेवाले ॥ १४३ ॥
कौस्तुभोद्भासितोरस्को माधवो जगदार्तिहा।
श्रीवत्सवक्षा निःसीमकल्याणगुणभाजनम् ॥ १४४ ॥
१६३ कौस्तुभोद्भासितोरस्कः—कौस्तुभमणिकी प्रभासे उद्भासित हृदयवाले, १६४ माधवः—जगन्माता लक्ष्मीके स्वामी अथवा मधुवंशमें प्रादुर्भूत भगवान् श्रीकृष्ण, १६५ जगदार्तिहा—समस्त संसारकी पीड़ा दूर करनेवाले, १६६ श्रीवत्सवक्षाः—वक्षःस्थलमें श्रीवत्सका चिह्न धारण करनेवाले, १६७ निःसीमकल्याणगुणभाजनम्—सीमारहित कल्याणमय गुणोंके आधार ॥ १४४ ॥
पीताम्बरो जगन्नाथो जगत्त्राता जगत्पिता।
जगद्वन्धुर्जगत्स्रष्टा जगद्धाता जगन्निधिः ॥ १४५ ॥
१६८ पीताम्बरः—पीत वस्त्रधारी, १६९ जगन्नाथः—जगत्के स्वामी, १७० जगत्त्राता—सम्पूर्ण विश्वके रक्षक, १७१ जगत्पिता—समस्त संसारके जन्मदाता, १७२ जगद्वन्धुः—बन्धुकी भाँति जगत्के जीवोंकी सहायता करनेवाले, १७३ जगत्स्रष्टा—जगत्की सृष्टि करनेवाले ब्रह्मारूप, १७४ जगद्धाता—अखिल विश्वका धारण-पोषण करनेवाले विष्णुरूप, १७५ जगन्निधिः—प्रलयके समय सम्पूर्ण जगत्को बीजरूपमें धारण करनेवाले ॥ १४५ ॥
जगदेकस्फुरद्वीर्यो नाहंवादी जगन्मयः।
सर्वाश्चर्यमयः सर्वसिद्धार्थः सर्वरञ्जितः ॥ १४६ ॥
१७६ जगदेकस्फुरद्वीर्यः—संसारमें एकमात्र विख्यात पराक्रमी, १७७ नाहंवादी—अहङ्काररहित, १७८ जगन्मयः—विश्वरूप, १७९ सर्वाश्चर्यमयः—जिनका सब कुछ आश्चर्यमय है—ऐसे अथवा सम्पूर्ण आश्चर्योंसे युक्त, १८० सर्वसिद्धार्थः—पूर्णकाम होनेके कारण जिनके सभी प्रयोजन सदा सिद्ध हैं—ऐसे परमेश्वर, १८१ सर्वरञ्जितः—देवता, दानव और मानव आदि सभी प्राणी जिन्हें रिझानेकी चेष्टामें लगे रहते हैं—ऐसे भगवान् ॥ १४६ ॥
सर्वामोघोद्यमो ब्रह्मरुद्राद्युत्कृष्टचेतनः।
शम्भोः पितामहो ब्रह्मपिता शक्राद्यधीश्वरः ॥ १४७॥
१८२ सर्वामोघोद्यमः—जिनके सम्पूर्ण उद्योग सफल होते हैं, कभी व्यर्थ नहीं जाते—ऐसे भगवान् विष्णु, १८३ ब्रह्मरुद्राद्युत्कृष्टचेतनः—ब्रह्मा और रुद्र आदिसे उत्कृष्ट चेतनावाले, १८४ शम्भोः पितामहः—शङ्करजीके पिता भगवान् ब्रह्माको भी जन्म देनेवाले श्रीविष्णु, १८५ ब्रह्मपिता—ब्रह्माजीको उत्पन्न करनेवाले, १८६ शक्राद्यधीश्वरः—इन्द्र आदि देवताओंके स्वामी ॥ १४७ ॥
सर्वदेवप्रियः सर्वदेवमूर्तिरनुत्तमः।
सर्वदेवैकशरणं सर्वदेवैकदेवता ॥ १४८ ॥
१८७ सर्वदेवप्रियः—सम्पूर्ण देवताओंके प्रिय, १८८ सर्वदेवमूर्तिः—समस्त देवरूप, १८९ अनुत्तमः—जिनसे उत्तम दूसरा कोई नहीं है, सर्वश्रेष्ठ, १९० सर्वदेवैकशरणम्—समस्त देवताओंके एकमात्र आश्रय, १९१ सर्वदेवैकदेवता—सम्पूर्ण देवताओंके एकमात्र आराध्य देव ॥ १४८ ॥
यज्ञभुग्यज्ञफलदो यज्ञेशो यज्ञभावनः।
यज्ञत्राता यज्ञपुमान्वनमाली द्विजप्रियः ॥ १४९ ॥
१९२ यज्ञभुक्—समस्त यज्ञोंके भोक्ता, १९३ यज्ञफलदः—सम्पूर्ण यज्ञोंका फल देनेवाले, १९४ यज्ञेशः—यज्ञोंके स्वामी, १९५ यज्ञभावनः—अपनी वेदमयी वाणीके द्वारा यज्ञोंको प्रकट करनेवाले, १९६ यज्ञत्राता—यज्ञविरोधी असुरोंका वध करके यज्ञोंकी रक्षा करनेवाले, १९७ यज्ञपुमान्—यज्ञपुरुष, यज्ञाधिष्ठाता देवता, १९८ वनमाली—परम मनोहर वनमाला धारण करनेवाले, १९९ द्विजप्रियः—ब्राह्मणोंके प्रेमी और प्रियतम ॥ १४९ ॥
द्विजैकमानदो विप्रकुलदेवोऽसुरान्तकः।
सर्वदुष्टान्तकृत्सर्वसज्जनानन्यपालकः ॥ १५० ॥
२०० द्विजैकमानदः—ब्राह्मणोंको एकमात्र सम्मान देनेवाले, २०१ विप्रकुलदेवः— ब्राह्मणवंशको अपना आराध्यदेव माननेवाले, २०२
उत्तराखण्ड ] * नाम-कीर्तनकी महिमा तथा श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रका वर्णन * ७०१
असुरान्तकः—संसारमें अशान्ति फैलानेवाले असुरोंके प्राणहन्ता, २०३ सर्वदुष्टान्तकृत्—समस्त दुष्टोंका अन्त करनेवाले, २०४ सर्वसज्जनानन्यपालकः—सम्पूर्ण साधु पुरुषोंके एकमात्र पालक ॥ १५० ॥
सप्तलोकैकजठरः सप्तलोकैकमण्डनः ।
सृष्टिस्थित्यन्तकृच्चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः ॥ १५१ ॥
२०५ सप्तलोकैकजठरः—भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपोलोक और सत्यलोक—इन सातों लोकोंको अपने एकमात्र उदरमें स्थापित करनेवाले, २०६ सप्तलोकैकमण्डनः—सातों लोकोंके एकमात्र शृङ्गार—अपनी ही शोभासे समस्त लोकोंको विभूषित करनेवाले, २०७ सृष्टिस्थित्यन्तकृत्—संसारकी सृष्टि, पालन और संहार करनेवाले, २०८ चक्री—सुदर्शन चक्र धारण करनेवाले, २०९ शार्ङ्गधन्वा—शार्ङ्ग नामक धनुष धारण करनेवाले, २१० गदाधरः—कौमोदकी नामकी गदा धारण करनेवाले ॥ १५१ ॥
शङ्खभृन्नन्दकी पद्मपाणिर्गरुडवाहनः ।
अनिर्देश्यवपुः सर्वपूज्यस्त्रैलोक्यपावनः ॥ १५२ ॥
२११ शङ्खभृत्—एक हाथमें पाञ्चजन्य नामक शङ्ख लिये रहनेवाले, २१२ नन्दकी—नन्दक नामक खड्ग (तलवार) बाँधनेवाले, २१३ पद्मपाणिः—हाथमें कमल धारण करनेवाले, २१४ गरुडवाहनः—पक्षियोंके राजा विनतानन्दन गरुड़पर सवारी करनेवाले, २१५ अनिर्देश्यवपुः—जिसके दिव्यस्वरूपका किसी प्रकार भी वर्णन या संकेत न किया जा सके—ऐसे अनिर्वचनीय शरीरवाले, २१६ सर्वपूज्यः—देवता, दानव और मनुष्य आदि—सबके पूजनीय, २१७ त्रैलोक्यपावनः—अपने दर्शन और स्पर्श आदिसे त्रिभुवनको पावन बनानेवाले ॥ १५२ ॥
अनन्तकीर्तिर्निःसीमपौरुषः सर्वमङ्गलैः ।
सूर्यकोटिप्रतीकाशो यमकोटिदुरासदः ॥ १५३ ॥
२१८ अनन्तकीर्तिः—शेष और शारदा भी जिनकी कीर्तिका पार न पा सकें—ऐसे अपार सुयशवाले, २१९ निःसीमपौरुषः—असीम पुरुषार्थवाले, अमितपराक्रमी, २२० सर्वमङ्गलः—सबका मङ्गल करनेवाले अथवा सबके लिये मङ्गलरूप, २२१ सूर्यकोटिप्रतीकाशः—करोड़ों सूर्योंके समान तेजस्वी, २२२ यमकोटिदुरासदः—करोड़ों यमराजोंके लिये भी दुर्धर्ष ॥ १५३ ॥
कन्दर्पकोटिलावण्यो दुर्गाकोट्यरिमर्दनः ।
समुद्रकोटिगम्भीरस्तीर्थकोटिसमाह्वयः ॥ १५४ ॥
२२३ कन्दर्पकोटिलावण्यः—करोड़ों कामदेवोंके समान मनोहर कान्तिवाले, २२४ दुर्गाकोट्यरिमर्दनः—करोड़ों दुर्गाओंके समान शत्रुओंको रौंद डालनेवाले, २२५ समुद्रकोटिगम्भीरः—करोड़ों समुद्रोंके समान गम्भीर, २२६ तीर्थकोटिसमाह्वयः—करोड़ों तीर्थोंके समान पावन नामवाले ॥ १५४ ॥
ब्रह्मकोटिजगत्स्रष्टा वायुकोटिमहाबलः ।
कोटीन्दुजगदानन्दी शम्भुकोटिमहेश्वरः ॥ १५५ ॥
२२७ ब्रह्मकोटिजगत्स्रष्टा—करोड़ों ब्रह्माओंके समान संसारकी सृष्टि करनेवाले, २२८ वायुकोटिमहाबलः—करोड़ों वायुओंके तुल्य महाबली, २२९ कोटीन्दुजगदानन्दी—करोड़ों चन्द्रमाओंकी भाँति जगत्को आनन्द प्रदान करनेवाले, २३० शम्भुकोटिमहेश्वरः—करोड़ों शङ्करोंके समान महेश्वर (महान् ऐश्वर्यशाली) ॥ १५५ ॥
कुबेरकोटिलक्ष्मीवाञ्छक्रकोटिविलासवान् ।
हिमवत्कोटिनिष्कम्पः कोटिब्रह्माण्डविग्रहः ॥ १५६ ॥
२३१ कुबेरकोटिलक्ष्मीवान्—करोड़ों कुबेरोंके समान सम्पत्तिशाली, २३२ शक्रकोटिविलासवान्—करोड़ों इन्द्रोंके सदृश भोग-विलासके साधनोंसे परिपूर्ण, २३३ हिमवत्कोटिनिष्कम्पः—करोड़ों हिमालयोंकी भाँति अचल, २३४ कोटिब्रह्माण्डविग्रहः—अपने श्रीविग्रहमें कोटि-कोटि ब्रह्माण्डोंको धारण करनेवाले, महाविराड्रूप ॥ १५६ ॥
कोट्यश्वमेधपापघ्नो यज्ञकोटिसमार्चनः ।
सुधाकोटिस्वास्थ्यहेतुः कामधुक्कोटिकामदः ॥ १५७ ॥
२३५ कोट्यश्वमेधपापघ्नः—करोड़ों अश्वमेध
७०२ * अर्चयस्व हृषीकेशं यदिच्छसि परं पदम् * [ संक्षिप्त पद्मपुराण
यज्ञोंके समान पापनाशक, २३६ यज्ञकोटिसमर्चनः—करोड़ों यज्ञोंके तुल्य पूजन-सामग्रीसे पूजित होनेवाले, २३७ सुधाकोटिस्वास्थ्यहेतुः—कोटि-कोटि अमृतके तुल्य स्वास्थ्य-रक्षाके साधन, २३८ कामधुक्कोटिकामदः—करोड़ों कामधेनुओंके समान मनोरथ पूर्ण करनेवाले ॥ १५७ ॥
ब्रह्मविद्याकोटिरूपः शिपिविष्टः शुचिश्रवाः ।
विश्वम्भरस्तीर्थपादः पुण्यश्रवणकीर्तनः ॥ १५८ ॥
२३९ ब्रह्मविद्याकोटिरूपः—करोड़ों ब्रह्मविद्याओंके तुल्य ज्ञानस्वरूप, २४० शिपिविष्टः—सूर्य-किरणोंमें स्थित रहनेवाले, २४१ शुचिश्रवाः—पवित्र यशवाले, २४२ विश्वम्भरः—सम्पूर्ण विश्वका भरण-पोषण करनेवाले, २४३ तीर्थपादः—तीर्थोंकी भाँति पवित्र चरणोंवाले, अथवा अपने चरणोंमें ही समस्त तीर्थोंको धारण करनेवाले, २४४ पुण्यश्रवणकीर्तनः—जिनके नाम, गुण, महिमा तथा स्वरूप आदिका श्रवण और कीर्तन परम पवित्र एवं पावन है—ऐसे भगवान् ॥ १५८ ॥
आदिदेवो जगज्जैत्रो मुकुन्दः कालनेमिहा ।
वैकुण्ठोऽनन्तमाहात्म्यो महायोगेश्वरोत्सवः ॥ १५९ ॥
२४५ आदिदेवः—आदि देवता, सबके आदि कारण एवं प्रकाशमान, २४६ जगज्जैत्रः—विश्वविजयी, २४७ मुकुन्दः—मोक्षदाता, २४८ कालनेमिहा—कालनेमि नामक दैत्यका वध करनेवाले, २४९ वैकुण्ठः—परमधामस्वरूप, २५० अनन्तमाहात्म्यः—जिनकी महिमाका अन्त नहीं है—ऐसे महामहिम परमेश्वर, २५१ महायोगेश्वरोत्सवः—बड़े-बड़े योगेश्वरोंके लिये जिनका दर्शन उत्सवरूप है—ऐसे भगवान् ॥ १५९ ॥
नित्यतृप्तो लसद्भावो निःशङ्को नरकान्तकः ।
दीनानाथैकशरणं विश्वैकव्यसनापहः ॥ १६० ॥
२५२ नित्यतृप्तः—अपने-आपमें ही सदा तृप्त रहनेवाले, २५३ लसद्भावः—सुन्दर स्वभाववाले, २५४ निःशङ्कः—अद्वितीय होनेके कारण भय-शङ्कासे रहित, २५५ नरकान्तकः—नरकके भयका नाश अथवा नरकासुरका वध करनेवाले, २५६ दीनानाथैकशरणम्—दीनों और अनाथोंको एकमात्र शरण देनेवाले, २५७ विश्वैकव्यसनापहः—संसारके एकमात्र संकट हरनेवाले ॥ १६० ॥
जगत्कृपाक्षमो नित्यं कृपालुः सजनाश्रयः ।
योगेश्वरः सदोदीर्णो वृद्धिक्षयविवर्जितः ॥ १६१ ॥
२५८ जगत्कृपाक्षमः—सम्पूर्ण विश्वपर कृपा करनेमें समर्थ, २५९ नित्यं कृपालुः—सदा स्वभावसे ही कृपा करनेवाले, २६० सजनाश्रयः—सत्पुरुषोंके शरणदाता, २६१ योगेश्वरः—सम्पूर्ण योगों तथा उनसे प्राप्त होनेवाली सिद्धियोंके स्वामी, २६२ सदोदीर्णः—सदा अभ्युदयशील, नित्य उदार, सदा सबसे श्रेष्ठ, २६३ वृद्धिक्षयविवर्जितः—वृद्धि और ह्रासरूप विकारसे रहित ॥ १६१ ॥
अधोक्षजो विश्वरेताः प्रजापतिशताधिपः ।
शक्रब्रह्मर्चितपदः शम्भुब्रह्मोर्ध्वधामगः ॥ १६२ ॥
२६४ अधोक्षजः—इन्द्रियोंके विषयोंसे ऊपर उठे हुए, अपने स्वरूपसे क्षीण न होनेवाले, २६५ विश्वरेताः—सम्पूर्ण विश्व जिनके वीर्यसे उत्पन्न हुआ है, वे परमेश्वर, २६६ प्रजापतिशताधिपः—सैकड़ों प्रजापतियोंके स्वामी, २६७ शक्रब्रह्मर्चितपदः—इन्द्र और ब्रह्माजीके द्वारा पूजित चरणोंवाले, २६८ शम्भुब्रह्मोर्ध्वधामगः—भगवान् शङ्कर और ब्रह्माजीके धामसे भी ऊपर विराजमान वैकुण्ठधाममें निवास करनेवाले ॥ १६२ ॥
सूर्यसोमेक्षणो विश्वभोक्ता सर्वस्य पारगः ।
जगत्सेतुर्धर्मसेतुधरो विश्वधुरन्धरः ॥ १६३ ॥
२६९ सूर्यसोमेक्षणः—सूर्य और चन्द्रमारूपी नेत्रवाले, २७० विश्वभोक्ता—विश्वका पालन करनेवाले, २७१ सर्वस्य पारगः—सबसे परे विराजमान, २७२ जगत्सेतुः—संसार-सागरसे पार होनेके लिये सेतुरूप, २७३ धर्मसेतुधरः—धर्म-मर्यादाका पालन करनेवाले, २७४ विश्वधुरन्धरः—शेषनागके रूपसे समस्त विश्वका भार वहन करनेवाले ॥ १६३ ॥
उत्तरखण्ड ]
*** नाम-कीर्तनकी महिमा तथा श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रका वर्णन *** ७०३
निर्ममोऽखिललोकेशो निःसङ्गोऽद्भुतभोगवान् ।
वश्यमायो वश्यविश्वो विष्वक्सेनः सुरोत्तमः ॥ १६४ ॥
२७५ निर्ममः—आसक्तिमूलक ममतासे रहित, २७६ अखिललोकेशः—सम्पूर्ण लोकोंका शासन करनेवाले, २७७ निःसङ्गः—आसक्तिरहित, २७८ अद्भुतभोगवान्—आश्चर्यजनक भोगसामग्रीसे सम्पन्न, २७९ वश्यमायः—मायाको अपने वशमें रखनेवाले, २८० वश्यविश्वः—समस्त जगत्को अपने अधीन रखनेवाले, २८१ विष्वक्सेनः—युद्धके लिये की हुई तैयारीमात्रसे ही दैत्यसेनाको तितर-बितर कर डालनेवाले, २८२ सुरोत्तमः—समस्त देवताओंमें श्रेष्ठ ॥ १६४ ॥
सर्वश्रेयःपतिर्दिव्योऽनर्घ्यभूषणभूषितः ।
सर्वलक्षणलक्षण्यः सर्वदैत्येन्द्रदर्पहा ॥ १६५ ॥
२८३ सर्वश्रेयःपतिः—समस्त कल्याणोंके स्वामी, २८४ दिव्यः—लोकोत्तर सौन्दर्य-माधुर्य आदि गुणोंसे सम्पन्न, २८५ अनर्घ्यभूषणभूषितः—अमूल्य आभूषणोंसे विभूषित, २८६ सर्वलक्षणलक्षण्यः—समस्त शुभ लक्षणोंसे युक्त, २८७ सर्वदैत्येन्द्रदर्पहा—समस्त दैत्यपतियोंका दर्प दलन करनेवाले ॥ १६५ ॥
समस्तदेवसर्वस्वं सर्वदैवतनायकः ।
समस्तदेवकवचं सर्वदेवशिरोमणिः ॥ १६६ ॥
२८८ समस्तदेवसर्वस्वम्—सम्पूर्ण देवताओंके सर्वस्व, २८९ सर्वदैवतनायकः—समस्त देवताओंके नेता, २९० समस्तदेवकवचम्—सब देवताओंकी कवचके समान रक्षा करनेवाले, २९१ सर्वदेवशिरोमणिः—सम्पूर्ण देवताओंके शिरोमणि ॥ १६६ ॥
समस्तदेवतादुर्गः प्रपन्नाशनिपञ्जरः ।
समस्तभयहन्नामा भगवान् विष्टरश्रवाः ॥ १६७ ॥
२९२ समस्तदेवतादुर्गः—मजबूत किलेके समान समस्त देवताओंकी रक्षा करनेवाले, २९३ प्रपन्नाशनिपञ्जरः—शरणागतोंकी रक्षाके लिये वज्रमय पिंजड़ेके समान, २९४ समस्तभयहन्नामा—जिनका नाम सब प्रकारके भयोंको दूर करनेवाला है—ऐसे विष्णु, २९५ भगवान्—पूर्ण ऐश्वर्य, धर्म, यश, श्री, ज्ञान और वैराग्यसे सम्पन्न, २९६ विष्टरश्रवाः—कुशाकी मुष्टिके समान कानोंवाले ॥ १६७ ॥
विभुः सर्वहितोदर्कः हतारिः स्वर्गतिप्रदः ।
सर्वदैवतजीवेशो ब्राह्मणादिनियोजकः ॥ १६८ ॥
२९७ विभुः—सर्वत्र व्यापक, २९८ सर्वहितोदर्कः—सबके लिये हितकर भविष्यका निर्माण करनेवाले, २९९ हतारिः—जिनके शत्रु नष्ट हो चुके हैं, शत्रुहीन, ३०० स्वर्गतिप्रदः—स्वर्गीय—उच्चगति प्रदान करनेवाले, ३०१ सर्वदैवतजीवेशः—समस्त देवताओंके जीवनके स्वामी, ३०२ ब्राह्मणादिनियोजकः—ब्राह्मण आदि वर्णोंको अपने-अपने धर्ममें नियुक्त करनेवाले ॥ १६८ ॥
ब्रह्मशम्भुपराधायुर्ब्रह्मज्येष्ठः शिशुस्वराट् ।
विराड् भक्तपराधीनः स्तुत्यः स्तोत्रार्थसाधकः ॥ १६९ ॥
३०३ ब्रह्मशम्भुपराधायुः—ब्रह्मा और शिवकी अपेक्षा भी अनन्तगुनी आयुवाले, ३०४ ब्रह्मज्येष्ठः—ब्रह्माजीसे भी ज्येष्ठ, ३०५ शिशुस्वराट्—बालमुकुन्द-रूपसे शोभा पानेवाले, ३०६ विराद्—विशेष शोभा-सम्पन्न, अखिल ब्रह्माण्डमय विराट् रूपधारी भगवान्, ३०७ भक्तपराधीनः—प्रेमविवश होकर भक्तोंके अधीन रहनेवाले, ३०८ स्तुत्यः—स्तुति करने योग्य, ३०९ स्तोत्रार्थसाधकः—स्तोत्रमें कहे हुए अर्थको सिद्ध करनेवाले ॥ १६९ ॥
परार्थकर्ता कृतज्ञः स्वार्थकृत्यसदोज्झितः ।
सदानन्दः सदाभद्रः सदाशान्तः सदाशिवः ॥ १७० ॥
