भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

[ ४/२१२-२१६ दासीके समान सेवा करनेवाली, बन्धुके समान प्रीति-आचरणशील और विवाहिता पत्नीके समान भोग्या, गोपियाँ मेरी क्या नहीं हैं? [वे मेरी सर्वस्व हैं, यह अर्थ है] ॥ २१२ ॥ लघुभागवतामृत, उत्तरखण्डमें (३९) आदिपुराणवचन :- मन्माहात्म्यं मत्सपर्यां मच्छ्र जानन्ति गोपिकाः पार्थ नान्ये जानन्ति तत्त्वतः॥ २१३॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २१३॥ अमृतप्रवाह भाष्य-मेरा माहात्म्य, मेरी सेवा, मेरे प्रति श्रद्धा, मेरे मनके भाव केवल गोपियाँ ही जानतीं हैं। हे पार्थ! स्वरूपसे इन सबको और कोई नहीं जानता है॥ २१३॥ अनुभाष्य-हे पार्थ! गोपिकाः मन्माहात्म्यं (मम महिमानं) मत्सपर्यां (मम सेवां) मच्छ्रद्धां (मम स्पृहनीयं) मन्मनोगतं (मम मनोऽभिप्रायं) तत्त्वतः (स्वरूपतः) जानन्ति, [अन्ये] भक्ताः न जानन्ति। श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २१३॥ गोपियोंमें श्रीराधिका ही सर्वश्रेष्ठा :- सेइ गोपीगण-मध्ये उत्तमा राधिका। रूपे, गुणे, सौभाग्ये, प्रेमे सर्वाधिका ॥ २१४॥ अनुवाद-उन गोपियोंमें राधिका ही सबसे श्रेष्ठा हैं। रूप, गुण, सौभाग्य और प्रेममें भी वे सबसे अधिक हैं॥२१४॥ लघुभागवतामृत, उत्तरखण्ड (४५) पद्मपुराणवचन :- यथा राधा प्रिया विष्णोस्तस्याः कुण्डं प्रियं तथा। सर्वगोपीषु सैवैका विष्णोरत्यन्तवल्लभा ॥ २१५ ॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २१५॥ अमृतप्रवाह भाष्य-राधिका जिस प्रकार श्रीकृष्णकी प्रिया हैं, राधाकुण्ड भी वैसे ही उनका प्रिय स्थान है। सभी गोपियोंमें श्रीराधा ही श्रीकृष्णकी अत्यन्त प्रिया हैं॥ २१५॥ अनुभाष्य-विष्णोः (कृष्णस्य) राधा यथा प्रिया, तस्याः (राधायाः) कुण्डं तथा प्रियम्। सर्वगोपीषु सा (श्रीराधिका) एका एव विष्णोः अत्यन्तवल्लभाः (परा प्रियतमा)। श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २१५॥ लघुभागवतामृत, उत्तरखण्ड (४६) आदिपुराणवचन :- त्रैलोक्ये पृथिवी धन्या यत्र वृन्दावनं पुरी। तत्रापि गोपिकाः पार्थ यत्र राधाभिधा मम ॥ २१६ ॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २१६॥ अमृतप्रवाह भाष्य-पृथ्वीपर वृन्दावनधामके अवतीर्ण होनेपर पृथ्वी तीनों लोकोंमें धन्य हुई है। उसमें भी गोपियाँ धन्य हैं, क्योंकि उनमें मेरी अत्यन्त प्रिय 'राधा' नामक गोपी विद्यमान है॥ २१६॥ अनुभाष्य-हे पार्थ! त्रैलोक्ये (भूर्भुवःस्वर्लोकत्रयमध्ये) पृथिवी धन्या, यत्र (पृथिव्यां) वृन्दावनं [नाम] पुरी [अस्ति]। तत्र (वृन्दावने) अपि गोपिकाः धन्याः, यत्र मम राधाभिधा [गोपीवर्त्तते]। २३२ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

४/२१६-२१९ ] श्लोक-भावानुवाद-भू (पृथ्वी), भुवः और स्वर्ग, इन तीन लोकोंमें पृथ्वी धन्य है, जिसपर वृन्दावन नामक पुरी है। वृन्दावनमें भी गोपियाँ धन्य हैं, जिनमें मेरी राधा नामक गोपी विद्यमान है॥ २१६॥ मधुररसमें श्रीराधाके साथ ही मूल विलास, अन्य सब वस्तुएँ उसके उपकरण :- राधासह क्रीड़ा रस-वृद्धिर कारण। आर सब गोपीगण रसोपकरण॥ २१७॥ अनुवाद-श्रीराधाके साथ क्रीड़ा श्रीकृष्णके रसास्वादनकी वृद्धिका कारण है। अन्य सभी गोपियाँ उस रसकी वृद्धिकी उपकरण स्वरूप अर्थात् सहायिका हैं॥ २१७॥ अनुभाष्य-श्रीराधिका ही श्रीकृष्णकी सर्वस्व हैं। अन्य गोपियाँ श्रीकृष्णकी श्रीराधाके साथ क्रीड़ारसकी वृद्धिके उद्देश्यसे रसकी उपकरणमात्र हैं। “समन्तान्माधवाकर्षिविभ्रमाः सन्ति सुभ्रुवः। तास्तु वृन्दावनेश्वर्याः सख्यः पञ्चविधा मताः॥ सख्यश्च नित्यसख्यश्च प्राणसख्यश्च काश्चन। प्रियसख्यश्च परमप्रेष्ठसख्यश्च विश्रुताः ॥ ××× आसां सुष्ठु द्वयोरेव प्रेम्णः परमकाष्ठया। क्वचिज्जातु क्वचिज्जातु तदाधिक्यमिवेक्ष्यते ॥ ××प्रेमलीलाविहाराणं सम्यग्विस्तारिका सखी ॥” काम-भावोंको उद्दीप्त करनेकी चेष्टाके द्वारा श्रीकृष्णको सभी प्रकारसे आकर्षित करनेमें समर्था उज्ज्वल वर्णवाली श्रीवृन्दावनेश्वरी श्रीमती राधिकाकी पाँच प्रकारकी सखियाँ हैं। जैसे-सखी, नित्यसखी, प्राणसखी, प्रियसखी और परमप्रेष्ठसखी। परमप्रेष्ठ सखियाँ आठ हैं और इनमें प्रेमकी पराकाष्ठा होनेसे ये कभी राधाजीके मान करनेपर श्रीकृष्णका और कभी खण्डितावस्थामें श्रीराधाका पक्ष लेते हुए एकके प्रति अनुराग और दूसरेके प्रति विपक्ष भाव प्रदर्शन करते हुए रसकी वृद्धि करती हैं॥ २१७॥ कृष्णेर वल्लभा राधा, कृष्ण-प्राणधन। ताँहा बिनु सुखहेतु नहे गोपीगण॥ २१८॥ अनुवाद-श्रीराधा ही श्रीकृष्णकी सर्वाधिक प्रिया तथा प्राणधन हैं, उनके बिना अन्य गोपियाँ श्रीकृष्णके सुखका कारण नहीं हो सकती॥ २१८॥ अमृतप्रवाह भाष्य-श्रीमती राधिकाके बिना अन्य गोपियाँ श्रीकृष्णके सुखका कारण नहीं हो सकतीं ॥ २१८॥ श्रीगीतगोविन्द (३/१)- कंसारिरपि संसारवासनाबद्धशृङ्खलाम्। राधामाधाय हृदये तत्याज व्रजसुन्दरीः ॥ २१९॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २१९॥ अमृतप्रवाह भाष्य-कंसारि (कंसके शत्रु) श्रीकृष्ण सम्पूर्णसाररूपी रासलीला-वासनाकी शृङ्खला श्रीराधाको हृदयमें धारणकर अन्यान्य व्रजसुन्दरीयोंको त्यागकर चले गये॥ २१९॥ अनुभाष्य-श्रीकृष्णके रासस्थलीको त्यागकर रासकी मूल-आश्रय श्रीराधाके पीछे जानेपर श्रीजयदेवका वाक्य- चौथा अध्याय | २३३

