सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६३७ नाभेराकर्णतः क्षीरमा कर्णादा शिरो मधु । संमेल्य जुहुयात् सर्वं स्पृष्ट्वा देहं तु चाखिलम् ॥ १६७ ॥ मध्य कुण्ड में तथा दिक् कुण्ड में सात समिधाओं के द्वारा भगवान् का सन्तर्पण करे । अपनी-अपनी मूर्त्ति के समीप स्थापित कुम्भों से बिम्ब का सेचन करे । फिर आज्यादि से सपरिवार मन्त्रनाथ का सन्तर्पण करे । फिर प्रभूत घृतादि से पूर्णाहुति करे । बिम्ब रूप से प्रगट होने वाले क्ष्मादि अङ्ग रूप वाले भगवान् के पाद पर्यन्त पूर्ण होने पर भी पिण्डीभाव के लिये और आरम्भ से ही होने वाले छिद्रों की शान्ति के लिये तथा मन्त्रों के आप्यायन के लिये द्रव्य से होम करे । चार द्रव्यों में एक-एक द्रव्य से बारह आहुति इस प्रकार देवे । भगवान् के पैर से लेकर जानु पर्यन्त शरीर का भाग स्पर्श कर घी की बारह आहुति देवे । जानु से लेकर नाभि पर्यन्त शरीर का भाग स्पर्श कर बारह आहुति दधि से देवे । नाभि से लेकर कर्ण तक शरीर का भाग स्पर्श कर दूध की बारह आहुति देवे । फिर कर्ण से लेकर शिर पर्यन्त शरीर का स्पर्श कर बारह आहुति मधु से देवे तथा सभी चारो द्रव्यों को मिला कर सभी अङ्ग का स्पर्श कर बारह आहुति प्रदान करे ॥ १६१-१६७ ॥ संस्कृत्य बिम्बवत् पीठं भिन्नं ब्रह्मशिला तथा । प्राणाभिमानदेवं वा यस्य यो विहितस्तु वै ॥ १६८ ॥ अथ पीठब्रह्मशिलयोः संस्कारानाह—संस्कृत्य बिम्बवत् पीठमित्यारभ्य प्रणवा- न्तेन लाङ्गलिन्नित्यन्तम् । पीठब्रह्मशिलयोरपि भवद्विम्बत्वाकारेणैव स्मरणमेकः पक्षः, तत्तत्पीठाभिमानदेवत्वेन स्मरणमन्यः पक्षः । पीठाभिमानदेवश्चानन्तकूर्ममीनेष्वन्यतमः, तत्त्रयं वा । यस्य यो विहितः “अष्टलोहमयं चक्रम्” ( २५।२०५) इत्यादिभिर्वक्ष्य- माण इत्यर्थः । पारमेश्वरव्याख्याने तु—“प्राणाभिमानदेवमनन्तम्” इति केवलमनन्तं प्रतिपादितम् । तन्मन्दम्, यस्य यो विहित इति वाक्यविरोधात् ॥ १६८-१७२ ॥ अब पीठ एवं ब्रह्म शिला का संस्कार कहते हैं—पीठ तथा उससे भिन्न ब्रह्म शिला का बिम्ब के समान ही संस्कार करे । कोई-कोई पीठ और ब्रह्म शिला दोनों को भगवद् बिम्बाकार मानते हैं यह प्रथम पक्ष है । कोई-कोई तत्तत्पीठा- भिमानी देवता मानते हैं यह दूसरा पक्ष है, ये पीठाभिमानी देवता अनन्त, कूर्म एवं मीन में से कोई एक है, अथवा तीनों है, अथवा कोई इन्हें प्राणाभिमानी देवता मानते हैं । इस विषय में जिसका जैसा विचार हो, वह उसी रूप में उनका स्मरण कर पूजन करे ॥ १६८ ॥ वेष्टयित्वाऽम्बरैश्चित्रैश्चक्रमन्त्रेण वै ततः । कार्यो ब्रह्मशिलाहोमः शताष्टाधिकसंख्यया ॥ १६९ ॥ सर्वप्रथम चित्र वर्ण के वस्त्रों से चक्र मन्त्र द्वारा उनको वेष्टित करे तदनन्तर एक सौ आठ मन्त्रों से ब्रह्म शिला होम करे ॥ १६९ ॥
६३८ सात्वतसंहिता गायत्रीभिस्तदर्थं च बह्वृचाद्यैः पृथक् पृथक् । अजस्य नाभावित्यादिमन्त्रैरेकायनेस्ततः ॥ १७० ॥ अध्वाऽधिभूतमूर्तं तु भोग्यं वापि पृथक् स्थितम् । देवतानां त्वधिष्ठानं पीठं कृत्वाऽथ बुद्धिगम् ॥ १७१ ॥ फिर साधक को गायत्री मन्त्र से तत्पश्चात् बह्वृचा आदि के मन्त्रों से पृथक्- पृथक् होम करना चाहिए ॥ १७०-१७१ ॥ होतव्यं प्रणवेनैव स्वयं व्याहृतिभिस्तु तैः । अपरैर्मूलमन्त्रेण प्रणवान्तेन लाङ्गलिन् ॥ १७२ ॥ इसके बाद 'अजस्य नाभौ' इत्यादि मन्त्रों से पृथक्-पृथक् होम करे । हे लाङ्गलिन् ! व्याहृति युक्त प्रणव से होम करे अथवा प्रणव लगाकर मूल मन्त्र से होम करे ॥ १७२ ॥ ततो वाहनमन्त्रेण तर्पणीयः सदैव हि । स्वनाम्ना प्रणवेनैव स्वाहान्तेनापरैस्ततः ॥ १७३ ॥ ततो गरुडमन्त्रेण परिवारमन्त्रैश्च होममाह—तत इति । पारमेश्वरपुस्तकेषु केषुचित् "ततो हवनमन्त्रेण" (१५।१५४) इत्यबद्धपाठो दृश्यते, तद्व्याख्यानेऽपि हवनमन्त्रेण स्वाहान्तमन्त्रेणेत्यबद्धपाठ एवं व्याख्यातः । अपरैः परिवारमन्त्रैरित्यर्थः ॥ १७३ ॥ अब गरुड़ मन्त्र से तथा परिवार मन्त्र से तर्पण कहते हैं—इसके बाद वाहन मन्त्र, गरुड़ मन्त्र से तर्पण करे । कोई कहते हैं प्रणव, फिर चतुर्थ्यन्त नाम, फिर अन्त में स्वाहा शब्द से तर्पण करे ॥ १७३ ॥ संरोधस्तर्पितानां तु कार्यः पूर्णान्त एव हि । साम्भसा विष्टरेणैव भावेन सजपेन च ॥ १७४ ॥ सर्वेश्वरस्य देवस्य स्वकीयासु च मूर्तिषु । शब्दात्मिकास्वमूर्तासु तद्वच्छ्रुतिमयस्य च ॥ १७५ ॥ एवमेतावदन्तं समर्पितानां सर्वेषामपि परिवारदेवानां सर्वेश्वरस्य भगवतश्च प्रतिष्ठानन्तरभाविपूर्णाहुत्यन्तसन्निरोधमाह—सन्निरोध इति द्वाभ्याम् । साम्भसा = विष्टरेण कूर्चगतार्घ्येणेत्यर्थः । आवाहने सन्निधाने सन्निरोधे तथार्चने ॥ विसर्जनेऽर्घ्यपात्रं तु प्राक् पात्रान्नित्यमाचरेत् । (१८।७१-७२) इति सन्निरोधेऽप्यर्घ्यदानस्य पूर्वोक्तत्वात् । भावेन ध्यानेनेत्यर्थः । सर्वैः स्वकस्य देवस्येति पाठ एव सरसः । यतः सर्वैराचार्यऋत्विग्भिः स्वकस्य देवस्य प्रागादिस्व-
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६३९ कुण्डस्थितदेवस्य स्वकीयासु मूर्तिषु वासुदेवसङ्कर्षणादिमूर्तिषु तद्वच्छ्रुतिमयस्य चतुर्वेद- स्वरूपस्य विदिक्कुण्डसन्तर्पितस्य भगवतश्च शब्दात्मिकासु ऋग्यजुःसामाथर्वरूपेण चतुर्धा स्थितासु अमूर्तासु शब्दमूर्तिषु च सन्निरोधः कार्य इत्यर्थः स्वरसः। सर्वेश्वरस्येति पाठेऽप्येवमेवार्थः । किन्तु तत्र आचार्यऋत्विग्भिरित्यध्याहार्यम् ॥ १७४-१७५ ॥ कृत्वैवं च तथा दिक्षु मूर्तिपान् विनिवेश्य च । पार्श्वदेशेषु कुण्डानां तर्पयेत् पायसेन तु ॥ १७६ ॥ गृहीत्वा दक्षिणां मन्त्रः प्रीणनीयस्तु तैस्ततः । अथ मूर्तिपपायसभोजनादिकमाह—कृत्वेति सार्धेन ॥ १७६-१७७ ॥ इस प्रकार यहाँ तक समर्पित सभी परिवार देवताओं का तथा सर्वेश्वर भगवान् के प्रतिष्ठा के अनन्तर भावि पूर्णाहुति के अन्त तक सन्निरोध क्रिया करे । इसका तात्पर्य यह है कि कूर्चगत अर्घ्य के जल से जपपूर्वक ध्यान करते हुये कुण्ड स्थित देवताओं की वासुदेव एवं सङ्कर्षणादि स्वकीय मूर्तियों में श्रुतिमय चतुर्वेद स्वरूप का विदिक् कुण्डों में सन्तर्पित भगवान् की शब्दात्मिको (अमूर्त्त शब्द) मूर्ति में सन्निरोध करे । इस प्रकार सन्निरोध कर कुण्डों के पार्श्व देश के प्रत्येक दिशाओं में मूर्तियों को स्थापित कर पायस का भोजन करावे । फिर वे मूर्तिप दक्षिणा लेकर मन्त्र का प्रीणन करें ॥ १७४-१७७ ॥ अथ निद्रायमाणं तु देवं स्मृत्वाऽवकुण्ठ्य च ॥ १७७ ॥ अर्चयित्वा नमस्कृत्य तत्र सर्वान् प्रवेशयेत् । स्तुतिपाठकपूर्वांस्तु नृत्तगेयपरायणान् ॥ १७८ ॥ विदिक्स्थान् प्रणवे जापे द्वादशार्णेन दिक्स्थितान् । अथ निद्रायमाणस्य भगवतो वस्त्रैरवकुण्ठनार्चननमस्कारान् आ प्रभातं मूल- मन्त्रजपे एकायनानां प्रणवजपे ब्रह्मवादिनां स्तुतिमङ्गलगाननर्तनादिषु तत्तज्जनानां नियोजनं चाह—अथेति द्वाभ्याम् ॥ १७७-१७९ ॥ इसके बाद आराधक साधक निद्रायमाण भगवान् का स्मरण कर उन्हें वस्त्र से घेर देवे । फिर उनका अर्चन और नमस्कार करे । फिर प्रभाग पर्यन्त मूल के जप के लिये एकायनों को, प्रणव जप के लिये ब्रह्मवादियों को तथा स्तुति, मङ्गलगान एवं नृत्यादि कार्यों के लिये तत्तत् लोगों को नियुक्त करे । फिर कोणों में प्रणव जप के लिये और दिशाओं में द्वादशाक्षर मन्त्र जप के लिये वैष्णवों को नियुक्त करे ॥ १७८-१७९ ॥ सार्घ्यपुष्पाक्षतकरः प्रासादं तं व्रजेत् ततः ॥ १७९ ॥ हन्यात् सिद्धार्थकैस्तस्माद् विघ्नानस्त्राभिमन्त्रितैः । प्राङ्मध्ये विधिनानेन श्वभ्रं वा साम्प्रतं खनेत् ॥ १८० ॥
६४० सात्वतसंहिता अथ प्रासादान्तःप्रवेशे तत्रत्यविघ्नोत्सारणम्, तत्र ब्रह्मशिलाप्रतिष्ठार्थं श्वभ्रख- ननम्, तदर्थं गर्भगेहस्य सप्तधा विभागम्, तत्तत्पदानाम् अधिदेवता विवरणम्, तेषु तेषु पदेषु चातुरात्म्यप्रतिष्ठादीनां वर्ज्यावर्ज्यविवेचनम्, तत्तत्फलभेदांश्चाह— सार्ध्यपुष्पा- क्षतकर इत्यारभ्य अकामानांमयं विधिरित्यन्तम् । गुणाष्टकम् अपहतपाप्मत्वादिकम् । (अपवर्गे) मोक्ष इति यावत् ॥ १७९-१९२ ॥ स्वयं हाथ में अर्घ्य पुष्प अक्षत लेकर उस प्रासाद में जावे । वहाँ अस्त्र मन्त्र से अभिमन्त्रित सिद्धार्थक से पूर्व और मध्य में विघ्नों का उत्सारण करे, फिर ब्रह्मशिला की प्रतिष्ठा के लिये श्वभ्र (गड्ढा) खने ॥ १७९-१८० ॥ विनिश्चितं यथामानं गार्भं कुर्यात् तु सप्तधा । द्वारदेशात् समारभ्य समैः सूत्रैस्तु सर्वदिक् ॥ १८१ ॥ फिर गर्भगृह को एक निश्चित मान से द्वारदेश से लेकर सभी दिशाओं में समसूत्र से सात भाग में बराबर-बराबर प्रविभक्त करे ॥ १८१ ॥ द्वारमध्ये पदान्तं तु पादानाम्अधिदेवताः । पिशाचा मानवा देवाः परमः पुरुषो हि यः ॥ १८२ ॥ चातुरात्म्यं विनान्येषां स्थापितानां महामते । आराधनं च स्वस्थानादचिरादेव सिद्धिकृत् ॥ १८३ ॥ द्वार मध्य से लेकर पदान्त पर्यन्त पदों के अधिदेवता इस प्रकार कहे गये हैं—पिशाच, मानव, देव जो परम पुरुष कहा जाता है वह चातुरात्म्य, हे महामते! इनकी ही स्थापना करे क्योंकि अन्यों की स्थापना के बिना भी इन्हीं को स्व स्व स्थान पर स्थापना करने से शीघ्र ही सिद्धि हो जाती है ॥ १८२-१८३ ॥ आक्रम्य देवभागं च देव आराध्यते यदि । भवन्ति बहवो विघ्ना वर्जनीयः स्वतस्तु सः ॥ १८४ ॥ देवता के भाग वाला स्थान छोड़कर अन्यत्र उनकी आराधना करने से अनेक विघ्न होते हैं । अतः अन्य स्थानों को स्वयं त्याग देवे ॥ १८४ ॥ शुभेन भद्रपीठेन दैवीयेनाथ लाङ्गलिन् । चातुरात्म्यप्रतिष्ठायां शिलाख्यं मध्यमं पदम् ॥ १८५ ॥ गर्भमध्यपदस्योर्ध्वे योजनीयं प्रयत्नतः । अतोऽन्वितांशमेकं तु त्यक्त्वा वै पृष्ठदेशतः ॥ १८६ ॥ शिलापदद्वयस्यान्ते योजनीया महामते । अग्रदेशेऽथ बिम्बस्य वेदिर्भागद्वयोपरि ॥ १८७ ॥ हे लाङ्गलिन्! शुभ भद्रपीठ अथवा दैवीय पीठ से आराधना करे । चातुरात्म्य
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६४१ की प्रतिष्ठा में ब्रह्मशिला नामक मध्यम पद उपयुक्त है। उसे गर्भगत मध्यपद के ऊपर पृष्ठदेश से एक अंश छोड़कर दो शिला के अन्त में प्रयत्नपूर्वक योजित करे। बिम्ब के आगे दो भाग के ऊपर वेदी बनानी चाहिये ॥ १८५-१८७ ॥ चतुरश्रायतस्यैतत् पीठस्य स्थापने हितम् । एवं हि चतुरश्रस्य विधानं किन्तु लाङ्गलिन् ॥ १८८ ॥ सञ्चार्या त्वग्रतो वेदिर्नित्यमाराधनार्थतः । पीठोपर्यथवा देवं यस्त्वाराधयते सदा ॥ १८९ ॥ निवेशनीया वै तेन मध्यदेशेन सा शिला । एवमाराधनवशात् तथा फलवशात् तु वै ॥ १९० ॥ सपीठानां च बिम्बानां कार्यं सम्यङ् निवेशनम् । देवमानुषभागाच्च ऐहिकामुष्मिकं भवेत् ॥ १९१ ॥ विबुधब्रह्मभागाच्च ऐहिकं तु गुणाष्टकम् । अपवर्गे तु सामान्यमकामानामयं विधिः ॥ १९२ ॥ चौकोर पीठ पर बिम्ब को स्थापित करना हितकारी कहा गया है। यद्यपि स्थापना में चौकोर पीठ का विधान है। किन्तु हे लाङ्गलिन्! नित्य आराधना के लिये बिम्ब के आगे वेदी बनाना आवश्यक है। जो आराधक पीठ पर स्थित देवाधिदेव का नित्य आराधन करता है उसे वह शिला मध्य देश में ही स्थापित करनी चाहिये। अतः पीठ सहित बिम्ब का सन्निवेश ठीक तरह से करे। दैव और मानुष भाग पर स्थापित करने से इस लोक और उस लोक में भी फल होता है विबुध भाग तथा ब्रह्मभाग पर स्थापित करने से आठ गुना ऐहिक फल होता है। मोक्ष में बिम्ब के स्थापन का सामान्य नियम है। इस प्रकार कामना रहितों के लिये यही विधि है ॥ १८८-१९२ ॥ भिन्नेऽपेक्षावशान्मध्ये सति भूयः समाचरेत् । गालितेऽस्राम्बुना लिप्ते हृदा वै चन्दनादिना ॥ १९३ ॥ श्वभ्रेऽथ घटरुद्धानां मन्त्राणां च निरोधनम् । पूर्वोक्तेन विधानेन धिया स्वे स्वेऽयने तथा ॥ १९४ ॥ कृत्वाऽर्चनं यथोद्दिष्टं पूर्णान्तं तत्र विन्यसेत् । बाहुल्येन तु षट्पञ्चचतुर्गोलिकसंमिताम् ॥ १९५ ॥ पीठाद् विनिर्गतां किञ्चिद् भूतये सुस्थिरां शिलाम् । ग्रस्तां पीठेन मुक्त्यर्थं नवरन्ध्रकृतां पुरा ॥ १९६ ॥ सुमन्त्रेण तु तत्रापि प्रतिष्ठाऽसीति पाठयेत् ।
६४२ सात्वतसंहिता अथ प्रक्षालनचन्दनोल्लेपनादिसंस्कृते तस्मिन् श्वभ्रे पूर्वं प्रासादनिर्माणकाले नव- कुम्भेषु सन्निरुद्धानां देवानां बुद्ध्यादिनिश्चिते तत्तत्स्थाने पुनः सन्निरोधनम्, यथाविध्य- ग्निसन्तर्पणान्तमर्चनम्, तत्र यथोक्तलक्षणरत्नन्यासशिलाप्रतिष्ठाम्, प्रतिष्ठासीति मन्त्र- पाठनं चाह—भिन्न इति सार्धैश्चतुर्भिः । बाहुल्येन तु षट्पञ्चचतुर्गोलकसंमितां द्वादशा- ङ्गुलं दशाङ्गुलमष्टाङ्गुलं वा घनामित्यर्थः ॥ १९३-१९७ ॥ यदि अपेक्षा के अनुसार कार्य भिन्न हो गया हो, तो उसे पुनः दूसरी बार करे । प्रक्षालन चन्दनोल्लेपनादि से संस्कृत उस श्वभ्र (गड्ढे) में पहले प्रासाद निर्माण काल में नव कुम्भों में सन्निरुद्ध देवताओं का बुद्ध्यादि से निश्चित उन-उन स्थानों में पुनः सन्निरोधन करे । पुनः यथाविधि अग्नि सन्तर्पण एवं अर्चन करे। वहाँ रत्नन्यास कर ऊपर कही गई शिला की प्रतिष्ठा करे । 'प्रतिष्ठासि' इस मन्त्र का पाठ करे । जहाँ तक हो सके वह शिला छह, पाँच, चार गोलक प्रमाण की हो और द्वादशाङ्गुल अथवा दशाङ्गुल अथवा आठ अङ्गुल मोटी हो ॥ १९३-१९७ ॥ प्रागादौ प्राभवेणाथ पञ्चकं पञ्चकं न्यसेत् ॥ १९७ ॥ शिलावटेषु द्रव्याणां तत्र वज्रं च हाटकम् । हरितालमुशीरं च व्रीहयो दक्षिणे त्वथ ॥ १९८ ॥ इन्द्रनीलमयश्चैव कासीसं चन्दनं तिलाः । मुक्ताफलं च रजतं पारदं चाप्यदिक् ततः ॥ १९९ ॥ सहोशीराश्च वै मुद्गाः पद्मरागमथोत्तरे । कांस्यं सराजपाषाणं राजेन्द्र चणकैः सह ॥ २०० ॥ विशङ्कं विन्यसेन्मध्ये पूर्वमेव ततो बहिः । अथ तद्गर्तेषु रत्नादिन्यासप्रकारमाह—प्रागादौ प्राभवेणाथेत्यारभ्य चमषट्कांश्च पाठयेदित्यन्तम् ॥ १७९-२०६ ॥ अब शिला वाले गड्ढे में रत्नादि के न्यास का प्रकार कहते हैं—आदि के पूर्व दिशा के क्रम से शिला के गड्ढे में पाँच-पाँच द्रव्यों को स्थापित करे । वज्र, हाटक, हरिताल, उशीर, व्रीहि पूर्व में, इसके बाद दक्षिण में इन्द्रनीलः, अय (लोहा), कासीस, चन्दन और तिल स्थापित करे । मुक्ताफल, रजत, पारद, पश्चिम में, सह, उशीर, मुद्ग और पद्मराग उत्तर में स्थापित करे । राजपाषाण के सहित कांस्य, चणक के साथ राजेन्द्र विशङ्क होकर मध्य में स्थापित करे । विदिक्ष्वप्यययोगेन एवमन्यत् पृथक् पृथक् ॥ २०१ ॥ लोहं वैडूर्यपूर्वं तु चक्राङ्गं चाभ्रकं त्वथ । षाष्टिकास्त्वीशदिग्वाय्वोः पुष्यरागो हरीतकी ॥ २०२ ॥ गैरिका शारिकाऽत्रैव मषूरान्यथ यातुदिक् ।
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६४३ महानीलं च वङ्गं तु तथा पाषाणमाक्षिकम् ॥ २०३ ॥ यवाः सगरुकाश्चापि ह्याग्नेयाः स्फाटिकं तथा । ताम्रं मनःशिला चैव गोधूमाःशङ्खपुष्पिका ॥ २०४ ॥ मध्ये सर्वाणि तदनु ततो गर्तगणं तु तत् । लेपैराच्छादितं कृत्वा साङ्गं मन्त्रं पदे पदे ॥ २०५ ॥ पूजयित्वा यजुर्वेदान् चमषट्कांश्च पाठयेत् । इसके बाद बाहर पूर्व में विदिक् में अप्यय योग से पृथक्-पृथक् अन्य वस्तुयें इस प्रकार स्थापित करे । लौह, वैदूर्य, चक्राङ्क, अभ्रक और षाठी का धान्य ईशान वायव्य कोण में स्थापित करे । पुष्पराग, हरीतकी, गैरिका, शारिका और मसूर नैर्ऋत्य कोण में, महानील, वङ्ग, पाषाण, माक्षिक, करुक के सहित यव एवं स्फटिक अग्निकोण में स्थापित करे । ताँबा, मन, शिला, गोधूम, शङ्खपुष्पिका ये सभी वस्तुयें गड्ढे के मध्य में स्थापित करे । फिर उन वस्तुओं के सहित समस्त गड्ढों को लेप से आच्छादित कर साङ्ग मन्त्र का पद-पद पर पाठ करावे । यजुर्वेदज्ञों का पूजन कर छह चमक मन्त्रों का पाठ करावे । फिर उस गड्ढे में पीठ को डालकर ऊपर पीठ स्थापित करे ॥ । १९७-२०६ ॥ तदूर्ध्वे विन्यसेत् पाठं तच्छ्वभ्रे विनिवेश्य च ॥ २०६ ॥ अष्टलोहमयं चक्रं तदूर्ध्वे तु महामते । द्वादशाख्याद् विशेषोत्यादाधारो यस्य यः स्वकः ॥ २०७ ॥ हैमं तदूर्ध्वे कमलं तज्जं वा ताम्रमेव वा । यथाक्रमस्थितं ह्येतत् पञ्चकं चतुरात्मनि ॥ २०८ ॥ न्यसेदनन्तं चक्रस्य मीनकूर्मौ कृतस्य च । कूर्मनिनन्तौ तु मीनस्य मीनानन्तौ तु तस्य च ॥ २०९ ॥ सर्वस्य विहितं पद्मं तस्यानन्तं तु विन्यसेत् । मण्टपे तु खगेशस्य चक्रं स्थापनकर्मणि ॥ २१० ॥ न्यस्य पूर्णान्तिकं कृत्वा कर्मण्यत्र च तर्पणम् । सह मूर्तिधरैः प्राग्वत् कार्या दर्भोदकक्रिया ॥ २११ ॥ तदूर्ध्वे पीठस्थापनं तद्गर्ते चक्रादिस्थापनं चाह—तदूर्ध्वे विन्यसेत्पीठमित्यारभ्य कार्या दर्भोदकक्रियेत्यन्तम् । द्वादशाख्याद् विशेषोत्यादाधारो यस्य यः स्वकः । विभवदेवेष्वनन्तादिद्विष्टकस्य कूर्मस्त्वाधारः । मीनादिद्विष्टकस्य मीनस्त्वाधार इत्यर्थः । चतुरात्मनि चातुरात्म्यप्रक्रियायामेतत् पञ्चकं चक्रा(न)न्तकूर्ममीनपद्मपञ्चक- मित्यर्थः । एवं चानन्तकूर्ममीनव्यतिरिक्तविभवदेवानां प्रतिष्ठायां पीठगर्ते प्रथमं चक्रम्, तदुपरि तत्तद्द्विष्टकाधारमनन्तकूर्ममीनेष्वन्यतमम्, तदुपरि पद्ममेतत् त्रयमेव न्यसेदिति
६४४ सात्वतसंहिता फलितोऽर्थः । चक्रस्य प्रतिष्ठायां तदधः पीठगर्तेऽनन्तं तस्यानन्तस्याधस्तनमीनकूर्मौ मीनस्याधस्तात् कूर्मानन्तौ तस्य कूर्मस्याधस्तान्मीनानन्तौ च न्यसेत् । सर्वस्य चक्रादीनां सर्वेषामपि पद्मं च विहितम् । तस्य पद्मस्य प्रतिष्ठायां तु तदधोऽनन्तं न्यसेत् । मण्टपे तु खगेशस्य स्थापनकर्मणि चक्रं न्यसेदिति चोक्तं भवति । पूर्णान्तिकं तर्पणं कृत्वेत्यत्र चक्रादिमन्त्रैरिति ज्ञेयम् । दर्भोदकक्रिया चात्र गर्भगेहादिप्रोक्षणार्थमिति ज्ञायते ॥ २०६-२११ ॥ हे महामते! इसके बाद उस पीठ पर अष्टलोहमय चक्र स्थापित करे । इसके बाद अनन्तादि द्विषट्(१२) विभव देवों में जो जिसका आधार हो, उसे स्थापित करे । जैसे अनन्तादि द्वादश विभव देवों के कूर्म आधार हैं । मीनादि द्वादश के मीन आधार हैं । चातुरात्म्य स्थापन प्रक्रिया में चक्र, अनन्त, कूर्म, मीन और पद्म आधार हैं । इस प्रकार अनन्त, कूर्म एवं मीन से व्यतिरिक्त अन्य विभव देवताओं की प्रतिष्ठा में पीठ गर्त्त में प्रथम चक्र, उसके ऊपर तत्तद् द्विषटकाधार अनन्त, कूर्म एवं मीन में किसी एक की स्थापना कर उसके ऊपर पद्म प्रतिष्ठापित करे । इस प्रकार चक्र, उसके ऊपर अनन्त, कूर्म मीन में कोई एक, उसके ऊपर केवल पद्म, इन तीन को ही स्थापित करे । चक्र की प्रतिष्ठा में उसके नीचे वाले पीठ गर्त्त में अनन्त, उस अनन्त के नीचे मीन एवं कूर्म की, मीन के नीचे कूर्मानन्त की और कूर्म के नीचे मीन अनन्त की स्थापना करे । सभी चक्रादि की प्रतिष्ठा में पद्म विहित है । अतः पद्म की प्रतिष्ठा में उसके नीचे अनन्त को स्थापित करे । मण्डप में जहाँ खगेश (गरुड़) का स्थापन करना हो उसके नीचे चक्र स्थापित करे । फिर चक्रादि मन्त्रों से पूर्णाहुति प्रदान करे । तदनन्तर दर्भोदक से गर्भ गेहादि का प्रोक्षण करे । इसी प्रक्रिया को दर्भोदक क्रिया कहते हैं ॥ २०६-२११ ॥ ततः प्रबोधयेद् देवमर्चयित्वा इदं पठेत् । मन्त्रात्मन् रूपमात्मीयमाग्नेयमुपसंहर ॥ २१२ ॥ समाश्रयस्व सौम्यत्वं स्थित्यर्थं परमेश्वर । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश उत्तिष्ठ परमेश्वर ॥ २१३ ॥ मदनुग्रहहेत्वर्थं पीठभूमिं समाश्रय । उद्घाट्य हृदयेनाथ त्यक्तनिद्रं तु मन्त्रराट् ॥ २१४ ॥ उत्थाप्य मूर्तिमन्त्रेण सह मूर्तिधरैर्बलात् । तोरणेन च निष्क्रम्य प्रदक्षिणचतुष्टयम् ॥ २१५ ॥ ततः प्राप्ते लग्ने भगवत्प्रबोधनमर्चनम्, मन्त्रात्मन्नित्यादिविज्ञापनम्, त्यक्तनिद्रस्य भगवतः समुद्धरणम्, ऋत्विग्भिः सह समुत्थापनम्, तोरणद्वारेण बहिर्निष्क्रमणम्, मन्दिरप्रदक्षिणचतुष्टयम्, प्रासादद्वारे पाद्याद्यभ्यर्चनम्, अन्तःप्रवेशनम्, चतुश्चक्रेत्यादि-
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६४५ मन्त्रपाठनम्, दुकूलेन पादाम्बुरुहनालवेष्टनम्, पीठमध्ये बिम्बस्थापनम्, प्रतिष्ठालिङ्ग- मन्त्रपाठनं चाह—ततः प्रबोधयेद् देवमित्यारभ्य द्वौ मन्त्रौ पाठयेत् क्रमादित्यन्तम् । अग्नीषोमौ समीकृत्य श्वासं (गु?कु)म्भीकृत्येत्यर्थः । एवमेव व्याख्यातं पारमेश्वर- व्याख्यानेऽपि । वामतो मारुतं त्यजेद् वामनासिकया श्वासं विसृजेदित्यर्थः । प्रतिष्ठालिङ्गशब्दौ द्वौ मन्त्रौ ऋग्वेदसामवेदोक्तौ प्रतिष्ठासीत्यादिमन्त्रावित्यर्थः । अथवा प्रतिष्ठासीति साम, ध्रुवा द्यौरिति यजुरिति पारमेश्वरव्याख्यानोक्तौ ॥ २१२-२२० ॥ फिर लग्नोदय उपस्थित होने पर देवाधिदेव का प्रबोधन करे, उनकी अर्चना करे, फिर इस प्रकार प्रार्थना करे—हे मन्त्रात्मन्! अपने इस आग्नेय स्वरूप का उपसंहार कीजिये । हे परमेश्वर! स्थिर रहने के लिये सौम्य रूप धारण कीजिये । हे हृषीकेश! आपको नमस्कार है । हे परमेश्वर! शय्या से उठिये । हे नाथ! मेरे ऊपर कृपा करने के लिये पीठ भूमि पर पदार्पण कीजिये । इस प्रकार निद्रा त्याग कराने के पश्चात् आराधक उनका हृदय उद्घाटित करे । मन्त्रराज को शय्या से उठावे । फिर मूर्त्तिधर लोग अपने बल से मूर्त्ति मन्त्र पढ़ते हुये तोरण से बाहर निकलकर मन्दिर की चार प्रदक्षिणा करें ॥ २१२-२१५ ॥ कुर्यात् प्रासादपीठस्य द्वाराग्रे सन्निरोध्य च । पाद्यार्घ्याचमनं दत्वा हृन्मन्त्रेण प्रवेशयेत् ॥ २१६ ॥ शाखाद्यमस्पृशन्तं च पाठयेत् तद्विदस्ततः । चतुश्चक्रेति तदनु पुरमेकादशेति यत् ॥ २१७ ॥ वर्म्माभिमन्त्रितेनाथ दुकूलेन सितेन च । पादाम्बुरुहनालं प्राक् शिखामन्त्रेण वेष्टयेत्॥ २१८ ॥ अग्नीषोमौ समीकृत्य प्रणवाद्यन्तगेन तु । निवेश्य मूलमन्त्रेण वामतो मारुतं त्यजेत् ॥ २१९ ॥ प्रतिष्ठालिङ्गशब्दौ तु द्वौ मन्त्रौ पाठयेत् क्रमात् । फिर प्रासादपीठ के द्वार के अग्रभाग में भगवान् को रोक कर पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय देकर ‘नमः’ मन्त्र से प्रासाद में प्रवेश करावें । इसके बाद किसी विशेष शाखा का नाम न लेते हुये वेदवेत्ताओं से प्रथम ‘चतुश्चक्र’ इस मन्त्र का, फिर ‘पुरमेकादशेति च’ इस मन्त्र का पाठ करावे । फिर चक्राभिमन्त्रित श्वेत दुकूल से चरण कमल के नाल को शिखामन्त्र से वेष्टित करे । फिर प्रणवादि तथा प्रणवान्त से श्वास का कुम्भक करते हुये वामनासिका से उस श्वास को बाहर निकाल देवे । तदनन्तर प्रतिष्ठा मन्त्र एवं लिङ्ग मन्त्र इन दोनों का पाठ करावे ॥ २१६-२२० ॥ शान्तं ब्रह्ममयं रूपं स्वकं समवलम्ब्य च ॥ २२० ॥ यतो हितार्थं सर्वेषां निर्गतः षड्गुणात्मना । अतो ब्रह्मपदादीषद् देवभागे समानयेत् ॥ २२१ ॥
६४६ सात्वतसंहिता मोक्षादिफलसिद्धीनां प्राप्तये ह्यविचारतः । ब्रह्मपदस्थापितस्यापि देवस्य किञ्चिद् दिव्यभागानयने युक्तिमाह—शान्तमिति द्वाभ्याम् । दिव्यभागानयनं च वामभाग इति बोध्यम् । तथा च पारमेश्वरे— यत्रापि केवले ब्राह्मे स्थापनं समुदीरितम् । तत्रापि वामतः किञ्चिद् द्रव्यभागं समाश्रयेत् ॥ —(१५।७९९) इति । अत्र पारमेश्वरव्याख्याने—‘‘शान्तं ब्रह्ममयं रूपमित्यनेन आवाहयामीत्युक्तार्थः स्मारितः, पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलीयस्त्वात्, ‘‘अग्निहोत्रं जुहोति’’ (तै०सं० १।५।९।१), ‘‘यवागूं पचति’’ इतिवत्, सन्ध्यास्नानमितिवच्च’’ इति लिखितम् । अत्रावाहयामीत्यर्थस्मरणस्य न किञ्चिदपि प्रकृतत्वं दृश्यते । किञ्च, पूर्वं तदर्थविरोधे पाठक्रमादर्थक्रमोऽनुसरणीयः । विरोध एव न दृश्यते । ननु तदा बिम्बस्थापनात् पूर्वमेव स्नपनकाले आवाहनं विरुद्धमिति चेन्न, तदानीं भगवदावाहनं विना केवलबिम्बेऽभ्यर्चनोत्सवशयनाधिवासमन्त्रन्यासपरमान्निवेदना- दिकस्यात्यन्तविरुद्धत्वात् । किञ्च, बिम्बस्थापनात् पूर्वमावाहनं विरुद्धं मन्वानेन भवता कथमष्टबन्धनात् पूर्वमावाहनविरुद्धं गृह्यते? अपि च, शान्तं ब्रह्ममयं रूपमित्यत्र शान्तं शान्तोदितावस्थापन्नं ब्रह्ममयं स्वकं रूपमवलम्ब्य आश्रित्य सर्वेषां हितार्थं षड्गुणात्मना यतो भगवान् निर्गतः, ततो ब्रह्मस्थानादीषद् देवं बहिर्निर्गमयेदित्यर्थोपदेशप्रकरणे आवाहनस्मरणं कर्तुं कथं शक्यते किं बहुना ॥ २२०-२२२ ॥ यतः भगवान् अपने शान्त ब्रह्ममय स्वरूप का अवलम्बन कर सभी हित के लिये षड्गुण स्वरूप से उत्पन्न होते हैं इसलिये उस ब्रह्म स्थान से किञ्चिन्मात्र दिव्य भाग को निकाल कर देव भाग में मोक्षादि फल प्राप्ति के लिये बिना विचारे स्थापित करे ॥ २२०-२२२ ॥ करस्थमथ मोक्तव्यं कौतुकं हृदयेन तु॥ २२२ ॥ सर्वाङ्गमर्घ्यमन्त्रेण दत्वा मूलमनुस्मरेत् । हृदास्त्रपरिजप्तेन वज्रलेपेन वै ततः॥ २२३ ॥ बिम्बपीठशिलानां तु एकत्वेनाचरेत् स्थितिम् । अथ रक्षासूत्रविसर्जनकार्यसमर्पणपूर्वकमष्टबन्धनलेपनमाह—करस्थमिति द्वाभ्याम् । अत्र पारमेश्वरव्याख्याने—अत्र पाद्यादिष्विव प्रतिकर्म कौतुकबन्धनप्रसङ्गा- भावात् कथं मोक्तव्यमित्युक्तमिति चेत्, प्रतिकर्म तदभावे जलाधिवाससमये पूर्ववत् कौतुकं बद्ध्वेति प्रसङ्गोत्सवेति शङ्का परिहृता । एवं शङ्का पारमेश्वरव्यख्यातुरेव जाता, न ह्यान्यस्य जायते, तमर्घ्येणार्चयित्वा च ततस्तन्मन्त्रितान् करे । सिद्धार्थकान् दक्षिणे तु बद्ध्वाग्रे पाठयेदृचम् ॥ रक्षोहणं तथा सर्वान् नयेत् प्रतिसरे मणीन् । (२५।४९-५०)
