भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

स्थानीय 'जीव', सभी अग्नि स्थानीय सर्व-उपादान भगवान्से शक्ति प्राप्तकर अपना-अपना पृथक् परिचय देते हैं; इसलिये भगवान् ही सबके उपादान हैं।" जगत्का उपादान कहकर जिस 'प्रधान' को स्थिर किया जाता है, उस प्रधानमें भगवान्के द्वारा प्रदत्त उपादानसे ही उसका इस प्रकार परिचय है। 'प्रधान' का उपादानत्व भगवान्से स्वतन्त्र विषय नहीं हो सकता। उपादानके मूलाश्रय श्रीकृष्णको भूलकर सांख्यवादियोंका प्रकृतिमें उपादानत्व आरोप करना-बकरेके गलेमें स्थित स्तनाकृति-मांसपिण्डकी दूध देनेमें असमर्थताके समान निष्फल प्रयास मात्र है॥५९-६१॥ श्रीनारायण ही निमित्त कारण :- माया-अंशे कहि तारे निमित्त-कारण। सेइ नहे, याते कर्त्ता-हेतु-नारायण॥६२॥ मूल-परिचालक विभु-चैतन्य भगवान् :- घटेर निमित्त-हेतु यैछे कुम्भकार। तैछे जगतेर कर्त्ता-पुरुषावतार ॥६३॥ मायाके द्वारा श्रीकृष्णकी जगत्की सृष्टि :- कृष्ण-कर्त्ता, माया ताँर करेन सहाय। घटेर कारण-चक्र-दण्डादि उपाय॥६४॥ अनुवाद-'माया' अंशसे जिसे निमित्त कारण कहा जाता है, वह भी सत्य नहीं है, क्योंकि नारायण ही वास्तविक निमित्त-कारण हैं। कुम्हार जैसे घटका निमित्त-कारण है, वैसे ही प्रथम पुरुषावतार ही जगत्के निमित्त कारण हैं। श्रीकृष्ण ही जगत्के सृष्टिकर्त्ता हैं। इस कार्यमें माया केवल उनकी सहायिका है, जैसे चक्र-दण्डादि घट निर्माणमें उपाय (सहायक) हैं॥६४॥ अमृतप्रवाह भाष्य-परव्योमधामके बाहर ज्योतिर्मय 'ब्रह्मधाम' है और उसके बाहर 'कारणसमुद्र' है। चिन्मय जगत् कारण-शून्य है अर्थात् उसका कोई कारण नहीं है और माया कारणमयी है। इन दोनोंके मध्यवर्ती-स्थलको चिन्मयजलनिधिके रूपमें 'कारण-समुद्र' कहा गया है; क्योंकि उसी जलमें शयन करनेवाले महाविष्णुका ईक्षण ही उसके बाहर स्थित मायाको लक्ष्य करके सृष्टि आदि क्रिया करता है। सृष्टिादि-क्रियाशून्य श्रीकृष्ण और परव्योमनाथ नारायणके स्वरूपमें कोई माया-सम्बन्धी क्रिया नहीं होती। महासङ्कर्षण कारणजलमें शयन करते हुए अपने सुदूर ईक्षणांशसे महत्तत्त्वकी सृष्टि करते हैं, ये आदि-अवतार हैं। कारणजलके बाहर मायाशक्तिकी अवस्थिति है; भगवान् उसके प्रति दृष्टिपात करते हैं। माया कारण-समुद्रको स्पर्श नहीं कर सकती। भगवान्का ईक्षण मायामें प्रवेश करके मायाको क्रियाशील बनाता है। मायाशक्तिकी दो रूपोंमें अवस्थिति है-जगत्के उपादानरूपमें 'प्रधान' और जगत्के निमित्तरूपमें 'माया'। वास्तवमें प्रकृति जड़रूपा है। जिस प्रकार आग लोहेके अन्दर प्रवेशकर जलानेकी शक्ति प्रदान करती है, उसी प्रकार भगवान्की ईक्षणशक्ति सञ्चारित होनेसे प्रकृति उस शक्तिबलसे जगत्-सृष्टिका 'गौण कारण' होती है। इसलिये श्रीकृष्ण ही जगत्के मूल कारण हैं, बकरेके गलेके स्तनकी भाँति प्रकृतिका केवल द्रव्यरूप कारणत्व है। माया-अंशसे अर्थात् गुणरूप अंशसे जिसे निमित्त कारण कहा जाता है, उसमें भी नारायण ही निमित्त कारण हैं। घड़ेके निर्माणमें

[ ५/५९-६६ चक्र, दण्डादि और कुम्हार, ये निमित्त कारण हैं। नारायण-कुम्हार-स्थानीय (मुख्य) निमित्त कारण हैं और माया-चक्र-दण्डादि-स्थानीय (गौण) निमित्त कारण है। इसलिये जिस प्रकार कुम्हारके बिना घड़ा नहीं बन सकता है, उसी प्रकार नारायणके बिना भी जगत्की सृष्टि नहीं होती। चक्र-दण्ड-स्थानीय 'गुणरूप' निमित्त-कारण 'मूल' निमित्त-कारण नारायणके सहायक रूपमें कार्य करता है॥५१-६४॥ कारणोदशायीका मायापर ईक्षण और जीवके प्राकट्यका विधान :- दूर हैते पुरुष करे मायाते अवधान। जीवरूप वीर्य ताते करेन आधान ॥ ६५ ॥ अङ्गाभाससे मायास्पर्शके कारण नारायण ही उपादान-कारण :- एक अङ्गाभासे करे मायाते मिलन। माया हैते जन्मे तब ब्रह्माण्डेर गण ॥ ६६ ॥ अनुवाद-दूरसे ही पुरुष (कारणोदकशायी विष्णु) मायापर दृष्टिपातकर जीवरूप वीर्यको उसमें स्थापित करते हैं। उन पुरुषका एक अङ्गाभाससे मायासे मिलन होता है और उसके फलस्वरूप मायासे असंख्य ब्रह्माण्डोंका जन्म होता है ॥ ६५-६६ ॥ अनुभाष्य-वैदिक विचारके अनुसार वस्तुसे शक्तिके योगसे बद्धजीवोंके निकट प्रकाशित जगत्की सृष्टि होती है। अवैदिक विचारसे यह दृश्यमान् जगत् प्रकृतिसे उत्पन्न हुआ है। वस्तुशक्तिकी तीन प्रकारकी वृत्ति हैं-चित्, अचित् और चित्-अचित्मिश्र (तटस्था)। अश्रौत-पन्थामें कोई-कोई मानते हैं कि जड़ा-प्रकृतिसे जगत्की उत्पत्ति होती है; वैदिक-विचारमें वह स्वीकृत नहीं है। भगवत्-वस्तु चिन्मयी शक्तिसे अभिन्न है। अचिन्मयी शक्तिमें चित्-शक्ति सञ्चारित होनेपर तात्कालिक नश्वर चिद्भावाभास प्रकाशित होता है। भगवान्की चित्-अचित्-मिश्र तटस्था नामक जीवशक्ति नित्यकाल चिन्मयी शक्तिके अनुगत होनेपर भी अनादिकालसे अचित्-शक्ति-परिणत दृश्यमान् जगत्में भ्रमणके उपयोगी है। चिन्मात्र स्वतन्त्रताके अपव्यवहारसे वस्तुसे विच्छिन्न होकर जीवकी बद्धानुभूति होती है। जीव वास्तवमें अपने स्वरूपसे अवगत होनेपर ही जान पाता है कि भगवत्-सेवोन्मुखता ही उसके नित्य चरम मङ्गलका आधार है। जिस समय जीव सेवासे विमुख होता है, उसी समय वह 'शक्ति' होनेपर भी स्वयंको 'शक्तिमान्' मानकर भोगोंमें प्रवृत्त हो पड़ता है। वह अपनी इन्द्रियोंसे अचित् जगत्का प्रभु बननेके लिये अपनी चिन्मात्र-शक्तिके विपरीत अनुष्ठान (कार्य) कर बैठता है। श्रीकृष्णकी निजशक्तिके द्वारा ही उनकी विजातीय अचित्-शक्तिमें शक्ति अर्पित होती है। उदाहरणस्वरूप-अग्नि और अग्निकी दाहिका शक्ति निरग्निक लोहेमें सञ्चारित होनेपर लोहेका अग्नि रूपमें परिचय प्रकाशित करती है। वास्तवमें अचित्-शक्ति श्रीकृष्णकी चित्-शक्तिसे ही क्रिया लाभ करती है। अचित्-शक्तिके प्रभावसे बद्धजीव जड़जगत्को प्रकृतिसे उत्पन्न समझता है, किन्तु चिन्मात्रमें अवस्थित मुक्तजीव यह समझ पाता है कि शक्तिमान्‌की चित्-शक्ति ही अचित्-शक्तिमें आंशिक बल विधानकर उसे क्रियावती करती है। अचित्-शक्तिकी मूल कारण 'प्रकृति' अनेक प्रकारसे जीवके लिये अकल्याण, बन्धन और विमुखताका आह्वान करती है। बद्ध-अभिमानमें तर्कपन्थी २८६ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