[ ४/२१९-२२३ कंसारिः (श्रीकृष्णः) अपि संसारवासनाबद्धशृङ्खलां (सम्यक् सारभूता रासलीला-वासना तया आबद्धा बन्धनं दृढ़ीकरणाय संयुक्ता शृङ्खला निगड़रूपा तां रासक्रीड़ा-परमाश्रयां) राधां हृदये आधाय (आ-सम्यक् प्रकारेण धृत्वा) व्रजसुन्दरीः (सर्वाः गोपवधूः) तत्याज। श्लोक-भावानुवाद-कंसारि (श्रीकृष्ण) ने सम्पूर्ण साररूप रासलीलाकी वासनाके बन्धनको दृढ़ करनेवाली शृङ्खलारूपी रासक्रीड़ाकी परमाश्रया श्रीराधाको हृदयमें पूर्णरूपसे धारण करके अन्य सभी गोपियोंको त्याग दिया॥२१९॥ अमृतानुकणिका-श्रीराधा जब रासमण्डली छोड़कर चली गयीं, तब अन्य सभी गोपियाँ रासमण्डलमें थीं, तथापि रासलीलाभिलाषी श्रीकृष्ण उन सबको छोड़कर केवल राधाजीका अन्वेषण करने लगे। इसके द्वारा यह समझा जाता है कि श्रीराधाके बिना शत-कोटि गोपियोंके द्वारा रासलीला सम्पन्न नहीं हो सकती, अन्यथा श्रीकृष्ण इन गोपियोंको लेकर रासलीला करते। श्रीराधाके बिना अन्य समस्त गोपियाँ भी स्वतन्त्रभावसे श्रीकृष्णके सुखका विधान नहीं कर सकतीं, इसका ही प्रमाण यह श्लोक है। इससे ही समस्त गोपियोंमें श्रीराधाका सर्वश्रेष्ठत्व प्रमाणित हुआ है॥२१९॥ मुख्यरूपसे राधाभावसे ही तीनों वाञ्छाओंकी पूर्ति, गौणरूपमें नामप्रेम प्रचार :- सेइ राधाभाव लञा चैतन्यावतार। युगधर्म नाम-प्रेम कैल परचार॥२२०॥ सेइभावे निजवाञ्छा करिल पूरण। अवतारेर एइ वाञ्छा मूल-कारण॥२२१॥ अनुवाद-उसी राधा-भावको लेकर ही चैतन्यावतार हुआ है। अवतीर्ण होकर उन्होंने युगधर्म नाम-सङ्कीर्तन और उसके द्वारा श्रीकृष्ण-प्रेमका प्रचार भी किया। उस राधा-भावको लेकर श्रीकृष्णने अपनी उपरोक्त तीन इच्छाओंको पूर्ण किया। ये तीन इच्छाएँ ही उनके अवतारकी मूल कारण है॥२२०-२२१॥ अनुभाष्य-श्रीकृष्णकी सर्वस्व, प्रीतिकी आश्रयस्वरूपा, सर्वोत्तम श्रीमती गान्धर्विका (राधिका) का भाव अर्थात् उनकी ऐकान्तिकी श्रीकृष्णसेवापरायण चित्तवृत्ति ही 'सेइ राधाभाव' (उसी राधाभाव) का तात्पर्य है॥२२०॥ सम्भोगरस-विग्रह श्रीनन्दनन्दन ही विप्रलम्भरस-विग्रह श्रीगौर :- श्रीकृष्णचैतन्य गोसाञि व्रजेन्द्रकुमार। रसमय-मूर्ति कृष्ण साक्षात् शृङ्गार॥२२२॥ सेइ रस आस्वादिते कैल अवतार। आनुषङ्गे कैल सब रसेर प्रचार॥२२३॥ अनुवाद-श्रीकृष्णचैतन्य ही रसमय मूर्ति व्रजेन्द्रकुमार श्रीकृष्ण हैं, जो साक्षात् शृङ्गाररस हैं। उसी शृङ्गाररसका आस्वादन करनेके लिये उन्होंने अवतार ग्रहण किया और आनुषङ्गिक रूपसे दूसरे रसोंका भी प्रचार किया॥२२१-२२३॥ २३४ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

४/२२४-२२७ ] व्रजललनाओंके साथ श्रीकृष्णका नित्य विलास :- श्रीगीतगोविन्द (१/११)- विश्वेषामनुरञ्जनेन जनयन्नानन्दमिन्दीवर- श्रेणीश्यामलकोमलैरूपनयन्नङ्गैरनङ्गोत्सवम् । स्वच्छन्दं व्रजसुन्दरीभिरभितः प्रत्यङ्गमालिङ्गितः शृङ्गारः सखि मूर्त्तिमानिव मधौ मुग्धो हरिः क्रीड़ति ॥ २२४॥ अनुवाद-हे सखि ! इस वसन्तकालमें विलास-रसमें उन्मत्त श्रीकृष्ण मूर्त्तिमान शृङ्गार रसस्वरूप होकर विहार कर रहे हैं। वे इन्दीवर कमलसे भी अतीव अभिराम कोमल श्यामल अङ्गोंसे कन्दर्प महोत्सवका सम्पादन कर रहे हैं। गोपियोंकी जितनी भी अभिलाषा है, उससे भी कहीं अधिक उनकी उन्मत्त लालसाओंको अति अनुरागके साथ तृप्त कर रहे हैं। परन्तु व्रजसुन्दरियाँ विपरीत रतिरसमें आविष्ट हो विवश होकर उनके प्रत्येक अङ्गप्रत्यङ्गको सम्यक् और स्वतन्त्र रूपसे आलिङ्गित कर रही हैं॥ २२४॥ अमृतप्रवाह भाष्य-हे सखि ! शृङ्गारस्वरूप श्रीकृष्ण अपने अङ्गसौन्दर्यके द्वारा जगत्में आनन्द उत्पन्न कराकर और इन्दीवरके (नीलकमलके) सदृश सुन्दर, कोमल हस्त-चरणादिके द्वारा व्रजाङ्गनाओंके हृदयमें कन्दर्पोत्सव उदय करते हुए व्रजसुन्दरियोंके द्वारा स्वच्छन्दतापूर्वक आलिङ्गित होकर वसन्तकालमें क्रीड़ा कर रहे हैं॥ २२४॥ अनुभाष्य-हे सखि ! अनुरञ्जनेन (प्रीणनेन) विश्वेषां (सर्वासां गोपरामाणां) आनन्दं जनयन्, इन्दीवरश्रेणी-श्यामलकोमलैः (हरिद्वर्णविविध-सुकुमार-नीलपद्मप्रतिमैः) अङ्गैः अनङ्गोत्सवं उपनयन् (प्रापयन्) स्वच्छन्दम् (असङ्कोचं यथा स्यात् तथा) अभितः व्रजसुन्दरीभिः प्रत्यङ्गं आलिङ्गितः मुग्धः हरिः मधौ (वसन्तसमये) मूर्त्तिमान् शृङ्गारः इव क्रीड़ति। श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २२४॥ गौरावतारमें रसनिधान श्रीकृष्णका नाना प्रकारसे गोपीप्रेम-रसास्वादन :- श्रीकृष्णचैतन्य गोसाञि रसेर सदन। अशेष-विशेष कैल रस आस्वादन ॥ २२५ ॥ अनुवाद-श्रीकृष्णचैतन्य महाप्रभु रसका भण्डार हैं, उन्होंने सभी प्रकारसे रसका आस्वादन किया॥ २२५॥ चैतन्यदास ही चित्-शक्तिके आश्रयमें श्रीगौरावतार-रहस्यके ज्ञाता :- सेइ द्वारे प्रवर्त्ताइल कलियुग-धर्म। चैतन्येर दासे जाने एइ सब मर्म॥ २२६॥ अनुवाद-उसके द्वारा महाप्रभुने कलियुगके धर्मकी भी स्थापना की। इस रहस्यको केवल उनके भक्त ही जानते हैं॥ २२६ ॥ गौरपार्षद और गौरभक्त-वन्दना :- अद्वैत आचार्य, नित्यानन्द, श्रीनिवास। गदाधर, दामोदर, मुरारि, हरिदास ॥ २२७ ॥ चौथा अध्याय | २३५

[ ४/२२७-२३१ आर यत चैतन्य-कृष्णेर भक्तगण। भक्तिभावे शिरे धरि सबार चरण ॥ २२८ ॥ अनुवाद-श्रीअद्वैताचार्य प्रभु, श्रीनित्यानन्द प्रभु, श्रीनिवास पण्डित, श्रीगदाधर पण्डित, श्रीस्वरूपदामोदर, मुरारिगुप्त प्रभु, श्रील हरिदास ठाकुर और जितने भी महाप्रभुके भक्त हैं, भक्तिभावसे उनके चरणकमलोंको अपने सिरपर धारण करता हूँ॥२२७-२२८॥ अब तक छठे श्लोककी भूमिका वर्णन; अब विस्तृत व्याख्या :- षष्ठश्लोकेर एइ कहिल आभास। मूल श्लोकेर अर्थ शुन, करिये प्रकाश ॥ २२९ ॥ अनुवाद-छठे श्लोकके अर्थकी मैंने भूमिका बतलायी थी, अब श्लोकके मूल अर्थको प्रकाश कर रहा हूँ॥२२९॥ श्रीस्वरूपगोस्वामि-कड़चा- श्रीराधायाः प्रणयमहिमा कीदृशो वानयैवा- स्वाद्यो येनाद्भुतमधुरिमा कीदृशो वा मदीयः। सौख्यञ्चास्या मदनुभवतः कीदृशं वेति लोभा- तद्भावाढ्यः समजनि शचीगर्भसिन्धौ हरीन्दुः ॥२३०॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है ॥२३०॥ अमृतप्रवाह भाष्य-श्रीराधाकी प्रणयमहिमा कैसी है? मेरी अद्भुत मधुरिमा-जिसको श्रीराधा आस्वादन करती है-वह कैसी है? मेरी मधुरिमाकी अनुभूतिसे श्रीराधाके हृदयमें कैसा सुख उदय होता है? इन तीन विषयोंके प्रति लोभ उत्पन्न होनेपर श्रीकृष्णरूप चन्द्रने शचीगर्भरूप समुद्रसे जन्मग्रहण किया॥२३०॥ अनुभाष्य-श्रीराधायाः (वार्षभानव्याः) प्रणयमहिमा (प्रणयमाहात्म्यः) वा कीदृशः, अनया (राधया) मदीयः अद्भुतमधुरिमा (अपूर्वमाधुर्यातिशयः) येन (प्रणयेन) कीदृशः वा आस्वाद्यः, मदनुभवतः (मदनुभवात्) अस्याः (श्रीराधायाः) सौख्यं कीदृशं वा-इति लोभात् तद्भावाढ्यः (तस्याः भावेन आढ्याः समन्वितः सन्) शचीगर्भसिन्धौ (शच्याः मातुः गर्भसमुद्रे) हरीन्दुः (कृष्णचन्द्रः) समजनि (प्रादुरासीत्)। श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥२३०॥ गूढ़ होनेपर भी रसिक भक्तोंके लिये वर्णन :- ए सब सिद्धान्त गूढ़,-कहिते ना यूयाय। ना कहिले, केह इहार अन्त नाहि पाय ॥ २३१ ॥ अनुवाद-अनुभाष्य द्रष्टव्य है॥२३१॥ अनुभाष्य-श्रीगौरावतारका यही गूढ़ सिद्धान्त है-श्रीकृष्णकी हृदयगत वासनाको जगत्में प्रकाशित करना यद्यपि योग्य नहीं है, अथवा जगत्के श्रोताओंके अधिकारोचित नहीं है, तथापि यह कथा प्रकाशित ना होनेपर जीव अपनी चेष्टासे इसकी सीमाकी उपलब्धि नहीं कर पायेंगे अर्थात् उसकी पूर्ण महिमाको नहीं जान पायेंगे ॥ २३१॥ २३६ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

