तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२६० तैत्तिरीये आरण्यके

भागो॒ अस्ति॑ । यदीं॑ शृ॒णोत्यलकं॑ शृणोति॒ नहि

त्तमगतिप्रदानेन* प्रियं ‘सखायं’, इवातिस्नेहेन पाल- यति, तस्मादध्येतारं सखायं वेत्तीति ‘सखिवित्’ स्वाध्यायः, स्वयञ्च ‘तस्य’ पुरुषस्य, सखा अत्यन्तस्नेहेन कदाचिदप्यनपा- यात्। नहि निरन्तराध्यायिनं स्वाध्यायः कदाचिदपि परि- त्यजति, किन्तु दिने दिनेऽतिशयेन तस्याधीनो भवति†। तादृशं ‘सखिविदं’, अपि ‘सखायं’, ‘यस्तित्याज’ परित्यक्तवान्, ‘तस्य’ परित्यक्तुः, ‘वाच्यपि’, ‘भागो नास्ति’ आयासरहिते महाफले पाठेऽपि भाग्यं नास्ति, किमु वक्तव्यं महाप्रयाससा- ध्येऽनुष्ठाने‡ तत्फले वा। ‘यदीं’ यद्यपि, स्वाध्यायत्यागी कदा- चिद्विद्वत्सभायामुपविश्य बहूनि शास्त्राणि ‘शृणोति’, तदानीं ‘अलकं’ अलीकमनृतमेव, ‘शृणोति’, पुरुषार्थपर्यवसानाभा- वात्। नहि काव्यनाटकालङ्कारादिश्रवणेन वृथायुःक्षयम- न्तरेण कञ्चित् पुरुषार्थं पश्यामः। अत एव वाजसनेयिनः समामनन्ति। नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान् वाचो विम्लापनं हि तदिति। वेदव्यतिरिक्तस्य शब्दजालस्य कण्ठशोषमात्रपर्यवसा- यित्वमेव§ उपपाद्यते। यस्मादयं वेदत्यागी ‘सुकृतस्य पन्थां’ पु- ण्यानुष्ठानमार्गं, न जानाति तस्मात् कण्ठशोषमात्रपर्यवसानं।

---

* मोक्षपर्यन्तोत्तरोत्तरगतिप्रदानेनेति तै० पाठः!
† दिने दिने व्यतिशयो भवति इति तै० पाठः।
‡ महाप्रयाससाध्ये स्वर्गे इति तै० पाठः।
§ कण्ठशोषमात्रपर्यवसानत्वमेव इति तै० पाठः।

२ प्रपाठके १५ अनुवाकः। २६१

प्र॒वेदा॑ सु॒कृत॒स्य पन्था॒मिति॑⁽१⁾। ⁽७⁾तस्मा॑त् स्वाध्यायोऽध्ये॑त-

द्विविधं हि पुरुषेणार्थ्यते ऐहिकजीवनमामुष्मिकौ च भोगमोक्षौ। तत्र जीवनस्य कार्य्यादेरपि कृषिवाणिज्यादिकमेव महत् साधनं, आमुष्मिकमार्गन्तु वेदमन्तरेण सर्वतो न जानाति, अतः शास्त्रान्तराणि शृण्वतः कण्ठशोष एव परिशिष्यते। न केवलं सुकृतज्ञानमात्राभावः, प्रत्युत दुरितञ्च महत् सम्पद्यते। अत एव मनुना स्मर्य्यते। योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते मतिं। स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वय इति ॥

इत्थं स्वाध्यायपरित्यागे बाधं दर्शयित्वा तदनुष्ठाने श्रेयो दर्शयति। ⁽७⁾“तस्मात् ॰ तदेषाभ्युक्ता”⁽७⁾ इति। यस्मात् स्वाध्यायव्यतिरेकेण सुकृतमार्गो न ज्ञायते ‘तस्मात्’, ‘स्वाध्यायोऽध्येतव्यः’, इति ग्रहणाध्ययनं ब्रह्माध्ययनञ्च* कर्त्तव्यं। एतदुभयं परमपुरुषार्थत्वेन साधनमिति उपनिषदि पुरुषोपनिषदि बहनामृषीणां मतभेदोपन्यासप्रसङ्गेन विस्पष्टमाम्नातं। स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः, तद्धितपस्तद्धितपः इति। सत्यवदनमेव परमपुरुषार्थसाधनमिति राथीतरस्य मतं। कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपं तप एव तत्साधनमिति पौरिशिष्टेर्मतं। मौद्गल्यस्त्वन्तररहस्यदर्शी रहस्यार्थत्वात् तदेतदुभयमुवाच। तत्र ग्रहणार्थमध्ययनं† गृहीतस्य वेदस्य

---

* इत्यध्ययनं ब्रह्मयज्ञाध्ययनञ्चेति तै० पाठः।
† स्वाध्यायो ग्रहणार्थमध्ययनं इति तै० पाठः