५/५९-६७ ] जीवका बकरीके दूध प्रसव करनेवाले स्तन देखकर भी उसके गलेमें स्तनाकृति मांसपिण्डसे दुग्धके लिये प्रार्थना करना जिस प्रकार विफल मनोरथ होता है, उसी प्रकार अचित्-मूला प्रकृतिको अचित्-जगत्का कारण कहना मूर्खता ही है। भगवान्‌की अचित्-शक्ति 'माया'-'निमित्त' और 'उपादान'के रूपमें हरिविमुख जीवोंके निकट प्रकट होकर उनको सत्यवस्तु ग्रहण करनेसे विमुख कराती है। जीव, स्वरूप-ज्ञान उदय होनेपर ही अचित्-शक्तिकी 'आवरणी' और 'विक्षेपात्मिका'-इन दो प्रकारकी चेष्टाओंको समझ पाता है। निमित्त-कारणरूपमें कुम्हार और उपादान-कारण एवं उपायरूपमें मिट्टी तथा चक्र-दण्डादि जैसे घड़ा बनानेमें जैसे दो कारण हैं, वैसे दृश्यजगत् और भूतसमूहके भी नियामकरूपमें वस्तुविचारसे शक्तिमान् तत्त्व ही निर्दिष्ट हुए हैं। शक्तिभेद-विचारसे त्रिगुणमयी माया गुणोंके द्वारा उपादानांश भूतसमूहका परिचालन करती है। तटस्थाशक्ति जीव इस दृश्यजगत्में हरिविमुख होकर भोक्ता होनेका अभिमान ग्रहण करता है। दृश्यजगत्में वस्तुकी अचित् प्रतीति श्रीकृष्ण-विमुखताका ही फलमात्र है। अचित् प्रतीतिमें भोग-प्रवृत्ति अर्थात् इन्द्रिय-परायणता दिखलायी देती है, किन्तु सेवोन्मुखतासे भगवत्-प्रतीतिमें अपने सम्बन्धका दर्शन होता है। श्रीकृष्ण ही नित्य चित्-जगत्का कारण हैं, वे ही आवृत-सत्य अचित्-जगत्का कारण हैं और वे ही तटस्था नामक जीवका मूल-कारण तथा विधाता हैं। अचित्-प्रतीति भगवान्‌की बहिरङ्गा-शक्तिकी क्रिया और चित्-प्रतीति अन्तरङ्गा-शक्तिकी क्रिया हैं। चिन्मय-प्रतीतकी वाणीसे अर्थात् गुरु-परम्परासे प्राप्त शास्त्रज्ञानसे हम लोग जान पाते हैं कि सभी स्वतःकर्तृत्व-धर्म और सबका मूल कारण भगवत्तामें प्रतिष्ठित हैं। वही वस्तु बृहद् है, उनके खण्डांश ही 'जीव' कहलाते हैं। वही भगवत्-वस्तु विभक्त होकर भी खण्डित होनेका धर्म प्रकाश नहीं करती अर्थात् विभक्त होनेपर भी वह पूर्ण ही रहती है, परन्तु खण्ड-प्रतीति कभी भी अखण्ड-प्रतीतके साथ अभिन्न नहीं होती अर्थात् उनमें सदा भेद रहता है। व्याप्य-व्यापक विचारमें ब्रह्म और जीव सजातीय होनेपर भी ईशवस्तु-मायाके प्रभु, और वश्यवस्तु (जीव) - मायाके अधीन है। जब मायाधीन मायाधीशके अधीन हो जाता है, तब उसकी मायाधीनता और नहीं रहती ॥ ५९-६६॥ मध्यलीला २०/२७१-२७३ और भागवत ३/५/२६ एवं ३/२६/१८ श्लोक द्रष्टव्य हैं॥६५-६६॥ कारणोदशायीके ईक्षणका फल :- अगण्य, अनन्त यत अण्ड-सन्निवेश। ततरूपे पुरुष करे सबाते प्रवेश ॥ ६७ ॥ अनुवाद-इस प्रकार अगणित, अनन्त जितने भी ब्रह्माण्डोंकी सृष्टि होती है, वे पुरुष उतने रूप धारण करके उन सभी ब्रह्माण्डोंमें प्रवेश कर जाते हैं॥६७॥ अमृतप्रवाह भाष्य-कारणाब्धिशायी पुरुष दूरसे ही मायाके प्रति दृष्टिपात करते हैं, वह दृष्टि चित्फलस्वरूप होकर दो प्रकारसे कार्य करती है। अर्थात् वह उनके किरणकलारूपसे अनन्त जीवोंको मायामें प्रवेश कराती है और स्वयं अङ्गाभाससे मायासे योग करके अगण्य अनन्त ब्रह्माण्डोंकी सृष्टि करती है। उन प्रत्येक ब्रह्माण्डमें वे पुरुष एक-एक पुरुषाकारमें प्रवेश कर जाते हैं। 'अङ्गाभास'का अर्थ अङ्गमिलनका आभासमात्र है, वास्तविक अङ्गमिलन नहीं॥६५-६७॥ पाँचवाँ अध्याय | २८७

[ ५/६८-७२ उनके निश्वाससे ब्रह्माण्डोंकी सृष्टि और प्रश्वाससे लय :- पुरुष-नासाते यबे बाहिराय श्वास। निश्वास सहिते हय ब्रह्माण्ड-प्रकाश॥६८॥ पुनरपि श्वास यबे प्रवेशे अन्तरे। श्वास-सह ब्रह्माण्ड पैशे पुरुष-शरीरे॥६९॥ अनुवाद-आदि पुरुषावतार जब नासिकासे श्वासको बाहर छोड़ते हैं, तब उस श्वासके साथ सभी ब्रह्माण्ड प्रकट हो जाते हैं। पुनः जब वे श्वासको भीतर लेते हैं, तब उस श्वासके साथ सभी ब्रह्माण्ड उनके शरीरमें प्रवेश कर जाते हैं॥६८-६९॥ उनके लोमकूपमें अनन्त ब्रह्माण्ड-समूह :- गवाक्षेरे रन्ध्रे येन त्रसरेणु चले। पुरुषेर लोमकूपे ब्रह्माण्डरे जाले॥७०॥ अनुवाद-झरोखेके छिद्रोंमेंसे जैसे धूलिकण आते-जाते हैं, वैसे ही उन पुरुषके रोमकूपोंमेंसे ब्रह्माण्ड आते-जाते हैं॥७०॥ अमृतप्रवाह भाष्य-तीन परमाणुओंका एक त्रसरेणु होता है॥७०॥ अनुभाष्य-मध्यलीला २०/२७७-२८० संख्या द्रष्टव्य है॥६९-७०॥ ब्रह्मसंहिता (५/४८)- यस्यैकनिश्वासित-कालमथावलम्ब्य जीवन्ति लोमविलजा जगदण्डनाथाः। विष्णुर्महान् स इह यस्य कलाविशेषो गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि॥७१॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥७१॥ अमृतप्रवाह भाष्य-ब्रह्माण्डनाथ अर्थात् ब्रह्मा-विष्णु-महेश, जिनके रोमकूपोंसे जन्म ग्रहण करते हैं और उनके निःश्वास-काल तक अवस्थित रहते हैं, वे महाविष्णु जिनकी कला हैं, उन आदिपुरुष गोविन्दका मैं भजन करता हूँ॥७१॥ अनुभाष्य-अथ यस्य लोमविलजाः (लोमकूपात् जाताः) जगदण्डनाथाः (ब्रह्माण्डपतयः समष्टिविष्णवादयः) एकनिश्वासितकालं (निश्वासैकपरिमितकालम्) अवलम्ब्य (आश्रित्य) इह जीवन्ति (आविर्भूताः भवन्ति) सः महान् विष्णुः यस्य (गोविन्दस्य) कलाविशेषः, तमादिपुरुषं गोविन्दम् अहं भजामि। श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥७१॥ श्रीमद्भागवत (१०/१४/११)- क्वाहं तमो-महदहं-ख-चराग्निवार्भू- संवेष्टिताण्डघट-सप्तवितस्तिकायः क्वेदृग्विधाऽविगणिताण्डपराणुचर्या- वाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम्॥७२॥ अनुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥७२॥ २८८ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

५/७२-७६ ] अमृतप्रवाह भाष्य-प्रकृति, महत्तत्त्व, अहङ्कार और पञ्चभूतोंसे बना अपने हाथसे मापकर सात हाथके जितना बड़ा कहाँ मैं, और समस्त ब्रह्माण्ड परमाणुरूपमें जिनके रोमकूपोंमें विचरण करते हैं, कहाँ वे आप ? आपकी महिमा कैसी है ? अर्थात् मेरा ब्रह्माण्ड-विग्रह आपकी महिमाकी तुलनामें कुछ भी नहीं है ॥ ७२ ॥ अनुभाष्य-ब्रह्माजीने गो-वत्स हरण करनेके बाद अपना अपराधके निवारणके लिये जो स्तव किये, उनमेंसे यह एक है, - तमोमहदहं-ख-चराग्नि-वार्भू-संवेष्टिताण्ड-घट-सप्तवितस्ति कायः (तमः अव्यक्तं, महत्तत्त्वम् अहङ्कारः, खम् आकाशम्, चरः वायुः, अग्निस्तेजः वार्ज्जलं, भूः पृथिवी, एतैः प्रधानादि-क्षित्यन्तैः संवेष्टितः यः अण्डघटः ब्रह्माण्डरूपः घटः देहः स एव तस्मिन् निजमानेन सप्तवितस्तिकायः यस्य सः) अहं क्व, ईदृग् विधाविगणिताण्डपराणुचर्यावाताधवरोमविवरस्य (ईदृग्विधानि यानि अगणितानि अण्डानि तानि एव परमाणवः तेषां चर्या परिभ्रमणं तदर्थं वाताधवनः गवाक्षाः इव रोमविवराणि यस्य तस्य) ते (तव) महित्वं च क्व ? श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है ॥ ७२ ॥ मूलसङ्कर्षण, महासङ्कर्षण और तीन पुरुषावतारोंका सम्बन्ध :- अंशेर अंश येइ, 'कला' तार नाम। गोविन्देर प्रतिमूर्त्ति श्रीबलराम ॥ ७३ ॥ ताँर एक स्वरूप-श्रीमहासङ्कर्षण। ताँर अंश 'पुरुष' हय कलाते गणन ॥ ७४ ॥ याँहाके त' कला कहि, तिँहो महाविष्णु। महापुरुषावतारी तेँहो सर्वजिष्णु ॥ ७५ ॥ अनुवाद-अंशके अंशको कला कहते हैं। श्रीबलराम श्रीकृष्णकी प्रतिमूर्ति अर्थात् उनसे अभिन्न हैं। उनका एक स्वरूप महासङ्कर्षण है। महासङ्कर्षणके अंश 'पुरुष' की गणना कलामें होती है। जिनको वह कला कहा है, वे कारणाब्धिशायी महाविष्णु हैं और वे अन्य पुरुषावतारोंके अवतारी हैं तथा सर्वव्यापी हैं ॥ ७३-७५ ॥ अनुभाष्य-'प्रतिमूर्त्ति'-द्वितीय देह (आदिलीला ५/४-५; मध्यलीला २०/१७४ द्रष्टव्य है)। 'महाविष्णु', 'महापुरुषावतारी' शब्दसे कारणाब्धिशायीको समझना चाहिये ॥ ७३-७५ ॥ गर्भोद-क्षीरोद-शायी दोँ हे 'पुरुष' नाम। सेइ दुइ, याँर अंश, - विष्णु, विश्वधाम ॥ ७६ ॥ अनुवाद-महाविष्णु समस्त ब्रह्माण्डोंके आश्रय हैं, दो पुरुषावतार गर्भोदशायी और क्षीरोदशायी उनके अंश हैं ॥ ७६ ॥ अमृतप्रवाहभाष्य-श्रीकृष्णकी विलासमूर्त्ति श्रीबलराम ही मूलसङ्कर्षण हैं। उनके स्वरूपांश परव्योममें सङ्कर्षण हैं। उनके अंश कारणाब्धिशायी महाविष्णु हैं, वे श्रीबलरामके अंशके अंश हैं, इसलिये उन्हें कला कहा जाता है। गर्भोदशायी और क्षीरोदशायी, ये दोनों पुरुष महाविष्णुके अंश हैं॥ ७३-७६ ॥ अनुभाष्य-लघुभागवतामृतमें अवतार वर्णन प्रसङ्ग (संख्या ४) में उद्धृत विष्णुपुराणके (६/८/५९) श्लोकका अनुवाद- "षड्विकारहीन पुरुषोत्तम श्रीकृष्णके जो अंश गुणोंके संसर्गको पाँचवाँ अध्याय | २८९

