पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १७१ )

उत्तरे सन्धावभिमृशति—

ऊर्क॒ च त्वा सूनृता चोत्तरे सन्धौ गोपायेतामिति । १४

"ऊर्क॒ च त्वे"ति उत्तरसन्धिमालभते । ऊर्क॒—तेजः, सूनृता—प्रियहितवाक्, अन्यत् स्पष्टम् ।

निष्क्रम्य दिश उपतिष्ठते—

केता च मा सुकेता च पुरस्ताद् गोपायेतामित्यग्निर्वै केताऽऽदित्यः सुकेता तौ प्रपद्ये ताभ्यां नमोऽस्तु तौ मा पुरस्ताद्गोपायेतामिति । १५

सन्धीनामभिमर्शनानन्तरं गृहाद् बहिः निष्क्रम्य—निर्गत्य दिशः—पूर्वादीः चतस्रो दिशः प्रदक्षिणक्रमेण "केता च मे"त्यादिभिश्चतुर्भिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रमुपतिष्ठते । तत्रादौ "केता चे"ति मन्त्रेण पूर्वदिगुपस्थानम् । मन्त्रार्थः स्पष्टः ।

अथ दक्षिणतो— गोपायमानं च मा रक्षमाणा च दक्षिणतो गोपायेतामित्यहर्वै गोपायमानठूं रात्री रक्षमाणा ते प्रपद्ये ताभ्यां नमोऽस्तु ते मा दक्षिणतो गोपायेतामिति । १६

अथ—पूर्वदिगुपस्थानानन्तरं, दक्षिणतः—दक्षिणां दिशं गत्वा तामुपतिष्ठते 'गोपायमानं चे'त्यादिना । मन्त्रार्थः स्पष्टः ।

अथ पश्चात्— दीदिविश्च मा जागृविश्च पश्चाद् गोपायेतामित्यन्नं वै दीदिविः प्राणो जागृविरतौ प्रपद्ये ताभ्यां नमोऽस्तु तौ मा पश्चाद् गोपायेतामिति । १७

अथ—दक्षिणदिगुपस्थानानन्तरं, पश्चात्—गृहस्य पश्चिमां दिशं गत्वा तत्र पश्चिमां दिशमुपतिष्ठते "दीदिविश्चे"त्यादिना ।

अथोत्तरतः—

अस्वप्नश्च मानवद्राणश्चोत्तरतो गोपायेतामिति

( १७२ )

चन्द्रमा वा अस्वप्नो वायुरनवद्राणस्तौ प्रपद्ये ताभ्यां नमोऽस्तु तौ मोत्तरतो गोपायेतामिति । १८

अथ-पश्चिमदिगुपस्थानानन्तरमुत्तरां दिशं गत्वा तामुपतिष्ठते "अस्वप्नश्चे"त्यादिना ।

निष्ठितां प्रपद्यते-

धर्मस्थूणाराजं श्रीस्तूपमहोरात्रे द्वारफलके इन्द्रस्य गृहा वसुमन्तो वरूथिनस्तानहं प्रपद्ये सह प्रजया पशुभिः सह । यन्मे किञ्चिदस्त्युपहूतः सर्वगणसखायसाधुसंवृतः । तां त्वा शालेऽरिष्टवीरा गृहान्नः सन्तु सर्वत इति ॥ १९

निष्ठितां—सूत्रोक्तविधिना प्रतिष्ठितां सर्वदेवैः कृतरक्षां शालां । प्रपद्यते—निवासार्थं प्रविशति, "धर्मस्थूणा" इत्यादिमन्त्रेण । निष्ठितां सम्पूर्णनिर्मितामिति कर्कहरिहरौ ।

मन्त्रार्थः— (धर्मस्थूणेतिमन्त्रयोः ब्रह्मा, क्रमेणजगतोबृहत्यौ, लिङ्गोक्ता देवता प्रवेशने)

१- धर्मस्थूणाराजं —धर्मरूपं स्थूणाराजं महतीं स्थूणां, श्रीस्तूपं—लक्ष्मीस्वरूपं स्तूपयुक्तम् । अगारे हि स्तूपो वध्यते । तं प्रपद्ये । तथा अहोरात्ररूपे द्वारफलके—कपाटभागद्वयरूपे प्रपद्ये । तथा वसुमन्तः—धनयुक्ताः, वरूथिनः—रक्षपुरुषयुक्ताः । इन्द्रस्य गृहाः—इन्द्रदेवताकाः इमे गृहाः भवन्ति । तान् गृहान् अहं प्रजया—पुत्रकन्याभिः सह पशुभिः—गवादिभिश्च सह प्रपद्ये—प्रविशामि ।

२- हे शाले—हे गृह ! मे—मम यत्किञ्चित् वस्तु अस्ति तेन उपहूतः—आहूतः तत्सहित इत्यर्थः । अहं सर्वगणसखा—सर्वगणानां सर्वजनानां सखा—बन्धुः सन् तथा अयसाधुसंवृतः—सुसाधुजनसमेतः सन्, तां—प्रसिद्धां, त्वा—त्वां, प्रार्थये, गृहान् युष्मान् प्राप्य सर्वतः—सर्वप्रकारेण, नः—अस्माकम्, अरिष्टवीराः— अरिष्टाः इमे वीराः

( १७३ )

अरिष्टवीराः—वीराः पुत्रादयः, अरिष्टाः निराधिव्याधयः, सन्तु—भवन्तु इति।

ततो ब्राह्मणभोजनम् । २०

ततः— समाप्ते कर्मणि यथाशक्ति ब्राह्मणभोजनम् ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे चतुर्थी कण्डिका ॥ — ४०४ —

( मणिकावधानम् )

अथातो मणिकावधानम् । १

अथ— शालाकम्मानन्तरम्, अतः— यतः शालायां मणिकस्य आवश्यकतास्ति ततः, मणिकावधानम्— मणिकस्य अलिञ्जरस्य जल- भाण्डस्य, अवधानं— स्थापनं वक्ष्यते इति शेषः ।

उत्तरपूर्वस्यां दिशि यूपवदवटं खात्वा कुशानास्तीर्याक्षता-

नरिष्टकार्थांश्चान्यानि चाभिमङ्गलानि च तस्मिन्

मिनोति मणिकं समुद्रोऽसी'ति ॥ २

तत्र शालायाम् उत्तरपूर्वस्यां— ऐशान्यां दिशि, यूपवत् इति “देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे नार्यसि” इति अभ्रिमादाय “इदमहमूं रक्षसां ग्रीवा अपि कृन्तामि” इति अवटं— गर्तं खात्वा— पांशूनपसार्य तत्र गर्ते कुशान् प्रागग्रान् दीर्घान् अभि आस्तीर्य— परितः स्तृत्वा, अक्षतान्— यवान्, अरिष्टकान्— अरिष्टफलानि अन्यानि मङ्गलानि, ऋद्धिवृद्धिदूर्वासिद्धार्थकादीनि च ओप्य तस्मिन्— गर्ते, मणिकम्— उदकधानीं मिनोति— स्थापयति "समुद्रोऽसी"ति मन्त्रेण ।

