तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३६२ तैत्तिरीये आरण्यके

प्रा॒णं धे॑हि। अ॒पा॒नं धे॑हि॒ व्या॒नं धे॑हि। चक्षु॑र्धेहि॒ श्रोत्रं॑ धेहि। मनो॑ धेहि॒ वाचं॑ धेहि। आ॒त्मानं॑ धेहि॒ प्रति॑-

२ अ० । २२ म) । 'ग्राम्याणां' गवादिपशूनां, 'चर्मणा', सम्भरणे सति तान् 'पशून्', 'शुचा' शोकेन रोगादिजनितेन, यो- जयेत् । तन्माभूदिति 'कृष्णाजिनेन', एव सर्वं सम्भरणीयं, कृष्णमृगस्यारण्यजत्वात् 'आरण्यानेव', पशून् महावीरजनि- तेन सन्तापेन योजयति। यस्मादारण्येष्वेव सम्भरणादारण्याः पशवः शुचा योजिताः 'तस्मात्', 'समात्रप्रजायमानानां' ग्राम्येनोत्पद्यमानानामपि, द्विविधानां 'पशूनां', मध्ये 'आर- ण्याः', एव 'पशवः', कनिष्ठाः । नहि जना गवाश्वादिषु या- वन्तमादरं तावन्तं कृष्णाजिनमृगेषु कुर्वन्ति ॥

कृष्णाजिनस्य सलोमके भागे सम्भरणं विधत्ते । "लोम- तः सम्भरति । अतो ह्यस्य मेध्यं ।" इति । (५ प्र० । २ अ० । २३ म) । 'लोमतः', लोमवति प्रदेशे सम्भरेत् । 'अतः' लोमतः प्रदेशात्, 'अस्य' कृष्णाजिनस्य, 'मेध्यं' यागयोग्यं सम्भारं, सम्पद्यते ॥

कल्पः । आयुर्धेहि प्राणं धेहीत्यश्वेनावघ्राप्येति । पाठस्तु । "(१५)आयुर्धेहि ० मां धेहि मयि धेहि"(१५) इति । हे अश्व मृदमाघ्राय यजमानस्यायुरादीन् सम्पादय । 'मां' यजमानं, 'धेहि' पोषय, अपेक्षितं धनादिकं 'मयि' यजमाने, 'धेहि' स्थापय ॥

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८३

ष्ठां धे॑हि । मां धे॑हि॒ मयि॑ धेहि^(१५) । ^(१६)मधु॑ त्वा मधु॒ला क॑रोतु^(१६) । ^(१७)म॒खस्य॒ शिरो॑ऽसि ^(१७) ॥ ५ ॥

यदुक्तं सूत्रकारेण । बहव आर्याः परिगृह्य हरन्त्युत्तरेण विहारमुद्धृते चोक्षिते सिकतोपोप्ते परिश्रिते निदधातीति । तदेतदार्यनयनमार्याणाञ्च बहुत्वं स्थापनदेशविशेषञ्च क्रमेण विधत्ते । “परिगृह्यायन्ति । रक्षसामपहत्यै । बहवो हरन्ति । अपचितिमेवास्मिन् दधति । उद्धृते सिकतोपोप्ते परिश्रिते निदधाति शान्त्यै ।” इति । (५ प्र० । २ अ ० । २४ म) । ‘आयन्ति’ आगच्छेयुः, आर्याणां परिग्रहेण रक्षांस्यपहतानि भवन्ति । तेषां बहुत्वेनास्मिन् द्रव्ये पूजा कृता भवति । भूमेरुद्धननेन सिकतावापेन परितस्तिरोधानकरणेन च तस्मिन् देशेऽवस्थापितस्य द्रव्यस्योपद्रवपरिहाररूपा शान्तिर्भवति ॥