[ ५/७६-७९ स्वीकार करते हैं अर्थात् प्रकृति और महत्तत्त्वादि प्राकृत तत्त्वोंके ईक्षणकर्त्ता हैं, जो तत्त्वतः एक स्वरूपका त्याग ना करके अनेक स्वांश विभाग करके सभी प्राणियोंके विस्तारकर्त्ता हैं और जो शुद्ध अर्थात् मायासङ्ग-रहित होकर भी अवतीर्ण होकर अशुद्धकी अर्थात् मायासङ्गीकी भाँति प्रकाशित होते हैं तथा जो नित्य चिन्मय हैं, उन्हीं अव्यय पुरुषके प्रति (मैं) सदा प्रणत होता हूँ।” इस श्लोककी श्रीरूप गोस्वामीकृत कारिका— “परमेशांशरूपो यः प्रधानगुणभागिव। तदीक्षादिकृतिर्नानावतारः पुरुषः स्मृतः ॥ ” अर्थात् “परमेश्वरके जो अंश प्रधानके गुणोंसे संलग्न व्यक्तिकी भाँति प्रकृति और महत्तत्त्व आदिके ईक्षणकर्त्ता हैं, जो नाना प्रकारके अवतारोंके प्रकटकर्त्ता हैं, शास्त्रोंमें उनको ही 'पुरुष' नामसे कहा गया है॥”७६॥ लघुभागवतामृतमें पूर्वखण्डमें (३३) सात्वततन्त्र-वचन :— विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणि पुरुषाख्यान्यथो विदुः। एकन्तु महतः स्रष्टृ तृतीयं सर्वभूतस्थं तानि ज्ञात्वा विमुच्येत ॥ ७७ ॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है ॥ ७७ ॥ अमृतप्रवाह भाष्य—नित्यधाममें विष्णुके तीन रूप हैं। प्रथम—महत्तत्त्वके स्रष्टा कारणाब्धिशायी महाविष्णु; द्वितीय—गर्भोदशायी और समष्टिब्रह्माण्डगत पुरुष; तृतीय—क्षीरोदशायी व्यष्टिब्रह्माण्डगत पुरुष, वे प्रत्येक जीवके अन्तर्यामी ईश्वर और परमात्मा हैं। इन तीनोंको तत्त्वसे जान लेनेपर जीव जड़बुद्धिसे मुक्त हो जाता है॥ ७७॥ अनुभाष्य—विष्णोस्तु पुरुषाख्याणि त्रीणि रूपाणि विदुः। अथ तेषु एकम् (आद्यं) तु महतः (महत्तत्त्वस्य) स्रष्टृ रूपाणि ज्ञात्वा विमुच्यते (मायाबन्धनात् विज्ञो मुक्तो भवति)। श्लोक-भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥७७॥ मत्स्यादि समस्त अवतारोंके अंशी कारणोदशायी :— यद्यपि कहिये ताँरे कृष्णेर 'कला' करि। मत्स्य-कूर्माद्यवतारेर तिँहो अवतारी ॥ ७८ ॥ अनुवाद—यद्यपि कारणोदशायी विष्णुको श्रीकृष्णकी 'कला' कहा जाता है, तो भी मत्स्य-कूर्मादि अवतारोंके ये अवतारी हैं॥७८॥ श्रीमद्भागवत (१/३/२८)— एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्। इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृड़यन्ति युगे युगे ॥ ७९ ॥ अनुवाद—राम-नृसिंहादि, पुरुषावतारके अंश या कला (अंशके अंश) हैं, किन्तु श्रीकृष्ण स्वयं भगवान् हैं। दैत्योंके द्वारा पीड़ित लोगोंकी प्रत्येक युगमें ये (अवतार) रक्षा करते हैं॥७९॥ अमृतप्रवाह भाष्य—आदिलीला २/६७ द्रष्टव्य है॥७९॥ २९० | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

५/८०-८१ ] तीन पुरुषावतारोंके कार्य :- सेइ पुरुष सृष्टि-स्थिति-प्रलयेर कर्त्ता। नाना अवतार करे, जगतेर भर्त्ता॥८०॥ अनुवाद—वे पुरुष सृष्टि, पालन और प्रलयके कर्त्ता हैं, वे नाना अवतार ग्रहण करते हैं और वे जगत्का पालन करनेवाले हैं॥८०॥ अमृतप्रवाह भाष्य—जगत्पालकरूपमें वे पुरुषावतार क्षीरोदशायी हैं॥८०॥ अनुभाष्य—(भाः ३/१/५)— “एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्। यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देव-तिर्यङ्-नरादयः।” अर्थात् “वे कारणाब्धिशायीरूपमें सृष्टि-स्थिति-प्रलयके कारण हैं, गर्भोदशायीरूपमें विभिन्न अवतारोंका सूतिकाधाम (उद्गमस्थल) और क्षीरोदशायीरूपमें क्षौणी (जगत्) के भर्त्ता हैं॥८०॥ अवतारगण अंशमात्र :- सृष्ट्यादि-निमित্তে येइ अंशेर अवधान। सेइ त' अंशেরে कहि 'अवतार' नाम॥८१॥ अनुवाद—भगवान् श्रीकृष्णके जो अंश जगत्की सृष्टि-पालन-संहारके लिये प्रकट होते हैं, उनको 'अवतार' कहा जाता है॥८१॥ अनुभाष्य—लघुभागवतामृतमें अवतार-लक्षण वर्णन प्रसङ्गमें प्रथम संख्यामें— “पूर्वोक्ता विश्वकार्यार्थमपूर्वा इव चेत् स्वयम्। द्वारान्तरेण वाविःस्युरवतारास्तदा स्मृताः॥ तच्च द्वारं तदेकात्मरूपस्तद्भक्त एव च। शेषशायादिको यद्वद् वसुदेवादिकोऽपि च॥” अर्थात् “पहले वर्णन किये गये स्वयंरूप श्रीकृष्ण विश्वकार्यके लिये स्वयं अथवा द्वारोंके द्वारा आविर्भूत होनेपर उनको 'अवतार' कहा जाता है। वे 'द्वार' दो प्रकारके हैं—तदेकात्मरूप (जैसे शेषशायी) और भक्त (जैसे वसुदेवादि)।” श्रीबलदेव विद्याभूषणकृत टीकामें— “स्वयम् अद्वारकत्या, द्वारान्तरेण वा जगति आविः स्युः, तदा अवताराः स्मृताः। अप्रपञ्चात् प्रपञ्चेऽवतरणं खल्ववतारः। सद्बारकस्तु—यथा शेषशायिनः कारणार्णवशयात् गर्भोदकशयः, यथा वसुदेवात् कृष्णः, दशरथात् रामः। कार्यं—प्रकृतिक्षोभ-महदाद्युत्पादनं, दुष्टविमर्द्देन देवादीनां सुखवर्धनं, समुत्कण्ठितानां साधकानां स्वसाक्षात्कारेण प्रेमानन्दवितरणं, विशुद्धभक्तिप्रचारणञ्च, तदर्थमित्यर्थः।” अर्थात् “भगवत्स्वरूप जब स्वयं अर्थात् अद्वारक-रूपमें (अर्थात् किसीका आश्रय स्वीकार ना करके स्वयं ही) अथवा किसीके द्वारा जगत्में आविर्भूत होते हैं, तब उनको अवतार कहा जाता है। वैकुण्ठधामसे प्रपञ्चमें अवतीर्ण होनेवाले ही अवतार कहलाते हैं। श्रीमत्स्य, श्रीहंस आदि अद्वारक-रूपमें आविर्भूत हुए। सद्बारक-अवतार; जैसे—शेषशायी श्रीकारणोदशायीसे श्रीगर्भोदकशायी, और जैसे—श्रीवसुदेवसे श्रीकृष्णचन्द्र, श्रीदशरथसे श्रीरामचन्द्र आदि। अवतारगण विभिन्न कार्योंके उद्देश्यसे अवतीर्ण होते हैं, जैसे—प्रकृतिको क्षुभितकर महत्तत्त्वादिका उत्पादन पाँचवाँ अध्याय | २९१