४/२३२-२३५ ]

अतएव कहि किछु करिया निगूढ़। बुझिबे रसिक भक्त, ना बुझिबे मूढ़॥२३२॥ अनुवाद—इसलिये मैं इसका वर्णन कुछ रहस्यमय ढंगसे करूँगा जिसे रसिक भक्त तो समझेंगे, किन्तु मूर्ख व्यक्ति समझ नहीं पायेंगे॥२३२॥ श्रीगुरु-गौराङ्ग-दासका ही रससिद्धान्तमें अधिकार :- हृदये धरये ये चैतन्य-नित्यानन्द। एसब सिद्धान्ते सेइ पाइबे आनन्द॥२३३॥ ए सब सिद्धान्त हय आम्रेर पल्लव। भक्तगण-कोकिलेर सर्वदा वल्लभ॥२३४॥ अनुवाद—जिन्होंने अपने हृदयमें चैतन्य महाप्रभु और श्रीनित्यानन्द प्रभुको धारण किया है, वे लोग ही ये सब सिद्धान्त समझकर हृदयमें आनन्दकी उपलब्धि करेंगे। ये सब सिद्धान्त अत्यन्त कोमल आमके पत्तोंकी भाँति हैं, जो भक्तरूपी कोयलको प्रिय है॥२३३-२३४॥ ग्रन्थकारको अभक्तोंकी दुर्बुद्धिका भय, परन्तु उनकी अज्ञतासे सुख :- अभक्त-उष्ट्र तबे चित्ते हय मोर आनन्द-विशेष॥२३५॥ अनुवाद—यदि अभक्तरूपी ऊँट इसमें प्रवेश नहीं करें, तो मेरे हृदयमें विशेष आनन्द होगा। [क्योंकि कँटीली झाड़ियोंको खानेपर ऊँटकी जीभ कट जाती है और उससे रक्त निकलता है। वह रक्त उसे बहुत स्वादिष्ट लगता है, परन्तु वह सोचता है कि यह स्वाद कँटीली झाड़ीका है। इसलिये उसकी रुचि काँटोंमें है, कोमल आम्र पल्लवोंमें नहीं]॥२३५॥ अनुभाष्य—यह सब कथा गौर-नित्यानन्दके भक्तोंके ही आनन्दका विधान करती है। गौरभक्त कोयलकी भाँति हैं और सिद्धान्त आम्रपल्लवस्वरूप हैं। कोयलकी जिस प्रकार आम्रपल्लवमें विशेष प्रीति है, वैसे ही भक्त लोग इन सिद्धान्तोंमें परमानन्द प्राप्त करते हैं। पक्षान्तरमें, ऊँट जिस प्रकार काँटोंके द्वारा अपनी जिह्वाको क्षत-विक्षत ना करवाकर आम्रपल्लवादि खानेकी इच्छा नहीं करता है, उस प्रकार अभक्त ज्ञानी, कर्मी और अन्याभिलाषी मिथ्याभक्तरूपी ऊँट इन सब सिद्धान्तोंमें कुतर्क करते हैं॥२३४-२३५॥ अमृतानुकणिका—श्रीमन्महाप्रभुने कहा—“अप्राकृत वस्तु नहे प्राकृत गोचर।” किन्तु श्रीकृष्णमें भोगबुद्धिवाले व्यक्तियोंका यह स्वभाव यह है कि वे अप्राकृत वस्तुको प्राकृत इन्द्रियोंके द्वारा मापने या भोग करनेकी चेष्टा करते हैं। अप्राकृत वस्तुको प्राकृत इन्द्रियोंके द्वारा ग्रहण करनेकी चेष्टाको ही सात्वतजन ‘श्रीकृष्णमें भोगबुद्धि' कहते हैं। अप्राकृत वस्तुमें प्राकृत इन्द्रियोंका प्रवेशाधिकार नहीं है—यह बात प्राकृत व्यक्तियोंके मस्तिष्कमें कुछ भी प्रवेश नहीं करती। वे सोचते हैं, जब हम नेत्रों, कानों, जिह्वा, त्वचा या मनके द्वारा सब कुछ जान सकते हैं, तब अप्राकृत वस्तु नामक और क्या हो सकता है? किन्तु अप्राकृतरसके रसिकजनोंका कहना है—अप्राकृत तत्त्वमें या सिद्धान्तमें अभक्त, ज्ञानी, कर्मी, अन्याभिलाषी या मिथ्याभक्तोंका प्रवेशाधिकार नहीं है। श्रीभक्तिरसामृतसिन्धु ग्रन्थमें श्रीरूप गोस्वामीने इसे स्पष्ट रूपमें कहा है—

चौथा अध्याय | २३७

[ ४/२३५-२३६ अप्राकृत कामदेव मन्मथमन्मथ भगवान्‌की मधुर लीलाकथा आजकल एक खेलकी वस्तु हो गयी है, लोगोंकी विलासिताकी वस्तुरूपमें परिणत हो गयी है। आचार्यवर श्रील सनातन गोस्वामीने रासपञ्चाध्यायके अति आरम्भमें लिखा है— “तत्तस्तादृश-भक्तैरेवैतच्छ्र श्रीशुक उवाचेति पाठे तु ॰ ॰ तत्तस्तादृशचित्ततयैव श्रोतव्यमिदमिति व्यञ्जितम्।” अर्थात् श्रीशुकदेव गोस्वामी ही इस परम उज्ज्वलरससे परिपूर्ण रासलीला प्रसङ्गके उपयुक्त वक्ता हैं। इसलिये वक्ताकी भाँति श्रोताको भी उज्ज्वलरसमें आविष्ट चित्त रहकर श्रवण करना उचित है, यही 'शुक' शब्दके प्रयोगकी व्यञ्जना (सङ्केतिक अर्थ) है। साक्षात् भागवत (१०/३३/३०) में भी कहा गया है— “नैतत् समाचरेज्जातु मनसापि ह्यनीश्वरः। विनश्यत्याचरन्मौढ्याद् यथा रुद्रोऽब्धिजं विषम्॥” अर्थात् “परन्तु जो अनीश्वर-असमर्थ है, उन्हें शरीरसे करना तो दूर रहा, मनसे भी वैसी बात कभी नहीं सोचनी चाहिये। यदि मूर्खतावश कोई ईश्वरकी इस लीलाका अनुकरणकर ऐसा आचरण कर बैठेगा, तो वह नष्ट-पतित हो जायेगा। भगवान् शिवने समुद्रसे उत्पन्न हलाहल विष पी लिया था, उनकी देखा-देखी यदि कोई दूसरा पियेगा, तो वह निश्चय ही जलकर भस्म हो जायेगा।” वर्तमान युगमें श्रीमद्भागवतके आदेश, श्रीमन्महाप्रभुके आचरण, आचार्य गोस्वामियोंके उपदेश और महाजनोंके वाक्योंका उल्लङ्घन करके श्रीराधागोविन्दकी अप्राकृतलीलाको नाना प्रकारसे विलासके द्रव्यरूपमें परिणत करके जगत्में जो नास्तिकता और व्यभिचारकी दुर्गन्ध विस्तार हो रही है, उसे वर्णन नहीं किया जा सकता। जिन चण्डीदास, विद्यापति और जयदेव गोस्वामीकी मधुर कोमलकान्त पदावली, अप्राकृत-चिद्विलासवैचित्र्य-कथाका श्रीमन्महाप्रभुने कुछ पवित्रतम चरित्र अन्तरङ्ग भक्तोंके साथ आस्वादन किया था, आज वही लीलाएँ कामुक लोगोंके विलासकी वस्तुरूपमें परिणत हो गयी है। आज प्राकृत जड़-साहित्यिकगण अप्राकृत चित्-साहित्यको अवैधरूपमें अपने भोग्यवस्तु मानकर स्वयं तो परमार्थसे चिरकालसे वञ्चित हैं और जगत्‌को भी उसी मार्गपर ले जा रहे हैं। उनकी धारणा है कि प्राकृत ही अप्राकृतमें परिणत होती है। इस प्रकारका विचार नास्तिकता या बौद्धवादके अतिरिक्त कुछ नहीं है। अप्राकृतका ही तुच्छ प्रतिफलन प्राकृत है। प्रतिफलित वस्तु होनेके कारण अप्राकृतके साथ प्राकृतका कुछ साम्य है, किन्तु वह अप्राकृत नहीं। प्राकृतमें तुच्छता, अवास्तविकता, वञ्चना, न्यूनता, नश्वरता आदि धर्म विद्यमान हैं। इसलिये छायाको सत्यवस्तु माननेसे या छायाका अनुसरण करनेसे कभी भी सत्यवस्तु प्राप्त नहीं होती॥२३५॥ ये लागि कहिते भय, से यदि ना जाने। इहा वइ किबा सुख आछे त्रिभुवने॥२३६॥ अनुवाद—जिन अभक्त लोगोंके कारण ये सब सिद्धान्त कहनेमें भय लगता है, वे यदि इन्हें ना समझ पायें, तो इससे अधिक इस त्रिभुवनमें और क्या सुख होगा?॥२३६॥ अमृतप्रवाह भाष्य—तथापि मेरे हृदयमें यह आनन्द हो रहा है कि जिन सब अभक्तोंसे मुझे २३८ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