२६२	तैत्तिरीये आरण्यके

व्यौ॒ यं यं॒ क्रतु॑मधी॒ते तेनं॑ तेनास्ये॒ष्टं भ॑वत्य॒ग्नेर्वा॒योरा॑-

प्रकर्षेण प्रतिदिनं ब्रह्मयज्ञरूपेण वचनं प्रवचनं । उभे एवोत्तमे पुरुषार्थसाधने सत्यादीनामत्रार्थसिद्धत्वात् । यो हि निरन्तरं स्वाध्यायं पठति तस्यानृतवदने कः प्रसङ्गः । तपोऽप्यत्रार्थसिद्धं निषिद्धविषयप्रवणानामिन्द्रियाणां* बलक्षयद्वारेणोद्धतत्वं वारयितुं कृच्छ्रचान्द्रायणादिना शरीरशोषरूपं तपः क्रियते । स्वाध्यायपरस्य तु विषयमात्रचिन्तैव नास्ति कुतो दुष्टविषयेषु प्रवृत्तिः । तच्चिन्तापूर्वकत्वं प्रवृत्तेर्भगवतोक्तं । ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते । क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यतीति । विषयध्याननिवृत्त्यर्थमेव चित्तवृत्तिनिरोधरूपं योगं वक्तुं कृत्स्नं योगशास्त्रं प्रवृत्तं । सा च खविषयध्याननिवृत्तिः स्वाध्यायनिरतस्याप्रयासेनेव सिद्धा । तत्र किमनेन योगशास्त्रेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिना तपसा वा । अत एवाभिज्ञा आहुः । अर्के चेन्मधु† विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजेत् । दृष्टस्यार्थस्य संसिद्धौ‡ को विद्वान् यत्नमाचरेत् इति । एतत् सर्वमभिप्रेत्य मौद्गल्यस्तद्धि तपस्तद्धि तप इति प्रसिद्धवाचकेन हिशब्देन वीप्सया च स्वाध्यायप्रवचनयोरत्यादरं दर्शयति । न च स्वा-

---

* निषिद्धविषयद्रव्याणामिति तै० पाठः ।
† अत्र चेन्मधु इति तै० पाठः । ‡ संसिद्धेरिति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके १५ अनुवाकः। २६३

दि॒त्यस्य॑ सायुज्यं गच्छ॒ति तदे॒षाभ्यु॑क्ता^(७)। ^(८)ये अ॒र्वा- ङ्ङुत वा॑ पुरा॒णे वेदं॑ वि॒द्वांस॑म॒भितो॑ वद॒न्त्यादि॒त्यमे॒व ते प॑रि॒वद॑न्ति॒ सर्व्वे॑ अ॒ग्निं द्वि॒तीयं॑ तृ॒तीयं॑ च ह॒ꣳ॒स-

---

ध्यायपाठमात्रेण योगानुष्ठानाभावात्* न पुरुषार्थ इति शङ्क- नीयं । अयमध्येता अग्निष्टोमवाजपेयराजसूयाश्वमेधादीनां मध्ये 'यं यं' क्रतुभागं 'अधीते', तस्याध्येतुः पुरुषस्य 'तेन तेन' क्रतुना, 'इष्टं भवति', । त्रिविधो हि यागः । कायिको वाचिको मानसिकश्चेति, तत्राध्येतुर्वाचिकस्य निष्पत्तौ नास्त्येव विवादः । यद्यध्येतार्थमपि जानाति तदाध्ययनकाले तदनुस- न्धानात् मानसोऽपि निष्पद्यते । कायिकस्य नास्ति† मास्तु नाम द्रव्यार्जनरहितस्याधिकाराभावात् । यस्य त्वधिकारः कायिकमप्यसौ करोति इतरस्य तु वाचिकेनैव तत् फलं लभ्यते । तस्मादयमध्येताग्न्यादीनां सायुज्यं गच्छति । 'तत्' तस्मिन् वेदविदो माहात्म्ये, काचिदृक् 'अभ्युक्ता' ॥

तामेतामृचं दर्शयति । ^(८)“ये अर्वाङ्ङुत वा ० हꣳसमिति”^(८) इति । 'अर्वाङ्' अर्वाञ्चं, इदानींतनमनुष्यं अध्येतृरूपं, 'उत वा पुराणे' अथवा पुरातनं व्यासवशिष्ठादिरूपं, 'वेदं विद्वांसं' पाठादर्थाच्च वेदतत्त्वाभिज्ञं महात्मानं, 'ये' मूर्खाः, 'अभितो वदन्ति' तत्र तत्र निन्दन्ति, 'ते' मूर्खाः, 'सर्वे', अपि 'आदित्य-

* यच्चानुष्ठानाभावात् इति तै० पाठः ।
† कायिकस्येन्नास्ति इति तै० पाठः ।

२६४ तैत्तिरीये आरण्यके

मि॒ति^(८)। ^(९)याव॑ती॒र्वै दे॒वता॒स्ताः सर्वा॑ वेद॒विदि॒ ब्रा- ह्म॒णे व॑सन्ति॒ तस्मा॑द्ब्राह्म॒णेभ्यो॑ वेद॒विद्भ्यो॑ दि॒वे दि॑वे॒ नम॑स्कुर्यान्नाश्ली॒लं की॑र्त्तयेदे॒ता ए॒व दे॒वताः प्रीणाति^(९) ॥ ॥ १५ ॥

मेव', निन्दन्ति । ततो 'द्वितीयमग्निं', निन्दन्ति ततः 'तृतीयं', 'हंसं' गमनशीलं, 'वायुं,' निन्दन्ति । अस्य वेदविदोऽग्निवा- खादित्यसायुज्ययोग्यत्वादेतस्मिन्नेव निन्दा । तेषां निन्दा इत्य- नेनैव मन्त्रेणादित्यादिरूपलक्षणं वेदविन्माहात्म्यं दर्शितं ॥