[ ५/८१-८३ करना, दुष्टोंके दमनके द्वारा देवताओंके सुखका वर्धन करना, समुत्कण्ठित साधकोंको अपना दर्शन देकर प्रेमानन्द वितरण करना और विशुद्धभक्तिका प्रचार करना।” देश-काल-पात्र भेदसे खण्डित मायाराज्यमें खण्डक्रियाके निमित्त या उपादानांशमें भगवत्स्वरूपकी जो क्रिया दिखायी देती है, उस कार्यकी कारणस्वरूपा महाविष्णुरूप भगवत्ता ही श्रीकृष्णका अंश है। इस अंशको ही ‘अवतार’ कहा जाता है। साधारणतः स्थूलदृष्टिसे ‘पङ्गु-अन्ध’ न्यायके द्वारा जड़ा-प्रकृतिको ‘उपादान’ और भोक्ता तथा त्रिगुणमय पुरुष जीवको ‘निमित्त’ कहा जाता है। किन्तु प्रकृति जगत्का ‘उपादान’ या ‘निमित्त’ नहीं है,—सूक्ष्म रूपसे देखनेपर भागवत-लोगोंने यह उपलब्धि की है। जिनकी ईक्षणशक्तिके प्रभावसे प्रकृति जगत्का ‘उपादान’ और माया जगत्की ‘निमित्त-कर्त्ती’ नामसे प्रसिद्ध हैं, ये दोनों शक्तियाँ ही उन्हीं भगवान्के द्वारा प्रदान की गयी हैं। भगवान्के जो प्रकाशस्वरूप मायामें विश्वसृष्टिके उद्देश्यसे या विश्वके हितके लिये मायाको शक्तिप्रदान-लीलाका प्रदर्शन करते हैं, उन सब प्रकाशमूर्त्तियोंको ही ‘अंश’ या ‘अवतार’ कहा जाता है। (ब्रह्मसंहितामें-एक दीपसे अन्य दीपोंको प्रज्ज्वलित करनेपर सभी दीप एक समान होते हैं)—इस उदाहरणसे वस्तुतत्त्वसे दीपकके उपमेय सभी अवतार विष्णु होनेपर भी उनका मायाके ऊपर कर्तृत्व रहनेके कारण उनको मायिक भाषामें ‘अंश’ या ‘अवतार’ कहा मात्र जाता है। मध्यलीला २०/२६३-२६४ द्रष्टव्य है॥८१॥ आद्यावतार, महापुरुष, भगवान्। सर्व-अवतार-बीज, सर्वाश्रय-धाम॥८२॥ अनुवाद—कारणोदशायी विष्णु भगवान् श्रीकृष्णके प्रथम अर्थात् आदि अवतार हैं, वे सब अवतारोंके बीजरूपी गर्भोदशायी विष्णुके भी आश्रय (मूल) हैं, इसलिये वे सभी आश्रयोंके भी आश्रय हैं॥८२॥ अनुभाष्य—सर्वावतार-बीजरूपी गर्भोदशायीके प्रसङ्गके लिये भागवत ३/१/५ द्रष्टव्य है॥८२॥ कारणोदशायी महाविष्णु :- श्रीमद्भागवत (२/६/४२)— आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य कालः स्वभावः सदसन्मनश्च। द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः॥८३॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥८३॥ अमृतप्रवाह भाष्य—कारणाब्धिशायी पुरुष ही भगवान्के आदि अवतार हैं। काल, स्वभाव, कार्य-कारणरूप प्रकृति, मनादि महत्तत्त्व, महाभूतादि अहङ्कार, सत्त्वादि गुण, इन्द्रियस समूह, विराट्, स्वराट्, स्थावर और जङ्गम प्राणी, सभी उनके विभूतिरूप हैं। अन्य संस्करणमें ये श्लोक भी देखे जाते हैं- “अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च। स्वर्लोकपालाः खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपालाः॥ २९२ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

गन्धर्व-विद्याधर-चारणेशा ये यक्षरक्षोरग-नागनाथाः। ये वा ऋषीणामृषभाः पितॄणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्राः। अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत-कुष्माण्ड-यादो-मृगपक्ष्यधीशाः॥ यत् किञ्च लोके भगवन्महस्वदोजः सहस्वद्वलवत् क्षमावत्। श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम्॥” (भाः २/६/४३-४५) अर्थात् “मैं (ब्रह्मा), श्रीरुद्र, श्रीविष्णु, दक्षादि प्रजापति, तुम (नारद) और तुम्हारे जैसे सनकादि, स्वर्गलोकके अधिपति इन्द्रादि, पक्षियोंके राजा गरुड़ादि, मनुष्यलोकके समस्त राजा, पातालादि नीचेके लोकोंके राजा, गन्धर्व, विद्याधर, चारणोंके अधिनायक, यक्ष, राक्षस, सर्प, नागोंके स्वामी, ऋषिगण, पितरोंमें श्रेष्ठगण, दैत्येन्द्र, सिद्धेश्वर और समस्त दानवराज, अन्यान्य समस्त प्रेत-पिशाच, भूत, कुष्माण्ड, जल-जन्तु, मृग, पक्षियोंके अधिपति तथा लोकमें जो कुछ भी ऐश्वर्ययुक्त, तेजयुक्त, इन्द्रियशक्तियुक्त, मनःशक्तियुक्त, बलवान, शोभासम्पन्न, लज्जायुक्त, विभूतिसम्पन्न, बुद्धियुक्त, आश्चर्यवर्ण (अर्थात् अद्भुत वर्णोंसे युक्त), रूपवान (हमारे समान साकार) अथवा अरूप (निराकार) है, वे सभी कुछ परमपुरुषकी विभूतियाँ हैं, किन्तु उनका स्वरूप नहीं॥”८३॥ अनुभाष्य—ब्रह्माजी नारदको भगवान् कारणार्णवशायीकी विभूतियोंका वर्णन कर रहे हैं— परस्य भूम्नः (भगवतः) पुरुषः (कारणार्णवशायी) आद्यः अवतारः। कालः (गुण-क्षोभकः), स्वभावः (तत्संस्कारः), सदसत् (कार्यकारणात्मिका प्रकृतिः) मनः (महत्तत्त्वं), द्रव्यं (भूतसूक्ष्माणि पञ्चमहाभूतानि), विकारः (अहङ्कारः), गुणः (सत्त्वादिः), इन्द्रियाणि (एकादश), विराट् (समष्टिशरीरं), स्वराट् (वैराजं), स्थास्नु (स्थावरं), चरिष्णु (जङ्गमं व्यष्टिशरीरं) च [सर्वं तद्विभूतिरूपम्]। श्लोक-भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥८३॥ महत्सृष्टा आदिपुरुषावतार :— श्रीमद्भागवत (१/३/१)— जगृहे पौरुषं रूपं भगवान्महदादिभिः। सम्भूतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया॥८४॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥८४॥ अमृतप्रवाह भाष्य—भगवान्ने लोकसृष्टि करनेकी इच्छासे महत्तत्वादिके साथ और सोलह कलायुक्त ‘पुरुष’ कहलानेवाले रूपको धारण किया॥८४॥ अनुभाष्य—शौनकादि ऋषियोंके पाँचवें प्रश्नके उत्तरमें सूत गोस्वामी भगवान्की अवतार-कथा वर्णन कर रहे हैं,— आदौ (सर्गारम्भे) भगवान् (महासङ्कर्षणः) लोकसिसृक्षया (लोकानां भुवनानां स्रष्टुमिच्छया) महदादिभिः (महदहङ्कारपञ्चमहाभूतैकादशेन्द्रियपञ्चतन्मात्रैः) सम्भूतं (मिलितं) षोडशकलं (तत्स्सृष्ट्युपयोगिपूर्णशक्तिमत्) पौरुषं रूपं जगृहे (प्रकटयामास)। श्लोक-भावानुवाद—“सृष्टिके आरम्भमें भगवान् महासङ्कर्षणने लोकसृष्टि करनेकी इच्छासे महत्तत्त्व, अहङ्कार, पञ्चमहाभूत, ग्यारह इन्द्रियों और पञ्चतन्मात्राओंके साथ सोलह कलायुक्त (सृष्टिके उपयोगी पूर्ण शक्तिमान्) ‘पुरुष’ कहलानेवाले रूपको प्रकट किया।”

[ ५/८४-८६ षोड़शकलं—लघुभागवतामृतमें पुरुष वर्णन प्रसङ्ग (संख्या ६८) में— “श्रीर्भूःकीर्त्तिरिला लीला कान्तिर्विद्येति सप्तकम्। विमलाद्या नवेत्येता मुख्याः षोड़श शक्तयः ॥” १) श्री, २) भू, ३) लीला, ४) कान्ति, ५) कीर्त्ति, ६) तुष्टि, ७) गीः, ८) पुष्टि, ९) सत्या, १०) ज्ञानाज्ञाना, ११) जया उत्कर्षिणी, १२) विमला, १३) योगमाया, १४) प्रह्वी, १५) ईशाना और १६) अनुग्रहा—वैकुण्ठमें ये सोलह शक्तियाँ विद्यमान हैं। इस श्लोककी श्रीबलदेव विद्याभूषणकृत टीकामें— “विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा तथैव च। प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहेति नव स्मृताः॥” अर्थात् “विमला, उत्कर्षिणी, ज्ञाना, क्रिया, योगा, प्रह्वी, सत्या, ईशाना और अनुग्रहा—ये नौ शक्तियाँ शास्त्रोंमें स्मरण की गयी हैं।” भगवत्सन्दर्भमें (११७ संख्या)— “श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्त्या तुष्ट्येळयोर्जया। विद्ययाविद्यया शक्त्या मायाया च निषेवितम्॥ सन्धिनीसम्वित्‌ह्लादिनीभक्त्याधारशक्तिमूर्त्तिविमलाजया योगा प्रह्वीशानानुग्रहादयश्च ज्ञेयाः। ततः श्रियेत्यादौ शक्तिवृत्तिरूपया मायावृत्तिरूपया चेति सर्वत्र ज्ञेयम्। तत्र पूर्वस्याः भेदः श्रीर्भागवतीसम्पत्। उत्तरस्याः भेदः श्रीर्जागती-सम्पत्। ××तत्र इला भूस्तदुपलक्षणत्वेन लीला अपि। अत्र सन्धिन्त्येव सत्या, जयैवोत्कर्षिणी, योगैव योगमाया, सम्विदेव ज्ञानाज्ञानशक्तिः शुद्धसत्त्वञ्चेति ज्ञेयम्; प्रह्वी विचित्रानन्तसामर्थ्यहेतुः, ईशाना सर्वाधिकारिता-शक्तिहेतुरिति भेदः।” अर्थात् श्री, पुष्टि, गीः, कान्ति, कीर्त्ति, तुष्टि, इला, ऊर्जा, विद्या, अविद्या, शक्ति और मायाके द्वारा भगवान् सेवित होते हैं। (‘च’ शब्दसे) सन्धिनी, सम्वित्, ह्लादिनी, भक्त्याधारशक्ति, मूर्त्ति, विमला, जया, योगा, प्रह्वी, ईशाना, अनुग्रह आदिको समझना होगा। उक्त ‘श्री’ आदिसे (अन्तरङ्गा) शक्तिवृत्तिरूपा और (बहिरङ्गा) मायावृत्तिरूपा नामक दो प्रकारकी वृत्तियोंको सर्वत्र जानना होगा। इनमेंसे जो प्रथम अर्थात् शक्तिवृत्तिका भेद है, वह ‘श्री’—भागवती सम्पद् है। और जो दूसरी अर्थात् मायावृत्तिका भेद है, वह ‘श्री’—जागती सम्पद् है। उनमें इला भूशक्ति है और उपलक्षणमें लीलाशक्ति भी है। यहाँपर सन्धिनी ही सत्या, जया ही उत्कर्षिणी, योग ही योगमाया और सम्वित् ही ज्ञानाज्ञानशक्ति एवं शुद्धसत्त्व है। प्रह्वी विचित्र और अनन्त सामर्थ्यका कारण है। ईशाना सर्वाधिकारिता शक्तिका कारण है। श्रीमद्भागवतके गौड़ीयभाष्यके अन्तर्गत श्रीमध्वकृत भागवत तात्पर्य और तथ्य द्रष्टव्य हैं॥८४॥ सबके आश्रय और अन्तर्यामी :— यद्यपि सर्वाश्रय तिँहो, ताँहाते संसार। अन्तरात्मा-रूपे तिँहो जगत्-आधार॥८५॥ ईक्षणादिके द्वारा मायासे सम्बन्ध होनेपर भी वस्तुतः विष्णु मायातीत :— प्रकृति सहिते ताँर उभय सम्बन्ध। तथापि प्रकृति-सह नाहि स्पर्शगन्ध॥८६॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥८५-८६॥ २९४ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