४/२३५-२४१ ] भय लगता है, उनकी इस ग्रन्थमें प्रवेशकी सम्भावना नहीं है। इसलिये वे लोग इस ग्रन्थको नहीं पढ़ेंगे (अथवा पढ़कर भी नहीं समझेंगे)। मुझे इससे अधिक और क्या सुख हो सकता है?॥२३५-२३६॥ अमृताणुकणिका—अभक्त लोग इन गूढ़ सिद्धान्तोंका वास्तविक अर्थ ना समझकर उसके विपरीत अर्थको ग्रहणकर अपराध करेंगे, इसलिये उनके समक्ष इन्हें प्रकाशित करना उचित नहीं है। मेरे द्वारा प्रच्छन्न वर्णनके द्वारा वे इन सिद्धान्तोंके विषयमें कुछ जान नहीं पायेंगे, इसलिये अपराधसे उनकी रक्षा होगी। परम गूढ़ रहस्यको अभक्तोंको प्रकाश करना उचित नहीं है, ऐसा गीता (१८/६७) में श्रीकृष्णने सर्वगुह्यतम भजन रहस्य अर्जुनको प्रकाशितकर कहा— “इदन्ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन। न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥” अर्थात् “इस गीताशास्त्रको तुम कभी भी असंयमित, अभक्त, सेवाविहीन और मुझसे द्वेष करनेवालेको नहीं बतलाना।”॥२३६॥ अतएव भक्तगणे करि नमस्कार। निःशङ्के कहिये, तार हउक चमत्कार ॥ २३७ ॥ अनुवाद—इसलिये भक्तोंको प्रणाम करके मैं निःसङ्कोच होकर ये सब सिद्धान्त कह रहा हूँ जिससे भक्तोंके हृदयमें चमत्कार होगा अर्थात् अत्यधिक प्रसन्नता होगी॥२३७॥ श्रीकृष्णकी गौरावतार-चिन्ता, ह्लादिनी-शक्तिका महात्म्य :- कृष्णेर विचार एक आछये अन्तरे। 'पूर्णानन्द-रसस्वरूप सबे कहे मोरे ॥ २३८ ॥ ह्लादिनी-माधुर्यसे श्रीकृष्ण-माधुर्यकी हीनता और पराजय :— आमा हैते आनन्दित हय त्रिभुवन। आमाके आनन्द दिबे—ऐछे कोन् जन॥ २३९॥ आमा हैते यार हय शत शत गुण। सेइजन आह्लादिते पारे मोर मन॥ २४०॥ आमा हैते गुणी बड़ जगते असम्भव। एकलि राधाते ताहा करि' अनुभव॥ २४१॥ अनुवाद—श्रीकृष्ण अपने मनमें यह विचार करने लगे—“सभी तत्त्वज्ञ मुझे पूर्णानन्द और रसस्वरूप कहते हैं। मुझसे ही यह त्रिभुवन आनन्दित होता है, किन्तु जो मुझे आनन्द प्रदान करे ऐसा कौन है? जिसमें मुझसे सैकड़ों गुणा अधिक गुण हैं, वही केवल मेरे मनको आनन्दित कर सकता है। मुझसे अधिक गुणवान् व्यक्ति इस जगत्में होना असम्भव है, केवल राधामें ही ऐसे गुणोंको मैं अनुभव करता हूँ॥२३८-२४१॥ अमृताणुकणिका—रस-स्वरूप अथवा आनन्द-स्वरूप श्रीकृष्णको प्राप्त होकर सभी आनन्दित होते हैं। (तैत्तिरीय २/७)— चौथा अध्याय | २३९

[ ४/२३९-२४८ “रसो वै सः। रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति। को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्। एष ह्येवानन्दयति॥” अर्थात् “वे परमतत्त्व ही रसस्वरूप हैं। उस रसस्वरूपको प्राप्तकर जीव आनन्दका अनुभव करते हैं। यदि वे परमतत्त्व रसरूप-आनन्दस्वरूप नहीं होते, तो कौन जीवित रहता और प्राण-रक्षाकी चेष्टा करता? वे ही सबको आनन्द प्रदान करते हैं।”॥२३९॥ कोटिकाम जिनि' रूप यद्यपि आमार। असमोध्वंमाधुर्य-साम्य नाहि यार॥ २४२॥ मोर रूपे आप्यायित हय त्रिभुवन। राधार दर्शने मोर जुड़ाय नयन॥ २४३॥ अनुवाद-यद्यपि मेरा सौन्दर्य करोड़ों कामदेवोंसे भी अधिक है और इस अतुलनीय माधुर्यके सामान माधुर्य किसीमें नहीं हो सकता, मेरा रूप तीनों लोकोंको आनन्द प्रदान करनेवाला है, तथापि राधाके दर्शनसे मेरे नेत्रोंको आनन्द होता है॥२४२-२४३॥ अनुभाष्य-श्रीकृष्ण मदनमोहन हैं। श्रीकृष्णका माधुर्य करोड़ों कामदेवोंके असाधारण सौन्दर्यको कुचलनेमें समर्थ है। श्रीकृष्णके रूपके समान अथवा उससे अधिक माधुर्य किसी वस्तुमें नहीं है। श्रीकृष्णके रूपके साथ अन्य किसी रूपवान्की तुलना हो ही नहीं सकती॥ २४२-२४३॥ मोर वंशी-गीत आकर्षये त्रिभुवन। राधार वचने हरे आमार श्रवण॥ २४४॥ यद्यपि आमार गन्धे जगत् सुगन्ध। मोर चित्त-घ्राण हरे राधा-अङ्ग-गन्ध॥ २४५॥ यद्यपि आमार रसे जगत् सरस। राधार अधर-रसे आमा करे वश॥ २४६॥ यद्यपि आमार स्पर्श कोटीन्दु-शीतल। राधिकार स्पर्शे आमा करे सुशीतल॥ २४७॥ अनुवाद-मेरा मधुर वंशी-गान तीनों लोकोंको आकर्षित करता है, किन्तु राधाके मधुर वचन मेरे कानोंको हर लेते हैं। यद्यपि मेरी अङ्गोंकी सुगन्धसे जगत् सुगन्धित होता है, तथापि मेरे चित्त और नासिकाको राधाके अङ्गोंकी सुगन्ध हर लेती है। यद्यपि मेरे रससे सम्पूर्ण जगत् सरस होता है, तथापि राधाके अधरोंका रस मुझे वशीभूत कर लेता है। यद्यपि मेरा स्पर्श करोड़ों चन्द्रमाओंसे भी शीतल है, तथापि राधिकाका स्पर्श मुझे सुशीतल करता है॥२४३-२४७॥ राधिकाका रूप-गुण ही श्रीकृष्णके जीवनका सर्वस्व :- एइ मत जगतेर सुखे आमि हेतु। राधिकार रूप-गुण आमार जीवातु॥ २४८॥ अनुवाद-इस प्रकार जगत्के सुखका कारण मैं ही हूँ, किन्तु राधिकाके रूप और गुण मेरे जीवनके आधार हैं॥ २४८॥ २४० | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