अस्य मन्त्रस्य तात्पर्य्यं दर्शयति । ^(९)"यावतीः ० प्रीणाति" ^(९) इति । अग्निरवमो देवतानां विष्णुः परम इत्युक्तत्वादग्नि- प्रभृतयो विष्णुपर्य्यन्ता यावत्यो देवताः सन्ति ताः सर्वाः पाठ- तोऽर्थतश्च वेदविदि 'ब्राह्मणे वसन्ति' एकैकस्मिन् मन्त्रे एको देवः प्रतिपाद्यते । ते च मन्त्राः सर्वेऽध्येतुर्वाचि अध्येतुर्मनसि च वर्त्तन्ते अतो वेदविदां ब्राह्मणानां सर्वदेवतात्मकत्वात् तेभ्यः प्रतिदिनं 'नमस्कुर्यात्', 'अश्लीलं' तदीयमशुभं किमपि* विद्य- मानमविद्यमानं वा न कीर्त्तयेत् । एतेन वेदविदः ब्राह्मणस्य सत्कारेण सर्वा अध्येता 'देवताः' परितोषयति ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीयप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥

---

* किञ्चिदपि इति तै० पाठः ।

२ प्रपाठके १६ अनुवाकः । २६५

अथ षोडशोऽनुवाकः ।

(१)रिच्य॑त इ॒व वा ए॒ष प्रेव॑ रिच्यते॒ यो या॒जय॑ति प्रति॑ वा गृह्णाति॑ याज॒यित्वा प्रति॑गृह्य॒ वान॑श्नन्त्रिः स्वाध्या॒यं वे॒दमधी॑यीत^(१) । (२)त्रि॒रात्रं॒ वा सावित्रीं गा-

---

अथ षोडशोऽनुवाकः ।

अथ कस्यचिदयाज्यस्य याजने तथा कस्यचिदयोग्यस्य पुरुषस्य द्रव्यप्रतिग्रहे च प्रायश्चित्तत्वेन स्वाध्यायं विधत्ते । (१)“रिच्यत इव० वेदमधीयीत”^(१) इति । ‘यः’ पुमान्, स्वयमपद्रहितोऽपि द्रव्यलोभादयाज्यं ‘याजयति’, निषिद्धं द्रव्यं ‘वा प्रतिगृह्णाति’, स पुमानिह लोके ‘रिच्यत इव’ कीर्त्तिशून्य इव भवति, अहो दुरात्मायमेवन्धनिकोऽपि सन् द्रव्यलोभादन्यायं करोतीति सर्वे जनास्तं निन्दन्ति तदिदमिह लोके रिक्तत्वं । तथा ‘प्रेव रिच्यते’ परलोकेऽपि प्रकर्षेण रिक्त इव भवति, पुण्यलोकाभाव एव रिक्तत्वं, याजनप्रतिग्रहयोर्जीविकारूपेण शास्त्रेऽभ्युपगतत्वात्, निषिद्धयाजनप्रतिग्रहविषयमिदं द्रष्टव्यं । अतो द्रव्यलोभात् ‘याजयित्वा प्रतिगृह्य वा’, ‘अनश्नन्’ भोजनरहितः, ‘स्वाध्यायं’ त्रिवारं स्वशाखाध्ययनरूपं वेदं, जपेत्* ॥

तत्राशक्तस्य पक्षान्तरमाह । (२)“त्रिरात्रं वा ० रेचयति

---

* अधायंतेति तै० पाठः ।

२ K

१६६	तैत्तिरीये आरण्यके

य॒चीमन्वाति॑रेचयति॒^(१) । ^(२)वरो॒ दक्षि॑णावरे॑णै॒व वर॑ᳵ
स्पृणो॒त्यात्मा॒ हि वर॑:^(२) ॥ १६ ॥

---

(१) इति । पूर्वोक्तप्रकारेण रिक्तं स्वमात्मानं अरिक्तं करोति अपकीर्त्तिं पुण्यचयञ्च निवर्त्तयेदित्यर्थः* ॥

पक्षद्वयेऽपि दक्षिणां विधत्ते । (२)“वरो दक्षिणा • स्पृणोत्यात्मा हि वरः”^(२) इति । गौर्वै वर इति सूत्रकारेणोक्तत्वात् गौरैवा† ‘दक्षिणावरेण’, श्रेष्ठेन गोद्रव्येण, ‘वरं’ श्रेष्ठं ब्राह्मणं, ‘स्पृणाति’ प्रीणयति, यस्मात् ‘वरः’ गौरात्मैव, तस्मात् स्वेन समानत्वात् तया दक्षिणया स्वात्मानमेव दत्तवानिति कृत्वा तत्पापनिवृत्तिर्युक्ता ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके द्वितीयप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥

---

* गायत्रीच्छन्दस्कां सवितृदेवताकां तत्सवितुर्वरेण्यमित्येतां ऋचं भोजनरहितो दिनत्रयं ‘रेचयति’, पूर्वोक्तप्रकारेणावर्त्तयेदित्यर्थः । इति तै० पाठः ।
† गौरवेति तै० पाठः।

२ प्रपाठके १७ अनुवाकः । २६७

अथ सप्तदशोऽनुवाकः ।

(१)दु॒हे ह॒वा ए॒ष छन्दा॑ꣳसि॒ यो या॒जय॑ति॒ स येन॑ य- ज्ञक्रतु॑ना या॒जये॑त् सोऽर॑ण्यं परीत्य॑ शुचौ दे॒शे स्वा॒ध्याय॑- मे॒वैन॑मधीयन्नासीत^(१)। (२)तस्या॒नश॑नं दी॒क्षा स्थान॑मुप-

---

अथ सप्तदशोऽनुवाकः।

पूर्वमनापदि दुष्टयाजनस्य प्रायश्चित्तमुक्तं । इदानीमा- पदि तद्याजनस्य पूर्वस्मादल्पं प्रायश्चित्तं विधत्ते । (१)“दुहे हवा • अधीयन्नासीत”(१) इति । ‘यः’ पुमान्, धनाभावे जीवना- भावात् प्राणरक्षणाय* अयाज्यमपि पुरुषं ‘याजयेत्’ । एतच्च वाजसनेयके दर्शितं, प्राणस्य वै सम्राट् कामेभ्य अयाज्यं या- जयत्यप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णातीति । ईदृशः पुमान् ‘छन्दांसि’, तत्र प्रतिग्रहे कियान् मन्त्रान् रिक्तीकरोति फलरहितान् करोति तत्परिहारार्थं ‘येन’, ‘यज्ञक्रतुना’, याजितवान् ‘एन- मेव’ क्रतुभागं, ‘स्वाध्यायं’, स पुमानरण्ये गत्वा पठन् ‘आसीत’, तेन प्रायश्चित्तं सम्पाद्यते तत् सम्भावनार्थं ध्यानार्थं वा ॥

तत्र यज्ञावयवान् सम्पादयति । (२)“तस्यानशनं • समृद्धतरः”(२) इति । ‘तस्य’ प्रायश्चित्तार्थं वेदभागमध्येतुः पुरुषस्य, तावति काले यो भोजनपरित्यागः सैव ‘दीक्षा’ । यदेतच्छुद्ध-

---

* अन्नाभावे प्राणरक्षणाय इति F पाठः ।
† सम्राट् समायायायाज्यं इति तै० पाठः ।
2 k 2

२६८ तैत्तिरीये आरण्यके

स॒द् आस॑न॒ꣳ सुत्या॒ वाग्जु॒हूर्मन॑ उप॒भृद्धृति॑र्ध्रु॒वा प्रा॒- णो ह॒विः सामा॑ध्व॒र्युः स वा ए॒ष य॒ज्ञः प्रा॒णद॑क्षिणोऽन॑- न्तदक्षिणः॒ समृ॑द्धतरः^(१) ॥ १७ ॥

---

देशरूपं 'स्थानं', ता एव 'उपसदः', यत् तत्रोपवेशनं सैव 'सुत्या'. सोमाभिषवः, येयमस्य 'वाक्', सेयं 'जुहूः', यत् 'मनः', सैव 'उपभृत्', या 'धृतिः', अनुष्ठेयार्थावधारणा, सैव 'ध्रुवा', यः 'प्राणः' तदेव 'हविः', यत् 'साम' गायनं, स एव 'अध्वर्युः', सोऽयं भावनारूपः 'यज्ञः', प्राणदक्षिणः' देहान्ते प्राणपरित्याग एव दक्षिणास्थानीयः, अतोऽनन्तदक्षिणत्वादयं यज्ञोऽतिशयेन समृद्धः, * उक्तयज्ञसमाप्तौ प्रभूतमन्नं देयमिति तात्पर्यार्थः ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके द्वितीयप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥

---

* सेयं भावना याग एव दक्षिणास्थानीयः 'प्राणः', अतो अनन्त- दक्षिणत्वादयं 'यज्ञः समृद्धतरः'। प्राणो ह्यनन्तः सर्वेभ्योऽपि वस्तुभ्यः अतिशयेन प्रियत्वात् सेयं भावनारूपसम्पन्नस्य दक्षिणोक्ता। अथवा प्रायश्चित्तार्थं पाठरूपत्वस्य 'स एष यज्ञः', 'प्राणदक्षिणः', प्राणस्थिति- हेतुरन्नमेव तत्र दक्षिणा एतत् सर्वैरपेक्षितत्वादनन्तमित्युच्यते। अनन्तदक्षिणत्वादेव अयमतिशयेन समृद्धः, उक्तयज्ञसमाप्तौ च प्रभूत- मन्नं देयमिति तात्पर्यार्थः। इति तै० पाठः।

२ प्रपाठके १८ अनुवाकः । २६९

अथ अष्टादशोऽनुवाकः ।

(१)क॒ति॒धाऽव॑की॒र्णी प्रवि॑शति चतु॒र्धेत्या॑हुर्ब्रह्मवा॒दिनो॑ म॒रुतः॑ प्रा॒णैरिन्द्रं॒ बले॑न॒ बृह॒स्पतिं॑ ब्रह्मवर्च॒सेना॒ग्निमे॒वेतरे॑ण॒ सर्वे॑ण तस्यै॒तां प्राय॑श्चित्तिं विदाञ्चकार सु॒देवः॑ काश्य॒पः^(१) । ^(२)यो ब्र॑ह्मचा॒र्यव॑कि॒रेद॒मा-

---

अथ अष्टादशोऽनुवाकः ।

प्रायश्चित्तार्थस्वाध्यायप्रसङ्गादवकीर्णिप्रायश्चित्तमुच्यते । तद्विधानार्थमादौ प्रस्तौति । ^(१)“कतिधावकीर्णी ॰ सुदेवः-काश्यपः”^(१) इति । अवकीर्णं भग्नव्रतं ब्रह्मचारिणो रेतस्कन्दनादिकं तद्यस्यास्ति सः ‘अवकीर्णी’, तादृशः पुमान् स्वकीयैरेवावयवैर्देवान् ‘प्रविशति’ देवास्तदीयानवयवान् विनाशयन्ति, तच्च कतिभिः प्रकारैरेवं प्रविशतीत्येवमभिज्ञस्य प्रश्नः । तत्राभिज्ञाः ‘ब्रह्मवादिनः’, चतुर्भिः प्रकारैरित्युत्तरमाहुः । त एव प्रकाराः स्पष्टीक्रियन्ते । स्वकीयैः ‘प्राणैर्मरुतः’, देवान् ‘प्रविशति’ । ‘बलेनेन्द्रं प्रविशति’, ‘ब्रह्मवर्चसेन’, ‘बृहस्पतिं’, ‘प्रविशति’ । ‘इतरेण सर्वेण’ वागादिना ‘अग्निमेव प्रविशति’ । मरुदादयोऽस्य प्राणानपहरन्तीत्यर्थः । कश्यपस्य पुत्रः सुदेवाख्यः कश्चिदृषिस्तस्यैतस्य दोषस्य प्रायश्चित्तं निश्चितवान् ॥

तदिदं प्रायश्चित्तं विधत्ते । ^(१)“यो ब्रह्मचार्य ॰ आत्मन्-

२७०	तैत्तिरीये आरण्यक

वा॒स्यायाᳵरा॒त्र्याम॒ग्निं प्र॒णीयो॑पसमा॒धाय॑ द्विराज्य॑स्योप॒घातं॑ जुहोति कामा॒वकी॑र्णोस्म्यवकी॒र्णो॑स्मि काम॒ कामा॑य॒ स्वाहा॑ कामा॒भिद्रु॑ग्धोस्म्य॒भिद्रु॑ग्धोस्मि काम॒ कामा॑य॒ स्वाहेत्य॒मृतं॒ वा आज्य॑म॒मृत॑मेवा॒त्मन्ध॑त्ते^(२) ।
^(२)हु॒त्वा प्र॑यताञ्जलिः क॒र्वाति॒र्यङ्ङ॒ग्निम॒भिम॑न्त्रयेत^(३) ।
^(४)सं मा॑सिञ्चन्तु म॒रुत॒स्समिन्द्रः॒ सं बृह॒स्पति॑: । सं मा॒यम॒ग्निः सि॑ञ्च॒त्वायु॑षा च॒ बले॑न॒ चायु॑ष्मन्तं करोत

---

धत्ते”(२) इति। ‘आज्यस्योपघातं’ आज्यमुपहत्योपहत्य सकृत् सकृदादाय ‘द्विर्जुहोति’। तत्र प्रथममन्त्रस्यार्थः। हे ‘कामदेव’, ‘अवकीर्णोऽस्मि’ त्वत्प्रेरणया व्रतभ्रंश लक्षणमवकरं प्राप्तोऽस्मि। पुनरुक्तिरनुतापप्रकटनार्था। अवकरपरिहारार्थं ‘कामाय’, देवाय स्वाहुतमिदमस्तु। ‘अभिद्रुग्धः’ व्रतभ्रंश लक्षणमभिद्रोहं कृतवान्, ‘अस्मि’, अन्यत् प्रथममन्त्रवत्। आज्यप्रशंसनमत्र आज्यस्य देवप्रियत्वेन अमृतत्वात् तद्धोमेनावकरपरिहाररूपं ‘अमृतं’, स्वात्मनि सम्पादयति ॥

उत्तरकर्त्तव्यं विधत्ते। (२)“हुत्वा प्रयताञ्जलिः ० मन्त्रयेत”(३) इति। करयोः सम्पुटीकरणमञ्जलिः तस्य प्रयतत्व निष्किञ्चत्वं ‘कवार्तिर्यक्’ ईषत्तिरश्चीनशरीरः, नात्यन्तमभिमुखोनापि पराङ्मुखः अपि तु पार्श्वे स्थितः ॥

अभिमन्त्रणे मन्त्रं दर्शयति। (४)“सं मासिञ्चन्तु ० करोत

२ प्रपाठके १८ अनुवाकः । २७१

मेति॑^(४) । ^{(५)}प्रति॑हास्मै म॒रुतः॑ प्रा॒णान् द॑धति॒ प्रतीन्द्रो॒ बलं॒ प्रति॒ बृह॒स्पति॒र्ब्रह्म॑वर्च॒सं प्रत्य॒ग्निरित॑रः॒ सर्व॑ꣳ॒ सर्व॑त॒नू॒र्भूत्वा॒ सर्व॒मायु॑रेति^(५) । ^{(६)}त्रि॒र॒भि॒मन्त्र॑येत त्रिष॒त्या हि दे॒वाः^(६) । ^{(७)}योऽपू॑त इव म॒न्येत॑ स इ॒त्थं जु॑हुयादि॒त्य॒भि॒मन्त्र॑येत पु॒नीत॑ ए॒वात्मान॒मायु॑रे॒वात्मन् ध॑त्ते^(७) ।

मेति”^(४) इति । ‘मरुतः’, देवाः प्राणैर्विशीर्णं ‘मां’, ‘आसिञ्चन्तु’, पुनः सम्भूय सिक्तमाप्यायितं कुर्वन्तु । एवमिन्द्रादिषु योज्यं । किञ्च ‘आयुषा’, ‘बलेन’, वयःसंयोज्य सम्पूर्णायुर्युक्तं कुर्वन्तु ॥

अनेनोपस्थानेन पूर्वोक्तदोषसमाधानं दर्शयति । ^{(५)}“प्रतिहास्मै ॰ सर्वमायुरेति”^(५) इति । ‘अस्मै’ यजमानार्थं, ‘मरुतः’, देवाः ‘प्राणान् प्रतिदधति’ प्रतिष्ठापयन्ति* एवमिन्द्रादयोऽपि । ततोऽयं ‘सर्वतनुः’ सम्पूर्णसर्वावयवः, ‘भूत्वा’, सम्पूर्णम् ‘आयुः’, प्राप्नोति ॥

अभिमन्त्रणावृत्तिं विधत्ते । ^{(६)}“त्रिरभिमन्त्रयेत ॰ त्रिषत्या हि देवाः”^(६) इति । त्रिवारानुष्ठाने सत्यमिदं न तु कपटरूपमिति विश्वासो येषां देवानान्ते ‘त्रिषत्याः’ ॥

उक्तं प्रायश्चित्तं पापान्तरेऽप्यतिदिशति । ^{(७)}“योऽपूतः ॰ आत्मन्धत्ते”^(७) इति । निश्चितस्यावकरस्याभावे कस्यापि पापस्य सम्भावनयाहं ‘अपूतः’, इति ‘यः’, शङ्कते ‘सः’, अपि पूर्वो-

---

* पुनरर्पयन्ति इति तै० पाठः ।

२७२	तैत्तिरीये आरण्यके

^(८)वरो॒ दक्षि॑णा॒ वरे॑णै॒व वर॑ꣳ स्पृणोत्यात्मा हि वरः॑॥^(८)
॥ १८ ॥

---

अथ एकोनविंशोऽनुवाकः ।

^(१)भूः प्रप॑द्ये॒ भुवः॒ प्रप॑द्ये॒ स्वः॑ प्रप॑द्ये॒ भूर्भुवः॒ स्वः॑ प्रप॑द्ये॒ ब्रह्म॑ प्रप॑द्ये ब्रह्म॑को॒शं प्रप॑द्ये॒ऽमृतं॑ प्रप॑द्ये॒ऽमृत॑को॒शं प्रप॑द्ये

---

ऋहोमाभिमन्त्रणे कुर्यात्, स पुमान् स्वात्मानं शोधयित्वा स्वात्मनि सर्वं ‘आयुः’, सम्पादयति ॥

तत्रोभयत्र दक्षिणां विधत्ते । ^(८)“वरो दक्षिणा ० स्पृणोत्यात्मा हि वरः”^(८) इति । पूर्ववद्व्याख्येयं ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके द्वितीयप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥

---

अथ एकोनविंशोऽनुवाकः ।

इदानीं सर्वयागारम्भेषु आयुष्यकरं ब्रह्मोपस्थानं विधित्सुस्तन्मन्त्रमाह । *अथवा सायङ्कालीनसन्ध्यावन्दनादूर्ध्वं ध्रुवमण्डले परब्रह्मोपस्थानार्थं मन्त्रमाह । ^(१)“भूः प्रपद्ये ० कश्यपस्य”^(१) इति । य एते पृथिव्यादयस्त्रयो लोका यश्च येषां

* अथवेत्यादिपाठो तै० पुस्तके नास्ति ।

२ प्रपाठके १६ अनुवाकः । २७३

चतु॒र्जालं॒ ब्रह्म॑कोशं॒ यं॒ मृत्युर्नाव॑पश्य॑ति॒ तं॒ प्रप॑द्ये दे॒वान् प्रप॑द्ये दे॒वपुरं॑ प्रप॑द्ये॒ परी॑वृतो॒ वरी॑वृतो॒ ब्रह्म॑णा॒ वर्म॑-

'लोकानां त्रयाणां* तत् सर्वं 'प्रपद्ये' प्राप्नोमि, लोकानां† सङ्घः तत् सर्वं 'प्रपद्ये' प्राप्नोमि, 'ब्रह्म प्रपद्ये ब्रह्मकोशं प्रपद्येऽमृतं प्र- पद्येऽमृतकोशं प्रपद्ये' । ब्रह्मशब्देन चतुर्मुखस्य शरीरमुच्यते तस्य कोशः स्थानं जनलोकः, अमृतशब्देन विराट्कारणभूतं सूत्रा- त्मरूपमुच्यते, तस्य कोशः स्थानमव्यक्तं एतच्चतुर्विधं 'प्रपद्ये' भजामीत्यर्थः । 'चतुर्जालं' चतुर्विधा अन्नमयप्राणमयमनो- मयविज्ञानमयाः कोशाः जालवत् आवरका यस्य, पञ्चकोशं 'यं' आनन्दमयं, 'मृत्युर्नावपश्यति' नहि तस्य कारणरूपस्य कार्यवद्विनाशोऽस्ति, तादृशं कोशमहं 'प्रपद्ये' । 'देवान्', इन्द्रा- दीन्, तेषां पुरं 'देवपुरं', च 'प्रपद्ये', 'अहं', तेन 'ब्रह्म- णा', 'वर्मणा' कवचरूपेण परमात्मना, 'परीवृतः' परितो वेष्टितः, 'वरीवृतः' पुनः पुनर्वेष्टितः, तथा 'कश्यपस्य तेजसा' कश्यपस्य प्रेरकस्य कश्यपः को भवतीति न्यायेन सर्वसाक्षिण ईश्वरस्य तेजसा, 'परिवृतः', 'अहं', ईदृशो रक्षकार्थं ब्रह्मा तदुपस्थानेन मृत्युन्तरामित्यर्थः‡ ॥

---

* F पुस्तके 'त्रयाणां' पदस्थाने सङ्घः इति पाठो वर्त्तते ।
† लोकानां त्रयाणामिति तै० पाठः ।
‡ मृत्युन्तरामीत्यभिप्रायः इति F पुस्तकपाठः ।

2 L

२७४ | तैत्तिरीये आरण्यके

---

णाहन्तेज॑सा कश्य॑पस्य॑^{(१)}। ^{(२)}यस्मै॒ नम॒स्तच्छिरो॒ धर्मो॑ मूर्द्धानं॒ ब्रह्मोत्त॑रा॒हनु॑र्य॒ज्ञोऽध॑रा॒ विष्णु॒र्हृद॑य॒ꣳ सं॑वत्स॒रः प्र॒जन॑नम॒श्विनौ॑ पूर्व॒पादा॒वचि॑र्म॒ध्यं मि॒त्रावरु॑णावप॒रपादा॒वग्निः॒ पुच्छ॑स्य प्रथ॒मं का॒ण्डं तत् इन्द्र॑स्त॒तः प्र॒जाप॑तिर॒भयं॑ चतुर्थꣳ^{(२)}। ^{(३)}स वा ए॒ष दि॒व्यः श॑-

---

ब्रह्मोपस्थानकाले सर्वात्मकस्य परमेश्वरस्य शिशुमाराख्यजलग्रहस्वरूपत्वं ध्यानार्थं दर्शयति। (१)“यस्मै नमस्तच्छिरो ० प्रजापतिरभयञ्चतुर्थं”(२) इति। ‘यस्मै’ परब्रह्मणे, ‘नमः’ सर्वैः नमस्कारः क्रियते, ‘तत्’ परं ब्रह्म, अत्र शिशुमाराख्याध्यातव्यस्य जलग्रहस्य ‘शिरः’ उत्तमाङ्गस्थानं, योऽयमनुष्ठेयः ‘धर्मः’, सः ‘मूर्द्धानं’ मूर्द्धस्थानीयः, शिरसो मूर्द्धश्चैकस्मिन्नेवायतने ऊर्ध्वाधोभागभेदेन भिदाऽयं चतुर्मुखः ‘ब्रह्मा’, सोऽयं तस्य ग्रहस्य ‘उत्तरा हनुः’, यः ‘यज्ञः’, सः ‘अधरा हनुः’। यः ‘विष्णुः’, सोऽयं हृदयस्थानीयः। यः ‘संवत्सरः’, तत् ‘प्रजननं’ इन्द्रियस्थानीयम्,* यौ ‘अश्विनौ’, तौ तस्य ग्रहस्य ‘पूर्वपादौ’, योऽयमत्रिमुनिः, सोऽयं मध्यशरीरं, यौ ‘मित्रावरुणौ’ देवौ तौ ‘अपरपादौ’, शिशुमारस्य पुच्छे बहवो भागाः, तत्र ‘अग्निः पुच्छस्य’, ‘प्रथमं काण्डं’ प्रथमो भागः, ‘ततः’ तदूर्ध्वं, ‘इन्द्रः’,

---

* तत्प्रजननमित्यादिस्थाने सोऽयं प्रजननेन्द्रियस्थानीयः इति F पुस्तकपाठः।

२ प्रपाठके १६ अनुवाकः। २७५

करः॒ शि॒शु॒मार॒स्तꣳह॑^{(३)}। ^{(४)}य ए॒वं वेदाप॑ पुनर्मृ॒त्युञ्ज॑यति ज॑यति स्व॒र्गं लो॒कं नाध्व॑नि प्रमी॑यते॒ नाग्नौ प्रमी॑यते॒ नाप्सु प्रमी॑यते नानप॒त्यः प्रमी॑यतै ल॒ब्धान्नो॑ भवति॑^{(४)}। ^{(५)}ध्रु॒वस्त्वम॑सि ध्रु॒वस्य॑ क्षि॒तम॑सि॒ त्वं भू॒ताना॒मधि॑पतिरसि॒

द्वितीयो भागः, 'ततः' ऊर्ध्वं, 'प्रजापतिः', तृतीयो भागः, ततो- ऽपि परतः 'अभयं' भयरहितं, परं ब्रह्म *चतुर्थो भागः ॥

एवं ध्यातव्यानवयवान् सम्पाद्यावयविनं सन्ददर्शयति । (३) "स वा ० शिशुमारस्तꣳह"^{(३)} इति । यस्मै नमस्तच्छिर इत्या- दिना अभयं चतुर्थामित्यन्तेन वाक्येन योऽयं निरूपितः 'एषः', 'दिव्यः' दिवि भवः, 'शाकरः' अत्यन्तशक्तिमान्, शिशून् मार- यति मुखेन निगरतीति 'शिशुमारः' जलग्रहविशेषः, स हि ज- लमध्येऽत्यन्तविवृतेन मुखेन मनुष्यान् गृह्णातीति ॥

यदेवं †ध्यातव्यो ग्रहो निरूपितः, तज्ज्ञानं तत्फलञ्च दर्श- यति । ^{(४)}"य एवं ० लब्धान्नो भवति"^{(४)} इति । 'यः' पुमान्, दिव्यं शिशुमारं 'वेद' मनसा ध्यायति, स 'पुनः', 'अपमृत्युञ्ज- यति' मार्गादिमरणरूप अपमृत्युविशेषस्य न भवति, दुर्मरण- स्तस्य न भवतीत्यर्थः । 'लब्धान्नः' सर्वत्र सुलभान्नो भवति ॥

अथ ध्यानानन्तरमनुमन्त्रणमन्त्रमाह । ^{(५)}"ध्रुवस्त्वमसि ०

---

* चतुर्थं ब्रह्मेति तै० पाठः ।
† तदेष इति तै० पाठः ।

2 L 2

२०६ तैत्तिरीये आरण्यके

त्वं भू॒ताना॒ꣳ श्रेष्ठो॑ऽसि॒ त्वा भू॒तान्युप॑पर्याव॑र्त्तन्ते॒ नम॑स्ते॒ नमः॒ सर्व॑न्ते॒ नमो॒ नमः॑ शिशु॒कुमाराय॑* नमः॑॥(५)॥१९॥