अमृतप्रवाह भाष्य-यद्यपि सबका आश्रय होनेके कारण संसार उनमें अवस्थित है, तथापि अन्त़रात्माके रूपमें वे जगत्का आधार हैं। प्रकृतिके साथ उनका यह दो प्रकारका सम्बन्ध रहनेपर भी वे प्रकृतिस्पर्श-दोष स्वीकार नहीं करते॥८६॥ अनुभाष्य-मध्यलीला २०/२८२ द्रष्टव्य है। लघुभागवतामृतमें विष्णुकी निर्गुणताके प्रसङ्गमें श्रीरूप गोस्वामीकी कारिका- “योगो नियामकतया गुणैः सम्बन्ध उच्यते। अतः स तैर्न युज्यते तत्र स्वांश परस्य यः॥” अर्थात् नियमकरूपमें गुणके साथ विष्णुका जो सम्बन्ध है, उसको 'योग' कहा जाता है। इसलिये वे पुरुष गुणके द्वारा कभी भी बद्ध नहीं होते। विशेषतः परम-पुरुषसे तत्त्वतः अभिन्न स्वांश-विष्णुगण, कोई भी, कभी भी, किसी प्रकारसे भी गुणके साथ युक्त नहीं होते। श्रीबलदेव विद्याभूषणकी टीका- “ननु परस्य पुंसः कथं गुणसम्बन्धः, 'माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना' (भाः २/७/४७) इत्यादि वाक्य विरोधादिति चेत्? तत्राह-योग इति। गुणा नियमाः, त्रिधाविर्भूतः पुरुषस्तु नियामक इति सम्बन्धः, स इह योग उच्यते, न तु तैर्बन्ध इत्यर्थः। स तु विष्णुर्नैव युज्यते, द्रुमिलयोगीशवाक्ये (भाः ११/४/५) तत्र गुणसम्बन्धानुल्लेखात्।” यदि कहें कि महाविष्णुका तो गुणके साथ सम्बन्ध सिद्ध नहीं होता है? क्योंकि ऐसा होनेपर 'माया लज्जित होकर भगवान्से दूसरी ओर मुख करके अवस्थान करती है' इस वाक्यके साथ विरोध होता है। इसके उत्तरमें कहते हैं, - 'गुण' का अर्थ नियम है; विष्णु, ब्रह्मा और शिव-इन तीन रूपोंमें आविर्भूत 'पुरुष' का इस प्रकृतिसे उसके नियामक रूपमें सम्बन्ध है। जगत्में उस सम्बन्धको ही 'योग' नामसे कहा जाता है और उसे कभी भी तीन गुणोंके द्वारा 'बन्धन' नहीं कहा जाता। वे विष्णु कभी भी मायाके गुणोंके साथ युक्त नहीं होते, क्योंकि नवयोगेन्द्रोंमेंसे अन्यतम द्रुमिलके वाक्यमें विष्णुके साथ तीन गुणोंके सम्बन्धका कोई उल्लेख नहीं दिखलायी देता है। जगत्की सृष्टिमें उपादान और निमित्त, इन दो प्रकारके कारणोंमें भगवान्का ईक्षण-कर्त्तृत्व सम्बन्ध रहनेपर भी वे मायाके द्वारा किसी भी प्रकारसे प्रभावित नहीं होते हैं। भगवान्की इच्छाशक्तिका परिणाम यह विकारविशिष्ट जगत् है, किन्तु उनमें किसी जड़ विकारकी सम्भावना नहीं है। आदिलीला २/५२, ५४ द्रष्टव्य हैं॥८५-८६॥ श्रीमद्भागवत (१/११/३८)- एतदीशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणैः। न युज्यते सदात्मस्थैर्यथा बुद्धिस्तदाश्रया॥८७॥ अनुवाद-प्रकृतिमें रहकर उसके गुणोंके द्वारा वशीभूत नहीं होना ही भगवान्की भगवत्ता है। मायाबद्ध जीवोंकी बुद्धि जब भगवान्का आश्रय लेती है, तब मायाके समीप रहकर भी वे मायाके गुणोंसे संयुक्त नहीं होते हैं॥८७॥ अमृतप्रवाह भाष्य-आदिलीला २/५५ द्रष्टव्य है॥८७॥ पाँचवाँ अध्याय | २९५

[ ५/८८-९० अचिन्त्यशक्तिमान् ईश्वरके साथ जगत्का भेदाभेद-सम्बन्ध :- एइ मत गीतातेह पुनः पुनः कय। सर्व्वदा ईश्वर-तत्त्व अचिन्त्यशक्ति हय॥८८॥ अनुवाद—इस प्रकार श्रीमद्भगवद्गीतामें भी बारम्बार कहा गया कि ईश्वर-तत्त्व सदा अचिन्त्य शक्तिसम्पन्न हैं॥८८॥ आमि त' जगते बसि, जगत् आमाते। ना आमि जगते बसि, ना आमा जगते॥८९॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है।॥८९॥ अमृतप्रवाह भाष्य—(श्रीकृष्णने कहा)—मैं जगत्में अवस्थित हूँ और जगत् भी मुझमें अवस्थित है। तो भी मैं जगत्में नहीं हूँ और जगत् भी मुझमें नहीं है—इसीको ‘अचिन्त्य अर्थ (ऐश्वर्य)’ कहा जाता है॥८९॥ अनुभाष्य—भगवान्‌के अस्तित्वके बिना दृश्य जगत्में किसीके भी अस्तित्वकी सम्भावना नहीं है। भगवान्में जगत् अवस्थित है, यह कहकर अचित्भोगमय दर्शनकी बाह्य प्रतीतिका भगवान् नहीं मानना चाहिये, भोगमय जगत्‌को भगवत्ता नहीं जानना चाहिये। भगवद्विमुखतारूप भोग या माया भगवान्‌में अवस्थित नहीं है, भगवद्विमुखता किसी प्रकारसे भी भगवत्-वस्तुमें नहीं रह सकती। जब अधोक्षज भगवान् जगत् या प्रपञ्चमें अवतीर्ण होते हैं, तब भी वे जगत्‌के अंश या नश्वर वस्तु नहीं होते और हो भी नहीं सकते। प्रकट और अप्रकट, दोनों लीलाओंमें ही वे मायासे अतीत और मायाके अधीश हैं अर्थात् निर्गुण-वैकुण्ठता उनमें नित्य वर्तमान होती है। विभिन्न लीलाभेदसे वे जगत्में अवतीर्ण होते हैं और जगत्‌की सभी वस्तु-सत्ताके वे मूल अधिष्ठातृदेव हैं। जगत् भी कभी उनसे अलग अस्तित्वयुक्त होकर किसी दूसरी वस्तुके रूपमें अवस्थान नहीं कर सकता। विष्णु स्वयं कभी भी प्राकृत जगत् या मायाके साथ संस्पर्शयुक्त नहीं होते। उनका अपना स्वरूप और तद्रूपवैभव भी किसी प्रकारसे भोगमय, सीमित जगत् या उनसे विमुख प्रकृतिके अन्तर्गत नहीं है—यही स्वेच्छामय, अचिन्त्य-ऐश्वर्यमय भगवान्‌का स्वतःकर्त्तृत्व और भगवत्ता है। श्रीमद्भागवत चतुःश्लोकीके अन्तर्गत २/९/३४ “यथा महान्ति” श्लोककी विभिन्न टीकाओंसे समन्वित ‘गौड़ीयभाष्य’ और (भागवत ११/१५/३६) श्लोक द्रष्टव्य हैं॥८९॥ अचिन्त्य ऐश्वर्य एइ जानिह आमार। एइ त' गीतार अर्थ कैल परचार॥९०॥ अनुवाद—हे अर्जुन! इसे मेरा अचिन्त्य ऐश्वर्य जानो—श्रीकृष्णने इसी अर्थका गीतामें प्रचार किया है॥९०॥ अनुभाष्य—गीता (९/४-५) में— “मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्त्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥ २९६ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्। भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥” अर्थात् “इन्द्रियातीत मेरी मूर्तिके द्वारा यह सम्पूर्ण जगत् व्याप्त है और समस्त भूत मुझमें अवस्थित हैं, किन्तु मैं उनमें अवस्थित नहीं हूँ। मेरे असाधारण योगैश्वर्यको तो देखो, भूतसमूह मुझमें अवस्थित नहीं भी हैं। यद्यपि मेरा स्वरूप भूतधारक और भूतपालकका है, तथापि मैं उनमें अवस्थित नहीं हूँ॥”९०॥ सेइ त' पुरुष यॉर 'अंश' धरे नाम। चैतन्येर सङ्गे सेइ नित्यानन्द-राम॥९१॥ अनुवाद—उन पुरुष अर्थात् महाविष्णुको जिनका अंश कहा गया है, वे (अंशी) श्रीबलराम ही श्रीनित्यानन्द प्रभुके रूपमें श्रीचैतन्य महाप्रभुके साथ अवतरित हुए हैं॥९१॥ एइ त' नवम श्लोकेर अर्थ-विवरण। दशम श्लोकेर अर्थ शुन दिया मन॥९२॥ अनुवाद—यह नवें श्लोकका अर्थ था। अब दसवें श्लोकका अर्थ ध्यानपूर्वक श्रवण करो॥९२॥ मङ्गलाचरणके चौदह श्लोकोंमें दसवें श्लोकका अर्थ :- श्रीस्वरूपगोस्वामीके कड़चासे— यस्यांशांशः श्रील गर्भोदशायी यन्नाभ्यब्जं लोकसंघातनालम्। लोकस्रष्टुः सूतिकाधाम धातुस्तं श्रीनित्यानन्दरामं प्रपद्ये ॥९३॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥९३॥ अमृतप्रवाह भाष्य—जिनके नाभिकमलकी नाल लोकस्रष्टा विधाताका (ब्रह्माजीका) सूतिकागृह (जन्मस्थान) और समस्त लोकोंका विश्रामस्थल है, वे गर्भोदशायी विष्णु जिनके अंशके अंश हैं, उन श्रीनित्यानन्द-रामको मैं प्रणाम करता हूँ॥९३॥ अनुभाष्य—यन्नाभ्यब्जं (यस्य नाभिकमलं) लोकसङ्घातनालं (लोकसमूहः चतुर्दशलोकं, नालं आधारो, यस्य तत्) धातुः लोकस्रष्टुः (ब्रह्मणः) सूतिकाधाम (जन्मगृहस्वरूपं) श्रील-गर्भोदशायी (द्वितीयपुरुषावतारः) यस्य नित्यानन्दरामस्य अंशांशः (कला), तं (श्रीनित्यानन्दरामम्) [अहं] प्रपद्ये। श्लोक-भावानुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥९३॥ गर्भोदशायीका वर्णन :- सेइ त' पुरुष अनन्तब्रह्माण्ड सृजिया। सब अण्डे प्रवेजिला बहु-मूर्ति हञा॥९४॥ भितरे प्रवेशि' देखे सब अन्धकार। रहिते नाहिक स्थान करिल विचार॥९५॥ अनुवाद—प्रथम पुरुष अर्थात् कारणाब्धिशायी विष्णुने अनन्त ब्रह्माण्डोंकी सृष्टि की और वे सभी ब्रह्माण्डोंमें एक-एक गर्भोदशायी विष्णु रूप धारणकर प्रवेश कर गये। गर्भोदशायी