४/२४९-२५३ ] श्रीकृष्णकी राधाप्रीति अपेक्षा श्रीराधाकी श्रीकृष्णप्रीतिका आधिक्य-विचार :- एइमत अनुभव आमार प्रतीत। विचारि' देखिये यदि, सब विपरीत॥ २४९॥ अनुवाद-इस प्रकार मुझे ऐसा अनुभव प्रतीत होता है, किन्तु तटस्थ होकर विचार करके देखनेसे सब कुछ इसके विपरीत लगता है॥ २४९॥ अमृतप्रवाह भाष्य-मुझे ऐसा लगता है कि मेरी राधिकाके प्रति प्रीति अत्यन्त प्रबल है, किन्तु विचार करके देखनेसे इसका विपरीत ज्ञान होता है, अर्थात् मेरे प्रति राधिकाकी प्रीति मुझसे अधिक प्रतीत होती है॥ २४९॥ राधार दर्शने मोर जुड़ाय नयन। आमार दर्शने राधा सुखे अगेयान॥ २५०॥ अनुवाद-राधाके दर्शनसे मेरे नेत्रोंको सन्तोष होता है, किन्तु मेरे दर्शनसे राधाको ऐसा सुख होता जिससे उसको और कोई ज्ञान नहीं रहता॥ २५०॥ परस्पर वेणुगीते हरये चेतन। मोर भ्रमे तमालेरे करे आलिङ्गन॥ २५१ ॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २५१॥ अमृतप्रवाह भाष्य-मेरी वेणुकी ध्वनि राधिकाके चित्तको हर लेती है और राधिकाके कोमल गीत मेरे चित्तको हर लेते हैं। जब राधिकाका चित्त-हरण होता है, तब वह कृष्णभ्रमसे तमालवृक्षका आलिङ्गन करके महासुख अनुभव करती है। अथवा इसका एक और अर्थ है-बांसोंकी आपसमें रगड़के फलस्वरूप वेणुगीत जैसा स्वर निकलता है, जिसे श्रवण करके राधिकाका चित्त-हरण होनेपर वह तमालवृक्षको मेरे भ्रमसे आलिङ्गन करती है॥ २५१॥ श्रीराधाकी सम्पूर्ण कृष्णमयता, सर्वत्र श्रीकृष्णदर्शनसे आनन्द-विह्वलता :- कृष्ण-आलिङ्गन पाइनु, जनम सफले। एइ सुखे मग्न रहे वृक्ष करि' कोले॥ २५२ ॥ अनुकूलवाते यदि पाय मोर गन्ध। उड़िया पड़िते चाहे, प्रेमे हय अन्ध॥ २५३ ॥ अनुवाद-मुझे कृष्णका आलिङ्गन मिल गया और मेरा जीवन सफल हो गया, इस प्रकार वह सुखमें मग्न होकर वृक्षका आलिङ्गन करके खड़ी रह जाती है। जब अनुकूल वायु मेरे शरीरकी सुगन्ध लेकर राधा तक पहुँचती है, तब वह उस सुगन्धको पाकर प्रेममें अन्धी हो जाती है और जिधरसे वह वायु आ रही है, उस दिशामें उड़नेकी इच्छा करती है॥ २५२-२५३॥ अमृतानुकणिका-जिस दिशामें श्रीकृष्ण हैं, उस दिशासे वायु प्रवाहित होते हुए यदि श्रीराधाकी दिशामें आती है, तब उसे अनुकूल कहा गया है। श्रीकृष्णके अङ्गकी गन्ध लेकर वायु जब श्रीराधातक पहुँचती है, तब श्रीराधा श्रीकृष्णसे मिलनेके लिये इतनी उत्कण्ठित हो जाती हैं कि चलकर जानेमें जो विलम्ब होगा, उसे सहन नहीं कर पाती हैं, इसलिये शीघ्रतासे चौथा अध्याय | २४१

[ ४/२५३-२५९ उड़कर जानेकी इच्छा करती हैं। अन्धेको जैसे किधर पथ है, किधर काँटें हैं, उसका ज्ञान नहीं है, श्रीराधा उसी प्रकार श्रीकृष्णकी अङ्ग-गन्धसे प्रेममें उन्मत्त होकर इस प्रकार दौड़ती हैं, पथ है अथवा नहीं, काँटोंके ऊपर अथवा सर्पके ऊपर चरण रखकर जा रही हैं, इसका भी ज्ञान नहीं रहता, केवल गन्धको लक्ष्य करके दौड़ती हैं॥ २५३॥ श्रीराधाका कृष्णसेवा-सुख श्रीकृष्णके लिये भी दुर्ज्ञेय :- ताम्बूलचर्व्वित यबे करे आस्वाद्ने। आनन्दसमुद्रे डुबे, किछुइ ना जाने॥ २५४॥ आमार सङ्गमे राधा पाय ये आनन्द। शतमुखे बलि, तबु ना पाइ तार अन्त॥ २५५॥ लीला-अन्ते सुखे इँहार अङ्गेर माधुरी। ताहा देखि' सुखे आमि आपना पाशरि॥ २५६॥ अनुवाद—जब राधा मेरे द्वारा चबाये हुए ताम्बुलका वह आस्वादन करती है, तब वह आनन्दसमुद्रमें डूबकर सब कुछ भूल जाती है। मेरे मिलनसे राधाको जो आनन्द मिलता है, उसे मैं सैंकड़ों मुखोंसे कहनेपर भी उसको पूर्ण रूपसे व्यक्त नहीं कर सकता। लीलाके अन्तमें लीला-सुखसे राधाके अङ्गोंकी माधुरी देखकर मैं आनन्दसे स्वयंको भूल जाता हूँ॥ २५४-२५६॥ प्राकृत नायक-नायिकामें समान रस होनेपर भी चित्-जगत्में कान्तरसकी अपेक्षा कान्ता-रसकी अधिकता :- दोंहार ये सम-रस, भरत-मुनि माने। आमार व्रजेर रस सेइ नाहि जाने॥ २५७॥ अनुवाद—भरतमुनि हम दोनोंका सम-रस कहते हैं, किन्तु वे मेरे व्रजके इस रसको नहीं जानते हैं॥ २५७॥ अमृतप्रवाह भाष्य—भरतमुनिके मतानुसार स्त्री-पुरुषका रस समान है, किन्तु वे मुनि होकर भी मेरे व्रजरसके तत्त्वको नहीं जानते हैं, क्योंकि राधिकाका रस स्वरूपतः अधिक है॥ २५७॥ श्रीराधासङ्गसे श्रीकृष्णको सर्वापेक्षा अधिक आनन्द :- अन्येरे सङ्गमे आमि यत सुख पाइ। ताहा हैते राधा-सङ्गे शत अधिकाइ॥ २५८॥ अनुवाद—दूसरेके सङ्गसे मुझे जितना आनन्द होता है, उससे सौ गुणा अधिक आनन्द राधाके सङ्गसे होता है॥ २५८॥ ललितमाधव (९/९)— निर्धूतामृतमाधुरीपरिमलः कल्याणि बिम्बाधरो वक्त्रं पङ्कजसौरभं कुहरितश्लाघाभिदस्त गिरः। अङ्गं चन्दनशीतलं तनुरियं सौन्दर्यसर्वस्वभाक् त्वामासाद्य ममेदमिन्द्रियकुलं राधे मुहुर्मोदते॥ २५९॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २५९॥ २४२ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

४/२५९-२६० ] अमृतप्रवाह भाष्य- श्रीकृष्णने कहा—“हे कल्याणि! अमृतकी माधुरी और सुगन्धको विजय करनेवाला तुम्हारा बिम्बाधर है, कमलकी सुगन्धयुक्त तुम्हारा मुख है, कोयलकी ध्वनिको भी तिरस्कृत करनेवाली तुम्हारी वाणी है, चन्दनकी भाँति तुम्हारे शीतल अङ्ग हैं और समस्त सौन्दर्यका आधारस्वरूप तुम्हारा शरीर है। इस प्रकार रूपगुण-लीलामयी तुम्हें प्राप्तकर मेरी इन्द्रियोंको बारम्बार महासुख प्राप्त हो रहा है॥” २५९॥ अनुभाष्य-हे कल्याणि (आनन्दविग्रहे), ते (तव) बिम्बाधरः (रक्तवर्णोधरः) निर्धूतामृतमाधुरीपरिमलः (निर्धूतो पराजितौ अमृतस्य माधुरीपरिमलो येन तादृशः), वक्त्रं पङ्कजसौरभं (पङ्कजस्य कमलस्य सौरभं इव सौरभं यस्य तत्), गिरः (वाचः) कुहरितश्लाघाभिदः (कुहरितानां कोकिलध्वनीनां श्लाघाभिदः तिरस्कारिण्यः), अङ्गम् (अवयवः) चन्दनशीतलं (चन्दनवत् शीतलं), इयं तनुः (मूर्तिः) सौन्दर्यसर्वस्वभाक् (सौन्दर्याणां सर्वस्वं भजते या सा)। हे राधे त्वाम् आस्वाद्य (प्राप्य) मम इदम् इन्द्रियकुलं (इन्द्रियगणः) मुहुः (पुनः पुनः) मोदते (ह्लादयुक्तो भवति)। श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २५९॥ श्रीरूपगोस्वामीकी उक्ति- रूपे कंसहरस्य लुब्धनयनां स्पर्शोऽतिहृष्यत्त्वचं वाण्यामुत्कलितश्रुतिं परिमले संहृष्टनासापुटाम्। आरज्यद्रसनां किलाधरपुटे न्यञ्चन्मुखाम्भोरुहां दम्भोद्गीर्णमहाधृतिं बहिरपि प्रोद्यद्विकाराकुलाम्॥ २६०॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २६०॥ अमृतप्रवाह भाष्य-श्रीराधाके नेत्रयुगल कंसारि श्रीकृष्णके रूपके लोभसे युक्त रहते हैं। श्रीकृष्णस्पर्शसे उनकी त्वगिन्द्रय (त्वचा) अति हर्षान्वित होती हैं, श्रीकृष्णकी वाणी सुननेके लिये उनके कान सदा उत्कण्ठित रहते हैं, श्रीकृष्णकी अङ्गकी सुगन्धसे उनकी नासिका प्रफु रहनेवाले मुखकमलको नीचे झुकाकर, राधाजीके द्वारा धैर्य धारण करनेका प्रयास करनेपर भी धैर्यनाशक प्रबल रोमाञ्चादि विकार अङ्गोंमें लक्षित हो रहे हैं॥ २६०॥ अनुभाष्य-कंसहरस्य (कंसान्तकस्य श्रीकृष्णस्य) रूपे (रूपदर्शने) लुब्धनयनां (लुब्धे क्षोभयुक्ते नयने यस्याः तां कृष्णरूपाकृष्टनेत्रां), स्पर्शे (अङ्गसङ्गे) अतिहृष्यत्त्वचं (अतिहृष्यन्ती पुलकिता त्वक् यस्याः तां, कृष्णस्पर्शात्यानन्दितगात्रां), वाण्यां (वाचि) उत्कलितश्रुतिं (उत्कलिते उत्सुके श्रुती कर्णौ यस्याः तां, कृष्णशब्दश्रवणोत्कर्णा), परिमले (अङ्गसौरभे) संहृष्टनासापुटां (संहृष्टे नासापुटे यस्याः तां, कृष्णसुगन्ध- घ्राणाद्भूतमोदाम्), अधरपुटे (अधरामृतपाने) आरज्यद्रसनां (आरज्यन्ती अनुरागभरा रसना जिह्वा यस्याः तां, कृष्णाधरानुरक्तरसनां), न्यञ्चन्मुखाम्भोरुहां (न्यञ्चत् पूजितं मुखं एव अम्भोरुहं यस्याः ताम्, अवनतवदनकमलां) बहिः अपि किल दम्भोद्गीर्णमहाधृतिं (दम्भेन कपटेन उद्गीर्णा प्रकाशिता महती धृतिः धैर्यं यस्याः तां बहिर्वाम्यचेष्टावतीं) अपि प्रोद्यद्विकाराकुलां (प्रोद्यता प्रकर्षेण उद्भूतेन विकारेण आकुलाम् अन्तःक्रीड़ौत्सुक्यपरां) [राधामहं स्मरामि]। श्लोक-भावानुवाद-(कंसका वध करनेवाले) श्रीकृष्णके रूपसे आकृष्ट जिनके लोभयुक्त नयन हैं, श्रीकृष्णके स्पर्शसे जिनका शरीर अति आनन्दित हो जाता है, श्रीकृष्णकी वाणीको श्रवण करनेके लिये जिनके कान उत्कण्ठित रहते हैं, श्रीकृष्णकी अङ्ग-सुगन्धसे जिनकी चौथा अध्याय | २४३

[ ४/२६०-२६५ नासिकाको अद्भुत आनन्द प्राप्त होता है और श्रीकृष्णके अधरसुधापानमें जिनकी रसना सदा अनुरक्त रहती है, अपने मुखकमलको नीचे झुकाकर जो कपटतासे धैर्यपूर्वक बाहरसे वाम्यभावका प्रदर्शन कर रही हैं, परन्तु हृदयमें श्रीकृष्णके साथ क्रीड़ाकी प्रबल उत्सुकताके कारण रोमाञ्चादि विकार शरीरमें लक्षित हो रहे हैं, उन श्रीराधाका मैं स्मरण करता हूँ॥२६०॥ श्रीकृष्णका अपने माधुर्यके बलका विचार :- ताते जानि, मोते आछे कोन एक रस। आमार मोहिनी राधा, तारे करे वश॥२६१॥ राधासुख-आस्वादन-हेतु श्रीकृष्णकी व्याकुलता :- आमा हैते राधा पाय ये जातीय सुख। ताहा आस्वादिते आमि सदाइ उन्मुख॥२६२॥ नाना यत्न करि आमि, नारि आस्वादिते। सेइ सुखमाधुर्य-घ्राणे लोभ बाड़े चित्ते॥२६३॥ अनुवाद-इससे मैं यह समझता हूँ कि मुझमें कोई एक अनूठा रस है, जो मेरी मोहिनी राधाको सम्पूर्ण रूपसे वशीभूत करता है। मुझसे राधाको जो आश्रयजातीय सुख मिलता है, उसका आस्वादन करनेके लिये मैं सदा व्यग्र रहता हूँ। नाना प्रकारके यत्न करके भी मैं उस रसका आस्वादन नहीं कर पाता हूँ। उस सुखमाधुर्यकी गन्धसे मेरे चित्तमें लोभ बढ़ता है॥२६१-२६३॥ अमृतानुकणिका-श्रीकृष्ण विचार करके इस निष्कर्षपर पहुँचे- “मेरा विश्वास था कि राधिकाके रूपादिके माधुर्यसे जब मेरी पञ्चेन्द्रियाँ परितृप्त होती हैं, तब रूपादिमें राधिका मुझसे श्रेष्ठ है। किन्तु मेरे रूपादिके प्रभावसे राधिकाकी जो अवस्था होती है, अब उसकी विवेचना करके यह देखा कि राधिकाके रूपादिसे मुझे जो आनन्द होता है, मेरे रूपादिसे राधिकाको उससे बहुत अधिक आनन्द होता है; इससे मैं यह मानता हूँ कि मुझमें कोई एक अनिर्वचनीय रस है जो अन्योंकी बात तो दूर, मुझे तक मोहित कर लेता है; वही राधिका तकको मुग्ध करके वशीभूत कर लेता है॥”२६१॥ विभिन्न भावोंमें राधाप्रेमरसके आस्वादन हेतु श्रीगौरावतार :- रस आस्वादिते आमि कैल अवतार। प्रेमरस आस्वादिब विविध प्रकार॥२६४॥ रागभजन-विधिका प्रचार एवं आचार :- रागमार्गे भक्त भक्ति करे ये प्रकारे। ताहा शिखाइब लीला-आचरणद्वारे॥२६५॥ अनुवाद-रसास्वादन करनेके लिये मैं अवतार ग्रहण करूँगा। मैं विभिन्न प्रकारसे प्रेमरसका आस्वादन करूँगा। रागमार्गमें भक्तको किस प्रकार भक्ति करनी चाहिये, अपने आचरणके द्वारा मैं उसकी शिक्षा दूँगा॥२६४-२६५॥ २४४ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

४/२६६-२७३ ] आश्रयजातीय-भावके बिना विषयजातीय-भावसे सेवा-सुख आस्वादन सम्भव नहीं :- एइ तिन तृष्णा मोर नहिल पूरण। विजातीय-भावे नहे ताहा आस्वादन॥२६६॥ राधिकार भावकान्ति-अङ्गीकार बिने। सेइ तिन सुख कभु नहे आस्वादने॥२६७॥ राधाभाव अङ्गीकरि' धरि' तार वर्ण। तिनसुख आस्वादिते हब अवतीर्ण॥'२६८॥ अनुवाद—[राधाके प्रेमकी महिमा क्या है? मेरी वह अद्भुत माधुरी कैसी है? और मेरे इस माधुर्यका आस्वादन करके राधिकाको कैसा सुख अनुभव होता है?] मेरी ये तीन अभिलाषाएँ अभी पूर्ण नहीं हो पायी हैं, क्योंकि विजातीय भावसे अर्थात् विषयजातीय होनेके कारण आश्रयजातीय सुखका आस्वादन नहीं किया जा सकता। राधिकाके भाव और कान्ति को अङ्गीकार किये बिना उन तीन सुखोंका मैं कभी भी आस्वादन नहीं कर सकता। राधाके भावोंको अङ्गीकार करके और उनके वर्ण (कान्ति) को धारण करके इन तीन सुखोंका आस्वादन करनेके लिये मैं अवतीर्ण होऊँगा॥'२६६-२६८॥ अमृतप्रवाह भाष्य—'विजातीय' अर्थात् विषयजातीय॥२६६॥ गौररूपमें अवतरणकालमें युगावतार-काल और श्रीअद्वैतके आकर्षणका सम्मिलन :- सर्वभावे करिल कृष्ण, एइ त' निश्चय। हेनकाले आइल युगावतार-समय॥२६९॥ सेइकाले श्रीअद्वैत करेन आराधन। ताँहार हुङ्कारे कैल कृष्णे आकर्षण॥२७०॥ अनुवाद—सभी प्रकारसे विचार करके श्रीकृष्णने यह निश्चय किया। उसी समय युगावतारका समय भी आ गया। और उसी समय श्रीअद्वैत प्रभुने भी श्रीकृष्णकी आराधना की तथा अपनी हुङ्कारके द्वारा उन्हें आकर्षित किया॥२६९-२७०॥ पहले गुरुवर्गका अवतार, तत्पश्चात् स्वयंरूप श्रीगौरका अवतार :- पितामाता, गुरुगण आगे अवतरिं। राधिकार भाव-वर्ण अङ्गीकार करि'॥२७१॥ नवद्वीपे शचीगर्भ-शुद्धदुग्धसिन्धु। ताहाते प्रकट हैला कृष्ण पूर्ण इन्दु॥२७२॥ अनुवाद—सबसे पहले पिता-माता और गुरुवर्गोंको अवतरित करवाकर तत्पश्चात् राधाके भाव और वर्णको अङ्गीकार करके, नवद्वीपमें शचीगर्भरूपी शुद्ध दुग्धसिन्धु (क्षीरसागर) से पूर्णचन्द्र श्रीकृष्णचन्द्र प्रकट हुए॥२७१-२७२॥ अनुभाष्य—'अवतारिं'—अवतरण करवाकर॥२७१॥ एइ त' षष्ठश्लोकेर करिलुँ व्याख्यान। श्रीरूप-गोसाञिर पादपद्म करि' ध्यान॥२७३॥ चौथा अध्याय | २४५