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६४७ इति पूर्वमेव कौतुकप्रसङ्गात् । नन्वस्य कौतुकत्वं न संभवति, जलाधिवाससमये "पूर्ववत् कौतुकं बद्ध्वा" (ई०सं० १८।९९, पा०सं० १५।२२५) इत्यत्रोक्तस्यैव कौतुकत्वमिति चेत्, तथा न भ्रमितव्यम् । "करस्थमथ मोक्तव्यं कौतुकं हृदयेन तु" (२५।२२) इति वाक्यं सात्वतोक्तम् । तत्र जलाधिवासस्यैवानुक्तत्वात् "पूर्ववत् कौतुकं बद्ध्वा" इति वाक्यमेव नास्ति । अतः—तमर्घ्येणार्चयित्वा" (२५।४९) इत्यादिप्रतिपादितस्य प्रतिसरबन्धस्यैव विसर्जनं चेति पूर्वपर्यालोचनया स्वस्थो भव ॥ २२२-२२४ ॥ फिर हृदयमन्त्र से भगवान् के दक्षिण हाथ में बाँधे गये सिद्धार्थक को मुक्त करे । फिर अर्घ्यमन्त्र से सर्वाङ्ग में अर्चन कर मूल मन्त्र का स्मरण करे । तदनन्तर हृदस्त्र से जपे गये वज्रलेप से बिम्ब, पीठ और शिला में एकत्व स्थिति की भावना करे ॥ २२२-२२४ ॥ मूलमन्त्रं ततो ध्यात्वा संशान्तब्रह्मलक्षणम् ॥ २२४ ॥ आधारादिध्वजाग्रान्तं व्याप्तं तेनाखिलं स्मरेत् । इति सामान्यसन्धानं प्राक् कृत्वा तद्विशिष्यते ॥ २२५ ॥ स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन स्थूलं षोढा शिलान्तगम् । पिण्डिकायां तथा सूक्ष्मं तत्परं बिम्बविग्रहे ॥ २२६ ॥ अथ मूलमन्त्रस्याधारादिप्रासादोर्ध्वस्थितध्वजाग्रान्तं व्यापिस्मरणरूपं सामान्य- सन्धानं पुनस्तस्यैव मन्त्रस्य हृदादिभेदैः षोढा स्थूलरूपेण ब्रह्मशिलायाम्, सूक्ष्मरूपेण पीठे, पररूपेण बिम्बे च विशेषतः सन्धानं चाह—मूलमन्त्रमिति सार्द्धद्वाभ्याम् । प्रासादाग्रे ध्वजसंस्थितिं वक्ष्यति हि— त्रिधांशने शिखाद्युच्चं खगराट्परिभूषितम् । संस्कृत्य ध्वजदण्डं च शिखामन्त्रेण विन्यसेत् ॥ —(२५।२८४) इति । अत एवेश्वरपारमेश्वरयोरप्युत्सवाध्याये—‘प्रासादस्य शिखाग्रे तु स्थापितः खगराड्- ध्वजः' (ई०सं० १०।१९, पा०सं० १६।३७) इति प्रतिपादितम् ॥ २२४-२२६ ॥ फिर संशान्त ब्रह्म लक्षण वाले मूल मन्त्र का ध्यान करे और भावना करे कि यही मन्त्र प्रासाद के आधार से लेकर ध्वजाग्र पर्यन्त सर्वत्र स्थित है । इस सामान्य भावना के अनन्तर यह विशेष भावना करे कि यही मन्त्र हृदयादि भेद से छह स्थूल रूप में ब्रह्मशिला में एवं सूक्ष्म रूप से पीठ में और पररूप से बिम्ब में व्याप्त है ॥ २२४-२२६ ॥ विन्यासं पीठमूलेऽथ देवतानां समाचरेत् । भवोपकरणीयानां पीठोऽर्ध्वे त्वथ तद्दिना ॥ २२७ ॥ न्यसेद् विभवदेवांस्तु उपर्युपरि पूर्ववत् ।
६४८ सात्वतसंहिता घटोद्देशात् समारभ्य परमर्चागतं ततः॥ २२८॥ अथ देवतान्यासमाह—विन्यासमिति त्रिभिः। पीठमूले = पीठस्याधः पिण्डिको- परीति यावत्। भवोपहरणीयानां देवतानां कालादिवसुधान्तानां पूर्वोक्तानामित्यर्थः। तद्विना विभवदेवान् न्यसेत्। पातालशयनादिपद्मनाभान्तविभवदेवेषु प्रतिष्ठेयम्। देवं विनाऽन्यान् सर्वान् न्यशेदित्यर्थः। तथा च व्यक्तमुक्तमीश्वरपारमेश्वरयोः— पीठोर्ध्वे तु मुनिश्रेष्ठाः प्रतिष्ठेयं विनैव तु। न्यसेद् विभवदेवांस्तु ह्युपर्युपरि पूर्ववत्॥ इति। —(ई०सं० १८।४१५, पा०सं० १५।८२६) पारमेश्वरव्याख्याने एतदभिप्रायमबुद्ध्वा ''प्रतिष्ठेयं प्रतिष्ठायोग्यं बिम्बं विना मन्त्रे न्यशेदित्यर्थः'' इति लिखितम्। घटोद्देशात् समारभ्य पूर्वं प्रासादमध्ये स्थापित- कुम्भादारभ्य, उपर्युपरि पीठोर्ध्वान्तं पातालशयनादिपद्मनाभान्तक्रमेण न्यास इति ज्ञेयम्॥ २२७-२३०॥ पीठ के नीचे पिण्डिका में कालादि वसुधान्त भवोपहरणीय देवताओं का न्यास करे। पीठ के ऊर्ध्व भाग में भवोपहरणीय देवता के बिना विभव देवताओं का न्यास करे। फिर घटोद्देश से आरम्भ कर, अर्चित पर देवता की, बिना देव के ऊपर-ऊपर ही न्यास करे॥ २२७-२२८॥ एवं हि सर्वदेवानां सन्निवेशवशात् तु वै। चिन्तामणिमयो न्यासः कृतो भवति सिद्धिदः॥ २२९॥ इस प्रकार बिम्ब में सभी देवताओं के सन्निवेश के कारण ऐसा समझना चाहिये कि यह सिद्धिप्रद चिन्तामणि न्यास किया गया है॥ २२९॥ अथ मण्टपमध्ये तु देवदेवस्य सम्मुखम्। स्थितेऽपि तन्मुहूर्तांशे स्थापनीयश्च पक्षिराट् ॥ २३०॥ अथाग्रमण्टपमध्ये विहंगेशप्रतिष्ठाविधानमाह—अथ मण्टपमध्ये त्वित्यारभ्य सुपर्णोऽसीति मन्त्रराडित्यन्तम्। स्नातो यथाविधि सिद्धार्थोदकादिभिर्बृहत्स्नपनेन च स्नापित इत्यर्थः। अनुलिप्तश्चन्दनाद्यलङ्कृत इत्यर्थः। यद्वा स्वेन मन्त्रेणानुलिप्तो मन्त्रन्यासादिभिः परिष्कृत इत्यर्थः। संस्कृतोऽन्यैश्च नयनोन्मीलनशयनाधिवासादि- संस्कारैः संस्कृत इत्यर्थः। बिम्बेन सह प्रधानभगवद्विम्बेन सहेत्यर्थः। ज्ञशक्त्या ज्ञानशक्त्यात्मकत्वेन संस्कृत इत्यत्रैवान्वयः। उक्तं खल्वस्य ज्ञानशक्त्यात्मकत्व- मीश्वरपारमेश्वरयोः— विष्णोः सङ्कर्षणाख्यस्य विज्ञानबलशालिनः॥ मूर्तिर्ज्ञानस्वरूपा या सर्वाधारस्वरूपिणी। महिमेति जगद्धातुर्विज्ञेयो विहगेश्वरः॥ इति। —(ई०सं० ८।३-४, पा०सं० ८।३-४)
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६४९ यस्यमादित्यादिना प्रधानबिम्बादिना सहैव गरुडादिसमस्तपरिवाराङ्ग- बिम्बादीनामपि सामान्यतस्तत्तदनुरूपस्नपनार्चनसन्तर्पणादिसंस्काराः कार्या इत्युक्तं भवति । आधारो य उदीरितः ''मण्डपे तु खगेशस्य चक्रस्थापनकर्मणि'' (२५।२१०) इति प्रतिपादितः । भौवनं भुवनाध्वानम् । शेषम् अवशिष्टपदाध्वादि- पञ्चकमित्यर्थः ॥ २३० - २३७ ॥ इसके बाद मण्डप के मध्य में देव, देव के सम्मुख गरुड़ के स्थित रहने पर भी उसी मुहूर्त्त में पक्षिराट् गरुड़ की भी प्रतिष्ठा करे ॥ २३० ॥ स्नातोऽनुलिप्तो मन्त्रेण स्वेन यः संस्कृतः पुरा । ज्ञशक्त्या सह बिम्बेन यस्माद् भिन्नेषु वस्तुषु ॥ २३१ ॥ बिम्बसन्निकटस्थेषु अथवाऽन्यत्र लाङ्गलिन् । तत्कालमङ्गभावत्वं व्रजमानेषु सर्वथा ॥ २३२ ॥ हवनान्तं च निःशेषं ध्यानार्चनपुरस्सरम् । स्वयमेवानुरूपेण कर्मसामान्यतां त्यजेत् ॥ २३३ ॥ उन्हें सिद्धार्थोदकादि से बृहत् स्नान करावे और चन्दनादि से अलङ्कृत करे । उन्हें अपने मन्त्र से न्यास द्वारा सुसंस्कृत करे अथवा नयनोन्मीलन, शयना- धिवासादि संस्कारों से सुसंस्कृत करे । इस प्रकार भिन्न वस्तु होते हुये बिम्ब के सन्निकट स्थित रहते हुये, अथवा अन्यत्र स्थित होने पर, अथवा प्रतिष्ठा काल में बिम्ब के अङ्ग भाव को प्राप्त होने वाले गरुड़ का प्रधान देवता के साथ-साथ संस्कार करे । हवनान्त ध्यानार्चन पुरःसर स्वयं बिम्ब के अनुरूप ही सारा कार्य संपादन करे । कर्म सामान्य का परित्याग करे ॥ २३१-२३३ ॥ तस्मात् तद्यागभवनादुत्थाप्यादाय बिम्बवत् । देवं प्रदक्षिणीकृत्य प्राग्वत् संस्थापनावनौ ॥ २३४ ॥ एकस्मिन् मध्यरन्ध्रे तु वज्राद्यं पञ्चकं न्यसेत् । एक एव तदूर्ध्वेऽथ आधारो य उदीरितः ॥ २३५ ॥ प्राग्वन्निवेशनीयं च तत्पीठोर्ध्वे तु भौवनम् । भावनीयं शरीरे च शेषं विज्ञप्तिलक्षणम् ॥ २३६ ॥ इस कारण उस यागगृह से उन्हें बिम्ब के समान ही उठा कर संस्थापन भूमि में स्थापित कर गरुड़ देव की प्रदक्षिणा करे । किसी एक मध्य में रन्ध्र बनाकर उसमें वज्रादि को स्थापित करे, उस पर अकेले पहिले की तरह सन्निविष्ट करे जो 'आधार' कहे जाते हैं । उस पीठ के ऊपर भुवनाध्वा तथा शेष पदाध्वादि पाँच स्थापित करे ॥ २३४-२३६ ॥ पाठयेद् ब्राह्मणांस्तद्वत् सुपर्णोऽसीति मन्त्रराट् । सा० सं० - 45
६५० सात्वतसंहिता तमेवास्त्रार्चितं कृत्वा यायाद् देवनिकेतनम् ॥ २३७ ॥ कलशैः पृष्ठभागस्थैः स्नापनीयस्ततो विभुः । सह मूर्त्तिधरैः सर्वैर्यथा चानुक्रमेण तु ॥ २३८ ॥ अथैवं प्रतिष्ठितस्य गरुडस्यार्चनं कृत्वा गर्भगृहान्तः प्रविश्य पूर्वं स्नपनमण्टपे पृष्ठभागे स्थापितैश्चत्वारिंशत्कलशैर्देवमभिषेचयेदित्याह—तमिति सार्धेन । तदनन्तर ब्राह्मणों से 'सुपर्णोऽसि' इस मन्त्रराट् का पाठ करावे । फिर उनकी अर्चना कर स्वयं देवगृह में जावे । वहाँ जाकर उन विभु के पृष्ठ भाग में संस्थापित कलशों से सभी मूर्त्तिधरों के साथ अनुक्रम के अनुसार इस प्रकार देवाधिदेव का अभिषेक करे ॥ २३७-२३८ ॥ सहाघमर्षणेनैव गायत्र्यावर्तितेन तु । प्रागङ्गमयस्तु तदनु चतुर्थावर्तितैः स्वयम् ॥ २३९ ॥ हृदाद्यावर्तितैः षड्भिर्यजुर्ज्ञस्तेन सेचयेत् । भूयः स्वयं तथा कुम्भैः सामवित् स्नापयेत् ततः॥२४०॥ षड्भिरन्यैः स्वयं पश्चात् तेनैवाथर्ववित्ततः । पवित्रावर्तितैरेवं कलशैरन्तरान्तरा ॥ २४१ ॥ सह चैकायनीयैस्तु स्नापनीयमनन्तरम् । चतुर्मूर्तिमयैर्मन्त्रैर्बहुशः परिभावितैः ॥ २४२ ॥ स्नापयेत् कलशेनाथ शेषमादाय वै घटम् । तच्छतावर्तितं कृत्वा समूलेनाद्य मूर्त्तिना ॥ २४३ ॥ सार्धं वै देवदेवस्य मूर्ध्नि चोत्कीर्य पाठयेत् । अभिषेकप्रकारमाह—सहाघमर्षणेनेत्यारभ्य जितन्त इति वै सर्वैरित्यन्तम् । यजुर्ज्ञस्तेन सेचयेदित्यत्र तेनाघमर्षणसूक्तगायत्रीभ्यामभिमन्त्रितेनैकेन कलशेनेत्यर्थः । भूयः स्वयं तथा कुम्भैरित्यत्रापि कुम्भैः पूर्ववद् हृदाद्यभिमन्त्रितैः षड्भिः कलशैरित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । पवित्रावर्तितैः कलशैश्चतुर्भिरित्यर्थः, "ओङ्काराद्यं पवित्रान्तं मन्त्राणां प्राक् चतुष्टयम्" (२४।२९०) इति पूर्वोक्तत्वात् । अन्तरान्तरा वासुदेवादिमूर्तिमन्त्रकलशाभिषेकस्य मध्ये मध्ये इत्यर्थः । स्नापयेत् कलशेनाथेत्यत्रापि पवित्रमन्त्र एव बोध्यः । समूलेन मूलमन्त्रसहितेन आद्यमूर्त्तिना परमन्त्रेणेत्यर्थः । तस्यादिमूर्त्तिविषयकत्वात् तथैव व्यवहृतः ॥ २३९-२४३ ॥ यजुर्वेदज्ञ अघमर्षण सूक्त तथा गायत्री से अभिमन्त्रित छह कलश से, फिर स्वयं हृदयाभिमन्त्रित छह कलशों से स्नान करावे, फिर सामवेदी छह कलशों से स्नान करावे फिर स्वयं छह कलशों से स्नान करावे फिर अथर्ववेदी पवित्रावर्तित चार, छह कलशों से स्नान करावे । इसी प्रकार मध्य मध्य में वासुदेवादिमूर्त्ति मन्त्र
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६५१ से अभिमन्त्रित छह कलशों से स्वयं स्नान करावे । इस प्रकार एक सौ बार आवृत्ति कर मूल मन्त्र सहित परमन्त्र से स्नान करावे ॥ २३९-२४३ ॥ जितन्त इति वै सर्वांस्ततश्चास्त्रोदकेन च ॥ २४४ ॥ तदनन्तर देवाधिदेव का शिर आभरणादि रहित कर 'जितन्ते' इस सभी मन्त्रों से तत्पश्चात् अस्त्रोदक से स्नान करावे ॥ २४४ ॥ प्रासादसंशोधनकथनम् प्रासादं शोधयित्वा च स्नानवर्जं समाचरेत् । पूर्वोक्तमासनाद्यं यद् यागदानावसानिकम् ॥ २४५ ॥ सदक्षिणं विशेषेण गुरौ मूर्तिधरेषु च । देवं प्रणम्य विज्ञाप्य कर्मणा मनसा गिरा ॥ २४६ ॥ त्वमर्चान्तर्गतो देव मया यच्छयनादिषु । नीतोऽसि चाभिमुख्यं तु क्षन्तव्यं तन्ममाच्युत ॥ २४७ ॥ अथ प्रासादसंशोधनम्, स्नपनं विनाऽऽसनादिभिर्हविर्निवेदन्तैर्भोगैर्यथाविध्य- भ्यर्चनम्, कारिप्रदानम्, आचार्यादीनां दक्षिणादानम्, प्रणामम्, विज्ञापनम्, पुनः प्रणामादिकम्, “गुरुदेवाग्निविप्रेषु पृष्ठभागं न दर्शयेत्” इत्युक्तप्रकारेण भगवदभि- मुखमेव बहिर्निष्क्रमणम्, द्वारावरणदेवानां यथाविधि बलिदानम्, आचमनम्, पुन- र्भगवन्मन्दिरप्रवेशनं चाह—ततश्चास्त्रोदकेन चेत्यारभ्य यायाद् देवगृहं तत इत्यन्तम् ॥ २४४-२४८ ॥ अब प्रासाद संशोधन कहते हैं—स्नान के बिना आसनादि से आरम्भ कर भोग, दक्षिणा पर्यन्त वस्तुओं से प्रासाद की अर्चना करे । कार्यकर्त्ताओं को दान दें। आचार्यादि को दक्षिणा देवे, फिर देवाधिदेव को प्रणाम करे । तदनन्तर कर्मणा मनसा एवं गिरा देवाधिदेव से इस प्रकार निवेदन करे—हे भगवन्! मैंने अपने अर्च्यादि कार्यों के लिये शयनादि पर आपको पधरवा कर जो आपने प्रत्यक्ष किया है, हे अच्युत! उसे क्षमा कीजिये ॥ २४५-२४७ ॥ एवं प्रणम्य विज्ञाप्य क्षान्त्वा निष्क्रम्य सम्मुखम् । आचम्य च बलिं दत्त्वा यायाद् देवगृहं ततः ॥ २४८ ॥ इस प्रकार प्रणाम करे, निवेदन करे, अपराध क्षमा करावे, फिर भगवान् की ओर पीठ न दिखा कर उनके सामने बाहर निकले । तदनन्तर द्वार के आवरण करने वाले देवताओं को बलिदान प्रदान करे एवं आचमन करे । फिर भगवान् के मन्दिर में प्रवेश करे ॥ २४८ ॥ तत्रासनादिकैर्यष्ट्वा स्नानान्तैः पूर्ववत् प्रभुम् ।
६५२ सात्वतसंहिता अपनीताम्बरैः कुम्भैर्धान्यपीठोपरि स्थितैः ॥ २४९ ॥ हृन्मन्त्रपूजितैर्भूयः सलिलेन सुपूरितैः । सह मूर्तिधरैः प्राग्वदन्तरान्तरयोगतः ॥ २५० ॥ कार्यं वै स्नानकर्माऽथ विधिदृष्टेन कर्मणा । निरोदकेऽथ प्रासादे पुनराराध्य पूर्ववत् ॥ २५१ ॥ भोगैरासनपूर्वैस्तु सम्प्रदानान्तमच्युतम् । मुद्रां बद्ध्वा जपेन्मन्त्रं स्तुत्वा क्षान्त्वा बहिर्व्रजेत् ॥ २५२ ॥ अथ चतुर्थेऽहनि कर्तव्याराधनस्पनालङ्कारहविर्निवेदनाद्यग्निसन्तर्पणपूर्णाहुति- बलिदानमहाकुम्भादिविसर्जनान्याचार्यादीनां भूषणप्रदानानि चाह—तत्रासनादिकै- र्यष्ट्वेत्यादिभिः । अत्र चतुर्थेऽहनीति कण्ठरवेणानुक्तावप्यर्थपर्यालोचनया तज्ज्ञायते, अन्यथा बल्यन्तमाराधनमुक्त्वा, पुनस्तदानीमेवार्चनस्पनाद्युक्त्यसंभवात् । नन्वत्र— आचम्य च बलिं दत्त्वा यायाद् देवगृहं ततः ॥ तत्रासनादिकैर्यष्ट्वा स्नानान्तः पूर्ववत् प्रभुम् । (२५।२४८-२४९) इत्यव्यवधानेन प्रतिपादितस्य चतुर्थेऽहनि कर्तव्यपरत्वं वक्तुं कथं शक्यते, अतो माध्याह्निकाचार्चनादिपरत्वं वक्तव्यमिति चेत्, किमावयोर्र्विवादेन । तस्य चतुर्थेऽहनि कर्तव्यपरत्वं तदुपबृंहणयोरीश्वरपारमेश्वरयोरेव निर्णीतं पश्यतु भवान् । अपनीताम्बरैः कुम्भैः पूर्वं स्नानमण्डपे दक्षिणभागे स्थापितैश्चत्वारिंशत्कलशैरित्यर्थः । भूयः सलिलेन सुपूरितैः पूर्वं पूरिते जले किञ्चित् शोषिते सति पुनः समग्रं पूरितैरित्यर्थः । प्राग्वत् प्रतिष्ठादिवसकृतस्थूलसूक्ष्माख्यस्नपनवदित्यर्थः । स्वकीयाभिरभिज्ञाभिर्वासुदेवादि- मन्त्रैरित्यर्थः ॥ २४९-२६० ॥ वहाँ आसन से प्रारम्भ कर स्नानान्त प्रभु की पूजा करे । फिर धान्य पीठ पर संस्थापित, आच्छादित वस्त्रों से रहित, नमः मन्त्र से पूजित जल के शोषण हो जाने के कारण पुनः जल से परिपूर्ण कलशों से मूर्तिधरों के साथ बीच-बीच में विधि के अनुसार स्नान कर्म करावे । इस प्रकार जलरहित उस प्रासाद में पुनः आसन से आरम्भ कर भोग पर्यन्त, तदनन्तर दक्षिण पर्यन्त भगवान् की पूजा करे । तत्पश्चात् साधक मुद्रा बाँध कर जप करे, स्तुति करे, क्षमा माँगे, फिर बाहर निकले ॥ २४९-२५२ ॥ शतं सहस्रं साष्टं वा जुहुयान्मन्त्रराट् स्वयम् । साङ्गं सपरिवारं च संहितोच्चारयुक्तितः ॥ २५३ ॥ मूर्तिपैः प्रणवाद्याभिर्गायत्रीभिः शतं शतम् । फिर संहिता (वेद) घोष की तरह उच्चारण करते हुये साङ्ग सपरिवार मूल मन्त्र से एक सौ आठ अथवा एक हजार आठ आहुति देवे । प्रणवादि मूर्तिप मन्त्रों
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६५३ से तथा प्रणवादि गायत्री मन्त्रों से सौ-सौ आहुति देवे। इसी प्रकार वासुदेवादि मन्त्रों से भी उतनी ही आहुति प्रदान करे ॥ २५३-२५४ ॥ एकायनैर्भिज्ञाभिः स्वकीयाभिस्तु तत्समम् ॥ २५४ ॥ प्रदापयेत् ततः पूर्णानृग्वेदाद्यांस्तु मूर्त्तिपान् । एकायनांस्तदन्ते तु क्रमात् तान् पाठयेत् ततः ॥ २५५ ॥ पूर्णात्पूर्णेति वै मन्त्रमाद्यात् पूर्णमसीति यत् । सनमस्केन मन्त्रेण स्वयं साङ्गेन निक्षिपेत् ॥ २५६ ॥ बलिभिस्तु ततः सर्वान् भूतपूर्वांस्तु तर्पयेत् । प्रविश्याचम्य तदनु क्षान्त्वा देवं तु कुम्भगम् ॥ २५७ ॥ पूर्ववन्मण्डलस्थं तु कुण्डस्थं तदनन्तरम् । भूषयेद् गुरुपूर्वांस्तु भूषणैः कटकादिकैः ॥ २५८ ॥ गुरोर्वा गुरुपुत्रस्य यागद्रव्यं निवेदयेत् । बिम्बमेकायनान्तं तु सर्वसाधनसंयुतम् ॥ २५९ ॥ दासीकर्मकरोपेतं शुद्धदेवलकान्वितम् । फिर मूर्त्तिप लोगों को सम्पूर्ण ऋग्वेदादि देवे तथा अन्त में एकायनों को देवे। फिर स्वयं 'पूर्णात् पूर्णेति' मन्त्र का पाठ करे और प्रथम 'पूर्णमसीति यत' इत्यादि नमस्कार युक्त साङ्ग मन्त्र का स्वयं पाठ करे। तदनन्तर भूतपूर्व सभी देवताओं को बलि प्रदान कर तृप्त करे। फिर प्रवेश कर आचमन करे। तदनन्तर कुम्भ पर स्थित, तदनन्तर मण्डल पर स्थित, तदनन्तर कुण्ड में स्थित, देवाधिदेव से क्षमा माँगे। तदनन्तर कटकादि भूषणों से पूर्व गुरु को और तदनन्तर अन्यों को भूषित करे। गुरु को अथवा गुरु पुत्र को यज्ञ का सभी द्रव्य प्रदान करे। तदनन्तर सभी साधनों से संयुक्त एकायन पर्यन्त बिम्ब दासी और कार्यकर्ताओं से तथा शुद्ध देवलक से युक्त कलश स्थापन करे ॥ २५४-२५९ ॥ कुम्भस्थापनविधानम् शैलोत्थं पूर्ववत् कुम्भं कृत्वा धातुमयं तु वा ॥ २६० ॥ तद् द्विगोलकमानेन मन्त्रबिम्बेन वै सह । शुभेऽन्यस्मिन् दिने यागमण्टपे ह्युक्तलक्षणे ॥ २६१ ॥ अधिवास्य यथान्यायं सर्वोपकरणान्वितम् । स्नानाद्यमखिलं ताभ्यामापाद्य च यथाविधि ॥ २६२ ॥ तस्मिन् हृदादिसंयुक्ते बिम्बं कुम्भे निवेश्य च । वस्त्रैराभरणैः पुष्पैः स्वच्छं कृत्वार्घ्यपुष्पहुत् ॥ २६३ ॥
शनैः प्रासादपर्यन्तामारोहेद् मूर्तिपैः सह। तत्र प्रागासनादींस्तु कृत्वा संक्षालनान्तिमान्॥ २६४ ॥ आचरेद् बीजविन्यासं सर्वं वाऽऽवाहनोदितम्। निवेश्यानीय तं मध्ये बिम्बं कुम्भसमन्वितम्॥ २६५ ॥ अथ प्रासादोपरि कुम्भस्थापनविधानं प्रासादप्रतिष्ठाविधानं चाह—शैलोत्थं पूर्ववत् कुम्भमित्यारभ्य निवेश्य ध्वजदण्डाग्रे गन्धाद्यैरर्चयेत्तत इत्यन्तम्। तत्राद्यमनुसन्धानमेकं कृत्वा परान्वितम्॥ सामान्यलक्षणं पश्चात् पूर्वोक्तं वै कलात्मकम्। (२५।२६६-२६७) इत्यत्राद्यमनुसन्धानम्, मूलमन्त्रं पुरा ध्यात्वा संशान्तब्रह्मलक्षणम्॥ आधारादिध्वजाग्रान्तं व्याप्तं तेनाखिलं स्मरेत्। (२५।२२४-२२५) इति पूर्वोक्तं बोध्यम् । कलात्मकं ज्ञानेश्वर्यादिषट्कलात्मकमित्यर्थः । इदमपि पूर्वोक्तम्—"स्थूलं षोढा शिलान्तगम्" (२५।२२६) इति । अत्र प्रसङ्गात् "अमलं शान्तसंज्ञं वै" (२५।२७५) इत्यारभ्य "उदिताख्यं हि चक्रराट्" (२५।२८१) इत्यन्तममल-(शान्त)-शान्तोदित-उदितभेदैश्चक्रस्य चातुर्विध्यं तत्तल्लक्षणं च प्रति- पादितम् । अत्रेश्वरपारमेश्वरयोः— चक्रसंस्थापने कश्चिद् विशेषः श्रूयतां द्विजाः ॥ अमूर्तं द्वादशारं तु अष्टारं षडरं तु वा। चक्रं संस्थापयेत् तत्र प्रासादशिखरोपरि ॥ मूर्तमङ्गणदेशे तु षोडशाष्टभुजं तु वा। तस्य स्थापनकाले तु तस्य संज्ञामनुं जपेत् ॥ विद्यां गदामित्याद्यं यत् पाठयेत् तद्विदो जनान् । —(ई०सं० १८।५०३-५०६, पा०सं० १५।१७५-१७९) इत्यादिभिस्तन्मन्त्रपाठनाभिषेकादयः कतिचिद्विशेषाः प्रतिपादिता ग्राह्याः । एवं भगवत्प्रतिष्ठादिष्वपि तत्रैतदानुपूर्व्या एव कथनेऽपि मध्ये मध्ये बहवो विशेषाः प्रति- पादिता द्रष्टव्याः ॥ २६०-२८७ ॥ अब प्रासाद के ऊपर कुम्भ स्थापन का विधान कहते हैं—पूर्व में शिला पर रखा हुआ कलश अथवा धातु निर्मित कुम्भ द्विगोलक मान में, इन सभी वस्तुओं को, मन्त्र बिम्ब के साथ शुभ मुहूर्त युक्त पाँचवे दिन उक्त लक्षण युक्त यागमण्डप में प्रवेश करे । सर्वोपकरणान्वित उक्त सभी वस्तुओं का विधान सहित अधिवासन करे । उन दोनों का कलश और बिम्ब यथाविधि स्नान करावे । उस हृदादि से संयुक्त कुम्भ में बिम्ब को सन्निविष्ट करे । स्वच्छ अर्घ्य पुष्प देकर वस्त्र आभरण एवं पुष्प से विभूषित करे । फिर मूर्तियों के साथ प्रासाद के ऊपरी भाग पर आरोहण करे । वहाँ उनको आसन देवे, प्रक्षालन करे, बीज विन्यास करे
पञ्चविंशः परिच्छेदः ६५५ और आवाहनादि समस्त कार्य करे । फिर प्रासाद मध्य में कुम्भ सहित बिम्ब सन्निविष्ट करे ॥ २५९-२६५ ॥ हृदाद्यन्तनिरुद्धेन मूलमन्त्रेण लाङ्गलिन्। तत्राद्यमनुसन्धानमेकं कृत्वा परान्वितम्॥ २६६ ॥ सामान्यलक्षणं पश्चात् पूर्वोक्तं वै कलात्मकम्। सम्पूज्य वाससाच्छाद्य सुधया व्यक्तां नयेत्॥ २६७ ॥ हे सङ्कर्षण! हृदादि तथा हृदान्त मन्त्र से सम्पुटित मूल मन्त्र से परान्वित अनुसंधान एवं आद्य अनुसन्धान को एक कर पूर्वोक्त ज्ञानादि लक्षण कलात्मक को भी सामान्य लक्षण बनावे । उनकी पूजा करे, वस्त्र से आच्छादित करे और सुधालेप से उसे अभिव्यक्त करे ॥ २६६-२६७ ॥ ततः पिण्डे तदूर्ध्वे तु साङ्गं कुर्याद्यथोदितम्। प्रासादं स्थापयेत् पश्चात् पूर्वोद्दिष्टेन वर्त्मना॥ २६८ ॥ समालभ्यार्चयित्वा च स्त्रगाद्यैर्मण्डयेत् ततः। पूर्ववत् पाठयेद् विप्रान् तत्प्रतिष्ठापने तु वै॥ २६९ ॥ इसके बाद पिण्ड में फिर उस के ऊपर पूर्वोक्त की भाँति साङ्ग पूजा करे, उनका आलम्भन (स्पर्श) करे, अर्चन करे, मालादि से भूषित करे, तदनन्तर उनकी प्रतिष्ठा में ब्राह्मणों से पाठ करावे ॥ २६८-२६९ ॥ संरोध्य वर्ममन्त्रं तु तत्र ध्यानधिया स्वयम्। पूर्णान्तमखिलं कृत्वा विधिनानेन वै पुनः॥ २७० ॥ आरोहेति तु वै साम पाठयेत् सामगांस्तु वै। उसमें ध्यान करते हुये कवच मन्त्र अवरुद्ध करे । फिर पूर्णाहुति करे तथा इसी विधि से सामगों से 'आरोह' इस साम मन्त्र का पाठ करावे ॥ २७०-२७१ ॥ चक्रमामलसारस्य मध्यतः सन्निवेशयेत्॥ २७१ ॥ यथाभिमतरूपं तु दिग्वक्त्रं वाऽम्बराननम्। स्वशक्तिवर्णदण्डस्थं चण्डमार्ताण्डभास्वरम्॥ २७२ ॥ चक्रमन्त्रं न्यसेत् तस्मिन् वर्णाध्वानं पुरोदितम्। गत्यागतिप्रयोगेण प्राक् प्रमेयजलक्षणम्॥ २७३ ॥ अब प्रसङ्गात् अमल शान्त शान्तोदित एवं उदित चार प्रकार के चक्रों का लक्षण विवरण कहते हैं—आराधक इसके बाद अमलसार का चक्र मध्य में सन्नि- विष्ट करे । वह चक्र अपनी इच्छानुसार वस्त्ररहित हो अथवा वस्त्रसहित हो । वह
६५६ सात्वतसंहिता अपनी शक्ति रूप वर्ण दण्ड में स्थित रहने वाला है । अत्यन्त चण्ड भास्कर के समान तेजस्वी है । उस चक्र में 'वर्णाध्वा' युक्त चक्र मन्त्र स्थापित करे । वही वर्णाध्वा गति आगति के प्रयोग से चक्र का प्रमेय जन्य लक्षण है ॥२७१-२७३॥ तान्यथावत् पुरा ज्ञात्वा द्रव्यमूर्तित्वमागतम् । कुर्यात् ततोर्ध्वसन्धानं नान्यथा तु महामते ॥ २७४ ॥ उन मन्त्रों को यथावत् द्रव्यमूर्ति रूप में जब जान लेवे, तभी प्रासाद शिखर के ऊपर चक्र का स्थापन करे, अन्यथा नहीं ॥ २७४ ॥ अमलं शान्तसंज्ञं वै तथा शान्तोदितोदितम् । एकमेव हि तन्मूर्तिं यश्चक्रं वेत्ति तत्त्वतः ॥ २७५ ॥ सोऽस्मिन् संसारचक्रे तु सर्वाश्रमनिवासिनाम् । सर्वधर्मरतानां च चक्रवर्तित्वमाप्नुयात् ॥ २७६ ॥ अमल, शान्त एवं शान्तोदित तथा उदित भेद से चक्र के चार भेद हैं । उन सभी को जो एक मूर्ति स्वरूप में देखता है, वही ठीक प्रकार से चक्र को जानता है । वह इस संसार चक्र में धर्मरत सर्वाश्रम निवासियों के मध्य में चक्रवर्तित्व प्राप्त करता है ॥ २७५-२७६ ॥ यच्छब्दब्रह्ममूर्त्यैव सिद्धमाक्षं निराश्रयम् । अन्तर्बहिस्थं सर्वेषां मोक्षदं चामलं स्मृतम् ॥ २७७ ॥ दोनों प्रकार के अनुसंधानों को एक कर सामान्य लक्षण बनावे—(१) जो शब्द-ब्रह्म मूर्ति होने से सिद्ध है, आक्ष (आश्रययुक्त) है, निराश्रय (आश्रयरहित) है, सबके भीतर और बाहर विद्यमान है, मोक्ष देने वाला है, वह 'अमल चक्र' कहा जाता है ॥ २७७ ॥ क्षीरोदार्णवतुल्यं यत् सहस्रादित्यसन्निभम् । निरङ्गं तीक्ष्णधारं वै तच्छान्ताख्यं हि योगदम् ॥ २७८ ॥ (२) जो क्षीर समुद्र के समान है और सहस्रों आदित्य के समान देदीप्यमान है, अङ्ग रहित तथा तीक्ष्ण धारा वाला है और योग देने वाला है उस चक्र का नाम 'शान्त' है ॥ २७८ ॥ यत्तु नानाङ्गभावेन स्वातन्त्र्यात् स्वयमेव हि । सर्वदिक्प्रसृतां कृत्वा स्वात्मवृत्तिं हि वर्तते ॥ २७९ ॥ ईषद्वलयवन्नाभेरराणामन्तरेखवत् । शान्तोदितं च तद्विद्धि चक्रमिच्छाप्रदं च यत् ॥ २८० ॥