पाँचवाँ अध्याय | २९७

[ ५/९४-१०१ विष्णुने ब्रह्माण्डके भीतर प्रवेश करके देखा कि सब कुछ अन्धकारमय है और रहनेके लिये कोई स्थान नहीं है। तब वे विचार करने लगे॥ ९४-९५ ॥ अनुभाष्य-ब्रह्मसंहिता (५/१४)- “प्रत्येकमेवमेकांशाद् विशति स्वयं।” “ऐसे महाविष्णुने एक-एक अंशके द्वारा एक-एक ब्रह्माण्डमें प्रवेश किया।” मध्यलीला २०/२८३-२९३ द्रष्टव्य है ॥ ९४-९५ ॥ निजाङ्ग-स्वेदजल करिल सृजन। सेइ जले कैल अर्द्ध-ब्रह्माण्ड भरण ॥ ९६ ॥ अनुवाद-तब उन द्वितीय पुरुषने अपने अङ्गोंसे स्वेदजल (पसीने) की सृष्टि की और उस जलसे आधे ब्रह्माण्डको भर दिया ॥ ९६ ॥ अनुभाष्य-भागवत २/१०/१० श्लोक द्रष्टव्य है ॥ ९६ ॥ ब्रह्माण्ड-प्रमाण पश्चात्कोटि-योजन। आयाम, विस्तार, दुइ हय एक सम ॥ ९७ ॥ अनुवाद-ब्रह्माण्डकी लम्बाई और चौड़ाई, दोनों समान हैं तथा उनका परिमाण पचास करोड़ योजन है ॥ ९७ ॥ चौदह भुवनोंकी उत्पत्ति :- जले भरि' अर्द्ध ताहा कैल निज-वास। आर अर्धे कैल चौद्दभुवन-प्रकाश ॥ ९८ ॥ गर्भसागरमें निज वैकुण्ठधामका प्रकाश :- ताँहाइ प्रकट कैल वैकुण्ठ निज-धाम। शेष-शयन-जले करिल विश्राम ॥ ९९ ॥ ऋक्सूक्तमें स्तवनीय वस्तु :- अनन्तशय्याते ताँहा करिल शयन। सहस्र मस्तक ताँर सहस्र वदन ॥ १०० ॥ सहस्र-चरण-हस्त, सहस्र-नयन। सर्व अवतार-बीज, जगत्-कारण ॥ १०१ ॥ अनुवाद-जलसे ब्रह्माण्डको आधा भरकर गर्भोदशायी विष्णुने उसे अपना वासस्थान बना लिया। दूसरे आधे भागमें उन्होंने चौदह भुवनोंको प्रकट किया। उन्होंने उस वास स्थानमें वैकुण्ठ धामको प्रकट किया और शय्यारूप जलके ऊपर अनन्तशेष विश्राम करने लगे। अनन्तशेषको शय्या बनाकर गर्भोदशायी वहाँ शयन करने लगे। उनके हजारों सिर, हजारों मुख, हजारों चरण और हाथ एवं हजारों नेत्र हैं। वे सभी अवतारोंके बीज और जगत्के कारणस्वरूप हैं ॥ ९८-१०१ ॥ अनुभाष्य-'चौद्दभुवन' - भू, भुवः, स्वः, महः, जन, तपः और सत्य-ये सात ऊपरके भुवन (लोक) हैं एवं तल, अतल, वितल, नितल, तलातल, महातल तथा सुतल-ये सात पाताल २९८ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

५/९८-१०३ ] (नीचेके लोक) हैं। इस प्रकार ये चौदह भुवन हैं। भागवतके २/५/३८-४२, ११/४/३ और १/३/२, ४-५ श्लोक द्रष्टव्य हैं। (भागवत १/३/४)- “पश्यन्त्यदो रूपमदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम्। सहस्रमूर्ध-श्रवणाक्षि-नासिकं-सहस्र-मौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत्॥” अर्थात् “योगीलोग भगवान्‌के जिस रूपका ध्यानमें दर्शन करते हैं, वह रूप हजारों पाँवों, जाँघों, भुजाओं, और मुखोंके कारण अत्यन्त अद्भुत है। उसके हजारों सिर, हजारों कान, हजारों आँखें और हजारों नासिकाएँ हैं। हजारों मुकुट, वस्त्र और कुण्डलादि आभूषणोंसे वह रूप सदा उल्लसित रहता है।” (ऋक् सं ८/४/१७, साम ६/४/४३, शुक्ल यजुः ३१/१, अथर्व १९/६/१)- “सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्। स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्॥” अर्थात् “जिनके सहस्र (अनन्त) शीर्ष (मस्तक) हैं, अनन्त नेत्र हैं, अनन्त चरण हैं, उन्होंने पृथ्वीको सम्पूर्णतः व्याप्त करके दस अङ्गुल अधिक बड़े होकर स्वयंको अभिव्यक्त किया है।” भागवत (११/४/४-५) और ब्रह्मसंहिता (५/१०-११) श्लोक द्रष्टव्य हैं॥९८-१०१॥ उनसे विष्णु, ब्रह्मा और रुद्रका उद्भव :- ताँर नाभिपद्म हैते उठिल एक पद्म। सेइ पद्मे हैल ब्रह्मार जन्म-सद्म ॥१०२॥ सेइ पद्मनाले हैल चौद्दभुवन। तेंहो ब्रह्मा हञा सृष्टि करिल सृजन ॥१०३॥ अनुवाद-गर्भोदशायी विष्णुके नाभिकमलसे एक कमल निकला और वह कमल ब्रह्माजीका जन्मस्थान हुआ। उस कमलनालमें चौदह भुवनोंकी उत्पत्ति हुई। इस प्रकार गर्भोदकशायी विष्णुने ब्रह्माके रूपमें सृष्टिकी रचना की॥१०२-१०३॥ अनुभाष्य-महाभारतमें मोक्षधर्ममें नारायणोपाख्यान (शान्तिपर्व ३३९/७०-७२ और ३४०/२७-२८ श्लोकों) में वर्णित है—'जो प्रद्युम्न हैं, वे ही अनिरुद्ध हैं और वे ही ब्रह्माके जनक हैं।' यहाँपर यही समझना होगा कि जो गर्भोदशायी हैं, वे ही क्षीरोदशायी हैं। दोनों ही अभिन्न होनेके कारण वस्तुतः प्रद्युम्न ही हिरण्यगर्भ ब्रह्माके नियामक हैं अर्थात् उनके अन्तर्यामी और जनक हैं। (भागवत ३/१/२) श्लोक द्रष्टव्य है॥१०२-१०३॥ अमृतानुकणिका-ब्रह्मा दो प्रकारके होते हैं-जीवकोटि और ईश्वरकोटि। भागवत (४/२४/२९) में कहा गया है- “स्वधर्मनिष्ठः शतजन्मभिः पुमान् विरिञ्चतामेति ततः परं हि माम्। अर्थात् “जो जीव सौ जन्मों तक स्वधर्ममें निष्ठावान होते हैं, वे ब्रह्मत्व लाभ करते हैं।” जिस कल्पमें इस प्रकार योग्य जीव मिलता है, उस कल्पमें वही गर्भोदशायीकी नाभिकमलसे ब्रह्मारूपमें जन्म ग्रहण करता है और गर्भोदशायी उसमें शक्ति सञ्चार करके उसके द्वारा पाँचवाँ अध्याय | २९९