[ ४/२६९-२७६ एइ दुइ श्लोकेर आमि ये करिल अर्थ। श्रीरूप-गोसाञिर श्लोक प्रमाण-समर्थ॥ २७४॥ अनुवाद—श्रीरूप गोस्वामीके चरणकमलोंका ध्यान करके मैंने छठे श्लोककी व्याख्या की। पाँचवें और छठे, इन दो श्लोकोंका मैंने जो अर्थ किया है उसका प्रमाण श्रीरूप गोस्वामीका यह श्लोक है॥ २७३-२७४॥ अमृतप्रवाह भाष्य—पूर्वोक्त अपनी तीन प्रकारकी अभिलाषाओंकी पूर्ति और भक्तोंको रागमार्गकी भक्तिका अपने आचरणके द्वारा शिक्षा प्रदान करूँगा, यह विचारकर जिस समय श्रीकृष्णने अवतीर्ण होनेका निश्चय किया, उस समय युगावतारका समय उपस्थित हुआ और उसी समय श्रीअद्वैताचार्यने भी श्रीकृष्णकी आराधना की। इन कारणोंसे राधिकाके भाव और वर्णको अङ्गीकार करके नवद्वीपमें शचीगर्भसे श्रीकृष्णचन्द्र गौराङ्गस्वरूपसे उदय हुए। स्वरूपगोस्वामीके जिन दो श्लोकोंसे जिस तत्त्वकी व्याख्या की थी, उसे श्रीरूप गोस्वामीके श्लोकके द्वारा प्रमाणित कर रहा हूँ॥ २६९-२७४॥ स्तवमालामें द्वितीय चैतन्याष्टक (३)— अपारं कस्यापि प्रणयिजनवृन्दस्य कुतुकी रसस्तोमं हृत्वा मधुरमुपभोक्तुं कमपि यः। रुचिं स्वामावव्रे द्युतिमिह तदीयां प्रकटयन् स देवश्चैतन्याकृतिरतितरां नः कृपयतु॥ २७५॥ अनुवाद—जो कौतुकी श्रीकृष्ण अपने प्रेमीजनोंके रसोंको आस्वादन करते हुए अपार (असीम) किसी एक प्रकारके मधुररसविशेषका भोग करनेके उद्देश्यसे अपने वर्णको गोपन करके श्रीराधाकी द्युति स्वीकारकर चैतन्याकृतिसे प्रकट हुए हैं, वे मेरे ऊपर विशेष कृपा करें॥ २७५॥ अनुभाष्य—आदिलीला ४/५२ द्रष्टव्य है॥ २७५॥ मङ्गलाचरणं कृष्णचैतन्य-तत्त्वलक्षणम्। प्रयोजनञ्चावतारे श्लोकषट्कैनिरूपितम्॥ २७६॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ २७६॥ अमृतप्रवाह भाष्य—मङ्गलाचरण, श्रीकृष्णचैतन्य-तत्त्वलक्षण और श्रीचैतन्यावतारका प्रयोजन, ये तीन विषय प्रथम छह श्लोकोंके द्वारा निरूपित हुए हैं॥ २७६॥ इति अमृतप्रवाह भाष्ये चतुर्थ परिच्छेद। चौथे अध्यायका अमृतप्रवाह भाष्य पूर्ण हुआ। अनुभाष्य—कृष्णचैतन्यतत्त्वलक्षणं (गौरतत्त्वनिरूपणात्मकं) मङ्गलाचरणम्, अवतारे (गौरावतारविषये) प्रयोजनं च श्लोकषट्कैः ('वन्दे गुरून्' इत्यारभ्य 'गर्भसिन्धौ हरीन्दुः' इत्यन्तैः श्लोकैः षट्संख्यकैः) निरूपितम्। श्लोक-भावानुवाद—गौरतत्त्वका निरूपण करनेवाले मङ्गलाचरण और गौरावतारका प्रयोजन 'वन्दे गुरून्' से आरम्भकर 'गर्भसिन्धौ हरिन्दु' तक छह श्लोकोंमें निरूपित किया गया॥ २७६॥ २४६ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

४/२७७ ] इति अनुभाष्ये चतुर्थ परिच्छेद। चौथे अध्यायका अनुभाष्य पूर्ण हुआ। श्रीरूप-रघुनाथ-पदे यार आश। चैतन्यचरितामृत कहे कृष्णदास ॥ २७७ ॥ इति श्रीचैतन्यचरितामृते आदिखण्डे चैतन्यावतार-मूलप्रयोजनकथनं नाम चतुर्थ-परिच्छेदः। अनुवाद—श्रीरूप-रघुनाथ गोस्वामीके चरणकमलोंकी कृपाभिलाषा करते हुए कृष्णदास इस श्रीचैतन्यचरितामृतका वर्णन कर रहा है॥ २७७ ॥ श्रीचैतन्यचरितामृत आदिखण्डमें चैतन्यावतारके मूलप्रयोजनका वर्णन नामक चौथे अध्यायका अनुवाद समाप्त। चौथा अध्याय | २४७

प्रेमे मत्त नित्यानन्द कृपा-अवतार। उत्तम, अधम, किछु ना करे विचार॥ ये आगे पड़ये, तारे करये निस्तार।

पाँचवाँ अध्याय पाँचवें अध्यायका कथासार-इस अध्यायमें पाँच श्लोकोंमें श्रीनित्यानन्द प्रभुकी महिमा इस प्रकार वर्णित हुई है। श्रीकृष्ण स्वयं भगवान् हैं; उनकी विलासमूर्ति अर्थात् द्वितीय देह श्रीबलरामजी हैं। प्रकृतिसे परे 'परव्योम' नामक एक चिन्मय धाम है, जिसके सबसे ऊपरी भागमें 'कृष्णलोक' है। कृष्णलोकमें द्वारका, मथुरा और गोकुल-ये तीन प्रकोष्ठ हैं। वहाँ स्वयं भगवान् अपना विस्तारकर मूल चतुर्व्यूह रूप अर्थात् श्रीकृष्ण, श्रीबलदेव, प्रद्युम्न अर्थात् कामदेव और अनिरुद्ध, इन चार रूपोंमें वास करते हैं। इस कृष्णलोकमें वृन्दावनमें स्थित 'श्वेतद्वीप' नामक धाम है। कृष्णलोकके नीचे 'परव्योम' नामक वैकुण्ठ है, जहाँ श्रीकृष्णकी विलासमूर्ति चतुर्भुज नारायण विराजमान हैं। कृष्णलोकमें जो श्रीबलदेव हैं, वे ही मूल सङ्कर्षण हैं। परव्योम-वैकुण्ठमें महासङ्कर्षण उनकी विलासमूर्ति हैं। उन्हीं महासङ्कर्षणकी चित्-शक्तिके द्वारा परव्योममें समस्त शुद्धसत्त्वका प्रकाश है और उनकी जीव-शक्तिके द्वारा समस्त शुद्धजीव वहाँ वर्तमान हैं, परन्तु उनकी (बहिरङ्गा) माया-शक्तिकी वहाँ अवस्थिति नहीं है। नारायण धाममें भगवान्का द्वितीय कायव्यूह वर्तमान है। उस परव्योमके बाहर ज्योतिर्मय धामरूप 'ब्रह्मलोक' है। उसके बाहर चिन्मयजलका कारणसमुद्र है। कारणसमुद्रके दूसरी ओर, उसे स्पर्श ना करते हुए मायाकी अवस्थिति है। कारणसमुद्रमें मूलसङ्कर्षणके अंशरूप आदिपुरुषावतार महाविष्णु वास करते हैं। वे दूरसे ही मायाके ऊपर दृष्टिपात करते हैं। उनके एक अङ्गाभाससे (अर्थात् जो अङ्ग जैसा प्रतीत होता है, परन्तु अङ्ग नहीं है) मायाके उपादान-कारणका मिलन होता है। माया ही उपादान-कारण रूपमें 'प्रधान' और निमित्त-कारण रूपमें 'प्रकृति' है। महाविष्णुका ईक्षण ही जड़रूपा प्रकृतिका मूल निमित्त-कारण है, इसलिये प्रकृति केवल गौण निमित्त-कारण है। वे कारणाब्धिशायी महाविष्णु ही समस्त जगत्में प्रवेशकर गर्भोदशायी और प्रत्येक ब्रह्माण्डमें, प्रत्येक जीवमें प्रवेशकर क्षीरोदशायी हैं। वे गर्भोदशायी पुरुष प्रत्येक ब्रह्माण्डमें एक-एक वैकुण्ठको प्रकटकर वहाँ विष्णु-परमात्मा-ईश्वरादि रूपमें विराजमान हैं और ब्रह्माण्डके जलांशमें शेष-शय्यापर शयन करते हैं; वे ही ब्रह्माके पिता हैं और उनके एक अंशकी ही विराट् रूपमें कल्पना की गयी है। प्रत्येक ब्रह्माण्डमें क्षीरसमुद्रके मध्य एक-एक 'श्वेतद्वीप' प्रकट हुआ है और उसमें विष्णु वास करते हैं। इसलिये दो श्वेतद्वीप हैं-एक कृष्णलोकमें और एक प्रत्येक ब्रह्माण्डमें क्षीरसमुद्रमें। कृष्णलोकका 'श्वेतद्वीप' वहाँ स्थित वृन्दावनसे अभिन्नरूपमें श्रीकृष्णकी किसी परिशिष्ट लीलाकी भूमि है। प्रत्येक ब्रह्माण्डमें 'शेष'-मूर्ति विष्णुकी छत्र, पादुका, शय्या, तकिया, वस्त्र, आवास, यज्ञसूत्र, सिंहासनादि रूपोंमें सेवा करते हैं। कृष्णलोकमें श्रीबलदेव प्रभु ही श्रीनित्यानन्द प्रभु हैं, इसलिये वे मूल-सङ्कर्षण हैं। परव्योमके महासङ्कर्षण और उनके पुरुषावतारगण इसलिये श्रीनित्यानन्द प्रभुके अंश और कला हैं। इस अध्यायमें ग्रन्थकारने अपनी वृन्दावन यात्रा और वहाँ उनकी सर्वसिद्धिके विषयमें एक कथा लिखी है। उसमें उन्होंने लिखा है,- उनका पूर्व निवास कटोआ जिलेमें नेहाटीके निकट