कल्पः । ^(१६)मधु त्वा मधुला करोतु^(१६) इति मदन्तीभिरुपसृजतीति । हे सम्भारसमूहरूप द्रव्य ‘मधु त्वा’ पूर्वमपि मधुरं महावीरनिष्पादनयोग्यं मृद्रूपं त्वां, अयं मदन्तीसंसर्गः पुनरपि ‘मधुला’ माधुर्ययुक्तं, सौकार्य्ययुक्तं, ‘करोतु’ ॥

अनेन मन्त्रेण सार्धं मदन्तीमेलनं विधत्ते । “मदन्तीभिरुपसृजति ॥ १२ ॥ तेज एवास्मिन् दधाति ।” इति । (५ प्र० । २ अ० । २५ म) । तप्ता आपो मदन्त्यः, तन्मेलनादस्मिन् द्रव्ये तेजः सम्पादितं भवति ॥

3 C 2

३६४ तैत्तिरीये आरण्यके

यद्यपि जलमेलनादेव महावीरनिष्पादनसामर्थ्यरूपं तेजः सम्पद्यते। तथापि मन्त्रेणैव सामर्थ्यातिशयाय मन्त्रपाठ इत्येतद्दर्शयति। “मधु त्वा मधुला करोत्वित्याह। ब्रह्मणैवास्मिंस्तेजो दधाति।” इति ॥

अथास्मिन् द्रव्ये मेलयितव्यं द्रव्यान्तरं विधत्ते। “यद्ग्राम्याणां पात्राणां कपालैः संसृजेत्। ग्राम्याणि पात्राणि शुचार्पयेत्। अर्मकपालैः संसृजति। एतानि वा अनुपजीवनीयानि। तान्येव शुचार्पयति।” इति। (५ प्र०। २ अ०। २६ म)। गृहेषु पाकाद्यर्थानि भाण्डानि ग्राम्यपात्राणि तदीयकपालैः संसर्गे सति तानि ‘शुचा’ शोकेन भङ्गरूपेण* योजितानि भवन्ति। तन्माभूदिति ‘अर्मकपालैः’, मिश्रयेत्। अर्मशब्देन चिरन्तने जीर्णग्रामदेशे अवस्थिता भाण्डांशा उच्यन्ते। तानि प्राणिभिरुपजीवितुमयोग्यानि अतस्तेषां शुचा योजनेऽपि न कश्चित् बाधः ॥

द्रव्यान्तरं विधत्ते। “शर्कराभिः संसृजति धृत्यै। अथो शन्त्वाय।” इति। (५ प्र०। २ अ०। २७ म)। ‘शर्कराः’ क्षुद्रपाषाणाः, तत्संसर्गे सति महावीरस्य ‘धृतिः’ दार्ढ्यं भवति। अपि च शं सुखं कुर्वन्तीति शर्करानामनिरुक्ते तद्योगः ‘शन्त्वाय’ सुखसिद्धये, भवति। एतच्चाधानप्रकरणे समाम्नातं। शं वै नः-ऽभूदिति। तच्छर्कराणां शर्करत्वमिति ॥

द्रव्यान्तरं विधत्ते। “अजलोमैः संसृजति। एषा वा

* भङ्गरूपेणेति तै० पाठः ।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः। ३९५

अग्नेः प्रिया तनूः। यदजा। प्रिययैवैनं तनुवा सꣳसृजति। अथो तेजसा।” इति। (५प्र०।२अ०।२८म०)। अजाग्नेोः प्रजा- पतिमुखजत्वेन सोदरत्वात् प्रियत्वं। अपि चाग्नेः स्वेनैव तेजो- रूपत्वात् 'तेजसा', द्रव्यं संसृष्टं भवति ॥

द्रव्यान्तरं विधत्ते। “कृष्णाजिनस्य लोमभिः सꣳसृजति। यज्ञो वै कृष्णाजिनं। यज्ञेनैव यज्ञꣳसꣳसृजति।” ॥ १३ ॥ इति। (५प्र०।२अ०।२६म०)। अवघातप्रस्तावे यज्ञो देवेभ्योऽनिलायत कृष्णोरूपं कृत्वेत्युक्तत्वात् कृष्णाजिनस्य यज्ञत्वं तल्लोमरूपेण ‘यज्ञेनैव’, महावीरद्रव्यरूपः ‘यज्ञः’, संसृष्टो भवति ॥

महावीरनिर्माणाय देशविशेषं ब्राह्मणगततृतीयानुवाके विधत्ते। “परिश्रिते करोति। ब्रह्मवर्चमस्य परिगृह्यै।” इति। (५प्र०।३अ०।१म०)। योऽयं देशः परितः कटादि- भिरावृतः तस्मिन् ‘परिश्रिते’, महावीरं ‘करोति’ *। तदे- तद्ब्रह्मवर्चसपरिग्रहाय भवति ॥

तत्र नियमं कञ्चिद्विधत्ते। “न कुर्वन्नभिप्राण्यात्। यत् कुर्वन्नभिप्राण्यात्। प्राणाञ्च्छुचार्पयेत्। अपहाय प्राणिति। प्राणानां गोपीथाय।” (५प्र०।२अ०।३०म०) इति। सोऽयं तदानीं ‘नाभिप्राण्यात्’ तदाभिमुख्येन श्वासं न कुर्यात्। तत्करणे स्वकीयाः ‘प्राणाः’, दुःखेन योजिता भवन्ति। त- स्मात् मुखं ‘अपहाय’, परतो नीत्वा श्वासं कुर्यात्। तच्च ‘प्राणानां’, रक्षणाय भवति ॥

नियमान्तरं विधत्ते। “न प्रवर्ग्यं वादित्यं चान्तरेयात्।

---

* कुर्यादिति तै० पाठः।

३६६	तैत्तिरीये आरण्यके

यदन्तरेयात् । दुश्चर्मा स्यात् ॥ १ ॥ तस्मान् नान्तराय्यं । आत्म-
नो गोपीथाय ।" इति । (५ प्र० । ३ अ० । ३ म०) । यत्र प्रवर्ग्यपा-
त्राणि तिष्ठन्ति । तत्र सूर्य्यश्चेत् प्राच्यां वसेत् तदानीं स्वयं प्रती-
च्यां तिष्ठेत् । सूर्य्यस्य प्रतीच्यामवस्थाने स्वयं प्राच्यां तिष्ठेत् ।
एवं सति प्रवर्ग्यादित्ययोर्मध्येऽन्तरायो न भवेत् । अन्तराये
तु कुष्ठरोगो 'स्यात्' । अतः 'स्वशरीररक्षार्थं 'अन्तरायं न',
कुर्यात् ॥

मृत्पात्रनिर्माणे साधनं विधत्ते । "वेणुना करोति । तेजो
वै वेणुः । तेजः प्रवर्ग्यः । तेजसैव तेजः समर्धयति ।" इति ।
(५ प्र० । ३ अ० । ४ म०) । कुम्भनिर्माणार्थं कुम्भकाराः काष्ठेन यं
व्यापारं कुर्वन्ति तत्र 'वेणुना', कुर्यात् नतु दारुणा । अग्नि-
र्देवेभ्योऽनिलायत स वेणुं प्राविशदिति श्रुत्या वेणोस्तेजस्त्वं तप्त-
घृताधारत्वात् प्रवर्ग्यपात्रमपि 'तेजः' । अतो वेणुरूपेण 'तेजसा',
प्रवर्ग्यरूपं 'तेजः', समृद्धं करोति ॥

कल्पः । मखिष्यन् मृदं (१६)"मखस्य शिरोऽसीति"(१७) । पिण्डं
कृत्वाेति । हे मृत्पिण्ड त्वं यज्ञस्य शिरःस्थानीयः 'असि' ॥

प्रवर्ग्यार्थस्य द्रव्यस्य शिरस्थानीयत्वं विशदयति । "मखस्य
शिरोऽसीत्याह । यज्ञो वै मखः । तस्यैतच्छिरः । यत् प्रवर्ग्यः ॥ २ ॥
तस्मादेवमाह ।" इति । (५ प्र० । ३ अ० । ५ म०) प्रथमानुवाके
धनुःकोट्याच्छिन्नं यज्ञपुरुषस्य शिरो द्यावापृथिव्योरनुवर्त्तनात्
प्रवर्ग्यनाम सम्पन्नमित्युक्तं । तस्मात् मखस्य शिरोऽसीति
मन्त्रोक्तमुपपन्नं ॥

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३६७

^(१८)य॒ज्ञस्य॑ प॒दे स्थः॑^(१८) । ^(१९)गा॒य॒त्रेण॑ त्वा॒ छन्‌द॑सा करोमि । त्रैष्टु॒भेन॑ त्वा॒ छन्‌द॑सा करोमि । जाग॑तेन त्वा

कल्पः । ^{(१८)}यज्ञस्य पदे स्थ^{(१८)} इत्यङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्य इति । आर्द्रस्य पिण्डस्योपरि अङ्गुष्ठद्वयग्रेण निष्पन्नविन्दुद्वयाकारे हेलाञ्छने युवां ‘यज्ञस्य’, पादौ भवथः ॥

एतयोर्यज्ञपादत्वे शास्त्रप्रसिद्धिं दर्शयति । “यज्ञस्य पदे स्थ इत्याह । यज्ञस्य ह्येते पदे । अथो प्रतिष्ठित्यै ।” इति । (५ प्र० । ३ अ० । ६ म०) । समानरूपत्वेन द्वित्वेन च पादसादृश्यादित्यं कर्त्तव्यं । अपि च पादद्वयसादृश्येन प्रतिष्ठार्थमेतद्भवति* ॥

कल्पः । महावीरं करोति । त्र्युद्धिं पञ्चाङ्गुमपरिमितोर्द्धं प्रादेशमात्रमूर्द्धसमानं† उपरिष्टादासेचनवन्तं मध्ये सन्नत वायव्यप्रकारङ्गायत्रेण त्वा छन्दसा करोमीति प्रथमन्त्रैष्टुभेनेति । द्वितीयं जागतमिति । तृतीयं अपि वा सर्वैरेकैकमिति । पाठस्तु । ^{(१९)}“गायत्रेण त्वा ० छन्दसा करोमि”^{(१९)} इति । हे प्रथम महावीर त्वां गायत्रच्छन्दोदेवतासामर्थ्येन निष्पादयामि । एवं द्वितीयतृतीययोर्महावीरयोस्त्रैष्टुभजागतमन्त्रौ व्याख्येयौ

मन्त्रेषु गायत्रादिपदानामुपयोगं दर्शयति । “गायत्रेण त्वा छन्दसा करोमीत्याह । छन्दोभिरेवैनं करोति” इति ।