[ ५/१०३-१०४ जगत्की सृष्टि कराते हैं। इस प्रकारके ब्रह्माको 'जीवकोटि'का कहते हैं। और जिस कल्पमें इस प्रकार योग्य जीव नहीं होता है, उस कल्पमें गर्भोदशायी पुरुष ही अपने एक अंशसे ब्रह्मा होकर जगत्की सृष्टि करते हैं। इन ब्रह्माको 'ईश्वरकोटि' ब्रह्मा कहते हैं॥१०३॥ विष्णुरूप हञा करे जगत् पालने। गुणातीत विष्णु—स्पर्श नाहि माया-गुणे॥१०४॥ अनुवाद—वे द्वितीय पुरुष विष्णुरूप धारण करके जगत्का पालन करते हैं। वे गुणातीत हैं, मायाके गुण उन्हें स्पर्श भी नहीं कर सकते॥१०४॥ अनुभाष्य—भागवत १/२/२३ श्लोकके पुरुष ही ये गर्भोदशायी हैं। भागवत ३/८/१६ श्लोक द्रष्टव्य है। लघुभागवतामृतमें तीन पुरुषोंके प्रसङ्ग (७० संख्या)में— “सोऽस्य गर्भोदशयस्य विलासो यश्चतुर्भुजः। शेते प्रविश्य लोकाब्जं विष्णु-आख्यः क्षीरवारिधौ॥ अयञ्च स्थावरान्तानां सुरादीनां शरीरिणाम्। हृद्यन्तर्यामितां प्राप्तो नानारूप इव स्थितः। 'तृतीयं सर्वभूतस्थम्' इति विष्णोर्यदुच्यते। रूपं सात्वततन्त्रे तद्विलासोऽस्यैव सम्मतः॥” गर्भोदशायीके विलास जो चतुर्भुज मूर्ति हैं, लोकपद्ममें प्रवेश करके क्षीरसमुद्रमें शयन कर रहे हैं, वे 'विष्णु' नामसे जाने जाते हैं। वे विष्णु ही देवादिसे लेकर स्थावरतक सभी प्राणियोंके हृदयमें अन्तर्यामी होकर उन नाना रूपोंकी भाँति अवस्थित हैं। सात्वत-तन्त्रमें 'तृतीय-पुरुष सर्वभूतस्थ' कहकर विष्णुके जिस रूपका उल्लेख है, वे इन गर्भोदशायी विष्णुकी विलासमूर्ति हैं। लघुभागवतामृतमें पुरुष-वर्णन प्रसङ्ग (संख्या २२)में श्रीबलदेव विद्याभूषणकी टीका— “विष्णुस्तु सत्त्वेनापि न युक्तः, किन्तु सङ्कल्पेनैव तन्नियमनमात्रकृत्, अतः 'श्रेयांसि तस्मात्' इत्युक्तम्।” अतएव वामनपुराणे— “ब्रह्मविष्णुवीश्वरूपाणि त्रीणि विष्णोर्महात्मनः। ब्रह्माणि ब्रह्मरूपः स शिवरूपः शिवे स्थितः। पृथगेव स्थितो देवो विष्णुरूपी जनार्द्दनः॥” अर्थात् “विष्णु सत्त्वगुणके अधिष्ठातृदेव होनेपर भी कभी भी सत्त्वगुणसे युक्त नहीं होते, किन्तु सङ्कल्पमात्रसे ही वे सत्त्वगुणके नियामक मात्र हैं। इसलिये यह कहा गया है कि 'उनसे ही जीवका मङ्गल साधित होता है'। इसलिये वामन पुराणमें कहा गया है—“एक विष्णु ही ब्रह्मा, विष्णु और शिवरूपमें हैं। ब्रह्मामें उनका ब्रह्मरूप है, शिवमें उनका शिवरूप है और विष्णुरूपी जनार्द्दन इन दोनोंसे पृथक् रूपमें अवस्थान करते हैं।” विष्णुवर्णनमें भी (२९-३० संख्यामें)— “विष्णुं सत्त्वं तनोतीति शास्त्रे सत्त्वतनुः स्मृतः। अवतारगणश्चास्य भवेत् सत्त्वतनुस्तथा। बहिरङ्गमधिष्ठानमिति वा तस्य तत्तनुः॥ अतो निर्गुणता सम्यक् सर्वशास्त्रे प्रसिद्धयति। तथाहि—(भाः १०/८८/५)— 'हरिर्हि निर्गुणः साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः।” सत्त्वगुणको विस्तार करनेके कारण शास्त्रोंमें विष्णुका नाम 'सत्त्वतनु' हुआ है। इसी प्रकार क्षीरोब्धिशायी विष्णुके अवतारोंको भी 'सत्त्वतनु' कहा गया है। अथवा वह सत्त्वरूप तनु (शरीर) उनका बहिरङ्ग अधिष्ठान होनेके कारण उनको 'सत्त्वतनु' कहा गया है। इन सब कारणोंसे सभी शास्त्रोंमें ही विष्णुको निर्गुण कहा गया है। दशम स्कन्धमें भी कहा गया है— “हरि निर्गुण, साक्षात् परमेश्वर, प्रकृतिसे अतीत, ब्रह्मादि देवताओंको ज्ञान प्रदान करनेवाले ३०० | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

५/१०४-१०९ ] और सबके साक्षी हैं, उनका भजन करनेसे निर्गुणता प्राप्त होती है।” इसलिये यही भागवत-पद्योंमें कहा है कि 'इन सत्त्वतनुसे सभी प्रकारका श्रेयः सम्पन्न होता है'॥१०४॥ रुद्ररूप धरि' करे जगत् संहार। सृष्टि-स्थिति-प्रलय-इच्छाय याँहार ॥१०५॥ अनुवाद—रुद्ररूप धारण करके वे गर्भोदशायी पुरुष जगत्का संहार करते हैं। उनकी इच्छासे जगत्की सृष्टि, स्थिति और प्रलय होती है॥१०५॥ हिरण्यगर्भ, अन्तर्यामी, जगत्-कारण। याँर अंश करि' करे विराट-कल्पन॥१०६॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥१०६॥ अमृतप्रवाह भाष्य—गर्भोदशायी विष्णु ही हिरण्यगर्भ, अन्तर्यामी और जगत्के कारण हैं। उनके अंशकी ही 'विराट्रूपमें' कल्पना की गयी है॥१०६॥ हेन नारायण,—याँर अंशेर अंश। सेइ प्रभु नित्यानन्द—सर्व-अवतंस ॥१०७॥ अनुवाद—गर्भोदशायी नारायण जिनके अंशके अंश हैं, वे प्रभु श्रीनित्यानन्द सबसे श्रेष्ठ हैं॥१०७॥ दशम श्लोकेर अर्थ कैल विवरण। एकादश श्लोकेर अर्थ शुन दिया मन॥१०८॥ अनुवाद—यहाँ तक दसवें श्लोकके अर्थका वर्णन किया। अब ध्यानपूर्वक ग्यारहवें श्लोकका अर्थ श्रवण करो॥१०८॥ अमृतप्रवाह भाष्य—'दशम श्लोकेर अर्थ'—दसवें श्लोक और उसके नीचे लिखे गये पद्यसमूहमें गर्भोदशायी विष्णुका विवरण है॥१०८॥ मङ्गलाचरणके चौदह श्लोकोंमें ग्यारहवें श्लोककी व्याख्या :— श्रीस्वरूपगोस्वामीके कड़चासे— यस्यांशांशांशः परमात्माखिलानां पोष्टा विष्णुर्भाति दुग्धाब्धिशायी। क्षौणीभर्त्ता यत्कला सोऽप्यनन्त- स्तं श्रीनित्यानन्दरामं प्रपद्ये ॥१०९॥ अनुवाद—अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥१०९॥ अमृतप्रवाह भाष्य—जिनके अंशांशके अंश सब जीवोंके परमात्मा और पालनकर्त्ता क्षीरोदशायी विष्णु हैं तथा जिनकी कला पृथ्वीधारी 'अनन्त' हैं, उन श्रीनित्यानन्द-रामको मैं प्रणाम करता हूँ॥१०९॥ अनुभाष्य—अखिलानां (जीवानां) परात्मा (परमात्मा), पोष्टा (पोषणकर्त्ता), दुग्धाब्धिशायी (तृतीय-पुरुषावतारः क्षीरोदशायी) विष्णुः भाति, सोऽपि यस्यांशांशांशः (यस्य नित्यानन्दरामस्य अंशस्य अंशः कला तदंशः विकला); पाँचवाँ अध्याय | ३०१

[ ५/१०९-११२ यत् (यस्य क्षीरोदशायिनः) कला (अंशस्य अंशः), क्षोणीभर्त्ता (जगत्पालक वाः) सः अपि अनन्तः; तं श्रीनित्यानन्दरामम् [अहं] प्रपद्ये। श्लोक-भावानुवाद-अमृतप्रवाह भाष्य द्रष्टव्य है॥१०९॥ क्षीरोदशायी विष्णुके धामका वर्णन :- नारायणेर नाभिनाल-मध्येते धरणी। धरणीर मध्ये सप्त समुद्र ये गणि॥११०॥ श्वेतद्वीप :- ताँहा क्षीरोदधि-मध्ये 'श्वेतद्वीप' नाम। पालयिता विष्णु, -ताँर सेइ निज धाम॥१११॥ व्यष्टिजीवके अन्तर्यामी :- सकल जीवेर तिँहो हुये अन्तर्यामी। जगत्-पालक तिँहो जगतेर स्वामी॥११२॥ अनुवाद-नारायण अर्थात् गर्भोदशायीके नाभिकमलसे निकली नालके भीतर चौदह लोक हैं और पृथ्वी उन लोकोंके मध्यमें है। पृथ्वीके मध्यमें सात समुद्र हैं। वहाँ क्षीरसमुद्रके बीचमें 'श्वेतद्वीप' नामक एक स्थान है, वह 'श्वेतद्वीप' जगत्का पालन करनेवाले विष्णुका निजधाम है। वे क्षीरदोशायी विष्णु ही सभी जीवोंके अन्तर्यामी हैं। वे जगत्का पालन करनेवाले और जगत्के स्वामी हैं॥११०-११२॥ अनुभाष्य-सिद्धान्तशिरोमणिमें वर्णन है- “भूमेरुधं क्षारसिन्धोरदक्स्थं जम्बुद्वीपं प्राहुरार्याार्यावर्याः। अर्धेऽन्यस्मिन्द्वीपषट्कस्य याम्ये क्षारक्षीराद्यम्बुधीनां निवेशः॥ लवणजलधिरादौ दुग्धसिन्धुश्च तस्मादमृतममृतरश्मि श्रीश्च यस्माद्बभूव। महितचरणपद्मः पद्मजन्मादिदेवैर्वसति सकलवासो वासुदेवश्च यत्र॥ दध्नो घृतस्येक्षुरसस्य तस्मान्मद्यस्य च स्वादुजलस्य चान्त्यः। स्वादुदकान्तर्बड़वानलोऽसौ पाताललोकाः पृथ्वीपुटानि॥” अर्थात् ये सात समुद्र इस प्रकार हैं-१) लवण-समुद्र, २) क्षीरसमुद्र, ३) दधिसमुद्र, ४) घृतसमुद्र, ५) गन्नेके रसका समुद्र, ६) मद्यसमुद्र और ७) स्वादिष्ट जलसमुद्र। लवणसमुद्रके दक्षिणमें क्षीरसमुद्र है, उसमें सबके आश्रय वासुदेव वास करते हैं और वहाँ ब्रह्मादि देवता उनके चरणोंकी आराधना करते रहते हैं। लघुभागवतामृतमें श्रीविष्णुवर्णन प्रसङ्ग (पूर्वखण्ड २/३५-३८) श्लोकोंका मर्मानुवाद- “विष्णुधर्मोत्तरादिमें विष्णुप्रकाशके ब्रह्माण्डोंमें जिन सब पुरियोंका उल्लेख है, मैं संक्षेपमें उन सब पुरियोंका निर्देश करूँगा। जैसे-रुद्रलोकके ऊपरी भागमें पचास हजार योजन परिधिका 'विष्णुलोक' है, जहाँ कोई मायाबद्ध जीव नहीं जा सकता। उसके ऊपरी भागमें सुमेरुके पूर्वदिशामें लवण-समुद्रके मध्यभागमें जलमें अवस्थित बृहद् आकारका स्वर्णमय द्वीप 'महाविष्णुलोक' है, जहाँ ब्रह्मा कभी-कभी भगवान् विष्णुके दर्शनोंके लिये जाते हैं। इस लोकमें जनार्दन विष्णु लक्ष्मीके साथ वर्षाके चार मास 'शेष' शय्यापर शयन करते हैं। मेरुके पूर्वदिशामें क्षीरसमुद्रके मध्य क्षीराम्बुके बीचमें 'शुभ्रवर्णा' अन्य एक पुरी है, जिसमें भगवान् विष्णु ३०२ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत

५/११०-११६ ] लक्ष्मीजीके साथ शेष-आसनपर बैठते हैं। वहाँपर भी भगवान् विष्णु वर्षके चार मास निद्रासुख अनुभव करते हैं। उसके ही दक्षिण दिशामें क्षीर-समुद्रके बीचमें ही पच्चीस-सहस्र योजन परिधिका 'श्वेतद्वीप' नामसे विख्यात परम सुन्दर एक द्वीप है।” ब्रह्माण्ड-पुराणमें भी कहा गया है-“क्षीरसमुद्रके द्वारा परिवेष्टित लाख योजन विस्तारका अत्यन्त विशाल अति सुन्दर स्वर्णमय द्वीपका नाम 'श्वेतद्वीप' है।” और भी विष्णुपुराणादिमें तथा महाभारतमें मोक्षधर्ममें भी कहा गया है कि क्षीरसमुद्रके उत्तरतटमें श्वेतद्वीप है। पद्मपुराणमें कहा गया है कि जलसमुद्रके उत्तरतटमें श्वेतद्वीप शोभित है। भागवत ११/१५/१८ श्लोकमें श्वेतद्वीप प्रसङ्ग द्रष्टव्य है। श्रीलघुभागवतामृत अन्तर्गत पुरुष-वर्णन प्रसङ्गमें १५ संख्यामें- “अथ यत्तु तृतीयं स्याद्रूपं तच्चाप्युदृश्यते। (भाः २/२/८) 'केचित्स्वदेहान्तः' इति द्वितीयस्कन्ध-पद्यतः ॥” श्रीबलदेव विद्याभूषण-टीका-“तथा च क्षीराब्धिपतिरनिरुद्धस्तृतीयः पुरुषः प्रादेशमात्रातद्गृविग्रहत्या सर्वजीवहृद्गतो ध्येयः इति।” अर्थात् “क्षीरोदशायी तृतीय पुरुष प्रादेशमात्र (प्रत्येक जीवके हृदयके अनुरूप आकारवाले) विग्रहयुक्त होकर सभी जीवोंके अन्तर्यामी रूपमें ध्येय हैं।” विष्णुवर्णनमें (३४ संख्या)में- “यो विष्णु पठ्यते सोऽसौ क्षीराम्बुधिशयो मतः। गर्भोदशायिनस्तस्य विलासत्वान्मुनीश्वरैः। नारायणो विराडन्तर्यामी चायं निगद्यते ॥” अर्थात् “जिनको विष्णु कहा जाता है, वे क्षीरोदशायी हैं; गर्भोदशायीका विलास होनेके कारण मुनिगण विष्णुको 'नारायण' और विराट्के अन्तर्यामी भी कहते हैं।”११०-११२॥ क्षीरोदशायीके ही युग-मन्वन्तरावतार :- युग-मन्वन्तरे धरि' नाना अवतार। धर्म स्थापन करे, अधर्म संहार ॥११३॥ देवगणे ना पाय याँहार दरशन। क्षीरोदकतीरे याइ' करेन स्तवन ॥११४॥ क्षीरोदशायी विष्णु ही जगत्पालक :- तबे अवतरि' करे जगत् पालन। अनन्त वैभव ताँर नाहिक गणन ॥११५॥ सेइ विष्णु हय याँर अंशांशेर अंश। सेइ-प्रभु नित्यानन्द-सर्व-अवतंस ॥११६॥ अनुवाद-प्रत्येक युग या मन्वन्तरमें ये क्षीरोदशायी ही विभिन्न अवतार धारणकर अधर्मका नाश करके धर्मकी स्थापना करते हैं। देवता लोग भी उनके दर्शन नहीं कर पाते हैं, वे केवल क्षीरसमुद्रके तटपर जाकर उनकी स्तुति करते हैं। तब वे अवतार ग्रहणकर जगत्का पालन करते हैं। उनके अनन्त वैभव हैं, जिसकी कोई गिनती नहीं है। ये विष्णु जिनके अंशके अंशके अंश हैं, वे श्रीनित्यानन्द प्रभु सर्वश्रेष्ठ हैं॥११३-११६॥ पाँचवाँ अध्याय | ३०३

[ ५/११७-१२० उनका 'शेष'-नामक महासर्परूप :- सेइ विष्णु 'शेष'-रूपे धरेन धरणी। काँहा आछे मही, शिरे, हेन नाहि जानि॥११७॥ सहस्र विस्तीर्ण याँर फणार मण्डल। सूर्य जिनि' मणिगण करे झलमल॥११८॥ पञ्चाशत कोटि-योजन पृथिवी-विस्तार। याँर एकफणे रहे सर्षप-आकार॥११९॥ श्रीकृष्णभक्त शेषरूपी विष्णु :- सेइ त' 'अनन्त' 'शेष'-भक्त-अवतार। ईश्वरेर सेवा बिना नाहि जाने आर॥१२०॥ अनुवाद-वही विष्णु 'शेष' रूपमें पृथिवीको अपने मस्तकपर धारण करते हैं। उनके मस्तकपर पृथ्वी कहाँपर है, यह भी उन्हें पता नहीं चलता। उनके फैले हुए हजारों फणोंपर सूर्यसे अधिक झलमल करते हुए मणियाँ रहती हैं। पचास करोड़ योजनके विस्तारकी यह पृथ्वी है, जो उनके एक फणपर सरसोंके दानेकी भाँति रहती है। वे 'अनन्त'-शेष भक्त-अवतार हैं। श्रीकृष्णकी सेवाके अतिरिक्त वे और कुछ नहीं जानते हैं॥११७-१२०॥ अनुभाष्य-भाः ५/१७/२१ और भाः ५/२५/२ श्लोक द्रष्टव्य हैं। श्रीजीव गोस्वामीकृत श्रीकृष्णसन्दर्भ संख्या ८६में- “वासुदेवकलानन्तः सहस्रवदनः स्वराट्। अग्रतो भविता देवो हरेः प्रियचिकीर्षया॥ श्रीवसुदेवनन्दनस्य वासुदेवस्य कला प्रथमोऽंशः श्रीसङ्कर्षणः। स्वराट् स्वेनैव राजते इति। अतएव अनन्तः कालदेशपरिच्छेदरहितः; य एव शेषाख्यः सहस्रवदनोऽपि भवति। एकांशेन शेषाख्येन। स्कान्दे अयोध्या-माहात्म्ये-'ततः शेषात्मतां यातं लक्ष्मणं सत्यसङ्गरम्। उवाच मधुरं शक्रः सर्वस्य च स पश्यतः॥ वैष्णवं परमं स्थानं प्राप्नुहि स्वं सनातनम्। भवन्मूर्तिः समायाता शेषोऽपि विलसत्फणं॥' 'इत्युक्त्वा सुरराजेन्द्रो लक्ष्मणं सुरसङ्गतः। शेषं प्रस्थाप्य पाताले भूभारधारणक्षमम्॥' अतः (भाः १०/२/८) 'शेषाख्यं धाम मामकम्' इत्यत्रापि (भाः १०/२/२५) 'शिष्यते शेषसंज्ञः' इतिवत् अव्यभिचार्यश एवोच्यते। शेषस्याख्या ख्यातिर्यस्मादिति वा।” भगवान्की कला (अंशके अंश) श्रीअनन्तदेव सहस्र मुखवाले और स्वतन्त्र हैं। वे श्रीहरिके प्रियकार्य करनेके लिये सदा प्रस्तुत रहते हैं। वसुदेवनन्दन वासुदेवके प्रथम अंश सङ्कर्षण हैं। वे स्वप्रकाशित होनेके कारण स्वतन्त्र हैं, इसलिये वे अनन्त अर्थात् काल-देशकी सीमाओंसे परे हैं। वे सहस्रमुख 'शेष'रूपमें भी वर्तमान हैं। एकांश अर्थात् शेष-नामक अवताररूपमें। स्कन्दपुराणमें अयोध्या-माहात्म्यमें, सबके समक्ष भी देवराज इन्द्रने शेषरूपधारी सत्यप्रतिज्ञ लक्ष्मणसे कहा,-'आप अपने सनातन विष्णुधाममें गमन करें, जहाँ फणोंसे शोभित आपकी शेषमूर्ति भी विराजमान है।' यह कहकर देवराज इन्द्र भूभार धारण करनेमें समर्थ 'शेष'रूपी लक्ष्मणमूर्तिको पातालकी ओर भेजकर स्वयं अपने देवलोक चले गये। (अर्थात् सङ्कर्षणव्यूह लक्ष्मण श्रीरामके साथ अवतीर्ण हुए और पातालमें स्थित भूधारी 'शेष' उनके साथ आकर मिल गये। बादमें अप्रकटकाल आनेपर 'शेष' लक्ष्मणसे पृथक् होकर अपने धाम पातालमें और लक्ष्मण विष्णुधाम वैकुण्ठमें चले गये।) इस कारण 'शेष-नामक मेरा धाम' इस वाक्यमें ३०४ | श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत