समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

न प्राणिषु प्रयोक्तव्या हास्यशृङ्गारवर्जिताः । हस्त्यश्वरथयानानि विमानायतनानि च ॥ १२ ॥ चण्डानलप्रदीप्तानि भवनानि वनानि च । वृक्षाः पुष्पफलैर्हीना विहङ्गावासदूषिताः ॥ १३ ॥ एकद्विशाखा रूक्षाश्च भग्नाः शुष्काः सकोटराः । कदम्बशाल्मलीशेलुतारैक्षारलुकादयः(?) ॥ १४ ॥ भूतालयात्वान्नेष्यन्ते² कटुकण्टकिनश्च ये । गृध्रोलूका विहङ्गेषु कपोतश्येनवायसाः ॥ १५ ॥ कङ्क³श्चेति न शस्यन्ते खगा रात्रिचराश्च ये । गजाश्वमहिषाश्चोष्ट्रा मार्जारखरवानराः ॥ १६ ॥ सिंहो व्याघ्रस्तरक्षुश्च वराहमृगजम्बुकाः । तथा वनचरा ये च क्रव्यादा मृगपक्षिणः ॥ १७ ॥ गृहेष्वेते न कर्तव्याः शैलाटव्याश्रिताश्च ये । अमीषां करणाद्धैर्याचार्यो विप्रमुच्यते ॥ १८ ॥ व्याधिं घोरमवाप्नोति व्यसनं बन्धमेव च । यत्र तत्र गृहस्वामी धनहानिं पराजयम् ॥ १९ ॥ प्रवासं बन्धनं नाशं मृत्युं वा क्षिप्रमाप्नुयात् । इत्युक्तान्यप्रशस्तानि गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २० ॥ तत्र यानि प्रयोज्यानि कथ्यन्ते तान्यतः परम् । यस्य यत्र भवेद् भक्तिर्या चास्य कुलदेवता ॥ २१ ॥ हस्तक्लृप्तप्रमाणेन तान् कुर्वन् स्यान्न दोषभाक् । तद्द्वारपार्श्वयोः कार्यौ प्रतीहारौ स्वलङ्कृतौ ॥ २२ ॥ वेत्रदण्डव्यग्रकरौ खड्गकोशपरिच्छदौ । रूपयौवनसम्पन्नौ विचित्राम्बरभूषणौ ॥ २३ ॥

१ क. ˚रा˚ । २ द. ख. ˚नेध्यंति । ३ क. ˚श्येना न˚ । ४ द. ख. ˚न्थि˚ । ५ द. ख. ग. ˚भवम् । ६ द. ख. ˚मवाप्नु˚ । ७ द. ख. ˚क्तानां˚ ।

२०१ समराङ्गणसूत्रधारे धात्री वामनिका कुब्जा सखीभिः परिवारिता । विदूषकैः कञ्चुकिभिस्तुल्यैरनुगतास्तथा ॥ २४ ॥ द्वारस्योभयतः कार्याः प्रतीहार्यो मनोरमाः । निधयश्चानुरूपाश्च शङ्खाब्जोज्ज्वललक्षणाः ॥ २५ ॥ रत्नदीनारराशींश्च वहन्तो वदनोद्गतान् । पद्मस्था(ः) पूर्णकुम्भा वा रत्नवस्त्रविभूषिता(ः) ॥ २६ ॥ वक्त्रै१रूर्ध्वस्थितैः पुष्पफलपल्लवसम्भृतैः । पूर्णकुम्भाङ्कुशच्छत्रश्रीवृक्षादर्शचामरैः ॥ २७ ॥ कार्याष्टमङ्गला द्वारे२ दोर्भिश्च शङ्खमत्स्ययोः । द्वारमण्डलमध्यस्था स्नाप्यमाना गजोत्तमैः ॥ २८ ॥ पद्मासना पद्महस्तौ श्रीश्च कार्या स्वलङ्कृता । वृषः सवत्सा धेनुर्वा सचछत्रस्रग्विभूषणा ॥ २९ ॥ फलभक्तैर्बहुविधैराहारार्थं निवेदितैः६ । नानापुष्पफलैर्नम्रैः शालैस्तिर्यगवस्थितैः ॥ ३० ॥ चित्रा पत्रलता लेख्या बाह्याभ्यन्तरभित्तिषु । हंसकारण्डचक्राद्वैर्बिसिनीपत्रवर्तिभिः ॥ ३१ ॥ कुमारकैश्च क्रीडद्भियुक्ता ललितबाहुभिः । वासधाम्नि निवेश्यन्ते विचित्राभरणाम्बराः ॥ ३२ ॥ रतिक्रीडापरा नार्यो नायकस्तु यदृच्छया । आपाण्डुदेहच्छवयः स्वल्पचारुविभूषणाः ॥ ३३ ॥ किञ्चित्प्रतनुभिर्गात्रैः कार्याः सुरतलालसाः । प्रवृद्धशाखाविटपैः प्रचलारुणपल्लवैः ॥ ३४ ॥ चम्पकाशोकपुन्नागनाना१०ग्रैस्तिलकादिभिः । छायापुष्पफलोपेतैः वृक्षैरन्यैश्च भूषिताः ॥ ३५ ॥

१ द. ख. वक्त्रैं । २ द. ख. ग. ०द्वारेर्दो० । ३ क. वसुभिः । ४ क. ०स्था० । ५ द. ख. ०सनस्था पद्मस्था० । ६ द. ख. ०तं । ७ द. ख. ०लेतिर्यगवस्थिता । ८ द. ख. पल्लवता । ९ द. ख. ०सकादम्बच० । १० द. ख. ०नागाग्रं ।

अप्रयोज्यप्रयोज्यं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । २०७ उद्यानभूमयः कार्याः कूजत्पिकमधुव्रताः । ऋतवः फलपुष्पाद्यैः स्वैः स्वैश्चिह्नैरलङ्कृताः ॥ ३६ ॥ मनोरमैर्विशेषैश्च खगैश्च समयोचितैः । कादम्बकुररक्रौञ्चहंससारसमेखलाः ॥ ३७ ॥ १तीरान्तोद्गतवानीरकेतकीषण्डमण्डिताः । जलान्तलीनमत्स्यैश्च सञ्छन्ना नलिनीवनैः ॥ ३८ ॥ लेख्याश्च गृहभित्तीनामधोभागेषु दीर्घिकाः । २फलैः समं ३संभक्षेक्षुमणिकाञ्चनभाजनाः ॥ ३९ ॥ विन्यस्तपद्मिनीपत्राः सोत्पलाः पानभूमयः । विचित्रानोद्यहस्ताश्च नृत्यगीतविचक्षणाः ॥ ४० ॥ मुदिता ललना लेख्याः प्रेक्षासङ्गीतभूमिषु । प्रकल्प्याः पञ्जरस्थाश्च चकोरशुकसारिकाः ॥ ४१ ॥ प्रहृष्टाः परपुष्टाश्च मयूराश्च सकुकूँटाः । इति यानि प्रदिष्टानि प्रयोक्तव्यानि वेश्मनि ॥ ४२ ॥ तानि सर्वाणि शस्तानि सर्वोपकरणेष्वपि । देवयोनिगणास्तद्वत् पुरुषाश्च विनिन्दिताः ॥ ४३ ॥ साक्रन्दाश्च न शस्यन्ते पीठशय्यासनादिषु । पुरस्तात् कीर्तितान्यत्र प्रयोक्तव्यानि यानि च ॥ ४४ ॥ तानि शस्तानि कक्षासु सभादेवकुलेषु च । दिव्यमानुषसम्बद्धान्याख्यानाख्यायिकादिषु ॥ ४५ ॥ प्रोक्तानि तानि तावन्ति शुभान्यालेख्यकादिषु । इति कथितमयोज्यं योजनीयं च बुद्ध्या भवनशयनकक्षादेवधिष्ण्यादिकेषु । विरचयति यथोक्तं निन्दितं वर्जयेद् यः १ क. नीं । २ क. तं । ३ ख. ग. सुं । ४ क. ०पुं० । ५ ख. ग. ०र्कु० । ६ द. ख. ग. ०न्धानाख्या० । ७ द. ख. न्धुध्वा ।

२०८ समराङ्गणसूत्रधारे । स भवति नृपतीनां शिल्पिनां चार्चनीयैः ॥ ४६ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे अप्रयोज्यप्रयोज्यं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ अथ शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । अथ ब्रूमः शिलान्यासविधिमत्र यथागमम् । तत्रोदगयने पुण्ये शुक्लपक्षे शुभेऽहनि ॥ १ ॥ स्थिरग्रहस्य दिवसे करणे च गुणान्विते । तिष्येऽश्विनीषु रोहिण्यामुत्तरेष्वपि च त्रिषु ॥ २ ॥ रेवत्यां श्रवणे हस्ते शिलाविन्यासमाचरेत् । स्थिरस्य राशेरुदये सौम्यमित्रावलोकिते ॥ ३ ॥ सम्यङ्निमित्तशकुनस्वस्तिपुण्याहवाचिते । हर्षोदये च मनसः कुर्याद् वास्तोर्निवेशनम् ॥ ४ ॥ भद्रः प्रकृत्या शास्त्रज्ञः शुचिः स्नातः समाहितः । कर्मारभेत स्थपतिः कृतदेवार्चनक्रियः ॥ ५ ॥ पूर्णां समामविकलां चतुरश्रामनिन्दिताम् । शिलामाद्यां चये साध्वीं परीक्षेत विचक्षणः ॥ ६ ॥ कुम्भाङ्कुशध्वजच्छत्रमत्स्यचामरतोरणैः । दूर्वानागफलोष्णीषपुष्पस्वस्तिकवेदिभिः ॥ ७ ॥ नन्द्यावर्तैः सचमरैः कूर्मपद्मनिशाकरैः । वज्रैः प्रशस्तैः प्राकारैर्भूषिताः कर्मणो हिताः ॥ ८ ॥ दीर्घा ह्रस्वाल्पविषमाङ्गाऽभाध्मातापरीक्षिता । दिङ्मूढा चाङ्गहीना च सास्थ्यङ्गारा सशर्करा ॥ ९ ॥ १ द. ख. चार्चनीयाः । २ द. ख. ॰स्रामलंकृताम् । ३ द. ख. ॰क्ष्ये॰ । ४ द. ख. पूर्वभाग॰ । ५ द. ख. ॰द्भि॰ । ६ क. ॰स्थापनाध्मा॰ ; ग. ॰छालाध्मा॰ । ७ द. ख. ग. ॰ताः । ८ क. ॰राः ।

शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । २०९ खण्डा दुःपंकनिर्भिन्ना कृष्णा दोषभयावहा॑ । नृणां पशुतुरङ्गाणां पदाङ्काः स्वस्तिवृद्धये ॥ १० ॥ क्रव्यान्मृगविहङ्गानां पादैः स्पृष्टास्तु वर्जयेत् । नन्दाभद्राजयापूर्णाश्चतस्रः स्युरिमाः शिलाः ॥ ११ ॥ वासिष्ठी काश्यपी तद्वद् भार्गव्याङ्गिरसीति ताः । तन्न प्रागुत्तरे देशे संनिवेशस्य वास्तुनः ॥ १२ ॥ नैर्ऋत्यां वा सकुसुमां समां गोचर्मसम्मितम् । वेदीं सगन्धकलशां चतुरश्रां प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥ आग्नेयामादितो नन्दां स्थापयेत् क्रमशः शिलाम् । अकालमूलैर्व्यङ्गैः सपद्मोत्पलपल्लवैः ॥ १४ ॥ सर्वोषधिहिरण्याद्यैर्हैमराजतमृन्मयैः । कुम्भैस्ताम्रमयैश्चापि मन्त्रैस्तामभिषेचयेत् ॥ १५ ॥ तीर्थप्रस्रवणाम्भोभिः सरत्नाक्षतपङ्कजैः । सुगन्धिभिः सैपुण्याहमभिषेकं प्रयोजयेत् ॥ १६ ॥ जाह्नवीयमुनारेवासरस्वत्यादिसम्भवैः(वम्) । महानदीजलं शस्तं शुभतीर्थभवं तथा ॥ १७ ॥ तथाद्रिवनवेशन्तदेवायतनजानि च । अभिषेकार्थमम्भांसि यथालाभमुपाहरेत् ॥ १८ ॥ मन्त्रेणानेन चैतासामभिषेकं समाचरेत् । हिरण्यवर्णाः पावैन्यः शुचयो दुरितच्छिदः ॥ १९ ॥ पुनन्तु शान्ताःश्रीमत्य आपो युष्मान्मधुश्च्युतः । मन्त्रपूतेन पयसा स्नापयित्वा ततः शिलाम् ॥ २० ॥ स्थपतिर्गन्धकल्केन मङ्गल्येनानुलेपयेत् । हिमचन्दनपूर्णेन व्यवकीर्य सुगन्धिना ॥ २१ ॥

१ क. ॰क्षपनि॑॰; ग. ॰पक्षनि॑॰ । २ द. ख. ॰हाः । ३ ग. सु॑॰ । ४ क. ॰वमान्यः॑॰ । ५ ख. ग. ॰चन्द्रेण पू॑॰ । वा. २७

तरसा छादयेदेनां सलजैः पुष्पदामभिः । धूपमाल्योपहारैश्च दधिमांसाक्षतादिभिः ॥ २२ ॥ पूजयेदिष्टकां देवीं वस्त्रयुग्मैश्च पुष्कलैः । निवेशनान्ते नैर्ऋत्यां तदा विप्रानवस्थितान् ॥ २३ ॥ समसङ्ख्याञ् शुचीन् प्राज्ञानर्चयेद् दक्षिणाफलैः । ओङ्कारस्वस्तिपुण्याहगीतवादित्रनिस्वनैः ॥ २४ ॥ कर्ता जनितरोमाञ्चस्तेभ्यः कुर्यान्नमस्क्रियाम् । निवेद्य वास्तोष्पतये भूतेभ्यश्च ततो बलिम् ॥ २५ ॥ तासां चतसृणामन्याः कुर्यादुपशिलाः पृथक् । प्राकारैः¹ स्वस्तिकाङ्के द्वे तथा² श्रीवत्सलक्षणा³ ॥ २६ ॥ नन्द्यावर्तस्तु पूर्णायां भवेदेको (दङ्को) यथाक्रमम् । कर्णे प्राग्दक्षिणे नन्दां वास्तुनः स्थापयेदधः⁴ ॥ २७ ॥ अन्याः क्रमेण भद्राद्याः कोणेष्वन्येषु च त्रिषु । प्रतिष्ठापनमन्त्राश्च तासां चतसृणामपि ॥ २८ ॥ चत्वार ऋषिभिर्गीतः शाश्वतारम्भदर्शनाः । वीर्येणादिवराहस्य वेदायैस्त्वभिमन्त्रिताः (ताम्) ॥ २९ ॥ वसिष्ठनन्दिनीं नन्दां प्राक् प्रतिष्ठापयाम्यहम् । सुमुहूर्ते सुदिवसे सा त्वं नन्दे ! निवेशिता ॥ ३० ॥ आयुः कारयितुर्दीर्घं श्रियं चाव्यामिहावह । भद्रासि सर्वतोभद्रा भद्रे ! भद्रं विधीयताम्⁵ ॥ ३१ ॥ कश्यपस्य⁶ प्रियस्रुते⁷ ! श्रीरस्तु गृहमेधिनः । जये ! विजयतां स्वामी गृहस्यास्य महात्मनः ॥ ३२ ॥ आचन्द्रार्कं यशश्चास्य भूम्यामिह विरोहतु । त्वयि सम्पूर्णचन्द्राभे ! न्यस्तायां⁸ वास्तुनस्तले ॥ ३३ ॥

१ क. 'रं'। २ ग. 'रं च स्वं' । ३ ग. ज्ञेया श्री° । ४ ग. 'थ । ५ द. ख. °ते । ६ द. ख. कां । ७ द. ख. °ते । ८ क. °स्यां ।

शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । २११ भवत्येष गृहस्वामी पूर्णे ! पूर्णमनोरथः । इति¹ मूलर्चयो²(यं) मन्त्रैः कुर्यात् स्वस्तिकवाचनैः ॥ ३४ ॥ ताभिर्हिरण्यवर्णाभिः³ शिलाभिः सममद्भुतम् । प्रागुदक्प्लवना धन्या न प्रत्यग्दक्षिणाप्लवा ॥ ३५ ॥ इष्टकाश्चैत्यभवनप्राकारपुरकर्मसु । विताने⁴ चितिविन्यासे चतुर्मुखनिकेतने⁵ ॥ ३६ ॥ पुरोर्धाः⁶ शान्तिवेदीषु प्रतिमास्थापनेषु च । याज्ञिकेन विधानेन क्रमशः स्थापयेच्छिलाः ॥ ३७ ॥ † त्रैशौकौर्णार्स⁷भासै(र्ग्यै) स्ताः सामभिः सं⁸ महाव्रतैः । गायत्र्युष्णिगनुष्टुब्भिर्बृहत्या च यथाक्रमम् ॥ ३८ ॥ चयान् समस्तांश्चिनुयाच्चतुरो विरमेत ततः । ज्ञात्वा भित्तिप्रमाणं च चितेश्चयचतुष्टयम् ॥ ३९ ॥ समाप्यमादिकर्मैवं कनिष्ठं च यथोत्तरम् । प्रतिष्ठितास्ताः प्रथमं भूतले सुस्थिताः समाः ॥ ४० ॥ नं⁹ चालयेच्चालने स्याद्¹⁰ गृहभर्तुर्महद् भयम् । कम्पने च ¹¹भयं विद्यादेतासां स्थिरतां पुनः ॥ ४१ ॥ स्थपतेर्गृहभर्तुश्च मङ्गलं परमं विदुः । प्राग्दक्षिणायां¹² चलने गृह¹³भर्तुर्महद् भयम् ॥ ४२ ॥ भार्याविनाशो नैरृत्यां सूर्ये¹⁴यं¹⁵(?) भीतिर्मरुद्दिशि । गुरोश्च भयमैशान्य/मपच¹⁶रेऽपि तद् भवेत् ॥ ४३ ॥ प्रथमं स्थापितेनै(ताने)वं स्तम्भानपि न चालयेत् । नोद्धरेत प्रणद्याच्च विधिश्चुल्यो यतोऽनयोः¹⁷ ॥ ४४ ॥ † 'त्रैश्वो इति मातृकासु दृश्यते । १ क. ˚मं । २ द. ख. ग. ˚भ˚। ३ क. ˚भिः सशिलाभिः समं वृतम् । ४ द विभागे । ५ क. ˚के । ६ द. ˚ध शा˚। ७ द. ख. ˚लो˚। ८ द. ख. ग. ˚सु˚। ९ क. स्स । १० द. ख. भवालये चालमे स्या˚। ११ द. ख. सहां । १२ द. ख. णायाश्चालने; क. णयोश्चालने । १३ द. ख. गृहिन्स्यान˚। १४ क. ˚न्यां । १५ द. ख. ˚रो˚। १६ द. ख. ˚तु˚। १७ द. ख. थोतयोः ।

२१२ समराङ्गणसूत्रधारे विन्यासं प्रथमं तस्मात् कुर्यात् सम्यक् समाहितः । शिलानां स्थपतिस्तद्वत् स्तम्भानामपि सर्वथा ॥ ४५ ॥ द्वारप्राकारशालानां नगराणां च वेश्मनाम् । १तत्प्रमाणो ३विधिर्यस्मात् २तस्मात् तन्नाहतो भवेत् ॥ ४६ ॥ एवं शिलान्यासविधानमेतद् यथावदस्माभिरिहोपदिष्टम् । अस्मिन् कृते वेश्मसुरालयो५दि निष्पत्तिमभ्येति विनैव विघ्नम् ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ अथ बलिदानविधिर्नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्यामो बलिरूपविधेः क्रमम् । येन ६येनार्चिता देवास्तुष्यन्ति समहेश्वराः ॥ १ ॥ मण्डलं वास्तुनो मध्ये गोमयेन प्रकल्पयेत् । कलशं तत्र विन्यस्येत् सप्रसूनं सकाञ्चनम् ॥ २ ॥ वास्तुदेवास्ततः कल्प्या यथास्थाननियोगतः । सधूपैर्विविधैर्माल्यैरर्घ्यं पश्चान्निवेदयेत् ॥ ३ ॥ अर्चयेद् विश्वकर्माणं माल्यैर्धूपैर्विलेपनैः । भक्ष्यैः फलैर्बहुविधैः पूजयेत् सुसमाहितः ॥ ४ ॥ आज्येन ७पयसा ८दध्ना पूजयेच्छिखिनं ९पुनः । शालिगोधूममुद्गाद्यैर्धान्यैः पर्ज्जन्यमर्चयेत् ॥ ५ ॥ जयन्तं पूजयेदाम्रद्राक्षाखर्जूरि१०कादिभिः । मालतीमल्लिकाभिश्च पूजयेत् त्रिदशाधिपम् ॥ ६ ॥ पुष्पै रक्तैस्तथा धूपै रक्तचन्दनलेपनैः । ततः सूर्यं जगन्नाथं पूजयेल्लोकचक्षुषम् ॥ ७ ॥ १ द. ख. वेश्यते । २ द. ख. तां तं । ३ द. ख. त्रिधे । ४ क. तत्राश्मात्तत्रा । ५ द. ख. ॰यावि त्रिशेतिमनेोति विनैव विघ्नैः । ६ द. येभार्पिता; ख. ग. यैर्भाविता । ७ द. ख. सपयो । ८ द. दध्ना । ९ द. ख. च्छिषितं दुमः । १० द. ख. ॰र् ।

बलिदानविधिर्नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः । २१३ जम्बीरैर्बीजपूरैश्च नारङ्गैः पीनकैः फलैः । पूजयेत् सत्यनामानं ¹देवं तेन स तुष्यति ॥ ८ ॥ मत्स्यमांसैश्च तुष्यन्ति सर्वे रक्षःपुरोगमाः । सितैः फलैर्नारिकेलैर्भृशश्च परितुष्यति ॥ ९ ॥ गन्धधूपप्रयोगैश्च नभोनामानमर्चयेत् । पुष्पैः सुगन्धिभिः शुक्लैर्मारुतः परितुष्यति ॥ १० ॥ कृसरं मधुसंयुक्तं ⁴पूष्णे भक्त्या निवेदयेत् । वितथं तु शुभैरन्यैर्मद्यमांसविवर्जितैः ॥ ११ ॥ पूजितस्तुष्टिमायाति विवस्वांश्च महामुनिः । पुष्पैः सपुष्पकैस्तुष्टिमवाप्नोति गृहक्षतः ॥ १२ ॥ मत्स्यमांसयुतैर्मद्यैर्यमस्तुष्टिः सदा भवेत् । पुन्नागांगरुधूपेन गन्धर्वानर्चयेद् बुधः ॥ १३ ॥ मृगमांसयुतैर्भक्ष्यैर्भृङ्गराजं च तर्पयेत् । राजजम्बूफलैर्बिल्वैर्देवमभ्यर्चयेन्मृगम् ॥ १४ ॥ पायसैर्मधुसंयुक्तैर्मांसैर्भक्तैश्च शोभनैः । कर्पूरसुरभिद्रव्यगन्धैः संपूजयेत् पितॄन् ॥ १५ ॥ सपुष्पैर्मोदकैर्लाजैः पल्लवैश्च विमिश्रितैः । दौवारिकं प्रयत्नेन पूजयेद् विघ्नकारकम् ॥ १६ ॥ अपूपैः शोभनैर्गन्धैर्धूपैर्माल्यैरनुत्तमैः । पुष्पैः कण्टकजातीनां सुग्रीवं पूजयेत् सदा ॥ १७ ॥ ⁸सपुष्पैर्लापं(ज)कैर्भक्ष्यैर्दधियुक्तान्नपायसैः । ¹⁰अर्चयेत् पुष्पदन्तं तु यशोवीर्यान्वितं सुरम् ॥ १८ ॥ मांसैश्च सूकरादीनां वैनतेयं सदार्चयेत् । वरुणं ¹¹च महासत्त्वं पूजयेद् धूपचन्दनैः ॥ १९ ॥

पादटिप्पणी (Footnotes):

१ द. ख. नदेवं वेहि समुष्यति । २ द. ख. ग. सर्व । ३ द. ख. ॰रेःभृ॰ । ४ द. ख. पृष्टे; क. घष्णे । ५ द. ख. विवष्टायांश्च । ६ द. ख. ॰गम्रुनुधू॰ । ७ द. ख. ॰क्षैः॰ । ८ द. ख. ग. ॰पुष्पैर्लाप॰ । ९ क. ॰घ॰ । १० द. ख. अवये । ११ द. वर्तुणं तु; ख. चर्तुणं तु ।

२१४ समराङ्गणसूत्रधारे राहुं च मांससंयुक्तैस्तर्पयेद् भक्ष्यभोजनैः । रुधिरेण प्रदत्तेन तुष्टिमेति शनैश्वरः ॥ २० ॥ मांसेन तु क्षयस्तुष्टिं रोगाणामधिपो व्रजेत् । मेदसा पूजयेद् रोगं सर्वलोकभयङ्करम् ॥ २१ ॥ वासुकिं क्षीरदानेन पूजयेत् सततं नरः । पूर्ववत् पूजयेद् देवं विश्वकर्माणमीश्वरम् ॥ २२ ॥ सितप्रसूनविन्यासैर्भल्लाटं पूजयेद् बुधः । दधियुक्तेन चान्नेन सोमं सर्वत्र पूजयेत् ॥ २३ ॥ कुबेरं धूपदानेन पूजयेत् सततं नरः । अदितिं च सुवर्णेन पद्मैरपि च पूजयेत् ॥ २४ ॥ अर्कमन्दारमालाभिर्वृषभं च समर्archayett समर्चयेत् । अन्येषामपि देवानामर्र्चनं^१ धूपसाम्प्रतैः(?) ॥ २५ ॥ सर्वपुष्पफलैश्चैषां कार्यं बुद्धिमता सदा । इत्येते बलयः सर्वे शान्त्यर्थं परिकल्पिताः ॥ २६ ॥ शोधने कर्षणे भूमेः साधने रूपकल्पने । गृहे प्रवेशने रम्ये तिथिमभ्युदयेषु च(?) ॥ २७ ॥ स्कन्धावारनिवेशेषु पुरग्रामनिवेशने । देवालयक्षितिपवेश्मनिवेशनेषु प्रोक्तान् बलीन् प्रवितरेत् प्रयततः सुरेभ्यः । प्रारम्भमन्यमपि वास्तुगतं चिकीर्षुः कुर्वन्निमं विधिमभीप्सितभाजनं स्यात् ॥ २८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे बलिदानविधिर्नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ १ द. ॰स्तु॰ । २ द. ख. ॰ने ।

कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । २१९ अथ कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । वर्णानां यानि दारूणि कीलकार्थं नियोजयेत् । इदानीं तानि वक्ष्यामि श्रेयःकीर्त्तिहिताय च ॥ १ ॥ खदिरोदुम्बराश्वत्थशालशाकधवार्जुनाः । अञ्जनः कदराशोकतिनिशारुणचन्दनाः ॥ २ ॥ ³शिरीषसर्जन्‍यग्रोधवेणवः कीलकर्मणि । पुन्नामानो⁴ द्रुमाः शस्ताः स्त्रीनामानो विगर्हिताः ॥ ३ ॥ अश्वत्थः खदिरश्चैतौ विप्राणां वृद्धिकारको । रक्तचन्दनवेणूत्थकीलौ क्षत्रस्य पूजितौ ॥ ४ ॥ शाकश्च खदिरश्चेति सामन्तानां हिताविमौ । कीलौ¹⁰ शालशिरीषोत्थौ वैश्यानां कीर्तितौ¹¹ शुभौ ॥ ५ ॥ शूद्रजातेस्तु तिनिशधवार्जुनसमुद्भवाः । वैश्यवेश्मसु सौभाग्यकार्ये च स्युरशोकजाः ॥ ६ ॥ न्यग्रोधो¹² वणिजां धाम्नि भूमिकर्मण्युदुम्बरः¹³ । महामात्र(त्रा)¹⁴श्ववैद्यानां कीलाः सर्जार्जुना गृहे ॥ ७ ॥ विप्राणां सर्ववर्णोत्थाः क्षत्रियाणां त्रिवर्णजाः । वर्णद्वयोक्ता वैश्यानां शूद्राणां स्वानुलोमतः ॥ ८ ॥ प्रतिलोमा न कर्तव्याः कीलका भूतिमिच्छता । प्रमाणान्यथ कीलानां निगद्यन्ते पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥ द्वात्रिंशदङ्गुलाः कीला विप्राणां स्युः शुभावहाः । क्षत्रियाणां पुनश्चाष्टाविंशत्यङ्गुलसम्मिताः ॥ १० ॥ चतुर्विंशत्यङ्गुलाश्च वैश्यानां शुभदायिनः । विंशत्याद्यङ्गुलैः कीलाः शूद्रजातेस्तु ते हिताः ॥ ११ ॥ १ द. ॰क्ष॑ । २ क. ॰नं॑ । ३ द. ख. ॰दीवेववर्जन्यस्तोथ॰ । ४ द. ख. ॰न्नामो । ५ द. ख. ॰मो स्त्रिविरा गर्हिताः । ६ द. ख. ॰राश्च ते । ७ द. ख. ॰ल । ८ द. ख. ॰तः । ९ द. ख. ॰द् ॰ । १० द. ख. ॰ल । ११ द. ख. ॰तः शुभः । १२ द. ख. ॰धा । १३ द. ख. ॰रा । १४ द. ख. ॰त्वस्वविप्रियाणां; ग. ॰स्ववैविद्यानां । १५ द. ख. स्वेन । १६ द. ख. ॰र्मिं॰ ।

२१६ समराङ्गणसूत्रधारे षडङ्गुलपरीणाहाः सर्वेष्वेते शुभावहाः । ब्राह्मणक्षत्रियविशां वेदाष्टाश्रषडश्रयः१ ॥ १२ ॥ षडश्रयस्तु शूद्रस्य प्रकृतेस्तु२ यदृच्छया । दार्भमौञ्जौर्णकार्पासं३ विप्रादीनां यथाक्रमम् ॥ १३ ॥ अर्धपर्वपरीणाहं४ दृढं सूत्रं तु वर्तितम् । अलाभे६ स्वस्य सूत्रस्य प्रोक्तादन्यतमं बुधः ॥ १४ ॥ गृह्णीयात् सूत्रमन्ये तु गृह्णीयुः स्वेच्छयैव ते७ । इत्थं संभृत्य सम्भारान् गृहभर्ता शुभेऽहनि ॥ १५ ॥ शुक्लपक्षे शुचिः स्नातः स्थपतिश्च सिताम्बरः । गृहस्थान्निमित्तात् तु देवस्थानानि८ लक्षयेत् ॥ १६ ॥ कुसुमाक्षतमय्यैश्च कर्तव्या गृहदेवताः । आदौ स्थानानि शङ्कूनां परीक्षेत समन्ततः ॥ १७ ॥ तेषु सर्वेषु कर्तव्यमर्चनं तु९ यथाविधि । गृहस्य मध्ये सिक्त्वा तु निरूप्य ब्रह्मणः१३ पदे ॥ १८ ॥ गोमयेन समालिप्तां कुर्याद् वेदीं सुलक्षणाम् । चतुरश्रां१४ चतुर्द्वारामक्षतैः सुप्रतिष्ठिताम् ॥ १९ ॥ तस्या मध्ये प्रतिष्ठाप्यः कुम्भो हैमोऽथ राजतः । ताम्रको मृन्मयो वापि पूर्वाभावे परः परः ॥ २० ॥ अकालमूलः सोऽव्यङ्गो जलपूर्णः स्वलङ्कृतः । मणिरत्नप्रवालैश्च स्वर्णरूप्येण गर्भितैः१५ ॥ २१ ॥ प्रतिष्ठाप्या(प्योऽ)क्षतैः पुष्पफलबीजसमन्वितः । श्वेतेन चन्दनेनैनं चर्चयित्वा समन्ततः ॥ २२ ॥

१ द. ख. ग. ०दशास्रष० । २ द. ख. ०क्षियेस्तु; ग. ०क्षिपेस्तु । ३ द ख. सौजसां चोर्णका० । ४ द. ख. ०दुमं । ५ द. ख. हां । ६ द. ख. आलमे । ७ द. ख. तौ । ८ द. ख. ग. ०ना० । ९ द. ख. ग. ०त्ता तु । १० द. ख. ०नामिल्० । ११ ख. ग. ०प्यश्वकं० । १२ द. ख. च । १३ द. ख. ब्राह्मणः पदैः । १४ द. ख. ०स्यां० । १५ द. ख. गर्हिताः ।

कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । २१७ तस्योपरिष्टाद् विन्यस्येत् क्षीरवृक्षस्य पल्लवम् । सुगन्धिनाथै^१ धूपेन धूपयित्वा चतुर्दिशम् ॥ २३ ॥ वेष्टयेदहतेनैनं शुक्लवस्त्रेण सर्वतः । वास्तुमध्ये यतो ब्रह्मा कुम्भरूपं(पः) स तिष्ठति ॥ २४ ॥ कुम्भस्योत्तरभागे तु कीलकान् स्थापयेद् बुधः । कीलानष्टौ परीक्षेत^२ स्था^३पयेच्च यथाविधि ॥ २५ ॥ श्वेतचन्दनलिँप्तां^४स्ताञ्^५ श्वेतपुष्पै^६र्विभूषयेत् । सालक्तकाँन्^७ सुरभिणा धूपेन च सुधूपितान्^८ ॥ २६ ॥ ऊर्णां^९मयेन सूत्रेण त्रिवर्णेनाभिवेष्टयेत् । मधुसर्पिर्दधिक्षीरैर्मूलं^१०भागेषु लेपयेत् ॥ २७ ॥ अर्चयेत् परशुं सूत्रमष्टीलां^११दीनि सर्वतः । अथोपकरणान्यत्र धूपपुष्पाक्षतादिभिः ॥ २८ ॥ ततः पूर्वोत्तरे वास्तोर्भागे सप्तार्चिषः पदे । गोमयेन समालिप्ते कुशास्तरै^१२णमास्थितः ॥ २९ ॥ अग्निकार्यं प्रकुर्वीत पुरोधाः शान्तिमेव च । सांवत्सरैः^१३ शुचिः स्नातः कृतस्नानैः(?)^१४ समाहितः ॥ ३० ॥ शङ्कु^१५ना साधयेल्लग्नं सम्यक् तं^१६घटिकाथवा(?)। रात्रिलग्नं तु नक्षत्रैर्मध्यास्तोद्यसंश्रितैः ॥ ३१ ॥ एवं संसाधयेल्लग्नं यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः^१७ । पूजर्या^१८ तुष्टिकारिण्या पूजयेच्च पुरोहितम् ॥ ३२ ॥ अभ्यर्चिते यतस्तस्मिन् ब्रह्मा भवति पूजितः । सांवत्सरस्य कर्तव्या तैतः^१९ पूजा यथाविधिं^२० ॥ ३३ ॥ १ द. ख. ग. च । २ द. पविन्स्वेतः; ख. ग. यवीश्वेत । ३ द. स्ना° । ४ द. ख. °प्तास्ता श्चे°; क. °प्तास्ते श्चे° । ५ क. काः । ६ द. ख. °पिता; क. °पिताः । ७ द. ख. ऊर्वासि° । ८ द. ख. सं° । ९ द. ख. °मूल्यस्य° । १० द. ख. ग. °ष्टीलावानी । ११ द. °रिणं । १२ द. ख. °वा । १३ द. ख. रो सु°; ग. °रशुचिः । १४ द. ख. °न । १५ द. ख. ग. शंकुंत । १६ द. ख. ग. तं खाटि° । १७ द. ख. माप्नुयात् । १८ द. ख. पूजा वा । १९ द. ख. °व्यास्त° । २० द. ख. °धिः । वा. २८

२१८ समराङ्गणसूत्रधारे सांवत्सरेऽर्चिते यस्मात् पूजितः स्याद् बृहस्पतिः । स्थपतिं पूजयेत् पश्चात् त्वष्टृपुष्टिचिकीर्षया ॥ ३४ ॥ तदधीनं यतः कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । श्वेतचन्दनदिग्धांस्ताञ् श्वेतपुष्पैश्च पूजितान् ॥ ३५ ॥ सदशैर्हतवस्त्रैश्चाङ्गुलीयैः प्रपूजयेत् । परिकर्मकरा ये च तान् यथाशक्ति पूजयेत् ॥ ३६ ॥ हेम्ना वस्त्रादिदानैश्च वाग्भिर्वा परितोषयेत् । यथा सुमनसस्ते स्युस्तथा कर्तव्यमादरात् ॥ ३७ ॥ ततः स्थपतिराचम्य बलिकर्म समाचरेत् । सूत्रपाते बलिं धीमान् सार्वभौतिकमाचरेत् ॥ ३८ ॥ तस्यालाभे बलिः कार्यों यो भवेत् सोऽभिधीयते । विदधीत चरून् श्वेतरक्तपीतासितान् पृथक् ॥ ३९ ॥ पायसं कृसरं क्षीरं निष्पावाञ् श्वेतमोदनम् । पाविकादधिरूपांश्च पललोल्लापिकाघृतम् ॥ ४० ॥ दध्योदनं च संमिश्रं देवताभ्यो निवेदयेत् । तिलैर्घृतेन सहितैर्देवमग्निं च पूजयेत् ॥ ४१ ॥ ततश्च पायसं दध्ना ब्रह्मस्थाने निवेदयेत् । ततश्चानुक्रमेणैव देवताभ्यो बलिं हरेत् ॥ ४२ ॥ बलिकर्म यथान्यायं कृत्वा च द्विजवाचनम् । स्वशाखीयान् शुचीन् प्राज्ञान् पूजयेद् दक्षिणाफलैः ॥ ४३ ॥ ओङ्कारस्वस्तिपुण्याहैर्गीतवादित्रनिस्वनैः । ततो विप्रैः सह स्वामी कुर्यात् तस्य प्रदक्षिणम् ॥ ४४ ॥ अक्षतान् प्रथमं कुम्भे दापयित्वा द्विजोत्तमैः । ततो दक्षिणपूर्वेण गत्वा पुण्याहवाचकैः ॥ ४५ ॥

१ द. वसुं; ख. वस्तुं । २ द. ख. ॰लैश्च । ३ द. ख. वाग्भिर्वा । ४ द. ख. ग. ॰र्ये । ५ द. ख. ॰तेरक्तश्वेतभक्तपी॰ । ६ द. ख. ॰त्रिं । ७ द. ख. ग. ॰दध्यरू॰ ८ द. ख. ॰ल्लो॰ । ९ क. ॰मृ॰ । १० द. ख. दैवते॰ । ११ द. ॰चतां; ख. ॰चनां । १२ द. ख. ॰ता प्र॰ । १३ द. ख. ॰मा ।

कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । २१९ अहताम्बरसंवीतः शुचिः स्थपतिरासने । निषद्य प्राङ्मुखः शङ्कुं धृत्वा दक्षिणपाणिना ॥ ४६ ॥ पश्चादादाय वामेन प्रतिष्ठाप्य च भूतले । मन्त्रानमून जपन् वीरो हन्यात् परशुना ततः ॥ ४७ ॥ विशन्तु ते तलं नागा लोकपालास्तथैव च । प्रतिष्ठन्तु गृहं चास्मिन्नायुर्बलकरं भवेत् ॥ ४८ ॥ प्रहारान् सुस्थिरानष्टौ दद्यात् कीलस्य मूर्धनि । हन्यमाने ततः कीले निमित्तान्युपलक्षयेत् ॥ ४९ ॥ गोविप्ररॅथनागाढ्याः कन्या नृपवरैःस्त्रियः । शङ्खदुन्दुभिंवंशानां तथा गीतस्य च ध्वनिः ॥ ५० ॥ आविर्भवति यद्यस्मिन् हन्यमाने प्रभुस्तदा । सततं सुखमाप्नोति शान्त्यैश्वर्यैश्च वर्धते ॥ ५१ ॥ हतं श्रुतं विपन्नं वा निषेधः सूत्रकीलयोः । पाषण्डिनां च सर्वेषां दर्शनं न सुखावहम् ॥ ५२ ॥ दृष्ट्वा शुभनिमित्तानि ततः शङ्कुं निवेशयेत् । हन्यमानो यदा कीलो विशेद् भूमौ शनैः शनैः ॥ ५३ ॥ कर्मसिद्धिर्भवेत् तत्र गृहं रत्नपरिच्छदम् । हन्यमानोऽपि न विशेद् धरित्रीं कीलको यदा ॥ ५४ ॥ न तत्र कर्मसिद्धिः स्यादनिमित्तं च लक्षयेत् । एकेनापि प्रहारेण यत्र कीलो विशेन्महीम् ॥ ५५ ॥ नं सिद्धिं याति तत्रौकः कृतं वा नोपभुज्यते । आयस्याष्ठीलया हन्यान्न काष्ठेन कथञ्चन ॥ ५६ ॥ काष्ठेन ताडितः कीलो वह्निदोषकरो भवेत् । अश्मना यदि ताडयेत तदा व्याधिं प्रयच्छति ॥ ५७ ॥ १ द. ख. ॰र्हतांबरः । २ द. ख. ॰ध्यां । ३ क. कुम्भं । ४ द. प्रवरमनागांश्च । ५ क. ॰रः । ६ द. ख. ॰भिवासानां । ७ द. ख. ग. शान्त्यर्थैश्च; क. शान्तैश्वं । ८ द. ख. ज्वं; ग. ज्ञं । ९ द. ख. ग. स ।