सम्पूर्णो मन्त्रो यथा— समुद्रोऽसि नभस्वानाद्र्ददानुः शम्भुर्मयोभूरभि मा र्वाहि स्वाहा (शु य. १८-४५)।

अप आसिञ्चति— आपो रेवतीः क्षयथा हि वस्वः

( १७४ )

क्रतुं च भद्रं बिभृथामृतं च । रायश्च स्थ स्वपत्यस्य पत्नीः सरस्वती तद् गृणते वयोधादिति । ३ तस्मिन्—मणिके, अपः—उदकं नद्यादेः आनीतं, निषिञ्चति—प्रक्षिपति, "आपो रेवतीः" इति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—(परमेष्ठी, त्रिष्टुप्, आपः, आसेचने) हे आपः, हि—यस्मात्, यूयं रेवतीः—धनवत्यः, अत्र द्वितीया प्रथमार्थे, तथा रायः—धनस्य, स्वपत्यस्य—शोभनापत्यस्य, पत्नीः—स्वामिन्यः, तथा वस्वः—वसुनः धनस्य, क्षयथा—निवासभूताः भवथ, तस्मात् भद्रं—श्रेष्ठं, क्रतुं—यज्ञम्, अमृतं—मोक्षलक्षणं हविर्भागलक्षणं वा "यज्ञशेषं तथाऽमृतम् इत्यादिना सिद्धं, बिभृथ—धारयथ, तत्—युष्मत्स्वरूपं, गृणते—स्तुवते यजमानाय, सरस्वती—वाग्देवी, वयः-आयुः, अधात्—दधातु, ददातु इत्यर्थः ।

आपोहिष्ठेति च तिसृभिः । ४ "आपोहिष्ठा मयोभुव" इत्यादिभिः ऋग्भिश्च अप आसिञ्चति ।

ततो ब्राह्मणभोजनम् । ५ एकस्य ब्राह्मणस्यापि भोजनेन कर्मसाफल्यं भवतीति भावः ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे पञ्चमी कण्डिका ॥

—🔘—

( शिरोरोगप्रतिकारः ) अथातः शीर्षरोगभेषजम् । १ अथ—मणिकावधानान्तरं यतः शिरोरोगवान् किञ्चित् कर्म कर्त्तुं न शक्नोति, अतः—अस्मात् कारणात्, शीर्षरोगभेषजं—शीर्षणि मूर्ध्नि यो रोगः—व्याधिः, तस्य भेषजं—चिकित्सा व्याख्यास्यते इति शेषः ।

पाणी प्रक्षाल्य भ्रुवौ विमार्ष्टि— य॑क्ष्मा॒ श्रोत्राभ्यां गोदानाच्छुबुकादधि । यक्ष्म॑ᳵ शीर्ष॒ण्य॑ᳵ र॒राटाद्विबृहामोममिति । २

( १७५ )

यदि स्वस्थ परस्य वा शिरसि पीडा जायते तत्र पाणी—स्वकीयहस्तौ प्रक्षाल्य—अद्भिरवनेज्य, भ्रुवौ—रोगिणः भ्रुवौ, विमार्ष्टि—प्रक्षालिताभ्याम् आत्मपाणिभ्यां युगपत् प्रोक्षति "चक्षुर्भ्यामिति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः— (परमेष्ठी, अनुष्टुप्, वायुः, रोगापाकरणे) चक्षुर्भ्या—नेत्राभ्यां, श्रोत्राभ्यां— कर्णाभ्यां तथा गोदानात्— शिरसः दक्षिण-पश्चिमोत्तरभागरूपात्, चूडाकरणे (२-१-६) गोदानशब्दो व्याख्यातः । शुबुकात्—चिबुकात्, रराटात्—ललाटात् एतेभ्यः अङ्गेभ्यः, अधि—सकाशात्, शीर्षंण्यं—शीर्षणि शिरसि भवं, यक्ष्मं—रोगं, विवृहामि—अत्यन्तं निराकरोमि ।

अर्द्धँ चेदवभेदक विरूपाक्ष श्वेतपक्ष महायशः । अथो चित्रपक्ष शिरो मास्याभिताप्सीदिति ॥ ३

**चेद्—**यदि, **अर्द्धं—**शिरसः अर्द्धं व्यथते तदा पूर्ववत् पाणी प्रक्षाल्य यदि शिरसः दक्षिणभागे पीडा तदा दक्षिणेन पाणिना दक्षिणां भ्रुवं, यदि वामभागे पीडा तदा वामेन पाणिना वामां भ्रुवं विमार्ष्टि "अवभेदक" इत्यादिना मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—( प्रजापतिः अनुष्टुप् विरूपाक्षः रोगापाकरणे) हे महायशः—प्रतापयुक्त, अवभेदक—अवाचीनानि अङ्गानि भेदयतीति अवभेदकः तत्सम्बुद्धौ, हे विरूपाक्ष—विरूपे विकृते अक्षिणी यस्मात् तत्सम्बुद्धौ, श्वेतपक्षचित्रपक्षौ अन्वर्थशब्दौ । एतादृश हे रोग, अस्य—अमुकस्य मम वा शिरः—शिरःप्रदेशं मा अभिताप्सीत्—न पीडयतु भवान् ।

क्षेम्यो ह्येव भवति । ४

**हि—**यस्मात् एव कृते **क्षेम्यः—**क्षेमार्हः शिरोरोगशून्यः भवति **एव—**निश्चयार्थे ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे षष्ठी कण्डिका ॥

( १७६ )

( दासवशीकरणम् )
उतूलपरिमेहः ॥ १

सम्प्रति उतूलस्य—दुर्विनीतस्य दासस्य, परिमेहः—परि—समन्तात् मेहः सेचनम् अर्थात् वशीकरणं कर्म उच्यते ।

स्वपतो जीवविषाणे स्वमूत्रमासिच्यापसलवि त्रिः परिषिञ्चन् परीयात्—
परि त्वा गिरेरहं परि मातुः परि स्वसुः ।
परि पित्रोश्च भ्रात्रोश्च सखिभ्यो विसृजाम्यहम् ॥
उतूल परिमीढोऽसि परिमीढः क्व गमिष्यसीति ॥ २

स्वपतः—निद्रितस्य दासस्य, दासस्य शयनावस्थायामित्यर्थः । जीवविषाणे—जीवंतः गवादेः पशोः विषाणे—शृङ्गे, स्वमूत्रं—स्वस्य मूत्रम्, आसिच्य—सिक्त्वा, तेन शृङ्गस्थमूत्रेण तं दासम् अपसलवि—अप्रादक्षिण्येन, परिषिञ्चन्—परि—समन्तात्, सिञ्चन्—उक्षन्, त्रिः—त्रिवारं, परीयात्—परिभ्रमेत् "परित्वे"ति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—(प्रजापतिः, अनुष्टुप्, वायुः, सेचने) भो उतूल—दुर्विनीत, त्वा—त्वां दुर्विनीतं भृत्यम्, अहं गिरेः—पर्वतात् परि—पर्याकृष्य, मातुः—तव मातुः समीपात्, परि—आकृष्य, स्वसुः—तव भगिन्याः समीपात् परि—आकृष्य, तव पित्रोः तथा भ्रात्रोः—भगिनीभ्रात्रोश्च सकाशात् सखिभ्यः—बन्धुभ्यश्च सकाशात्, परि—पर्याकृष्य, विसृजामि—विशिष्टतया सृजामि, मयि अनुरक्तं करोमि इति भावः । हे उतूल—दुर्विनीत, त्वं परिमीढः—मूत्रेण सिक्तः, असि—भवसि, सिक्तः त्वं क्व गमिष्यसि ? मां परित्यज्य न क्वापि गन्तुमर्हसि इति भावः ।

स यदि अभ्याह्वाद्वाग्निमुपसमाधाय
घृताक्तानि कुशेण्ड्वानि जुहुयात्
परि त्वा ह्वलतो ह्वल निर्ऋतेन्द्रवीरुधः ।
इन्द्रपाशेन सित्त्वा मह्यं मुक्त्वाऽथान्यमानयेदिति । ३

( १७७ )

सः—दासः, यदि—चेत्, भ्रम्यात्—अस्मिन् परिसेचनकर्मणि कृतेऽपि स्वेच्छया विचरेत्, तदा तस्य वशीकरणार्थं, दावाग्नि—दवदहनम्, उपसमाधाय—पञ्चभूसंस्कारपूर्वकं स्थापयित्वा, ब्रह्मोपवेशनादि-पर्युक्षणान्ते आघारादिचतुर्दशाहुत्यनन्तरं, घृताक्तानि—घृतलिप्तानि त्रीणि कुशेण्ड्वानि—कुण्डलाकारकुशपत्राणि जुहुयात् ‘परित्वे’ति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः (परमेष्ठी, अनुष्टुप्, इन्द्रः, होमे)—इन्द्रस्य—देवराजस्य, वीरुधः—सेवकः, स्वामिभक्तः स्यात् इत्येवं रूपात् पाशात् परि—समन्तात्, निवृत्त—निर्गत्य स्थित, हे ह्वल—चपल, दास, त्वा—त्वां चपलं ह्वलेनः—अग्निः इन्द्रपाशेन—इन्द्रस्य तेनैव पूर्वोक्तेन पाशेन सित्वा—बद्ध्वा, अन्य—तव मनसि वर्त्तमानम् अनर्थकभूतविशेषं, परि—समन्तात्, मुक्त्वा—मोचयित्वा, मह्यं—मदर्थम्, आनयेत्—प्रत्यानयतु ।

क्षेम्यो ह्येव भवति । ४

एवं कर्मणि कृते दासः क्षेम्यः—वश्यः, भवति—सम्पद्यते । एव—निश्चयार्थे । हि—स्फुटार्थे ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे सप्तमी कण्डिका ॥

— ४०४ —

( शूलगवः )

शूलगवः । १

सम्प्रति दासवशीकरणानन्तरं शूलगवः—शूलगवाख्यं कर्मविशेषः उच्यते ।

स्वर्ग्यः पशव्यः पुत्र्यो धन्यो यशस्य आयुष्यः । २

स शूलगवः स्वर्ग्यः—स्वर्गाय हितः, पशव्यः—पशुभ्यो हितः, पुत्र्यो—पुत्रेभ्यो हितः, धन्यः—धनाय हितः, यशस्यः—यशसे हितः, आयुष्यः—

( १७८ )

आयुषे हितः । यदा यजमानः स्वर्गादीनां किमपि कामयेत तदा शूलगवाख्येन यजेत अनेककामानां युगपदुत्पत्त्यसम्भवात् । फलश्रवणात् एतत् काम्यं नैव नित्यमिति ।

औपासनमरण्यं हृत्वा वितानं साधयित्वा रौद्रं पशुमालभेत । ३

शूलगवकर्मणि औपासनम्—आवसथ्याग्निम् । अरण्यम्—अटवीं, हृत्वा—नीत्वा, तत्र वितानं—त्रेताग्निविन्यासं साधयित्वा—शूलोक्तप्रकारेण सम्पाद्य, रौद्रं—रुद्रो देवता अस्येति रौद्रः तं पशुं छागम् आलभेत—संज्ञपयति ।

साण्डम् । ४

कीदृशं पशुमालभेत इत्यपेक्षायामाह साण्डमिति । साण्डम्—अण्डाभ्यां सह वर्त्तमानं पुरुषपशुमितिभावः । साण्डमनपुंसकमिति भाष्यकाराः ।

गौर्वा शब्दात् । ५

वाशब्दः पक्षव्यावृत्तौ । नैवात्र छागो रौद्रः पशुः अपि तु साण्डो गौरेव । कुत एतदायाति शब्दात्—"शूलगव"इति कर्मणः वाचकशब्दात्। कर्मनामनि गोशब्ददर्शनात् अत्र गौरेव पशुरिति ज्ञायते इति भावः । कलौ गोवधस्य सर्वथा निराकृतत्वात् लोकविद्विष्टत्वाच्च गोपशुः सर्वथा त्याज्य एवेति पूर्वमालोचितमष्टकाप्रकरणे ।

वपाꣳ श्रपयित्वा स्थालीपाकमिश्राण्यवदानानि च रुद्राय वपामन्तरिक्षाय वसाꣳ स्थालीपाकमिश्राण्यवदानानि जुहोत्यग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्रायाशनये भवाय महादेवाये शानायेति च ॥ ६

वपां—नाभिस्थचर्मविशेषं, श्रपयित्वा—पक्त्वा, स्थालीपाक-

( १७६ )

मिश्राणि—चरुसहितानि, अवदानानि हृदयादीनि च सहैव श्रपयित्वा रुद्राय—रुद्राय स्वाहेति रुद्रदेवतायै वपां पूर्वोक्तलक्षणां तथा अन्तरिक्षाय—अन्तरिक्षाय स्वाहेति हुत्वा ततः स्थालीपाकमिश्राणि—चरुसहितानि, अवदानानि—हृदयादीनि पश्वङ्गमांसानि नवकृत्वः जुहोति— वह्नौ प्रक्षिपति, अग्नये स्वाहा इत्यादिभिः नवभिः नाममन्त्रैः ।

वनस्पतिस्विष्टकृदन्ते दिग्ब्याधारणम् । ७

वनस्पतिश्च स्विष्टकृच्च वनस्पतिस्विष्टकृतौ । तयोः वनस्पति-स्विष्टकृतोः अन्ते—अवसाने, दिग्ब्याधारणं—दिशां दिक्प्रदिगादिग्विदि-गुद्दिशां पञ्चानां पूर्वादिमध्यान्तेषु आहवनीयभागेषु दिशः स्वाहा इदं दिग्भ्य इति क्रमेण वसया हवनम् अग्नीषोमीय न्यायेन विधेयम् । अत्र पूर्वं वनस्पतिहोमः पृषदाज्येन, ततः स्विष्टकृद्धोमः, ततः दिग्ब्याधारण-मिति क्रमः ।

व्याघारणान्ते पत्नीः संयाजयन्तीन्द्राण्यै रुद्राण्यै शर्वाण्यै भवान्या अग्निं गृहपतिमिति । ८

आधारणस्य—दिशामभिघारणस्य, अन्ते—अवसाने गार्हपत्याग्नौ जाघन्य पश्वङ्गे न संयाजयन्ति—पञ्च पत्नीसंयाजाहुतीः जुह्वति "इन्द्राण्यै 'इत्यादिभिः पञ्चभिर्नाममन्त्रैः । अत्र अग्निःगृहपतिरेका देवता । पत्नी संयाजहोमानन्तरम् आहवनीये महाव्याहृत्यादिप्राजापत्यन्तहोमः ।

लोहितं पलाशेषु कूर्चेषु रुद्राय सेनाभ्यो बलिं हरति—

१- यास्ते रुद्र पुरस्तात् सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । २- यास्ते रुद्र दक्षिणतः सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । ३- यास्ते रुद्र पश्चात् सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । ४- यास्ते रुद्रोत्तरतः सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । ५- यास्ते रुद्रोपरिष्टात् सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नसः । ६- यास्ते रुद्राधस्तात् सेनास्ताभ्य एष बलिस्ताभ्यस्ते नमः । इति ॥ ६

( १८० )

ततः लोहितं—पशुरक्तं, पलाशेषु—पलाशपत्रेषु, कूर्चेषु—आसनेषु षट्सु, रुद्राय—रुद्रदेवतायै, सेनाभ्यः—रुद्रसेनाभ्यः अर्थात् सेनासहिताय रुद्राय, हरिहरमते रुद्राय सेनाभ्यः—रुद्राय देवताय सेना.—रुद्रायसेनाः, अलुक्समासः, ताभ्यः रुद्रसेनाभ्यः—इत्यर्थः । बलिम्—उपहारं, हरति—ददाति, यास्ते इत्यादिभिः षड्भिः मन्त्रैः । मन्त्रार्थाः स्फुटाः । (षण्णां मन्त्राणां परमेष्ठी, यजुः, रुद्रो, बलिहरणे)

ऊवध्यं लोहितलिप्तमग्नौ प्रास्यत्यधो वा निखनति । १०

लोहितलिप्तं—लोहितेन—रक्तेन, लिप्तं—संसृष्टम्, ऊवध्यं—पशोः पुरीषाधानम्, अग्नौ—आहवनीये अग्नौ प्रास्यति—प्रक्षिपति, अधः—भूमौ वा निखनति । नात्र मन्त्रः ।

अनुवातं पशुमवस्थाप्य रुद्रै रुपतिष्ठते,
प्रथमोत्तमाभ्यां वानुवाकाभ्याम् । ११

पशुम्—अवशिष्टपशुशरीरम्, अनुवातं—स्वदेशात् पशुदेशं प्रति यत्र वायुः वाति तादृशे स्थाने, अवस्थाप्य—निधाय, रुद्रैः—"नमस्ते रुद्रमन्यव" इत्यध्यायेनाम्नातैर्मन्त्रैः उपतिष्ठते—स्तौति, वा—पक्षान्तरे अस्यैवाध्यायस्य प्रथमोत्तमाभ्यां—प्रथमान्तिमाभ्याम् अनुवाकाभ्यां मन्त्रसमुदायाभ्यां "नमस्ते" इत्यारभ्य षोडशर्चः प्रथमानुवाकः । "द्रापे अन्धसस्पते" इत्यारभ्य त्रिशत्कण्डिकात्मकः, उत्तमः—अन्तिमः अनुवाकः । हारहरस्तु अनुवातमित्यत्र "अनुवातं—वातमनुलक्षीकृत्य वाताभिमुखमित्यर्थः इति व्याचख्यौ ।

नैतस्य पशोर्मांसं हरन्ति । १२

एतस्य—रौद्रस्य पशोः मांसं, ग्रामं—ग्रामं प्रति, न हरन्ति—न नयन्ति याज्ञिकाः इति शेषः । किन्तु अरण्ये एव उत्सृजन्ति इति भावः ।

एतेनैव गोयज्ञो व्याख्यातः । १३

एतेन—शूलगवेन एव गोयज्ञ.—गोयज्ञनामधेयो यागः व्याख्यातः—कथितः ।

( १८१ )

पायसेनानर्थलुप्तः । १४

गोयज्ञे विशेषमाह—पायसेनेति । पायसेन—पयसा सिद्धेन चरुणा अनर्थलुप्तः— अलुप्तप्रयोजनः शूलगवप्रधानदेवताहोमबलिलोपरहितः स्यादिति शेषः । पायसोपदेशात् गोयज्ञे पश्वालम्भो नास्तीति ज्ञायते ।

तस्य तुल्यवया गौर्दक्षिणा । १५

तस्य—शूलगवपशोः, तुल्यवयाः—तुल्यं समं वयः जन्मातिक्रान्त-कालः यस्य सः तुल्यवयाः गौः—गोपुङ्गवः, शूलगवकर्मणि, दक्षिणा—परिक्रयद्रव्यं ब्रह्मणे देया । गोयज्ञे तु पश्वालम्भोपदेशाभावात् पूर्णपात्र-वरयोरन्यतरं दक्षिणां दद्यात् ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे अष्टमी कण्डिका ॥

—•—

( वृषोत्सर्गः )

अथ वृषोत्सर्गः । १

अथ—शूलगवानन्तरं वृषोत्सर्गः— वृषस्य वक्ष्यमाणलक्षणस्य उत्सर्गः—उत्सर्जनं वक्ष्यते इति शेषः ।

गोयज्ञेन व्याख्यातः । २

अयमेव वृषोत्सर्गः गोयज्ञेन—गोयज्ञाख्येन कर्मणा व्याख्यातः—उक्तः । एतेन वृषोत्सर्गः गोयज्ञसाध्यफले तकर्त्तव्यतावानित्यर्थः । हरिहरस्तु गवा—रौद्रेण पशुना यज्ञः गोयज्ञ इति गोयज्ञशब्दं शूलगवपरं व्याचख्ये । नैतत् । शूलगवे पश्वालम्भस्य नियतत्वात् वृषोत्सर्गस्य नैव शूलगवसमत्वं किन्तु गोयज्ञसमत्वम् ! अतः वृषोत्सर्गे गोयज्ञफलं पायसं चातिदिष्टम् । तेन स्वर्गपशुपुत्रधनयशआयुष्कामस्य वृषोत्सर्गे अधिकार इति स्पष्टम् ।

कार्तिक्यां पौर्णमास्या ॐ रेवत्यां वाऽश्वयुजस्य । ३

( १६२ )

अयं वृषोत्सर्गः कार्त्तिक्यां—कृत्तिकानक्षत्रयुक्तायां पौर्णमास्यां कार्त्तिकपूर्णिमायामित्यर्थः। तथा आश्वयुजस्य—आश्विनमासस्य रेवत्यां—रेवतीनक्षत्रे रेवतीनक्षत्रयुक्ताश्विनपूर्णिमायामित्यर्थः। केवलं पौर्णमास्यां यावत्फलं कृत्तिकारेवतीयोगे तदधिकफलमिति तात्पर्यम्। शास्त्रान्तरात् चैत्र्याञ्च। हरिहरमते आश्विनस्य रेवत्यामेव न तत्र पौर्णमास्यपेक्षा।

अयमुपदिष्टः कार्त्तिक्यादिः काम्यवृषोत्सर्गस्य कालः प्रेतस्य प्रथमसंवत्सरात्परं वोद्धव्यः। प्रथमवर्षे काम्यकर्मण्यनधिकारात्। प्रेतवृषोत्सर्गस्य तु एकादशाहादिः कालः। तथा चाग्नेये—

एकादशाहे प्रेतस्य यदि नोत्सृज्यते वृषः।
मुच्यते प्रेतभावात् स षण्मासेऽप्याब्दिकादिषु॥

भविष्योत्तरे—

कार्त्तिक्यामथवा माघ्यामयने वा युधिष्ठिर।
चैत्र्यामथ तृतीयायां वैशाख्यां द्वादशेऽह्नि वा॥

तृतीयायां वैशाख्यामक्षयतृतीयायामित्यर्थः। काम्यवृषोत्सर्गे मातृपूजाभ्युदयिकश्राद्धादि कार्यं प्रेतवृषोत्सर्गे तत् त्याज्यमिति विशेषः।

मध्ये गवा ँ सुसमिद्धमग्निं कृत्वाऽऽज्य ँ
स ँस्कृत्येहरतिरिति षड् जुहोति । ४

गवां मध्ये—गृहाद् वहिः गोष्ठे एव नान्यत्र देशे। अग्निम्—आवसथ्याग्निं, सुसमिद्धं कृत्वा—पञ्चभूसंस्कारपूर्वकं प्रज्वाल्य आज्यं संस्कृत्य—पूर्वोक्तविधिना आज्यसंस्कारादिपर्युक्षणान्ते आघारहोमात् प्रागेव “इहरतिरिति”—इहरतिः स्वाहा, इह रमध्वं स्वाहा, इह धृतिः स्वाहा, इह स्वधृतिः स्वाहा, उपसृजन् धरुणं मात्रे धरुणो मातरं धयन् स्वाहा, रायस्पोषमस्मासु दीधरत् स्वाहा इति षड्भिः मन्त्रैः षट् आज्याहुतीः जुहोति। सर्वत्र इदमग्नये न ममेति त्यागः। ततः आघाराज्यभागौ। ततः पायसेन शूलगवदेवताभ्यः अग्न्यादिभ्यो नवाहुतयः।

पूषा गा अन्वेतु नः पूषा रक्षत्वर्वतः।
पूषा वाज ँ सनोतु नः” इति पौष्णस्य जुहोति । ५

( १८३ )

ततः 'पूषा गा" इत्यादिमन्त्रेण पौष्णस्य—पूषा सूर्य देवता अस्येति पौष्णः चरुः तस्य, अत्र अवयवलक्षणा षष्ठी 'जुहोति सकृदेव, होमसंख्या-नभिधानात् । श्रपणानुपदेशादत्र चरुः सिद्ध एवोपादीयते । अयञ्च पौष्णश्चरुः पिष्टमयो भवति “तस्माद् यं पूष्णे चरुं कुर्वन्ति प्रपिष्टाना-मेव कुर्वन्ति" इति श्रुतेः । ततः पायसपिष्टचरुभ्यां स्विष्टकृद्धोमः । ततः भूरादिनवाहुतयः । ततः संस्रवप्राशनादि दक्षिणादानान्तं कुर्यात् ।

मन्त्रार्थः (परमेष्ठी, गायत्री, पूषा, आज्यहोमे)— पूषा—सूर्यः, नः—अस्माकं, गाः—धेनूः, इन्द्रियाणि च अन्वेतु—अनुसरतु रक्षतु इत्यर्थः । पूषा—अर्वतः—अश्वान्, रक्षतु—पालयतु । पूषा नः—अस्माकं, वाजम्—अन्नं, सनोतु—ददातु ।

रुद्राञ्जपित्वैकवर्णं द्विवर्णं वा यो वा यूथं छादयति यं वा यूथं छादयेद्रोहितो वैव स्यात् सर्वाङ्गैरुपतो जीववत्सायाः पयस्विन्याः पुत्रो यूथे च रूपस्वितमः स्यात्तमलंकृत्य यूथे मुख्याश्चतस्रो वत्सतर्र्यस्ताश्चालंकृत्य एतं युवानं पतिं वो ददामि तेन क्रीडन्तीश्चरथ प्रियेण । मा नः साप्तजनुषाऽसुभगा रायस्पोषेण समिषा मदेमेत्येतयैवोत्सृजेरन् । ६

ततः रुद्रान्—“नमस्ते रुद्रमन्यव” इत्यध्यायोक्तान् सर्वान् मन्त्रान् जपित्वा— रुद्रपूजापूर्वकं जपधर्मेण पठित्वा, एकवर्णम्— एक एव शुक्लादिर्वर्णः—रूपं यस्य स एकवर्णः, सर्वशुक्लः—सर्वकृष्णः सर्वरोहितो वा इत्यर्थः । तम्, वा—अथवा द्विवर्णम्—द्वौ वर्णौ यस्य स द्विवर्णस्तं, पुनः किम्भूतम् ? यो वा वृषः यूथं—कृत्स्नं वर्गं छादयति—स्वपरिमाणेण अधःकरोति, यं वा वृषं यूथं—वर्गः छादयेत्—लघुत्त्वेन अधः कुर्यात् अथवा प्रीत्या परिवार्य वर्त्तते तम्, पुनश्च यः—रोहितः— रक्तवर्णः

( १८४ )

एव—अवधारणे एकवर्णद्विवर्णमध्ये गतत्वेऽपि रोहितस्य वैशिष्ट्यात् पृथङ्निर्देशः कृतः एवकारश्च प्रदत्तः । सर्वाङ्गैः — चक्षुःकर्णादिभिः उपेतः—युक्तः, न तु न्यूनाधिकाङ्गवानित्यर्थः । यश्च जीववत्सयाः—जीवाः-प्राणवन्तो वत्साः—प्रसूतिः यस्याः सा जीववत्सा तस्याः, पयस्विन्याः—बहुक्षीरायाः गोः पुत्रः, यूथे—गोवर्गे, रूपस्वितमः—रूपमस्यास्तीति रूपस्वी, अतिशयेन रूपस्वी रूपस्वितमः, स्यात्—भवेत्, तम्—एतल्लक्षणलक्षितं वृषमलंकृत्य— वस्त्रमाल्यहेमपट्टिकाग्रैवेयकघण्टादिभिः वृषोचितभूषणैः भूषयित्वा, यूथे—स्ववर्गे, मुख्याः—गुणैः श्रेष्ठाः, चतस्रः—चतुःसंख्योपेताः, वत्सतर्र्यः—अप्रसूतायाः, ताः वत्सतरीः चकारः समुच्चये, अलंकृत्य—वस्त्रमाल्यस्वर्णादिभिर्भूषयित्वा “एतं युवानमित्येतया ऋचा वत्सतरीचतुष्टयसहितं वृषम् उत्सृजेरन्—त्यजेयुः पुत्रादयः इति शेषः । एवकारः उत्सृष्टानां पुनर्ग्रहणनिषेधार्थः ।

मन्त्रार्थः ( प्रजापतिः, त्रिष्टुप्, गावः, उत्सर्गे ) भो वत्सतर्र्यः ! एतं —पुरतो वर्त्तमानं, युवानं —तरुणं, पतिं—भर्त्तारं वृषं वः—युष्मभ्यं ददामि—प्रयच्छामि । तेन—मद्दत्तेन, प्रियेण—भर्त्रा वृषेण, सह क्रीडन्तीः—क्रीडन्त्यः विहारं कुर्वाणाः, अत्र प्रथमार्थे द्वितीया, यूयं “चरथ—चरत तृणानि खादत” नः—अस्माकं सम्बन्धेन, साप्तजनुषा—सप्तजन्मसम्वद्धेन पत्या सह असुभगाः— न दुर्भगाः, दुर्भाग्ययुक्ताः न भवत इति भावः । वयमपि युष्माकं प्रसादात्, रायस्पोषेण—धनपुष्ट्या, समिषा—समीचीनेन अन्नेन च मदेम—तृप्याम इति ।

नाभ्यस्थमभिमन्त्रयते मयोभूरित्यनुवाकशेषेण । ७

नाभ्यस्थं — वत्सतरीमध्यस्थं वृषम् अभिमन्त्रयते—आभिमुख्येन स्तौति —“मयोभूरित्यनुवाकशेषेण—मयोभूरित्यादिना अनुवाकशेषेण । मयोभूरित्याद्या मन्त्रा यथा—

‘‘मयोभूरभि मा वाहि स्वाहा । अवस्यूरसि
दुवस्वाञ्छम्भूर्मयोभूरभिमा वाहि स्वाहा’’ ।। (शु.य. १८–४५)
‘‘यास्ते अग्ने सूर्ये ऋचो दिवमातन्वन्ति रश्मिभिः ।
ताभिर्नो अद्य सर्वाभी ऋचे जनाय न स्कृधि । (शु.य. १८–४६)

( १८५ )

'या वो देवाः सूर्ये रुचो गोष्वश्वेषु या रुचः । इन्द्राग्नी ताभिः सर्वाभी रुचं नो धत्त बृहस्पते ॥ १८-४७ रुचं नो धेहि ब्राह्मणेषु रुचꣳ राजसु नस्कृधि । रुचं विश्येषु शूद्रेषु मयि धेहि रुचा रुचम् । १८-४८ "तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः । अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशꣳस मा न आयुः प्रमोषीः । १८-४६ "स्वर्ण घर्मः स्वाहा । स्वर्णार्कः स्वाहा । स्वर्ण शुक्रः स्वाहा । स्वर्ण ज्योतिः स्वाहा । स्वर्ण सूर्यः स्वाहा । १८-५० इति । सम्पूर्णपद्धतिस्तु आकरेषु मृग्या । इति वृषोत्सर्गः ।

( पायसप्राशनम् )

सर्वासां पयसि पायसꣳ श्रपयित्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् । ८

पूर्वं "चत्वारः पाकयज्ञा हुतोऽहुतः प्रहुतः प्राशित इति (१-४-१) सूत्रे प्राशितमुपन्यस्तम् । तस्येदमद्यनुष्ठानमुच्यते सर्वासाामिति । सर्वासां—स्वीयानां, गवामिति शेषः । पयसि—दुग्धे, पायसं—पयसासिद्धमोदनं परमान्नमिति यावत्, श्रपयित्वा—साधयित्वा, ब्राह्मणान्—विप्रभृतीन् पायसोचितानिति भावः । भोजयेत्—भोजनदानेन तर्पयेत् । अस्य प्राशितस्य होमवलिरहितत्वेन पञ्चमहायज्ञार्थपाकादस्य पाकः स्वतन्त्रः, देशश्च गृहाद् बहिरिति प्रकरणात् ज्ञायते । प्राशनफलञ्च प्रकरणात् शूलगवफलमेवेत्यवगन्तव्यम् ।

पशुमप्येके कुर्वन्ति । ९

यथा सर्वासां गवां पायसेन ब्राह्मणान् तर्पयन्ति तथा, एके आचार्याः पशुं—छागमपि कुर्वन्ति—व्यापादयन्ति, छागपशुमांसेन ब्राह्मणान् तर्पयन्तीत्यर्थः । गृह्यसूत्रेषु हि करोतेः व्यापादने प्रसिद्धिः "अधियज्ञमधिविवाहं कुरुतेत्येव ब्रूया (१-३-३१) दिति निदर्शनात् ।

तस्य शूलगवेन कल्पो व्याख्यातः । १०

( १८६ )

(पशुपक्षे) तस्य—पशोः, कल्पः—इतिकर्त्तव्यताकलापः शूलगवेन—शूलगवाख्यकर्मणा, व्याख्यातः—कथितः। शूलगवातिदेशेन अत्र अरण्य-देशः प्राप्तः, प्राशितत्वेन पञ्चमहायज्ञार्थपाकभिन्नः पाकोऽप्यत्र विवक्षितः। पशुस्थाने गोपशुरपि।

मन्मते अत्र शूलगव—गोयज्ञ—वृषोत्सर्ग—पायसप्राशन—मांस-भोजनभेदेन पञ्चधा गोयज्ञभेदाः प्रदर्शिताः। गवाधिकारिकत्वेन एषां सर्वेषामपि गोयज्ञत्वमेव।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे नवमी कण्डिका ॥ —४०४—

( अन्त्येष्टिकर्म )

अथोदककर्म ॥ १ ॥

अथ—पुरुषसंस्कारकर्मक्रमप्राप्तम्, उदककर्म—उदकेन—जलेन कर्म—क्रिया प्रेतक्रिया इति यावत् व्याख्यास्यते इति सूत्रशेषः। उदक-कर्मात्र उपलक्षणम्। तेन आशौचादि यमनियमा अपि वक्ष्यन्ते।

अद्विवर्षे प्रेते मातापित्रोराशौचम् ॥ २ ॥

अद्विवर्षे—द्वे वर्षे अतीते यस्य सः द्विवर्षः। न द्विवर्षः अद्विवर्षः ऊनद्विवर्षः इति यावत्, तस्मिन्, प्रेते—प्रकर्षेण इतः गतः प्रेतः—मृतः तस्मिन् निमित्ते, मातापित्रोः—माता च पिता च मातापितरौ तयोः आशौचम्—अशुद्धिः वर्णाश्रमविहितकर्मानुष्ठानसंकोचावस्था, जायते इति शेषः।

अशौचलक्षणमुक्तं विज्ञानेश्वरैः—"कालज्ञानाद्यपनोद्यः पिण्डोदक-दानादिविधेः अध्ययनादिपर्युदासस्य च निमित्तभूतः पुरुषगतः कश्चना-तिशयः इति।

शौचमेवेतरेषाम् ॥ ३ ॥

( १८७ )

इतरेषां—मातापितृभिन्नानां सपिण्डानां, शौचम्—अशौचाभावः, एव—निश्चयार्थे। शौचमत्र अङ्गस्पृश्यत्वलक्षणं नतु साकल्येनाशौचाभाव इति विज्ञानेश्वराचार्याणामभिप्रायः ।

एकरात्रं त्रिरात्रं वा । ४

ऊनद्विवर्षमरणे पित्रोर्यदशौचमुत्पद्यते तत् एकरात्रम्—एकमहोरात्रम् । वा—अथवा, त्रिरात्रं—त्रीणि अहोरात्राणि । अयं विकल्पः प्रेतस्य अजातदन्तजातदन्तत्वापेक्षया व्यवस्थितः । अकृतकृतचूडत्वेन व्यवस्थित इति हरिहरः । अत्र सर्वत्र रात्रिशब्दः अहोरात्रपरः ।

अजातदन्तमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते ।
जातदन्ते त्रिरात्रं स्यादिति शास्त्रविनिश्चयः ॥ इति

कौर्मवचनादुक्तलदेशे अजातदन्तजातदन्तविषयत्वेन यद् व्यवस्थाप्यते तत्समीचीनम् । सपिण्डानामात्र "आदन्तजन्मनः सद्य आचूडा नैशिकीस्मृता" इति याज्ञवल्क्योक्त्या,

तथा—यद्यप्यकृतचूडोऽपि जातदन्तस्य संस्थितः ।
दाहयित्वा तथाप्येनमशौचं त्र्यहमाचरे'दिति

अङ्गिरोवचनेन च दन्तजन्मोपलक्षितषष्ठमासानन्तरं त्रिरात्रमशौचं विहितं तत् गृह्यसूत्रविरुद्धमपि आद्रियते । स्त्रीपुंसोः वयोवस्थाविशेषेण यत् अशौचं तत् सर्ववर्णसाधारणं "तुल्ये वयसि सर्वेषा"मिति व्याघ्रपादोक्तेः ।

शरीरमदग्ध्वा निखनन्ति । ५

ऊनद्विवर्षस्य प्रेतस्य शरीरं — कुणपम्, अदग्ध्वा—अग्निना दग्धमकृत्वा, निखनन्ति — गर्त्ते प्रक्षिपन्ति ।

अन्तःसूतके चेदुत्थानादाशौचं सूतकवत् । ६

चेत् — यदि, अन्तः — मध्ये, सूतके — जनननिमित्तकाशौचमध्ये, अशौचं—मरणाशौचम् अर्थात् यदि जननप्रभृतिदशाहमध्ये शिशुः विपद्यते, तदा आ उत्थानात्—शिशुजननावधिदशरात्रपर्यन्तं मातपित्रोरेवाशौचमन्येषां सद्यः शौचमिति । उत्थानं—सूतिकाग्नेः

( १६८ )

सूतिकागृहादपसारणं, प्रायस्तद्दशमेऽहनि भवति, तेन उत्थानपदम् अशौचान्तदिवसोपलक्षणम्। तथाच शङ्खः—

बालस्त्वन्तर्दशाहे तु प्रेतत्वं यदि गच्छति।
सद्यः शौचं सपिण्डानां न प्रेतं नैव सूतकम्॥ इति

एतादृशी व्याख्या कालसारादिसम्मता प्रकरणमप्यन्वेति। कर्कचार्यस्तु अन्यथा व्याख्यान्ति “अन्तःसूतके चेत्पुनः सूतकमापद्यते आ उत्थानादशुद्धिः पूर्वस्यैव सूतकाशौचस्य उत्थानेनोत्तरस्य शुद्धिः। अन्तःशावाशौचं च सूतकवद् द्रष्टव्यमिति।

नात्रोदकर्म॥ ७॥

अत्र ऊनद्विवार्षिके प्रेते उदककर्म—प्रेताय उदकाञ्जलिदानकर्म न भवति।

द्विवर्षप्रभृतिप्रेतमाशमशानात् सर्वेऽनुगच्छेयुः॥ ८॥

द्वे वर्षे वयो यस्य सः द्विवर्षः, तत्प्रभृतिः—तदादिः यः प्रेतः तं द्विवर्षाधिकवयसमित्यर्थः। आ श्मशानात्— श्मशानपर्यन्तं, सर्वे—सपिण्डाः, अनुगच्छेयुः—पश्चाद् व्रजेयुः। अत्र श्मशानपदं दाहाद्युपलक्षकम्, श्मशानशब्देन हि प्रेतदाहभूमिरुच्यते।

यमगाथां गायन्तो यमसूक्तं च जपन्त इत्येके॥ ९॥

प्रेतानुगमनकाले अनुगन्तारः सपिण्डाः यमगाथाम्—

अहरहर्नयमानो गामश्वं पुरुषं पशुम्।
वैवस्वतो न तृप्यति सुराप इव दुर्मतिः॥ इति गाथां

गायन्तः; तथा यमसूक्तम्— 'अपेतो यन्तु' इत्याद्यध्यायं, च—समुच्चयार्थः, जपन्तः—पठन्तः सन्तः अनुगच्छेयुरिति एके—आचार्याः आहुः।

यद्युपेतो भूमिजोषणादि समानमाहिताग्नेरोदकान्तस्य गमनात्॥ १०॥

यदि—चेत्, प्रेतः उपेतः— उपनीतः स्यात् तदा तस्य कृते भूमिजोषणादि—दाहभूमिसंस्कारादि उदकान्तस्य—उदकाञ्जलिदानार्थं

( १८६ )

जलसमीपस्य आ गमनात्—गमनपर्यन्तं सर्वं प्रेतकर्म आहिताग्नेः—बैतानाग्निमतः कर्मणा समानं—तुल्यं भवति । उपनीतस्य आहिताग्निरीत्या दाहादिकर्म कर्त्तव्यम् । किन्तु यच्च आहिताग्नेः अग्निसम्बन्धि पात्रन्यासादिकर्म तस्य असम्भवात् विधेयता नास्ति ।

शालाग्निना दहन्त्येनमाहितश्चेत् । ११

चेत्—यदि, असौ—प्रेतः, आहितः—कृतावसथ्याधानः स्यात् तदा एनं—कृतशालाग्न्याधानं प्रेतं शालाग्निना दहन्ति पुत्रादयः अधिकारिणः । अधिकारिणस्तु क्रमेण दर्शिताः विष्णुपुराणे—

पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा भ्राता वा भ्रातृसन्ततिः । ३-१३-३०
सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियार्हो नृप जायते ।
तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः । ३-१३-३१
मातृपक्षस्य पिण्डेन सम्बद्धा वा जलेन वा ।
कुलद्वयेऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्या क्रिया नृप । ३-१३-३२
संघातान्तर्गतैर्वापि कार्या प्रेतस्य सत्क्रिया ।
उत्सन्नबन्धुरिक्थाद्वा कारयेदवनीपतिः । ३-१३-३३ इति

तूष्णीं ग्रामाग्निनेतरम् । १२

इतरम्—अकृतावसथ्याधानं प्रेतं ग्रामाग्निना—लौकिकाग्निना, तूष्णीं—विना मन्त्रं दहन्ति इत्यनुषङ्गः ।

संयुक्तं मैथुनं वोदकं याचेरन्नुदकं करिष्यामह इति । १३

संयुक्तं—केनचित् सम्बन्धेन सम्बद्धं, वा—अथवा, मैथुनं—मैथुनः मिथुनस्य एकदेशलक्षणया मैथुनशब्दवाच्यायाः भार्यायाः भ्राता, श्याल इत्यर्थः तम्, उदकम्—उदकक्रियासम्पादनां, याचेरन्—प्रार्थयेरन् उदकं—करिष्यामहे इति ।

कुरुध्वं मा चैवं पुनरित्यशतवर्षे प्रेते । १४

अशतवर्षे—अपूर्णशतवत्सरे प्रेते—मृते, पूर्वसूत्रोक्तप्रकारेण पृष्टः संयुक्तः श्यालो वा "कुरुध्वं मा चैवं पुनरिति प्रतिब्रूयात् । कुरुध्वम्—

( १६७ )

उदकक्रियां कुरुध्वं—कुरुत । पुनः अशतवर्षप्रेतोद्देशेन एवम्—अनेन प्रकारेण उदकक्रियां मा कुरुध्वं—न कुरुत । पुनश्च भवतः वंशे अशतवर्षः जनः न म्रियतामिति भावः ।

कुरुध्वमित्येवेतरस्मिन् । १५

इतरः— शतसंवत्सरप्रभृतिकः तस्मिन् मृते सति “कुरुध्वम्”— उदकक्रियां कुरुतेत्यभिप्रायकम् इति एव—एतावदेव प्रतिवचनं संयुक्तो वा श्यालो वा ब्रूयात् ।

सर्वे ज्ञातयोऽपोभ्यवयन्त्यासप्तमात् पुरुषाद्दशमाद्वा । १६

आसप्तमात्—सप्तमपुरुषमभिव्याप्य यावन्तः, दशमात्—दशमपुरुषमभिव्याप्य वा यावन्तः, ज्ञातयः—सपिण्डाः समानोदकाश्च भवन्ति ते सर्व एव स्नानार्थम् अपः—नद्यादेः जलम्, अभ्यवयन्ति—प्रविशन्ति । अत्र वा समुच्चयार्थे ।

समानग्रामवासे यावत्सम्बन्धमनुस्मरेयुः । १७

समाने—एकस्मिन् ग्रामे वासः अवस्थानं समानग्रामवासः, तस्मिन् सति यावत्सम्बन्धं—यदवधि, सापिण्ड्यं—समानोदकत्वं सगोत्रत्वं वा सम्बन्धम्—अनुस्मरेयुः—अस्मिन् पुरुषे वयं सम्बन्ध्यामहे इति यावन्तः जानीयुः तावन्तः जनाः अपोभ्यवयन्ति इति सम्बन्धः ।

कथमपोभ्यवयन्तीत्यपेक्षायामाह एकेति —

एकवस्त्राः प्राचीनावीतिनः सव्यस्यानामिकयाऽपनोद्यापनः शोशुचदघमिति दक्षिणामुखा निमज्जन्ति । १८

एकवस्त्रा—एकं परिधानीयमात्रं वस्त्रं येषां ते एकवस्त्राः प्राचीनावीतिनः—प्राचीनावीतं विद्यते येषां ते प्राचीनावीतिनः, कृतापसव्याः दक्षिणस्कन्धधृतयज्ञोपवीता इत्यर्थः । ते सव्यस्य— वामस्य पाणेः अनामिकया— उपकनिष्ठिकया **"अप नः शोशुचदघ"**मिति मन्त्रेण उदकं—नद्यादेः जलम्, अपनोद्य—अपसार्य, दक्षिणामुखाः—याम्यदिगभिमुखाः, निमज्जन्ति—युगपत् निमज्जनस्नानं कुर्वन्ति । अयमेक-