---

शिशुकुमाराय नमः”(५) इति । अनेन मन्त्रेणोदङ्मुखो भूत्वा ध्रुवमण्डलं पश्यन् शिशुकुमाररूपेण तमुपतिष्ठेत् । हे शिशुकुमार ‘त्वं ध्रुवोऽसि’ विनाशरहितोऽसि । तथा ‘ध्रुवस्य’ जगत आका- शादेः, ‘क्षितं’ निवासस्थानं, ‘असि’ । ‘भूतानां’ सर्वेषां प्राणिनां, ‘त्वं अधिपतिरसि’, अत एव ‘भूतानां’, मध्ये ‘श्रेष्ठोऽसि’ । ‘भूता- नि’, सर्वाणि त्वामुपेत्य परितः सेवन्ते, तस्मात् ‘ते’ तुभ्यं, ‘नमः’, अस्तु, यत् ‘सर्वं’ जगत्, ‘ते’† तव अधीनं, तथा सति ‘नमः सर्वं’ त्वदीयाय सर्वस्मै नमः । तथा ‘ते नमः’ सर्वस्य स्वामिने तुभ्यमपि नमः । किं बहुना ‘नमः शिशुकुमाराय नमः’ शि- शुकुमारस्य जलग्रहविशेषस्य कुमारे बालकः तदाकारो यो ध्रुवः तस्मै नमस्कारोऽस्तु । उभयतो नमस्कारद्वयमादरार्थं ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके द्वितीयप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥

---

* शिशुमारकुमाराय इति F पुस्तकपाठः ।
† जगत् तत् ते इति F पुस्तकपाठः ।

२ प्रपाठके २० अनुवाकः । २७७

अथ विंशोऽनुवाकः ।

^(१)नमः॒ प्राच्यै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च^(१) । ^(२)नमो॒ नमः॑ दक्षि॒णायै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नमः॑ प्रती॒च्यै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नम॒उदी॑च्यै दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नम॑ ऊ॒र्ध्वायै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नमो॑ऽध॒रायै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे॒वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वसन्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नमो॑ऽवान्त॒रायै॑ दिशे॒ याश्च॑ दे-

---

अथ विंशोऽनुवाकः ।

सन्ध्यावन्दनाङ्गत्वेन शिशुमारोपस्थानमुक्तं अथ दिगुपस्थानमुच्यते । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह। “^(१)नमः प्राच्यै दिशे याश्च ० प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च”^(१) इति । एते मन्त्राः प्रथममन्त्रवद्व्याख्येयाः ॥

अथ मुन्युपस्थानमन्त्रं दर्शयति । ^(२)“नमो नमो ० मुनिभ्यश्च नमः” इति । नमस्कारादिक एको मन्त्र उभयतो नमत्कारौ द्वौ मन्त्रौ । ‘गङ्गायमुनयोः’, मध्ये पुण्यप्रदेशेषु तपोऽ-

२७८ तैत्तिरीये आरण्यके

वता॑ ए॒तस्यां॑ प्रति॒वस॑न्त्ये॒ताभ्य॑श्च॒ नमो॒ नम॑ गङ्गायमु- नयोर्मध्ये ये वस॑न्ति॒ ते मे॑ प्रसन्नात्मानश्चिरञ्जीवितं॑ वर्ध॑यन्ति॒ नमो॑ गङ्गायमुनयोर्मुनिभ्यश्च॒ नमो॒ नमो॑ ग- ङ्गायमुनयोर्मुनिभ्यश्च॒ नमः॑(२) ॥ २० ॥

सह॒, रक्षाँ॑सि, यद्दे॒वाः स॒प्तद॑श, यद॒दोव्यं॑ पञ्च॑दश, आयु॑ष्टे चतुर्विँशत्*, वैश्वान॒राय॑ षड्विँश॒तिः, वात॑- रसना ह, कूष्माण्डैः, अजान् ह॒, पञ्च†, ब्रह्मय॒ज्ञेन॑, ग्रामे॑, मध्यन्दिने॑‡, तस्य॒ वै मेघः, तस्य॒ वै द्वौ§, रिच्य॑- ते§, दुहे ह॑§, क॒तिधाव॑कीर्णो§, भूः§, नमः॒ प्राच्यै॑ विँश॒तिः§ ॥ हरिः ॐ ॥ तत् सत् ॥

---

धिका ये केचन ‘मुनयः’, वसन्ति, ते सर्वेऽपि प्रसन्नचित्ता भूत्वा मम चिरमायुर्वृद्धिं कुर्वन्तु तेभ्यः ‘नमः’ । उत्तरौ द्वौ मन्त्रौ भक्त्यतिशयद्योतनार्थौ । तत्रापि नमःशब्दद्वयोपेतत्वमभ्यासार्थं । तदेवमस्मिन् प्रपाठके स्वाध्यायविधिः प्राधान्येन प्रतिपादितः, तत्प्रसङ्गाच्छुद्धिकारणं सन्ध्यावन्दनादिकं सर्वं प्रतिपादितं ॥

---

* आदर्श दण्डपातभ्रमेण मूले त्रर्यास्त्रिंशत् कण्डिका दृश्यन्ते ।
† पूर्वोक्तकारणेन दण्डमध्ये सप्तकाण्डका एव मूले दृश्यन्ते ।
‡ एतद्दशतावपि दण्डपातभ्रमो दृश्यते ।
§ एतास्वपि दण्डपातभ्रमः ।

२ प्रपाठके २० अनुवाकः । २७६

सह॑, ब्रह्मय॒ज्ञेन॑, वि॒ꣳश॒तिः ॥

नमो॒ ब्रह्म॑णे॒ नमो॑ अ॒स्त्वग्नये॒ नमः॑ पृथि॒व्यै नम॒ ओष॑धीभ्यः । नमो॑ वा॒चे नमो॑ वा॒चस्पत॑ये॒ नमो॒ वि- ष्ण॑वे बृह॒ते क॑रोमि ॥ ॐ शान्तिः ३ ॥ ओम् ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् । पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके द्वितीयप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥

समाप्तोऽयं द्वितीयः प्रपाठकः ॥

2 M