२२० ·समराङ्गणसूत्रधारे। ऐन्द्रीं प्रति नतः कीलो धनसम्मानकारकः । आग्नेय्यां प्रणते कीले भवत्यग्निभयं महत् ॥ ५८ ॥ याम्यायां मरणं राज्ञां दिशि राक्षसतो भयम् । धननाशस्तु वारुण्यां वायव्यां रोगतो भयम् ॥ ५९ ॥ सौम्यं सौम्योऽनते राजप्रसादाद्येशतो गतः । कीलके कूर्चके जाते पुत्रपौत्रान्वयैर्गृहे³ ॥ ६० ॥ परमामुद्धिमाप्नोति धनधान्यैश्च वर्धते । हन्यमानो⁴ यदा यत्नात् कीलः कश्चिदपि स्फुटेत् ॥ ६१ ॥ नांशं विद्यात् तस्य पत्न्या ज्येष्ठस्य तनयस्य वाँ । यदि भज्येत कीलः खात् स्वामिनो जायते वधः ॥ ६२ ॥ यदा कीलः पतेद्धस्ताद् भ्रंशः स्यात् स्थपतेस्तदा । हस्तभ्रष्टश्च(?) स भवेदष्ठीले हस्तविच्युते⁹ ॥ ६३ ॥ सुखेन हन्यमानश्चेत् कीलः स्वस्थो न जायते । अष्टौ प्रहारानपरांस्तस्य दद्यात् तदा पुनः ॥ ६४ ॥ स्रग्गन्धधूपोपहारैः कुर्यांच्चै¹¹ परिषेचनम् । इदं¹² साम महापुण्यं परिचिन्त्य¹³ समासतः ॥ ६५ ॥ त्रैशोकं¹४ तु जपेद् विद्वान् यावच्छङ्कभिषेचनम् । गत्वाथ नैर्ऋतीमाशां ततः शङ्कं निवेशयेत् ॥ ६६ ॥ ऊर्णायवेन¹⁵ ¹⁶ साम्नास्य सम्यक्¹⁷ स्नपनमाचरेत् । वायोर्दिशं ततो गत्वा तत्र शङ्कं निवेशयेत्¹⁸ ॥ ६७ ॥

१ ख. ग. च गते; द. °गते कीले । २ द. °म्यागतो राज्ञप्रं । ३ द. हैः। ४ द. °नं यदा मत्तान् । ५ द. भासं विंद्या तं° ६ ख. च । ७ क. लस्यात् । ८ क. स्य । ९ द. °विद्युते । १० क. लतुस्थो; द. कीलतुस्था न जां° । ११ द. °च्च कतिषे॑ । १२ द. इदं मास महापुण्यं· परिवर्त्य । १३ क. वर्त्य स । १४ द. वै श्लोकं तज्जपेद्वि° । १५ द. औत्तार्थ्य वेनशाम्नासम्पक् । १६ क. यवेशन; ख. र्यवेन । १७ क. प्राग्वत् (स्नानं स) मोच । १८ द. निवेश्य च ।

कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । २२१ अभिषेकं महारत्नसाम्ना तस्य समाचरेत् । अथैशानीं दिशं गत्वा शङ्कं तस्यां निवेशयेत् ॥ ६८ ॥ भाग्रेण१ साम्ना कुर्वीत प्राग्वत् तस्याभिषेचनम् । ततोऽनु सूत्रं बध्नीयात् सव्यं२ द्विगुणवेष्टितम् ॥ ६९ ॥ प्रदक्षिणं प्रसार्यैतदुक्तः शङ्कक्रमो यथा । म(बं३)ध्यमानं यदा सूत्रं शङ्कुः४ किमपि५ मुञ्चति ॥ ७० ॥ तदा पुत्रवधं विद्याच्छिन्नं स्वस्वामिमृत्यवे६ । तस्माद् यत्नः प्रकर्तव्यो यावत् सूत्रं प्रसार्यते७ ॥ ७१ ॥ चतुर्णामपि बाहूनां पोषं(?)छिन्नं न दुष्यति । सूत्रं प्रसार्य वितरेच्चरूंन्८ पूर्वं प्रकल्पितान् ॥ ७२ ॥ स्वेषु स्वेषु ततः स्थानेष्वनेन विधिना बुधः । शङ्कुस्थानेषु दातव्याः सिताद्याश्चरवः क्रमात् ॥ ७३ ॥ प्राग्दक्षिणस्या विदिशो९ मन्त्रं चेमं हृदा जपेत्१० । मारुतानां च सर्वेषां मौनवानां११ तथैव च ॥ ७४ ॥ बलिं तेषु प्रयच्छामि मन्त्रेण परिमन्त्रितम् । रक्तं बलिमुपादाय नैर्ऋत्यभिमुखस्तथा ॥ ७५ ॥ नैर्ऋत्यधिपतिश्चैव नैर्ऋत्यां ये च राक्षसाः । बलिं तेषु प्रयच्छामि रक्तमोदनमुत्तमम् ॥ ७६ ॥ कृष्णं१२ बलिमुपादाय गत्वा च दिशमानिलीम्१३ । नमस्ते नागराजाय ये चान्ये तं समाश्रिताः ॥ ७७ ॥ बलिं तेषु प्रयच्छामि कृष्णमोदनमुत्तमम् । बलिमुद्धृत्य हारिद्रमैशानीमाश्रयेन्१४ दिशम् ॥ ७८ ॥ १ द. भागेण । २ द. सत्यं । ३ द. मं० । ४ ख. ग. कुः । ५ द. कमपि । ६ द. विद्याच्छिन्नसुस्वामि० ७ क. र्येत् । ८ द. च्चनून् । ख. ग. नू । ९ क. र्वि १० द. जयेत् । ११ द. मरुतानां तं० । १२ द. कृष्णां १३ द. ०लिन् । १४ ख. ग. येन् दि; द. ०येद्दिशम् ।

१२२ समराङ्गणसूत्रधारे नमो रुद्रेषु सर्वेषु ये चान्ये तान् समाश्रिताः । प्रयच्छामि बलिं तेषां हारिद्रौदनमुत्तमम् ॥ ७९ ॥ एवमेतान् बलीन् सर्वान् यथावत् प्रतिपादयेत् । ततः कुम्भोदकं पुण्यं साम्ना दिव्येन मन्त्रयेत् ॥ ८० ॥ वामदेव्येन कुर्वीत प्रोक्षणं तेन वास्तुनः । द्रुमा विप्रादीनामिति निगदिताः शङ्कुघटने फलं यच्छङ्कोश्च स्फुटमिह निमित्तानि बहुशः । तथा सूत्राताने विधिरनु च मन्त्रैः प्रतिदिशं बलिः कीलेषूक्तस्त्रिदशपरितोषाय विधिवत् ॥ ८१ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ अथ वास्तुसंस्थानमातृका नामाष्टात्रिंशोऽध्यायः । इदानीमभिधास्यामो वास्तुसंस्थानमातृकाम् । निवासहेतवे सम्यक् सर्वकर्मोपजीविनाम् ॥ १ ॥ चतुरश्रं समं †साचि दीर्घं वृत्तं च शम्बुकम् । शकटाक्षं भगादर्शवज्रकन्थाकृतीनि च (?) ॥ २ ॥ छिन्नकर्णं विकर्णं च शङ्खाभं क्षुरसन्निभम् । शक्त्याननं कूर्मपृष्ठं सदंशं व्यजनाकृति ॥ ३ ॥ शरावस्वस्तिकाकारं मृदङ्गपणवोपमम् । विशर्करं कबन्धाभं यवमध्यसमाकृतिं ॥ ४ ॥ १ द. हं° । २ द. ॰देवेन । ३ द. यत्स° । ४ द. नितांतं । ५ द. पातोव्यायो सप्तत्रिंशः ॥ छ ॥ ६ द. संभुकं । ७ द. च संयातं । ख. ग. संयातं । ८ ख. ग. द. ‘संक्षामनं’। ९ द. °रे । १० द. तिः । † पूर्वाध्यायोन्तिमश्लोकादारभ्या चत्वारिंशाध्यायावसानात् क. पाठो लुप्तः, ख. गयोस्तु विनियोगे ‘शेष्य’ति पठ्यते ।

वास्तुसंस्थानमातृका नामाष्टात्रिंशोऽध्यायः । २२३ उत्सङ्करा(ग)जदन्ताभे तथा परशुसन्निभम् । विस्रावितं च श्वभ्रं च ‡प्रलम्बं च विवाहिकम् ॥ ५ ॥ त्रिकुष्ठं पञ्चकुष्ठं च परिच्छिन्नं तथापरम् । दिक्स्वस्तिकाभं श्रीवृक्षं वर्धमानसमाननम् ॥ ६ ॥ एणीपदं नैरपदं चत्वारिंशत् समासतः । क्षेत्राण्युक्तान्यथामीषां विनियोगो विधीयते ॥ ७ ॥ चतुरँस्रे समे राजा शय्याकारे पुरोहिताः । दीर्घे कुमारकाः सेनापतिर्वृत्तायते वसेत् ॥ ८ ॥ वसेयुः शम्बुकाकारे सर्वे वाहाः सुखार्थिनः । अन्तःपुरं सन्न समे वाणिजाः शकटाकृतौ ॥ ९ ॥ वेश्यास्तु भगसंस्थाने दर्पणाभे सुवर्णकृत् । संस्थानतो वज्रसमे जना नगरगोष्ठिकाः ॥ १० ॥ वसेयुः §शङ्खसंस्थाने क्षेत्रे पुत्राभिलाषिणः । छिन्नकर्णे महामात्रा विकर्णे मृगलुब्धकाः ॥ ११ ॥ शङ्खाभे चैकहश्वानो गणाचार्याः क्षुरोपमे । व्रता(जा)ध्यक्षः शक्तिमुखे कूर्मपृष्ठे तु मालिकाँः ॥ १२ ॥ सदर्शौ सौचिका वाजिपोषिका व्यजनोपमे । तक्षाणश्च शरावाभे स्वस्तिके वन्दिमागधाः ॥ १३ ॥ पणवाभे मृदङ्गाभे वेणुसूर्यादिवादकाः । विशर्करे१२ तु रथिनः कबन्धप्रतिमे पुनः ॥ १४ ॥ नीचाः श्वपाकाश्च यवप्रतिमे धान्यजीविनः । उत्सङ्गे श्रमेणा हस्त्यारोहिणो रा(ग)जदन्तके ॥ १५ ॥ १ द. न्निभां । २ द. नवपदं । ख. ग. व । ३ द. रस्त्रे । ४ द. विं । ५ द. वसेच्च । ६ द. लं । ७ द. का । ८ द. ंशे सूचि । ९ द. विं । १० द. तक्षणां ख सरावाने । ख. ग. 'क्षणाश्च' । ११ द. र्या च वादिकाः । १२ द. र्कमे; ख. ग. 'मे'। १३ द. श्रवणा । १४ द. राजदन्तिके । ‡ विनियोगे पुनरिदं न वक्ष्यने । § उपर्थपीदं विनियुक्तम् ।

२२४ समराङ्गणसूत्रधारे परशुप्रतिमे क्षेत्रे बन्धनागारिणो जनाः । विस्राविणि सुराकाराः श्वभ्राभे कर्मकारिणः ॥ १६ ॥ युगले नापिताः स्वाविवाह्ये¹(?)कोशरक्षिणः । त्रिकुष्टे पञ्चकुष्टे च वसेयुर्वह्नि²जीविनः ॥ १७ ॥ समन्ततः *परिच्छन्ने सर्वे मानोपजीविनः । दिक्स्वस्तिके तु चैत्यानि कुर्याद् वासांश्च सर्वशः ॥ १८ ॥ श्रीवृक्षप्रतिमे³ वृक्षान् यज्ञवाटांश्च कारयेत् । वर्धमानाकृर्तिमुखे⁴ऽप्येतानेव प्रकल्पयेत् ॥ १९ ॥ एणीपदे तु गणिकौश्चौरान् नरपदोपमे⁵ । इत्युक्ताः शुभर्दा⁶ वासाः सर्वकर्मोपजीविनाम् ॥ २० ॥ कर्मोपजीविजनवासनिमित्तमेताः क्षेत्राकृतीरभिहिताः⁷ प्रविमृश्य तेषाम् । वेश्मानि कारयति यः स्थपतिर्यथाव- न्मान्यः स कस्य न भवेदिह भूमिपृष्ठे ॥ २१ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे वास्तुसंस्था⁸(प?)नमातृकानामाष्टात्रिंशोऽध्यायः ॥ अथ द्वारगुणदोषो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । गृहाण्युक्तानि सर्वेषामेवं कर्मोपजीविनाम् । वर्णिनां च गृहस्थानां कथ्यन्तेऽतः परं यथा ॥ १ ॥ भल्लाटे धनदे यद्वा चरके पृथिवीधरे । ब्राह्मणस्य भवेद् वेश्म माहेन्द्रद्वारमुत्तमम् ॥ २ ॥

१ ग. स्वाधि वा; द. °धि°। २ द. वसेत्पूर्वाहि°। ३ द. मा। ४ द. कृतिर्मुख्येऽप्ये- तान्येव। ५ द. °काचोरोत्तरपदोपमाः। ६ द. °टा। ७ द. विरचिताः। ८ द. °स्थापन°। ९ द. °मिव।

• 'परिच्छिन्नामि' ति लक्ष्ये पठितम्।