[ ५/१-४ झामटपुर ग्राममें था। वे दो भाई थे। उन्होंने श्रीनित्यानन्द प्रभुके पार्षद श्रीमीनकेतनरामदासको अपने घरमें आमन्त्रित किया था। श्रीमीनकेतनरामदास उनके पुजारी गुणार्णवमिश्रके व्यवहारसे असन्तुष्ट हुए। कविराज गोस्वामीके भाईने भी पुजारीका ही समर्थन करते हुए श्रीनित्यानन्द प्रभुके महात्म्यको स्वीकार नहीं किया। (इसलिये श्रील कविराज गोस्वामीने अपने भाईका तिरस्कार किया)। श्रीरामदास अपनी वंशीको तोड़कर उस स्थानसे चले गये। इस अपराधके कारण श्रील कविराज गोस्वामीके भाईका तुरन्त ही सर्वनाश हो गया। उसी रात्रिमें श्रील कविराज गोस्वामीने स्वप्नमें श्रीनित्यानन्द प्रभुकी कृपा और आदेश पाकर अगले दिन ही वृन्दावनकी ओर प्रस्थान किया। (अमृतप्रवाह भाष्य) श्रीनित्यानन्द प्रभुकी कृपाके बलसे श्रीनित्यानन्दस्वरूप-ज्ञान :- वन्देनन्ताद्भुतैश्वर्यं श्रीनित्यानन्दमीश्वरम्। यस्येच्छया तत्स्वरूपमज्ञेनापि निरूप्यते ॥ १ ॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है ॥ १ ॥ अमृतप्रवाह भाष्य-अनन्त-अद्भुत-ऐश्वर्यसे युक्त ईश्वर श्रीनित्यानन्दकी मैं वन्दना करता हूँ। मूर्ख व्यक्ति भी उनकी इच्छासे उनके स्वरूपका निरूपण करनेमें समर्थ हो जाता है॥ १॥ अनुभाष्य-यस्य (नित्यानन्दस्य) इच्छया (अनुकम्पया) अज्ञेन (शास्त्रज्ञानानभिज्ञेन) अपि [मया] तत्स्वरूपं (नित्यानन्दतत्त्वं) निरूप्यते (वर्ण्यते), तम् अनन्ताद्भुतैश्वर्यम् (अनन्तम् अद्भुतम् ऐश्वर्यं यस्य तं देशकालपात्रातीतैश्वर्यसम्पन्नम्) ईश्वरं (देवदेवं) श्रीनित्यानन्दम् अहं वन्दे। श्लोक-भावानुवाद-श्रीनित्यानन्द प्रभुकी अनुकम्पासे शास्त्रोंको ना जाननेवाला (मुझ जैसा) व्यक्ति भी उनके तत्त्वको वर्णन करनेमें समर्थ हो जाता है। उन देश-काल-पात्रसे अतीत, अनन्त, अद्भुत ऐश्वर्यसम्पन्न देवोंके देव श्रीनित्यानन्द प्रभुकी मैं वन्दना करता हूँ ॥ १ ॥ जय जय श्रीचैतन्य जय नित्यानन्द। जयाद्वैतचन्द्र जय गौरभक्तवृन्द ॥ २ ॥ अनुवाद-श्रीचैतन्यमहाप्रभु, श्रीनित्यानन्द प्रभु, श्रीअद्वैतचन्द्र प्रभु और श्रीमन्महाप्रभुके समस्त भक्तोंकी जय हो ॥ २ ॥ छह श्लोकोंमें श्रीगौर-तत्त्व, पाँच श्लोकोंमें श्रीनित्यानन्द-तत्त्व :- एइ षट्श्लोके कहिल कृष्णचैतन्य-महिमा। पञ्चश्लोके कहि नित्यानन्दतत्त्व-सीमा ॥ ३ ॥ अनुवाद-पहले छह श्लोकोंमें मैंने श्रीकृष्णचैतन्यकी महिमाका वर्णन किया। अब पाँच श्लोकोंमें श्रीनित्यानन्द-तत्त्व और उनकी महिमा कहूँगा ॥ ३ ॥ श्रीबलदेव-तत्त्व :- सर्व-अवतारी कृष्ण स्वयं भगवान्। ताँहार द्वितीय देह श्रीबलराम ॥ ४ ॥ अनुवाद-सभी अवतारोंके अवतारी श्रीकृष्ण स्वयं भगवान् हैं। श्रीबलराम उनकी द्वितीय देहरूप हैं॥ ४॥ २५० | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

५/४-७ ] अमृतप्रवाह भाष्य—'ताँहार द्वितीय देह'—श्रीकृष्णकी विलास-देह ॥ ४॥ एकइ स्वरूप दोँहे, भिन्नमात्र काय। आद्य कायव्यूह, कृष्णलीलाय सहाय ॥ ५॥ अनुवाद—वे दोनों अभिन्न स्वरूप हैं, केवलमात्र देहका भेद है। श्रीबलराम श्रीकृष्णके आदिकायव्यूह अर्थात् उनकी देहका प्रथम विस्तार हैं और वे श्रीकृष्णकी लीलामें सहायक हैं॥ ५॥ अमृताणुकणिका—मूलरूपके साथ तदेकात्मरूपका स्वरूपसे अभेद होनेपर भी किसी लीला-विशेषके उद्देश्यसे भिन्न आकृतिमें (भिन्न वर्णमें, भिन्न वेशादिमें) प्रकटित स्वरूपका नाम विलास है। श्रीकृष्ण श्याम वर्ण हैं और श्रीबलराम श्वेत वर्ण, श्रीकृष्णके पीतवसन और श्रीबलरामके नीलवसन हैं; वर्ण और वेशमें भेद होनेसे श्रीबलराम श्रीकृष्णके विलास हैं। किसी विशेष उद्देश्यसे एक देहसे यदि एक अथवा एकसे अधिक देह प्रकटित हों, तब उन प्रकटित देहसमूहको कायव्यूह कहा जाता है। 'आद्य कायव्यूह'—प्रथम कायव्यूह। लीलाके अनुरोधसे श्रीकृष्ण जो सब रूपोंमें स्वयंको प्रकट करते हैं, उनमेंसे श्रीबलराम ही सर्वश्रेष्ठ और श्रीकृष्णके सर्वापेक्षा घनिष्ठ हैं। वे उनकी लीलामें कैसे सहायता करते हैं, इसका परवर्ती आठसे ग्यारह पयार संख्यामें वर्णन है॥ ५॥ श्रीकृष्ण—श्रीगौर, श्रीबलराम—श्रीनिताइ :- सेइ कृष्ण—नवद्वीपे श्रीचैतन्यचन्द्र। सेइ बलराम—सङ्गे श्रीनित्यानन्द ॥ ६॥ अनुवाद—वे श्रीकृष्ण ही नवद्वीपमें श्रीचैतन्यचन्द्रके रूपमें प्रकट हुए हैं और वे श्रीबलराम उनके साथ श्रीनित्यानन्द प्रभुके रूपमें हैं॥ ६॥ अमृतप्रवाह भाष्य—श्रीबलदेव ही श्रीकृष्णके आदिकायव्यूह अर्थात् कायका विस्तार हैं और वे ही उनकी लीलाके सहायक हैं। वे श्रीकृष्ण ही नवद्वीपमें श्रीचैतन्यचन्द्रके रूपमें अवतीर्ण हुए हैं और उनके आदिकायव्यूह वे श्रीबलराम ही उनके साथ श्रीनित्यानन्द रूपमें हैं॥ ५-६॥ प्रथम चौदह श्लोकोंमेंसे सातवें श्लोककी व्याख्या :- सङ्कर्षण और कारण-गर्भ-क्षीर-जलशायिगण एवं शेषके अंशी श्रीनित्यानन्द अथवा श्रीबलदेव :- श्रीस्वरूपगोस्वामीके कड़चासे— सङ्कर्षणः कारणतोयशायी गर्भोदशायी च पयोऽब्धिशायी। शेषश्च यस्यांशकलाः स नित्यानन्दाख्यरामः शरणं ममास्तु ॥ ७॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥ ७॥ अमृतप्रवाह भाष्य—सङ्कर्षण, कारणाब्धिशायी, गर्भोदशायी, पयोब्धिशायी और शेष जिनके अंश और कला हैं, वे श्रीनित्यानन्दराम मेरी शरणस्वरूप हों॥ ७॥ अनुभाष्य—सङ्कर्षणः (परव्योमस्थो महासङ्कर्षणः), कारणतोयशायी (आदिपुरुषावतारः), गर्भोदशायी (द्वितीय-पुरुषावतारः हिरण्यगर्भः समष्टिविष्णुः), पयोब्धिशायी (तृतीयपुरुषावतारः क्षीरशायी व्यष्टिविष्णुः), शेषः (अनन्तदेवः) यस्य अंशकलाः, सः नित्यानन्दाख्यारामः (नित्यानन्दनामा बलदेवः) मम शरणम् अस्तु। पाँचवाँ अध्याय | २५१