३१० परार्थकर्ता—परोपकार करनेवाले, ३११ कृतज्ञः—कर्तव्यका ज्ञान रखनेवाले, ३१२ स्वार्थकृत्यसदोज्झितः—स्वार्थसाधनके कार्योंसे सदा दूर रहनेवाले, ३१३ सदानन्दः—सदा आनन्दमग्न, सत्पुरुषोंको आनन्द प्रदान करनेवाले अथवा सत् एवं आनन्दस्वरूप, ३१४ सदाभद्रः—सर्वदा कल्याणरूप, ३१५ सदाशान्तः—नित्य शान्त, ३१६ सदाशिवः—निरन्तर कल्याण करनेवाले ॥ १७० ॥
सदाप्रियः सदातुष्टः सदापुष्टः सदार्चितः ।
सदापूतः पावनाग्र्यो वेदगुह्यो वृषाकपिः ॥ १७१ ॥
७०४ * अर्चयस्व हृषीकेशं यदीच्छसि परं पदम् * [ संक्षिप्त पद्मपुराण
३१७ सदाप्रियः — सर्वदा सबके प्रियतम, ३१८ सदातुष्टः — निरन्तर संतुष्ट रहनेवाले, ३१९ सदापुष्टः — क्षुधा-पिपासा तथा आधि-व्याधिसे रहित होनेके कारण सदा पुष्ट शरीरवाले, ३२० सदार्चितः — भक्तोंद्वारा निरन्तर पूजित, ३२१ सदापूतः — नित्य पवित्र, ३२२ पावनाग्र्यः — पवित्र करनेवालोंमें अग्रगण्य, ३२३ वेदगुह्यः — वेदोंके गूढ़ रहस्य, ३२४ वृषाकपिः — वृष—धर्मको अकम्पित (अविचल) रखनेवाले श्रीविष्णु ॥ १७१ ॥
सहस्रनामा त्रियुगश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ।
भूतभव्यभवन्नाथो महापुरुषपूर्वजः ॥ १७२ ॥
३२५ सहस्रनामा — हजारों नामवाले, ३२६ त्रियुगः — सत्ययुग, त्रेता और द्वापर नामक त्रियुग-स्वरूप, ३२७ चतुर्मूर्तिः — राम, लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्नरूप चार मूर्तियोंवाले, ३२८ चतुर्भुजः — चार भुजाओंवाले, ३२९ भूतभव्यभवन्नाथः — भूत, भविष्य और वर्तमान—सभी प्राणियोंके स्वामी, ३३० महापुरुषपूर्वजः — महापुरुष ब्रह्मा आदिके भी पूर्वज ॥ १७२ ॥
नारायणो मञ्जुकेशः सर्वयोगविनिःसृतः ।
वेदसारो यज्ञसारः सामसारस्तपोनिधिः ॥ १७३ ॥
३३१ नारायणः — जलमें शयन करनेवाले, ३३२ मञ्जुकेशः — मनोहर घुँघराले केशोंवाले, ३३३ सर्वयोगविनिःसृतः — नाना प्रकारके शास्त्रोक्त साधनोंसे जाननेमें आनेवाले, समस्त योग-साधनोंसे प्रकट होनेवाले, ३३४ वेदसारः — वेदोंके सारभूत तत्त्व, ब्रह्म, ३३५ यज्ञसारः — यज्ञोंके सारतत्त्व—यज्ञपुरुष विष्णु, ३३६ सामसारः — सामवेदकी श्रुतियोंद्वारा गाये जानेवाले सारभूत परमात्मा, ३३७ तपोनिधिः — तपस्याके भंडार नर-नारायण-स्वरूप ॥ १७३ ॥
साध्यश्रेष्ठः पुराणर्षिनिष्ठा शान्तिः परायणम् ।
शिवस्त्रिशूलविध्वंसी श्रीकण्ठैकवरप्रदः ॥ १७४ ॥
३३८ साध्यश्रेष्ठः — साध्य देवताओंमें श्रेष्ठ, साधनसे प्राप्त होनेवालोंमें सबसे श्रेष्ठ, ३३९ पुराणर्षिः — पुरातन ऋषि नारायण, ३४० निष्ठा — सबकी स्थितिके आधार—अधिष्ठानस्वरूप, ३४१ शान्तिः — परम शान्तिस्वरूप, ३४२ परायणम् — परम प्राप्यस्थान, ३४३ शिवः — कल्याणस्वरूप, ३४४ त्रिशूलविध्वंसी — आध्यात्मिक आदि त्रिविध शूलोंका नाश करनेवाले अथवा प्रलयकालमें महारुद्र-रूप होकर त्रिशूलसे समस्त विश्वका विध्वंस करनेवाले, ३४५ श्रीकण्ठैकवरप्रदः — भगवान् शङ्करके एकमात्र वरदाता ॥ १७४ ॥
नरः कृष्णो हरिर्धर्मनन्दनो धर्मजीवनः ।
आदिकर्ता सर्वसत्यः सर्वस्त्रीरत्नदर्पहा ॥ १७५ ॥
३४६ नरः — बदरिकाश्रममें तपस्या करनेवाले ऋषिश्रेष्ठ नर, नरके अवतार अर्जुन, ३४७ कृष्णः — भक्तोंके मनको आकृष्ट करनेवाले देवकीनन्दन श्रीकृष्ण, सच्चिदानन्दस्वरूप परमात्मा, ३४८ हरिः — गजेन्द्रकी पुकार सुनकर तत्काल प्रकट हो ग्राहके प्राणोंका अपहरण करनेवाले भगवान् श्रीहरि, ३४९ धर्मनन्दनः — धर्मके यहाँ पुत्ररूपसे अवतीर्ण होनेवाले भगवान् नारायण अथवा धर्मराज युधिष्ठिरको आनन्दित करनेवाले भगवान् श्रीकृष्ण, ३५० धर्मजीवनः — पापाचारी असुरोंका मूलोच्छेद करके धर्मको जीवित रखनेवाले, ३५१ आदिकर्ता — जगत्के आदि कारण ब्रह्माजीको उत्पन्न करनेवाले, ३५२ सर्वसत्यः — पूर्णतः सत्यस्वरूप, ३५३ सर्वस्त्रीरत्नदर्पहा — जितेन्द्रिय होनेके कारण सम्पूर्ण सुन्दरी स्त्रियोंका अभिमान चूर्ण करनेवाले ॥ १७५ ॥
त्रिकालजितकन्दर्प उर्वशीसृङ्मुनीश्वरः ।
आद्यः कविर्हयग्रीवः सर्ववागीश्वरेश्वरः ॥ १७६ ॥
३५४ त्रिकालजितकन्दर्पः — भूत, भविष्य और वर्तमान—तीनों कालोंमें कामदेवको परास्त करनेवाले, ३५५ उर्वशीसृक् — उर्वशी अप्सराकी सृष्टि करनेवाले भगवान् नारायण, ३५६ मुनीश्वरः — तपस्वी मुनियोंमें श्रेष्ठ नर-नारायणस्वरूप, ३५७ आद्यः — आदिपुरुष विष्णु, ३५८ कविः — त्रिकालदर्शी विद्वान्, ३५९ हयग्रीवः — हयग्रीव नामक अवतार धारण करनेवाले
उत्तरखण्ड ] * नाम-कीर्तनकी महिमा तथा श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रका वर्णन * ७०५
भगवान्, ३६० सर्ववागीश्वरेश्वरः— ब्रह्मा आदि समस्त वागीश्वरोंके भी ईश्वर ॥ १७६ ॥ सर्वदेवमयो ब्रह्मगुरुर्वागीश्वरीपतिः । अनन्तविद्याप्रभवो मूलाविद्याविनाशकः ॥ १७७ ॥ ३६१ सर्वदेवमयः—सम्पूर्ण देवस्वरूप, ३६२ ब्रह्मगुरुः—ब्रह्माजीको वेदका उपदेश करनेवाले गुरु, ३६३ वागीश्वरीपतिः—वाणीकी अधीश्वरी सरस्वती देवीके स्वामी, ३६४ अनन्तविद्याप्रभवः—असंख्य विद्याओंकी उत्पत्तिके हेतु, ३६५ मूलाविद्या-विनाशकः— भव-बन्धनकी हेतुभूत मूल अविद्याका विनाश करनेवाले ॥ १७७ ॥ सर्वज्ञदो नमज्जाड्यनाशको मधुसूदनः । अनेकमन्त्रकोटीशः शब्दब्रह्मैकपारगः ॥ १७८ ॥ ३६६ सर्वज्ञदः—सर्वज्ञता प्रदान करनेवाले, ३६७ नमज्जाड्यनाशकः—प्रणाम करनेवाले भक्तोंकी जड़ताका नाश करनेवाले, ३६८ मधुसूदनः— मधु नामक दैत्यका वध करनेवाले, ३६९ अनेकमन्त्र-कोटीशः—अनेक करोड़ मन्त्रोंके स्वामी, ३७० शब्दब्रह्मैकपारगः— शब्दब्रह्म (वेद-वेदाङ्गों) के एकमात्र पारङ्गत विद्वान् ॥ १७८ ॥ आदिविद्वान् वेदकर्ता वेदात्मा श्रुतिसागरः । ब्रह्मार्थवेदाहरणः सर्वविज्ञानजन्मभूः ॥ १७९ ॥ ३७१ आदिविद्वान्—सर्वप्रथम वेदका ज्ञान प्रकाशित करनेवाले, ३७२ वेदकर्ता—अपने निःश्वासके साथ वेदोंको प्रकट करनेवाले, ३७३ वेदात्मा—वेदोंके सार तत्त्व—उनके द्वारा प्रतिपादित होनेवाले सिद्धान्तभूत परमात्मा, ३७४ श्रुतिसागरः—वैदिक ज्ञानके समुद्र, ३७५ ब्रह्मार्थवेदाहरणः—मत्स्यरूप धारण करके ब्रह्माजीके लिये वेदोंको ले आनेवाले, ३७६ सर्वविज्ञानजन्मभूः—सब प्रकारके विज्ञानोंकी जन्मभूमि ॥ १७९ ॥ विद्याराजो ज्ञानमूर्तिर्ज्ञानसिन्धुरखण्डधीः । मत्स्यदेवो महाशृङ्गो जगद्बीजवहित्यधृक् ॥ १८० ॥ ३७७ विद्याराजः—समस्त विद्याओंके राजा, ३७८ ज्ञानमूर्तिः—ज्ञानस्वरूप, ३७९ ज्ञानसिन्धुः—ज्ञानके सागर, ३८० अखण्डधीः—संशय-विपर्यय आदिके द्वारा कभी खण्डित न होनेवाली बुद्धिसे युक्त, ३८१ मत्स्यदेवः—मत्स्यावतारधारी भगवान्, ३८२ महाशृङ्गः—मत्स्य-शरीरमें ही महान् शृङ्ग धारण करनेवाले, ३८३ जगद्बीजवहित्यधृक्—संसारकी बीजभूत ओषधियोंके सहित नौकाको अपने सींगमें बाँधकर धारण करनेवाले मत्स्य-भगवान् ॥ १८० ॥ लीलाव्याप्ताखिलाम्भोधिर्ऋग्वेदादिप्रवर्तकः । आदिकूर्मोऽखिलाधारस्तृणीकृतजगद्भरः ॥ १८१ ॥ ३८४ लीलाव्याप्ताखिलाम्भोधिः—अपने मत्स्य-शरीरसे लीलापूर्वक सम्पूर्ण समुद्रको आच्छादित कर लेनेवाले, ३८५ ऋग्वेदादिप्रवर्तकः—ऋग्वेद, यजुर्वेद आदिके प्रवर्तक, ३८६ आदिकूर्मः—सर्वप्रथम कच्छपरूपमें प्रकट होनेवाले भगवान्, ३८७ अखिलाधारः—अखिल ब्रह्माण्डके आधारभूत, ३८८ तृणीकृतजगद्भरः—समस्त जगत्के भारको तिनकेके समान समझनेवाले ॥ १८१ ॥ अमरीकृतदेवौघः पीयूषोत्पत्तिकारणम् । आत्माधारो धराधारो यज्ञाङ्गो धरणीधरः ॥ १८२ ॥ ३८९ अमरीकृतदेवौघः—अमृत पिलाकर देवसमुदायको अमर बनानेवाले, ३९० पीयूषोत्पत्ति-कारणम्—क्षीरसागरसे अमृतके निकालनेमें प्रधान कारण, ३९१ आत्माधारः—अन्य किसी आधारकी अपेक्षा न रखकर अपने ही आधारपर स्थित रहनेवाले, ३९२ धराधारः—पृथ्वीके आधार, ३९३ यज्ञाङ्गः—यज्ञमय शरीरवाले भगवान् वराह, ३९४ धरणीधरः—अपनी दाढ़ोंपर पृथ्वीको धारण करने-वाले ॥ १८२ ॥ हिरण्याक्षहरः पृथ्वीपतिः श्राद्धादिकल्पकः । समस्तपितृभीतिघ्नः समस्तपितृजीवनम् ॥ १८३ ॥ ३९५ हिरण्याक्षहरः—वराहरूपसे ही हिरण्याक्ष नामक दैत्यका वध करनेवाले, ३९६ पृथ्वीपतिः—उक्त अवतारमें ही पृथ्वीको पत्नीरूपमें ग्रहण करनेवाले, अथवा पृथ्वीके पालक, ३९७ श्राद्धादिकल्पकः—पितरोंके लिये श्राद्ध आदिकी व्यवस्था करनेवाले, ३९८
७०६ * अर्चयस्व हृषीकेशं यदिच्छसि परं पदम् * [ संक्षिप्त पद्मपुराण
समस्तपितृभीतिघ्नः—सम्पूर्ण पितरोंके भयका निवारण करनेवाले, ३९९ समस्तपितृजीवनम्—समस्त पितरोंके जीवनाधार ॥ १८३॥
हव्यकव्यैकभुग्धव्यकव्यैकफलदायकः ।
रोमान्तर्लीनजलधिः क्षोभिताशेषसागरः ॥ १८४ ॥
४०० हव्यकव्यैकभुक्—हव्य और कव्य (यज्ञ और श्राद्ध) के एकमात्र भोक्ता, ४०१ हव्यकव्यैकफलदायकः—यज्ञ और श्राद्धके एकमात्र फलदाता, ४०२ रोमान्तर्लीनजलधिः—अपने रोम-कूपोंमें समुद्रको लीन कर लेनेवाले महावराह, ४०३ क्षोभिताशेषसागरः—वराहरूपसे पृथ्वीकी खोज करते समय समस्त समुद्रको क्षुब्ध कर डालनेवाले ॥ १८४ ॥
महावराहो यज्ञघ्नध्वंसको याज्ञिकाश्रयः ।
श्रीनृसिंहो दिव्यसिंहः सर्वानिष्टार्थदुःखहा ॥ १८५ ॥
४०४ महावराहः—महान् वराहरूपधारी भगवान्, ४०५ यज्ञघ्नध्वंसकः—यज्ञमें विघ्न डालने-वाले असुरोंके विनाशक, ४०६ याज्ञिकाश्रयः— यज्ञ करनेवाले ऋत्विजोंके परम आश्रय, ४०७ श्रीनृसिंहः—अपने भक्त प्रह्लादकी बात सत्य करनेके लिये नृसिंह रूप धारण करनेवाले भगवान्, ४०८ दिव्यसिंहः—अलौकिक सिंहकी आकृति धारण करनेवाले, ४०९ सर्वानिष्टार्थदुःखहा—सब प्रकारकी अनिष्ट वस्तुओं और दुःखोंका नाश करनेवाले ॥ १८५ ॥
एकवीरोऽद्भुतबलो यन्त्रमन्त्रैकभञ्जनः ।
ब्रह्मादिदुःसहज्योतिर्युगान्ताग्न्यतिभीषणः ॥ १८६ ॥
४१० एकवीरः—अद्वितीय वीर, ४११ अद्भुतबलः—अद्भुत शक्तिशाली, ४१२ यन्त्रमन्त्रैकभञ्जनः—शत्रुके यन्त्र-मन्त्रोंको एकमात्र भंग करनेवाले, ४१३ ब्रह्मादिदुःसहज्योतिः—जिनके श्रीविग्रहकी ज्योति ब्रह्मा आदि देवताओंके लिये भी दुःसह है, ऐसे नृसिंह भगवान्, ४१४ युगान्ताग्न्यतिभीषणः—प्रलयकालीन अग्निके समान अत्यन्त भयङ्कर ॥ १८६ ॥
कोटिवज्राधिकनखो जगद्दुष्प्रेक्ष्यमूर्तिधृक् ।
मातृचक्रप्रमथनो महामातृगणेश्वरः ॥ १८७ ॥
४१५ कोटिवज्राधिकनखः—करोड़ों वज्रोंसे भी अधिक तीक्ष्ण नखोंवाले, ४१६ जगद्दुष्प्रेक्ष्यमूर्तिधृक्—सम्पूर्ण जगत् जिसकी ओर कठिनतासे देख सके, ऐसी भयानक मूर्ति धारण करनेवाले, ४१७ मातृचक्रप्रमथनः—डाकिनी, शाकिनी, पूतना आदि मातृ-मण्डलको मथ डालनेवाले, ४१८ महामातृगणेश्वरः—अपनी शक्तिभूत दिव्य महामातृगणोंके अधीश्वर ॥ १८७ ॥
अचिन्त्यामोघवीर्याढ्यः समस्तासुरघस्मरः ।
हिरण्यकशिपुच्छेदी कालः संकर्षणीपतिः ॥ १८८ ॥
४१९ अचिन्त्यामोघवीर्याढ्यः—कभी व्यर्थ न जानेवाले अचिन्त्य पराक्रमसे सम्पन्न, ४२० समस्तासुरघस्मरः—समस्त असुरोंको ग्रास बनानेवाले, ४२१ हिरण्यकशिपुच्छेदी—हिरण्यकशिपु नामक दैत्यको विदीर्ण करनेवाले, ४२२ कालः—असुरोंके लिये कालरूप, ४२३ संकर्षणीपतिः—संहारकारिणी शक्तिके स्वामी ॥ १८८ ॥
कृतान्तवाहनः सद्यःसमस्तभयनाशनः ।
सर्वविघ्नान्तकः सर्वसिद्धिदः सर्वपूरकः ॥ १८९ ॥
४२४ कृतान्तवाहनः—कालको अपना वाहन बनानेवाले, ४२५ सद्यःसमस्तभयनाशनः—शरणमें आये हुए भक्तोंके समस्त भयोंका तत्काल नाश करनेवाले, ४२६ सर्वविघ्नान्तकः—सम्पूर्ण विघ्नोंका अन्त करनेवाले, ४२७ सर्वसिद्धिदः—सब प्रकारकी सिद्धि प्रदान करनेवाले, ४२८ सर्वपूरकः—सम्पूर्ण मनोरथोंको पूर्ण करनेवाले ॥ १८९ ॥
समस्तपातकध्वंसी सिद्धिमन्त्राधिकाह्वयः ।
भैरवेशो हरार्तिघ्नः कालकोटिदुरासदः ॥ १९० ॥
४२९ समस्तपातकध्वंसी—सब पातकोंका नाश करनेवाले, ४३० सिद्धिमन्त्राधिकाह्वयः—नाममें ही सिद्धि और मन्त्रोंसे अधिक शक्ति रखनेवाले, ४३१ भैरवेशः—भैरवगणोंके स्वामी, ४३२ हरार्तिघ्नः—भगवान् शङ्करकी पीड़ाका नाश करनेवाले, ४३३ कालकोटिदुरासदः—करोड़ों कालोंके लिये भी दुर्धर्ष ॥ १९० ॥
उत्तरखण्ड ] * नाम-कीर्तनकी महिमा तथा श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रका वर्णन * ७०७ ********************************************************************************
दैत्यगर्भस्राविनामा स्फुटद्ब्रह्माण्डगर्जितः ।
स्मृतमात्राखिलत्राताऽद्भुतरूपो महाहरिः ॥ १९१ ॥
४३४ दैत्यगर्भस्राविनामा—जिनका नाम सुनकर ही दैत्यपत्नियोंके गर्भ गिर जाते हैं—ऐसे भगवान् नृसिंह, ४३५ स्फुटद्ब्रह्माण्डगर्जितः—जिनके गर्जनपर सारा ब्रह्माण्ड फटने लगता है, ४३६ स्मृतमात्राखिलत्राता—स्मरण करनेमात्रसे सम्पूर्ण जगत्की रक्षा करनेवाले, ४३७ अद्भुतरूपः—आश्चर्यजनक रूप धारण करनेवाले, ४३८ महाहरिः—महान् सिंहकी आकृति धारण करनेवाले ॥ १९१ ॥
ब्रह्मचर्यशिरःपिण्डी दिक्पालोऽर्धाङ्गभूषणः ।
द्वादशार्कशिरोदामा रुद्रशीर्षैकनूपुरः ॥ १९२ ॥
४३९ ब्रह्मचर्यशिरःपिण्डी—अपने शिरोभागमें ब्रह्मचर्यको धारण करनेवाले, ४४० दिक्पालः—समस्त दिशाओंका पालन करनेवाले, ४४१ अर्धाङ्गभूषणः—आधे अङ्गमें आभूषण धारण करनेवाले नृसिंह, ४४२ द्वादशार्कशिरोदामा—मस्तकमें बारह सूर्योंके समान तेज धारण करनेवाले, ४४३ रुद्रशीर्षैकनूपुरः—जिनके चरणोंमें प्रणाम करते समय रुद्रका मस्तक एक नूपुरकी भाँति शोभा धारण करता है, वे भगवान् ॥ १९२ ॥
योगिनीग्रस्तगिरिजात्राता भैरवतर्जकः ।
वीरचक्रेश्वरोऽत्युग्रो यमारिः कालसंवरः ॥ १९३ ॥
४४४ योगिनीग्रस्तगिरिजात्राता—योगिनियोंके चंगुलमें फँसी हुई पार्वतीकी रक्षा करनेवाले, ४४५ भैरवतर्जकः—भैरवगणोंको डाँट बतानेवाले, ४४६ वीरचक्रेश्वरः—वीरमण्डलके ईश्वर, ४४७ अत्युग्रः—अत्यन्त भयंकर, ४४८ यमारिः—यमराजके शत्रु, ४४९ कालसंवरः—कालको आच्छादित करनेवाले ॥ १९३ ॥
क्रोधेश्वरो रुद्रचण्डीपरिवारादिदुष्टभुक् ।
सर्वाक्षोभ्यो मृत्युमृत्युः कालमृत्युनिवर्तकः ॥ १९४ ॥
४५० क्रोधेश्वरः—क्रोधपर शासन करनेवाले, ४५१ रुद्रचण्डीपरिवारादिदुष्टभुक्—रुद्र और चण्डीके पार्षदोंमें रहनेवाले दुष्टोंके भक्षक, ४५२ सर्वाक्षोभ्यः—किसीके द्वारा भी विचलित नहीं किये जा सकनेवाले, ४५३ मृत्युमृत्युः—मौतको भी मारनेवाले, ४५४ कालमृत्युनिवर्तकः—काल और मृत्युका निवारण करनेवाले ॥ १९४ ॥
असाध्यसर्वरोगघ्नः सर्वदुर्ग्रहसौम्यकृत् ।
गणेशकोटिदर्पघ्नो दुःसहाशेषगोत्रहा ॥ १९५ ॥
४५५ असाध्यसर्वरोगघ्नः—सम्पूर्ण असाध्य रोगोंका नाश करनेवाले, ४५६ सर्वदुर्ग्रहसौम्यकृत्—समस्त दुष्ट ग्रहोंको शान्त करनेवाले, ४५७ गणेशकोटिदर्पघ्नः—करोड़ों गणपतियोंका अभिमान चूर्ण करनेवाले, ४५८ दुःसहाशेषगोत्रहा—समस्त दुःसह शत्रुओंके कुलका नाश करनेवाले ॥ १९५ ॥
देवदानवदुद्दर्शो जगद्व्यदभीषकः ।
समस्तदुर्गतिस्त्राता जगद्भक्षकभक्षकः ॥ १९६ ॥
४५९ देवदानवदुद्दर्शः—देवता और दानवोंको भी जिनकी ओर देखनेमें कठिनाई होती है—ऐसे भगवान् नृसिंह, ४६० जगद्व्यदभीषकः—संसारके भयदाता असुरोंको भी भयभीत करनेवाले, ४६१ समस्तदुर्गतिस्त्राता—सम्पूर्ण दुर्गंतियोंसे उद्धार करनेवाले, ४६२ जगद्भक्षकभक्षकः—जगत्का भक्षण करनेवाले कालके भी भक्षक ॥ १९६ ॥
उग्रेशोऽम्बरमार्जारः कालमूषकभक्षकः ।
अनन्तायुधदोर्दण्डी नृसिंहो वीरभद्रजित् ॥ १९७ ॥
४६३ उग्रेशः—उग्र शक्तियोंपर शासन करनेवाले, ४६४ अम्बरमार्जारः—आकाशरूपी बिलाव, ४६५ कालमूषकभक्षकः—कालरूपी चूहेको खा जानेवाले, ४६६ अनन्तायुधदोर्दण्डी—अपने बाहुदण्डोंको ही अक्षय आयुधोंके रूपमें धारण करनेवाले, ४६७ नृसिंहः—नर तथा सिंह दोनोंकी आकृति धारण करनेवाले, ४६८ वीरभद्रजित्—वीरभद्रपर विजय पानेवाले ॥ १९७ ॥
योगिनीचक्रगुह्येशः शक्रारिपशुमांसभुक् ।
रुद्रो नारायणो मेषरूपशङ्करवाहनः ॥ १९८ ॥
४६९ योगिनीचक्रगुह्येशः—योगिनी-मण्डलके रहस्योंके स्वामी, ४७० शक्रारिपशुमांसभुक्—इन्द्रके शत्रुभूत दैत्यरूपी पशुओंका भक्षण
७०८ * अर्चयस्व हृषीकेशं यदिच्छसि परं पदम् * [ संक्षिप्त पद्मपुराण ************************************************************************************
करनेवाले, ४७१ रुद्रः—प्रलयकालमें सबको रुलानेवाले रुद्र अथवा भयंकर आकारवाले नृसिंह, ४७२ नारायणः—नार अर्थात् जीवसमुदायके आश्रय; अथवा नार—जलको निवासस्थान बनाकर रहनेवाले शेषशायी, ४७३ मेषरूपशङ्करवाहनः— मेषरूपधारी शिवको वाहन बनानेवाले ॥ १९८ ॥
मेषरूपशिवत्राता दुष्टशक्तिसहस्रभुक् ।
तुलसीवल्लभो वीरो वामाचाराखिलेष्टदः ॥ १९९ ॥
४७४ मेषरूपशिवत्राता—मेषरूपधारी शिवके रक्षक, ४७५ दुष्टशक्तिसहस्रभुक्—सहस्रों दुष्टशक्तियोंका विनाश करनेवाले, ४७६ तुलसीवल्लभः—तुलसीके प्रेमी, ४७७ वीरः—शूरवीर, ४७८ वामाचाराखिलेष्टदः—सुन्दर आचरणवालोंका सम्पूर्ण अभीष्ट सिद्ध करनेवाले ॥ १९९ ॥
महाशिवः शिवारूढो भैरवैककपालधृक् ।
झिल्लिचक्रेश्वरः शक्रदिव्यमोहनरूपदः ॥ २०० ॥
४७९ महाशिवः—परम मङ्गलमय, ४८० शिवारूढः—कल्याणमय वाहनपर आरूढ होनेवाले, अथवा ध्यानस्थ भगवान् शिवके हृदयकमलपर आसीन होनेवाले, ४८१ भैरवैककपालधृक्—रुद्ररूपसे हाथमें एक भयानक कपाल धारण करनेवाले, ४८२ झिल्लिचक्रेश्वरः—झींगुरोंके समुदायके स्वामी, ४८३ शक्रदिव्यमोहनरूपदः—इन्द्रको दिव्य एवं मोहक रूप देनेवाले ॥ २०० ॥
गौरीसौभाग्यदो मायानिधिर्मायाभयापहः ।
ब्रह्मतेजोमयो ब्रह्मश्रीमयश्च त्रयीमयः ॥ २०१ ॥
४८४ गौरीसौभाग्यदः—भगवती पार्वतीको सौभाग्य प्रदान करनेवाले, ४८५ मायानिधिः—मायाके भंडार, ४८६ मायाभयापहः—मायाजनित भयका नाश करनेवाले, ४८७ ब्रह्मतेजोमयः— ब्रह्मतेजसे सम्पन्न भगवान् वामन, ४८८ ब्रह्मश्रीमयः—ब्राह्मणोचित श्रीसे परिपूर्ण विग्रहवाले, ४८९ त्रयीमयः—ऋक्, यजुः और साम—इन तीन वेदोंद्वारा प्रतिपादित स्वरूपवाले ॥ २०१ ॥
सुब्रह्मण्यो बलिध्वंसी वामनोऽदितिदुःखहा ।
उपेन्द्रो नृपतिर्विष्णुः कश्यपान्वयमण्डनः ॥ २०२ ॥
४९० सुब्रह्मण्यः—ब्राह्मण, वेद, तप और ज्ञानकी भलीभाँति रक्षा करनेवाले, ४९१ बलिध्वंसी—राजा बलिको स्वर्गसे हटानेवाले, ४९२ वामनः—वामनरूपधारी भगवान्, ४९३ अदितिदुःखहा—देवमाता अदितिके दुःख दूर करनेवाले, ४९४ उपेन्द्रः—इन्द्रके छोटे भाई, द्वितीय इन्द्र, ४९५ नृपतिः—राजा, जो 'नराणां च नराधिपः' के अनुसार भगवान्की दिव्य विभूति है, ४९६ विष्णुः—बारह आदित्योंमेंसे एक, ४९७ कश्यपान्वयमण्डनः—कश्यपजीके कुलकी शोभा बढ़ानेवाले ॥ २०२ ॥
बलिस्वाराज्यदः सर्वदेवविप्रान्नदोऽच्युतः ।
उरुक्रमस्तीर्थपादस्त्रिपदस्त्वित्रिविक्रमः ॥ २०३ ॥
४९८ बलिस्वाराज्यदः—राजा बलिको [अगले मन्वन्तरमें इन्द्र बनाकर] स्वर्गका राज्य प्रदान करनेवाले, करनेवाले, ४९९ सर्वदेवविप्रान्नदः—सम्पूर्ण देवताओं तथा ब्राह्मणोंको अन्न देनेवाले, ५०० अच्युतः—अपनी महिमासे कभी च्युत न होनेवाले, ५०१ उरुक्रमः—बलिके यज्ञमें विराद्रूप होकर लम्बे डगसे त्रिलोकीको नापनेवाले, ५०२ तीर्थपादः—गङ्गाजीको प्रकट करनेके कारण तीर्थरूप चरणोंवाले, ५०३ त्रिपदस्थः—तीन स्थानोंपर पैर रखनेवाले, ५०४ त्रिविक्रमः—तीन बड़े-बड़े डगवाले ॥ २०३ ॥
व्योमपादः स्वपादाम्भःपवित्रितजगत्त्रयः ।
ब्रह्मेशाद्याभिवन्द्याङ्घ्रिर्दुतधर्माहिधावनः ॥ २०४ ॥
५०५ व्योमपादः—सम्पूर्ण आकाशको चरणोंसे नापनेवाले, ५०६ स्वपादाम्भःपवित्रितजगत्त्रयः—अपने चरणोंके जल (गङ्गाजी) से तीनों लोकोंको पवित्र करनेवाले, ५०७ ब्रह्मेशाद्याभिवन्द्याङ्घ्रिः—ब्रह्मा और शङ्कर आदि देवताओंके द्वारा वन्दनीय चरणोंवाले, ५०८ द्रुतधर्मा—शीघ्रतापूर्वक धर्मका पालन करनेवाले, ५०९ अहिधावनः—सर्पकी भाँति तेज दौड़नेवाले ॥ २०४ ॥
अचिन्त्याद्भुतविस्तारो विश्ववृक्षो महाबलः ।
राहुमूर्धापराङ्गच्छिद् भृगुपत्नीशिरोहरः ॥ २०५ ॥
५१० अचिन्त्याद्भुतविस्तारः—किसी तरह चिन्तनमें न आनेवाले अद्भुत विस्तारसे युक्त, ५११
उत्तरखण्ड ] * नाम-कीर्तनकी महिमा तथा श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रका वर्णन * ७०९
विश्ववृक्षः—संसार-वृक्षरूप, ५१२ महाबलः—महान् बलसे युक्त, ५१३ राहुमूर्धापराङ्गच्छित्—राहुके मस्तक और धड़को काटकर अलग करनेवाले, ५१४ भृगुपत्नीशिरोहरः—भृगुपत्नीके मस्तकका अपहरण करनेवाले ॥ २०५ ॥
पापात्रस्तः सदापुण्यो दैत्याशानित्यखण्डकः।
पूरिताखिलदेवाशो विश्वार्थैकावतारकृत् ॥ २०६ ॥
५१५ पापात्रस्तः—पापसे डरनेवाले, ५१६ सदापुण्यः—निरन्तर पुण्यमें प्रवृत्त, ५१७ दैत्याशानित्यखण्डकः—धर्मविरोधी दैत्योंकी आशाका सदा खण्डन करनेवाले, ५१८ पूरिताखिलदेवाशः—सम्पूर्ण देवताओंकी आशा पूर्ण करनेवाले, ५१९ विश्वार्थैकावतारकृत्—एकमात्र विश्वका कल्याण करनेके लिये अवतार लेनेवाले ॥ २०६ ॥
स्वमायानित्यगुप्तात्मा भक्तचिन्तामणिः सदा।
वरदः कार्तवीर्यादिराजराज्यप्रदोऽनघः ॥ २०७ ॥
५२० स्वमायानित्यगुप्तात्मा—अपनी मायासे निरन्तर अपने स्वरूपको छिपाये रखनेवाले, ५२१ सदा भक्तचिन्तामणिः—सदा भक्तोंका मनोरथ पूर्ण करनेके लिये चिन्तामणिके समान, ५२२ वरदः—भक्तोंको वर प्रदान करनेवाले, ५२३ कार्तवीर्यादिराजराज्यप्रदः—कृतवीर्य-पुत्र अर्जुन आदि राजाओंको राज्य देनेवाले, ५२४ अनघः—स्वभावतः पापसे रहित ॥ २०७ ॥
विश्वश्लाघ्योऽमिताचारो दत्तात्रेयो मुनीश्वरः।
पराशक्तिसदाश्लिष्टो योगानन्दसदोन्मदः ॥ २०८ ॥
५२५ विश्वश्लाघ्यः—समस्त संसारके लिये प्रशंसनीय, ५२६ अमिताचारः—अपरिमित आचारवाले, ५२७ दत्तात्रेयः—अत्रिकुमार दत्त, जो भगवान्के अवतार हैं, ५२८ मुनीश्वरः—मुनियोंके स्वामी, ५२९ पराशक्तिसदाश्लिष्टः—सदा पराशक्तिसे युक्त, ५३० योगानन्दसदोन्मदः—निरन्तर योगजनित आनन्दमें विभोर रहनेवाले ॥ २०८ ॥
समस्तेन्द्रारितेजोहत्परमामृतपद्मपः ।
अनसूयागर्भरत्नं भोगमोक्षसुखप्रदः ॥ २०९ ॥
५३१ समस्तेन्द्रारितेजोहत्—इन्द्रसे शत्रुता रखनेवाले सम्पूर्ण दैत्योंका तेज हर लेनेवाले, ५३२ परमामृतपद्मपः—परम अमृतमय कमलका रस पान करनेवाले, ५३३ अनसूयागर्भरत्नम्—अत्रिपत्नी अनसूयाजीके गर्भके रत्न, ५३४ भोगमोक्षसुखप्रदः—भोग और मोक्षका सुख प्रदान करनेवाले ॥ २०९ ॥
जामदग्निकुलादित्यो रेणुकाद्भुतशक्तिधृक्।
मातृहत्यादिनिर्लेपः स्कन्दजिद्विप्रराज्यदः ॥ २१० ॥
५३५ जामदग्निकुलादित्यः—मुनिवर जमदग्निके वंशको सूर्यके समान प्रकाशित करनेवाले परशुरामजी, ५३६ रेणुकाद्भुतशक्तिधृक्—माता रेणुकाकी अद्भुत शक्ति धारण करनेवाले, ५३७ मातृहत्यादिनिर्लेपः—मातृहत्या आदि दोषोंसे निर्लिप्त रहनेवाले परशुरामजी, ५३८ स्कन्दजित्—कार्तिकेयजीको जीतनेवाले, ५३९ विप्रराज्यदः—ब्राह्मणोंको राज्य देनेवाले ॥ २१० ॥
सर्वक्षत्रान्तकृद्वीरदर्पहा कार्तवीर्यजित्।
सप्तद्वीपवतीदाता शिवार्चकयशःप्रदः ॥ २११ ॥
५४० सर्वक्षत्रान्तकृत्—समस्त क्षत्रियोंका अन्त करनेवाले, ५४१ वीरदर्पहा—बड़े-बड़े वीरोंका दर्प दलन करनेवाले, ५४२ कार्तवीर्यजित्—कृतवीर्य-पुत्र अर्जुनको परास्त करनेवाले, ५४३ सप्तद्वीपवतीदाता—ब्राह्मणोंको सातों द्वीपोंसे युक्त पृथिवीका दान करनेवाले, ५४४ शिवार्चकयशःप्रदः—शिवकी पूजा करनेवालेको यश देनेवाले ॥ २११ ॥
भीमः परशुरामश्च शिवाचार्यैकविश्वभूः।
शिवाखिलज्ञानकोशो भीष्माचार्योऽग्निदैवतः ॥ २१२ ॥
५४५ भीमः—भयङ्कर पराक्रम करनेवाले, ५४६ परशुरामः—परशुरामरूपधारी भगवान्, ५४७ शिवाचार्यैकविश्वभूः—भगवान् शङ्करको गुरु बनाकर विद्या सीखनेवाले संसारमें एकमात्र पुरुष, ५४८ शिवाखिलज्ञानकोशः—भगवान् शङ्करसे सम्पूर्ण ज्ञानका कोष प्राप्त करनेवाले, ५४९ भीष्माचार्यः—पाण्डवोंके पितामह भीष्मजीके आचार्य, ५५० अग्निदैवतः—अग्निदेवताके उपासक ॥ २१२ ॥
द्रोणाचार्यगुरुर्विश्वजैत्रधन्वा कृतान्तजित्।
अद्वितीयतपोमूर्तिर्ब्रह्मचर्यैकदक्षिणः ॥ २१३ ॥
७९० * अर्चयस्व हृषीकेशं यदिच्छसि परं पदम् * [ संक्षिप्त पद्मपुराण
५५१ द्रोणाचार्यगुरुः — आचार्य द्रोणके गुरु, ५५२ विश्वजैत्रधन्वा — विश्वविजयी धनुष धारण करनेवाले, ५५३ कृतान्तजित् — कालको भी परास्त करनेवाले, ५५४ अद्वितीयतपोमूर्तिः — अद्वितीय तपस्याके मूर्तिमान् स्वरूप, ५५५ ब्रह्मचर्यैकदक्षिरणः — ब्रह्मचर्यपालनमें एकमात्र दक्ष ॥ २१३ ॥
मनुश्रेष्ठः सतां सेतुर्महीयान् वृषभो विराद् ।
आदिराजः क्षितिपिता सर्वरत्नैकदोहकृत् ॥ २१४ ॥
५५६ मनुश्रेष्ठः — मनुष्योंमें श्रेष्ठ राजा पृथु, ५५७ सतां सेतुः — सेतुके समान सत्पुरुषोंकी मर्यादाके रक्षक, अथवा सत्पुरुषोंके लिये सेतुरूप, ५५८ महीयान् — बड़ोंसे भी बड़े महापुरुष, ५५९ वृषभः — कामनाओंकी वर्षा करनेवाले श्रेष्ठ राजा, ५६० विराद् — तेजस्वी राजा, ५६१ आदिराजः — मनुष्योंमें सबसे प्रथम राजाके पदसे विभूषित, ५६२ क्षितिपिता — पृथ्वीको अपनी कन्याके रूपमें स्वीकार करनेवाले, ५६३ सर्वरत्नैकदोहकृत् — गोरूपधारिणी पृथ्वीसे समस्त रत्नोंके एकमात्र दुहनेवाले ॥ २१४ ॥
पृथुर्जन्माद्येकदक्षो गीःश्रीकीर्तिस्वयंवृतः ।
जगद्वृत्तिप्रदश्चक्रवर्तिश्रेष्ठोऽद्वयास्त्रधृक् ॥ २१५ ॥
५६४ पृथुः — अपने यशसे प्रख्यात पृथु नामक राजा, ५६५ जन्माद्येकदक्षः — उत्पत्ति, पालन और संहारमें एकमात्र कुशल, ५६६ गीःश्रीकीर्तिस्वयंवृतः — वाणी, लक्ष्मी और कीर्तिके द्वारा स्वयं वरण किये हुए, ५६७ जगद्वृत्तिप्रदः — संसारको जीविका प्रदान करनेवाले, ५६८ चक्रवर्तिश्रेष्ठः — चक्रवर्ती राजाओंमें श्रेष्ठ, ५६९ अद्वयास्त्रधृक् — अद्वितीय शस्त्रधारी वीर ॥ २१५ ॥
सनकादिमुनिप्राप्यभगवद्भक्तिवर्धनः ।
वर्णाश्रमादिधर्माणां कर्ता वक्ता प्रवर्तकः ॥ २१६ ॥
५७० सनकादिमुनिप्राप्यभगवद्भक्तिवर्धनः — सनकादि मुनियोंसे प्राप्त होने योग्य भगवद्भक्तिका विस्तार करनेवाले, ५७१ वर्णाश्रमादिधर्माणां कर्ता — वर्ण और आश्रम आदिके धर्मोंके बनानेवाले, ५७२ वक्ता — वर्ण और आश्रम आदिके धर्मोंका उपदेश करनेवाले, ५७३ प्रवर्तकः — उक्त धर्मोंका प्रचार करनेवाले ॥ २१६ ॥
सूर्यवंशध्वजो रामो राघवः सद्गुणार्णवः ।
काकुत्स्थो वीरराजार्यो राजधर्मधुरन्धरः ॥ २१७ ॥
५७४ सूर्यवंशध्वजः — सूर्यवंशकी कीर्ति-पताका फहरानेवाले श्रीरघुनाथजी, ५७५ रामः — योगीजनोंने रमण करनेके लिये नित्यानन्दस्वरूप परमात्मा, मर्यादापुरुषोत्तम भगवान् श्रीरामचन्द्रजी, ५७६ राघवः — रघुकुलमें जन्म ग्रहण करनेवाले, ५७७ सद्गुणार्णवः — उत्तम गुणोंके सागर, ५७८ काकुत्स्थः — ककुत्स्थ-पदवी धारण करनेवाले राजा पुरञ्जयकी कुल-परम्परामें अवतीर्ण, ५७९ वीरराजार्यः — वीर राजाओंमें श्रेष्ठ, ५८० राजधर्मधुरन्धरः — राजधर्मका भार वहन करनेवाले ॥ २१७ ॥
नित्यस्वस्थाश्रयः सर्वभद्रग्राही शुभैकदृक् ।
नररत्नं रत्नगर्भो धर्माध्यक्षो महानिधिः ॥ २१८ ॥
५८१ नित्यस्वस्थाश्रयः — सदा अपने स्वरूपमें स्थित रहनेवाले महात्माओंके आश्रय, ५८२ सर्वभद्रग्राही — समस्त कल्याणोंकी प्राप्ति करानेवाले, ५८३ शुभैकदृक् — एकमात्र शुभकी ओर ही दृष्टि रखनेवाले, ५८४ नररत्नम् — मनुष्योंमें श्रेष्ठ, ५८५ रत्नगर्भः — अपनी माताके गर्भके रत्न अथवा अपने भीतर रत्नमय गुणोंको धारण करनेवाले, ५८६ धर्माध्यक्षः — धर्मके साक्षी, ५८७ महानिधिः — अखिल भूमण्डलके सम्राट् होनेके कारण बहुत बड़े कोषवाले ॥ २१८ ॥
सर्वश्रेष्ठाश्रयः सर्वशस्त्रास्त्रग्रामवीर्यवान् ।
जगदीशो दाशरथिः सर्वरत्नाश्रयो नृपः ॥ २१९ ॥
५८८ सर्वश्रेष्ठाश्रयः — सबसे श्रेष्ठ आश्रय, ५८९ सर्वशस्त्रास्त्रग्रामवीर्यवान् — समस्त अस्त्र-शस्त्रोंके समुदायकी शक्ति रखनेवाले, ५९० जगदीशः — सम्पूर्ण जगत्के स्वामी, ५९१ दाशरथिः — अयोध्याके चक्रवर्ती नरेश महाराज दशरथके प्राणाधिक प्रियतम पुत्र, ५९२ सर्वरत्नाश्रयो नृपः — सम्पूर्ण रत्नोंके आश्रयभूत राजा ॥ २१९ ॥
उत्तराखण्ड ] * नाम-कीर्तनकी महिमा तथा श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रका वर्णन * ७११
समस्तधर्मसूः सर्वधर्मद्रष्टाखिलार्तिहा।
अतीन्द्रो ज्ञानविज्ञानपारद्रष्टा क्षमाम्बुधिः ॥ २२० ॥
५९३ समस्तधर्मसूः—समस्त धर्मोंको उत्पन्न करनेवाले, ५९४ सर्वधर्मद्रष्टा—सम्पूर्ण धर्मोंपर दृष्टि रखनेवाले, ५९५ अखिलार्तिहा—सबकी पीड़ा दूर करनेवाले अथवा समस्त पीड़ाओंके नाशक, ५९६ अतीन्द्रः—इन्द्रसे भी बढ़कर ऐश्वर्यशाली, ५९७ ज्ञानविज्ञानपारद्रष्टा—ज्ञान और विज्ञानके पारंगत, ५९८ क्षमाम्बुधिः—क्षमाके सागर ॥ २२० ॥
सर्वप्रकृष्टः शिष्टेष्टो हर्षशोकाद्यनाकुलः।
पित्राज्ञयात्यक्तसाम्राज्यः सपत्नोदयनिर्भयः ॥ २२१ ॥
५९९ सर्वप्रकृष्टः—सबसे श्रेष्ठ, ६०० शिष्टेष्टः—शिष्ट पुरुषोंके इष्टदेव, ६०१ हर्ष-शोकाद्यनाकुलः—हर्ष और शोक आदिसे विचलित न होनेवाले, ६०२ पित्राज्ञयात्यक्तसाम्राज्यः—पिताकी आज्ञासे समस्त भूमण्डलका साम्राज्य त्याग देनेवाले, ६०३ सपत्नोदयनिर्भयः—शत्रुओंके उदयसे भयभीत न होनेवाले ॥ २२१ ॥
गुहादेशार्पितैश्वर्यः शिवस्पर्धजटाधरः।
चित्रकूटाप्तरत्नाद्रिर्जगदीश्रो वनेचरः ॥ २२२ ॥
६०४ गुहादेशार्पितैश्वर्यः—वनवासके समय पर्वतकी कन्दराओंको ऐश्वर्य समर्पित करनेवाले—अपने निवाससे गुफाओंको भी ऐश्वर्य-सम्पन्न बनानेवाले, ६०५ शिवस्पर्धजटाधरः—शङ्करजीकी जटाओंसे होड़ लगानेवाली जटाएँ धारण करनेवाले, ६०६ चित्रकूटाप्तरत्नाद्रिः—चित्रकूटको निवास-स्थल बनाकर उसे रत्नमय पर्वत (मेरुगिरि) की महत्ता प्राप्त करानेवाले, ६०७ जगदीशः—सम्पूर्ण जगत्के ईश्वर, ६०८ वनेचरः—वनमें विचरनेवाले ॥ २२२ ॥
यथेष्टामोघसर्वास्त्रो देवेन्द्रतनयाक्षिहा।
ब्रह्मेन्द्रादिनतैषीको मारीचघ्नो विराधहा ॥ २२३ ॥
६०९ यथेष्टामोघसर्वास्त्रः—जिनके सभी अस्त्र इच्छानुसार चलनेवाले एवं अचूक हैं, ६१० देवेन्द्र-तनयाक्षिहा—देवराजके पुत्र जयन्तकी आँख फोड़नेवाले, ६११ ब्रह्मेन्द्रादिनतैषीकः—जिनके चलाये हुए सींकके बाणको ब्रह्मा आदि देवताओंने भी मस्तक झुकाया था, ऐसे प्रभावशाली भगवान् श्रीराम, ६१२ मारीचघ्नः—मायामय मृगका रूप धारण करनेवाले मारीच नामक राक्षसके नाशक, ६१३ विराधहा—विराधका वध करनेवाले ॥ २२३ ॥
ब्रह्मशापाहताशेषदण्डकारण्यपावनः ।
चतुर्दशसहस्रोग्ररक्षोग्रैकशरैकधुक् ॥ २२४ ॥
६१४ ब्रह्मशापाहताशेषदण्डकारण्यपावनः—ब्राह्मण (शुक्राचार्य) के शापसे नष्ट हुए दण्डकारण्यको अपने निवाससे पुनः पावन बनानेवाले ६१५ चतुर्दशसहस्रोग्ररक्षोग्रैकशरैकधुक्—चौदह हजार भयङ्कर राक्षसोंको मारनेकी शक्तिसे युक्त एकमात्र बाण धारण करनेवाले ॥ २२४ ॥
खरारिस्त्रिशिरोहन्ता दूषणघ्नो जनार्दनः ।
जटायुषोऽग्निगतिदोगस्त्यसर्वस्वमन्त्रराट् ॥ २२५ ॥
६१६ खरारिः—खर नामक राक्षसके शत्रु, ६१७ त्रिशिरोहन्ता—त्रिशिराका वध करनेवाले, ६१८ दूषणघ्नः—दूषण नामक राक्षसके प्राण लेनेवाले, ६१९ जनार्दनः—भक्तलोग जिनसे अभ्युदय एवं निःश्रेयसरूप परम पुरुषार्थकी याचना करते हैं, ६२० जटायुषोऽग्निगतिदः—जटायुका दाह-संस्कार करके उन्हें उत्तम गति प्रदान करनेवाले, ६२१ अगस्त्यसर्वस्वमन्त्रराट्—जिनका नाम महर्षि अगस्त्यका सर्वस्व एवं मन्त्रोंका राजा है ॥ २२५ ॥
लीलाधनुष्कोट्यपास्तदुन्दुभ्यस्थिमहाचलः ।
सप्ततालव्यधाकृष्टध्वस्तपातालदानवः ॥ २२६ ॥
६२२ लीलाधनुष्कोट्यपास्तदुन्दुभ्यस्थि-महाचलः—खेल-खेलमें ही दुन्दुभि नामक दानवकी हड्डियोंके महान् पर्वतको धनुषकी नोकसे उठाकर दूर फेंक देनेवाले, ६२३ सप्ततालव्यधाकृष्टध्वस्त-पातालदानवः—सात तालवृक्षोंके वेधसे आकृष्ट होकर आये हुए पातालवासी दानवका विनाश करनेवाले ॥ २२६ ॥
सुग्रीवराज्यदोऽहीनमनसैवाभयप्रदः ।
हनुमद्प्रमुखेशः समस्तकपिदेहभृत् ॥ २२७ ॥
७९२ * अर्चयस्व हृषीकेशं यदिच्छसि परं पदम् * [ संक्षिप्त पद्मपुराण
*************************************************************************************
६२४ सुग्रीवराज्यदः—सुग्रीवको राज्य देनेवाले, ६२५ अहीनमनसैवाभयप्रदः—उदार चित्तसे अभय-दान देनेवाले, ६२६ हनुमद्रुद्रमुख्येशः—हनुमान्जी तथा भगवान् शङ्करके प्रधान आराध्यदेव, ६२७ समस्तकपिदेहभृत्—सम्पूर्ण वानरोंके शरीरोंका पोषण करनेवाले ॥ २२७ ॥
सनागदैत्यबाणैकव्याकुलीकृतसागरः ।
सम्लेच्छकोटिबाणैकशुष्कनिर्दग्धसागरः ॥ २२८ ॥
६२८ सनागदैत्यबाणैकव्याकुलीकृतसागरः—एक ही बाणसे नाग और दैत्योंसहित समुद्रको क्षुब्ध कर देनेवाले, ६२९ सम्लेच्छकोटिबाणैकशुष्कनिर्दग्धसागरः—एक ही बाणसे करोड़ों म्लेच्छोंसहित समुद्रको सुखा देने और जला डालनेवाले ॥ २२८ ॥
समुद्राद्भुतपूर्वैकबद्धसेतुर्यशोनिधिः ।
असाध्यसाधको लङ्कासमूलोत्साददक्षिणः ॥ २२९ ॥
६३० समुद्राद्भुतपूर्वैकबद्धसेतुः—समुद्रमें पहले-पहल एक अद्भुत पुल बाँधनेवाले, ६३१ यशोनिधिः—सुयशके भंडार, ६३२ असाध्यसाधकः—असम्भवको भी सम्भव कर दिखानेवाले, ६३३ लङ्कासमूलोत्साददक्षिणः—लङ्काको जड़से नष्ट कर डालनेमें दक्ष ॥ २२९ ॥
वरदृप्तजगच्छल्यपौलस्त्यकुलकृन्तनः ।
रावणिघ्नः प्रहस्तच्छित्कुम्भकर्णभिदुग्रहा ॥ २३० ॥
६३४ वरदृप्तजगच्छल्यपौलस्त्यकुलकृन्तनः—वर पाकर घमंडसे भरे हुए तथा संसारके लिये कण्टकरूप रावणके कुलका उच्छेद करनेवाले, ६३५ रावणिघ्नः—लक्ष्मणरूपसे रावणके पुत्र मेघनादका वध करनेवाले, ६३६ प्रहस्तच्छित्—प्रहस्तका मस्तक काटनेवाले, ६३७ कुम्भकर्णभित्—कुम्भकर्णको विदीर्ण करनेवाले, ६३८ उग्रहा—भयङ्कर राक्षसोंका वध करनेवाले ॥ २३० ॥
रावणैकशिरश्छेत्ता निःशङ्केन्द्रैकराज्यदः ।
स्वर्गास्वर्गत्वविच्छेदी देवेन्द्रानिन्द्रताहरः ॥ २३१ ॥
६३९ रावणैकशिरश्छेत्ता—रावणके सिर काटनेवाले एकमात्र वीर, ६४० निःशङ्केन्द्रैकराज्यदः—निःशङ्क होकर इन्द्रको एकमात्र राज्य देनेवाले, ६४१ स्वर्गास्वर्गत्वविच्छेदी—स्वर्गकी अस्वर्गताको मिटा डालनेवाले,* ६४२ देवेन्द्रानिन्द्रताहरः—देवराज इन्द्रकी अनिन्द्रता दूर करनेवाले† ॥ २३१ ॥
रक्षोदेवत्वहृद्धर्मधर्मत्वघ्नः पुरुष्टुतः ।
नतिमात्रदशास्यारिश्चात्तराज्यविभीषणः ॥ २३२ ॥
६४३ रक्षोदेवत्वहृत्—राक्षसलोग जो देवताओंको हटाकर स्वयं देवता बन बैठे थे, उनके उस देवत्वको हर लेनेवाले, ६४४ धर्माधर्मत्वघ्नः—धर्मकी अधर्मताका नाश करनेवाले, (राक्षसोंके कारण धर्म भी अधर्मरूपमें परिणत हो रहा था, भगवान् रामने उन्हें मारकर धर्मको पुनः अपने स्वरूपमें प्रतिष्ठित किया), ६४५ पुरुष्टुतः—बहुत लोगोंके द्वारा स्तुत होनेवाले, ६४६ नतिमात्रदशास्यारिः—नत मस्तक होनेतक ही रावणको शत्रु माननेवाले, ६४७ दत्तराज्यविभीषणः—विभीषणको राज्य प्रदान करनेवाले ॥ २३२ ॥
सुधावृष्टिमृताशेषस्वसैन्योज्जीवनैककृत् ।
देवब्राह्मणनामैकधाता सर्वामरार्चितः ॥ २३३ ॥
६४८ सुधावृष्टिमृताशेषस्वसैन्योज्जीवनैककृत्—सुधाकी वर्षा कराकर अपने समस्त मरे हुए सैनिकोंको जीवन प्रदान करनेवाले, ६४९ देवब्राह्मणनामैकधाता—देवता और ब्राह्मणके नामोंके एकमात्र रक्षक, वे यदि न होते तो देवताओं एवं ब्राह्मणोंका
* राक्षसोंने 'स्वर्ग'का वैभव लूटकर उसे 'अस्वर्ग' बना दिया था, भगवान् रामने रावणको मारकर पुनः उसे अपनी प्रतिष्ठाके अनुरूप बनाया, स्वर्गकी अस्वर्गता दूर कर दी।
† रावणने इन्द्रको इन्द्रपदसे हटा दिया था, वे 'अनिन्द्र' (इन्द्रपदसे च्युत) हो गये थे; श्रीरामने उनकी अनिन्द्रता दूर की—उन्हें पुनः इन्द्रके सिंहासनपर बिठाया।
उत्तरखण्ड ] * नाम-कीर्तनकी महिमा तथा श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रका वर्णन * ७१३
नाम-निशान मिट जाता, ६५० सर्वामराचितः—सम्पूर्ण देवताओंसे पूजित ॥ २३३ ॥
ब्रह्मसूर्येन्द्ररुद्रादिवृन्दर्पितसतीप्रियः ।
अयोध्याखिलराजाग्र्यः सर्वभूतमनोहरः ॥ २३४ ॥
६५१ ब्रह्मसूर्येन्द्ररुद्रादिवृन्दार्पितसतीप्रियः—ब्रह्मा, सूर्य, इन्द्र तथा रुद्र आदि देवताओंके समूह-द्वारा शुद्ध प्रमाणित करके समर्पित की हुई सती सीताके प्रियतम, ६५२ अयोध्याखिलराजाग्र्यः—अयोध्यापुरीके सम्पूर्ण राजाओंमें अग्रगण्य, ६५३ सर्वभूतमनोहरः—अपने सौन्दर्य-माधुर्यके कारण सम्पूर्ण प्राणियोंका मन हरनेवाले ॥ २३४ ॥
स्वाम्यतुल्यकृपादण्डो हीनोत्कृष्टैकसत्प्रियः ।
श्वपक्ष्यादिन्यायदर्शी हीनार्थाधिकसाधकः ॥ २३५ ॥
६५४ स्वाम्यतुल्यकृपादण्डः—प्रभुताके अनुरूप ही कृपा करने और दण्ड देनेवाले, ६५५ हीनोत्कृष्टैकसत्प्रियः—ऊँच-नीच—सबके सच्चे प्रेमी, ६५६ श्वपक्ष्यादिन्यायदर्शी—कुत्ते और पक्षी आदिके प्रति भी न्याय प्रदर्शित करनेवाले, ६५७ हीनार्थाधिकसाधकः—असहाय पुरुषोंके कार्यकी अधिक सिद्धि करनेवाले ॥ २३५ ॥
वधव्याजानुचितकृत्तारकोऽखिलतुल्यकृत् ।
पावित्र्याधिक्यमुक्तात्मा प्रियात्यक्तः स्मरारिजित् ॥ २३६ ॥
६५८ वधव्याजानुचितकृत्तारकः—अनुचित कर्म करनेवाले लोगोंका वधके बहाने उद्धार करनेवाले, ६५९ अखिलतुल्यकृत्—सबके साथ उसकी योग्यताके अनुरूप बर्ताव करनेवाले, ६६० पावित्र्याधिक्यमुक्तात्मा—अधिक पवित्रताके कारण नित्यमुक्त स्वभाववाले, ६६१ प्रियात्यक्तः—प्रिय पत्नी सीतासे कुछ कालके लिये वियुक्त, ६६२ स्मरारिजित्—कामदेवके शत्रु भगवान् शिवको भी जीतनेवाले ॥ २३६ ॥
साक्षात्कुशलवच्छद्मद्रावितो ह्यपराजितः ।
कोसलेन्द्रो वीरबाहुः सत्यार्थत्यक्तसोदरः ॥ २३७ ॥
६६३ साक्षात्कुशलवच्छद्मद्रावितः—कुश और लवके रूपमें स्वयं अपने-आपसे युद्धमें हार जानेवाले, ६६४ अपराजितः—वास्तवमें कभी किसीके द्वारा भी परास्त न होनेवाले, ६६५ कोसलेन्द्रः—कोसल देशके ऐश्वर्यशाली सम्राट्, ६६६ वीरबाहुः—शक्तिशालिनी भुजाओंसे युक्त, ६६७ सत्यार्थत्यक्तसोदरः—सत्यकी रक्षाके लिये अपने भाई लक्ष्मणका त्याग करनेवाले ॥ २३७ ॥
शरसंधाननिर्धूतधरणीमण्डलो जयः ।
ब्रह्मादिकामसांनिध्यसनाथीकृतदैवतः ॥ २३८ ॥
६६८ शरसंधाननिर्धूतधरणीमण्डलः—बाणोंके संधानसे समस्त भूमण्डलको कँपा देनेवाले, ६६९ जयः—विजयशील, ६७० ब्रह्मादिकामसांनिध्यसनाथीकृतदैवतः—ब्रह्मा आदिकी कामनाके अनुसार समीपसे दर्शन देकर समस्त देवताओंको सनाथ करनेवाले ॥ २३८ ॥
ब्रह्मलोकाप्तचाण्डालद्यशेषप्राणिसार्थकः ।
स्वर्नीतगर्दभश्वादिश्चिरायोध्यावनैककृत् ॥ २३९ ॥
६७१ ब्रह्मलोकाप्तचाण्डालद्यशेषप्राणिसार्थकः—चाण्डाल आदि समस्त प्राणियोंको ब्रह्मलोकमें पहुँचाकर कृतार्थ करनेवाले, ६७२ स्वर्नीतगर्दभश्वादिः—गदहे और कुत्ते आदिको भी स्वर्गलोकमें ले जानेवाले, ६७३ चिरायोध्यावनैककृत्—चिरकालतक अयोध्याकी एकमात्र रक्षा करनेवाले ॥ २३९ ॥
रामो द्वितीयसौमित्रिलक्ष्मणः प्रहतेन्द्रजित् ।
विष्णुभक्तः सरामाङ्घ्रिपादुकाराज्यनिर्वृतिः ॥ २४० ॥
६७४ रामः—मुनियोंका मन रमानेवाले भगवान् श्रीराम, ६७५ द्वितीयसौमित्रिः—सुमित्राकुमार लक्ष्मणको साथ रखनेवाले, ६७६ लक्ष्मणः—शुभ लक्षणोंसे सम्पन्न लक्ष्मणरूप, ६७७ प्रहतेन्द्रजित्—लक्ष्मणरूपसे मेघनादका वध करनेवाले, ६७८ विष्णुभक्तः—विष्णुके अवतारभूत भगवान् श्रीरामके भक्त भरतरूप, ६७९ सरामाङ्घ्रिपादुकाराज्यनिर्वृतिः—श्रीरामचन्द्रजीकी चरणपादुकाके साथ मिले हुए राज्यसे संतुष्ट होनेवाले भरतरूप ॥ २४० ॥
भरतोऽसह्यगन्धर्वकोटिघ्नो लव Nautilus: ।
शत्रुघ्नो वैद्यराडायुर्वेदगर्भोष्षधीपतिः ॥ २४१ ॥
६८० भरतः—प्रजाका भरण-पोषण करनेवाले
७१४ * अर्चयस्व हृषीकेशं यदिच्छसि परं पदम् * [संक्षिप्त पद्मपुराण
कैकेयीकुमार भरतरूप, ६८१ असह्यागन्धर्व-कोटिघ्नः—करोड़ों दुःसह गन्धर्वोंका वध करनेवाले, ६८२ लवborderान्तकः—लवणासुरको मारनेवाले शत्रुघ्नरूप, ६८३ शत्रुघ्नः—शत्रुओंका वध करनेवाले सुमित्राके छोटे कुमार, ६८४ वैद्यराट्—वैद्योंके राजा धन्वन्तरिरूप, ६८५ आयुर्वेदगर्भौषधीपतिः—आयुर्वेदके भीतर वर्णित ओषधियोंके स्वामी ॥ २४१ ॥
नित्यामृतकरो धन्वन्तरिर्यज्ञो जगद्धरः ।
सूर्यारिघ्नः सुराजीवो दक्षिRowणेशो द्विजप्रियः ॥ २४२ ॥
६८६ नित्यामृतकरः—हाथोंमें सदा अमृत लिये रहनेवाले, ६८७ धन्वन्तरिः—धन्वन्तरि नामसे प्रसिद्ध एक वैद्य, जो समुद्रसे प्रकट हुए और भगवान् नारायणके अंश थे, ६८८ यज्ञः—यज्ञस्वरूप, ६८९ जगद्धरः—संसारके पालक, ६९० सूर्यारिघ्नः—सूर्यके शत्रु (केतु) को मारनेवाले, ६९१ सुराजीवः—अमृतके द्वारा देवताओंको जीवन प्रदान करनेवाले, ६९२ दक्षिणेशः—दक्षिण दिशाके स्वामी धर्मराजरूप, ६९३ द्विजप्रियः—ब्राह्मणोंके प्रियतम ॥ २४२ ॥
छिन्नमूर्धापदेशार्कः शेषाङ्गस्थापितामरः ।
विश्वार्थाशेषकृद्राहुशिरश्छेताक्षताकृतिः ॥ २४३ ॥
६९४ छिन्नमूर्धापदेशार्कः—जिसका मस्तक कटा हुआ है तथा जो कहनेमात्रके लिये सूर्य—'स्वर्भानु' नाम धारण करता है, ऐसा राहु नामक ग्रह,* ६९५ शेषाङ्गस्थापितामरः—जिसके शेष अङ्गोंमें अमरत्वकी स्थापना हुई है, ऐसा राहु, ६९६ विश्वार्थाशेषकृत्—संसारके सम्पूर्ण मनोरथोंको सिद्ध करनेवाले भगवान्, ६९७ राहुशिरश्छेत्ता—राहुका मस्तक काटनेवाले, ६९८ अक्षताकृतिः—स्वयं किसी प्रकारकी भी क्षतिसे रहित शरीरवाले ॥ २४३ ॥
वाजपेयादिनामाग्नर्वेिधर्मपरायणः ।
श्वेतद्वीपपतिः सांख्यप्रणेता सर्वसिद्धिराट् ॥ २४४ ॥
६९९ वाजपेयादिनामाग्निः—वाजपेय आदि नाम धारण करनेवाले अग्नि देवता, ७०० वेदधर्मपरायणः—वेदोक्त धर्मके परम आश्रय, ७०१ श्वेतद्वीपपतिः—श्वेतद्वीपके स्वामी, ७०२ सांख्यप्रणेता—सांख्यशास्त्रकी रचना करनेवाले कपिलस्वरूप, ७०३ सर्वसिद्धिराट्—सम्पूर्ण सिद्धियोंके राजा ॥ २४४ ॥
विश्वप्रकाशितज्ञानयोगमोहतमिस्रहा ।
देवहूत्यात्मजः सिद्धः कपिलः कर्दमात्मजः ॥ २४५ ॥
७०४ विश्वप्रकाशितज्ञानयोगमोहतमिस्रहा—संसारमें ज्ञानयोगका प्रकाश करके मोहरूपी अन्धकारका नाश करनेवाले, ७०५ देवहूत्यात्मजः—मनुकुमारी देवहूतिके पुत्र, ७०६ सिद्धः—सब प्रकारकी सिद्धियोंसे परिपूर्ण, ७०७ कपिलः—कपिल नामसे प्रसिद्ध भगवान्के अवतार, ७०८ कर्दमात्मजः—कर्दम ऋषिके सुयोग्य पुत्र ॥ २४५ ॥
योगस्वामी ध्यानभङ्गसगरात्मजभस्मकृत् ।
धर्मो वृषेन्द्रः सुरभीपतिः शुद्धात्मभावितः ॥ २४६ ॥
७०९ योगस्वामी—सांख्ययोगके स्वामी, ७१० ध्यानभङ्गसगरात्मजभस्मकृत्—ध्यान भङ्ग होनेसे सगर-पुत्रोंको भस्म कर डालनेवाले, ७११ धर्मः—जगत्को धारण करनेवाले धर्मके स्वरूप, ७१२ वृषेन्द्रः—श्रेष्ठ वृषभकी आकृति धारण करनेवाले, ७१३ सुरभीपतिः—सुरभी गौके स्वामी, ७१४ शुद्धात्मभावितः—शुद्ध अन्तःकरणमें चिन्तन किये जानेवाले ॥ २४६ ॥
शम्भुस्त्रिपुरदाहैकस्थैर्यविश्वरथोध्वहः ।
भक्तशम्भुजितो दैत्यामृतवापीसमस्तपः ॥ २४७ ॥
७१५ शम्भुः—कल्याणकी उत्पत्तिके स्थानभूत, शिवस्वरूप, ७१६ त्रिपुरदाहैकस्थैर्यविश्वरथोध्वहः—त्रिपुरका दाह करनेके समय एकमात्र स्थिर रहनेवाले और विश्वमय रथका वहन करनेवाले, ७१७ भक्तशम्भुजितः—अपने भक्त शिवके द्वारा पराजित,
* राहुका एक नाम 'स्वर्भानु' भी है; इस प्रकार कहनेके लिये तो वह भानु है, पर वास्तवमें अन्धकाररूप है। प्रत्येक ग्रह भगवान्की दिव्य विभूति है, इसलिये वह भी भगवत्स्वरूप ही है।