---

* प्रतिष्ठार्थमेव भवतीति तै० पाठः
† मूर्द्धसानुमिति तै० पाठः ।

३६८ तैत्तिरीये आरण्यके

छन्द॑सा करोमि^(१९) । ^{(२०)}म॒खस्य॒ रास्ना॑सि^{(२०)} । ^{(२१)}अ-

(५ प्र०। ३ अनु०। ७ म०) । एतेषां मन्त्राणां पाठेन महावीरस्येदं छन्दो देवतादिभिर्निष्पादितं भवति ॥ एकैकस्मिन् महावीरे कच्यात्रयं विधत्ते । “त्र्युद्बिं करोति। त्रय इमे लोकाः एषां लोकानामाप्त्यै।” इति। (५ प्र०। ३ अनु०। ८ म०) । भाण्डस्योपरिभाण्डान्तरप्रक्षेपे यादृश आकारो भ- वति । तादृश आकार उद्बिरित्युच्यते । ऊर्ध्वाधोभावेनाव- स्थितभाण्डत्रयवत् त्रिविधा उधा यस्य* महावीरस्य सोऽयं ‘त्र्युद्बिः’ । तत्र त्रित्वसाम्याल्लोकत्रयप्राप्तिः ॥ पूर्वव्याख्यातैः छन्दःप्रतिपादकैर्मन्त्रैः तन्निष्पादनं विध- त्ते । “छन्दोभिः करोति ॥ ३ ॥ वीर्यं वै छन्दाꣳसि । वीर्येणै- वैनं करोति।” इति । (५ प्र०। ३ अनु०। ९ म०) । वीर्यप्रदत्वात् गायत्र्यादिच्छन्दसां वीर्यरूपत्वं ॥ कल्पः । ^{(२०)}“मखस्य०रास्नासि”^{(२०)} इति। उपबिलं रास्नां करोतीति । बिलस्य समीपे वर्त्तमान हे वलयाकार त्वं यज्ञस्य ‘रास्ना’ रसना, ‘असि’ । यथा काञ्चीदाम, कण्ठाभरणं वा तद्वत् ॥ कल्पः । ^{(२१)}“अदितेस्ते बिलं गृह्णातु”^{(२१)} इति वेणुपर्वणा बिलं करोतीति । पाङ्क्तेन छन्दसेति मन्त्रशेषः । हे महावीर

* उच्छ्राया इति तै० प० ठः ।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः। ३६६

दिति॒स्ते विलं॑ गृभ्णातु । पा॒ङ्क्तेन॒ छन्द॑सा^(२१) ।

पङ्क्तिकन्दो देवतया सह 'अदितिः' भूमिर्देवी, 'ते' तव, 'बिलं', 'गृभ्णातु' स्वीकरोतु ॥ तमेतं मन्त्रं विनियुङ्क्ते । "यजुषा बिलं करोति व्यावृत्यै" इति। (५ प्र०। ३ अ०। १० म०)। लौकिकेषु मृत्पात्रेषु मन्त्र- मन्तरेणैव कुम्भकारा 'बिलं' कुर्वन्ति, अत्र तु मन्त्रेणेति 'व्यावृत्तिः' ॥ महावीरस्य प्रादेशपरिमाणं हस्ताभिनयेन विधत्ते । "इय- न्तं करोति। प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मितम्" इति। (५ प्र०। ३ अ०। ११ म०)। यज्ञपुरुषस्य शिरश्चिबुकयोर्मध्यवर्त्ति 'प्रादेश- मात्रं', प्रजापतिश्च वैश्वानरविद्यायां प्राजापत्यत्वेनोपास्यः। यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमिति च्छान्दोगैराम्नातत्वात् । अतः प्रा- देशमात्रो महावीरः 'प्रजापतिना यज्ञमुखेन', च तादृशो भवति ॥ तदेवं परिमाणमनूद्य प्रशंसति । "इयन्तं करोति । यज्ञ- परूषा सम्मितम्" इति। (५ प्र०। ३ अ०। १२ म०)। 'यज्ञस्य' परुरङ्गं ऐन्द्रवायवादिग्रहपात्रं, तेन सादृश्यं प्रादेशमात्रत्वे सम्पाद्यते ॥ पुनरप्यनूद्य प्रशंसति । "इयन्तं करोति। एतावद्वै पुरुषे वीर्यं वीर्यसम्मितम्" इति ॥ ४ ॥ (५ प्र०। ३ अ०। १३ म०)। पुरुषशरीरे 'वीर्यं' दर्शनश्रवणादिसामर्थ्यं, प्रादेशपरिमित मुखे विद्यते । अतो वीर्यसादृश्यमेतस्य भवति ॥

3 D

४०० तैत्तिरीये आरण्यके

(११)सूर्य॑स्य॒ हर॑सा॒ आय(११) । (१२)म॒खोऽसि॑(१२) ॥ ५ ॥ प॒ते॒, शिर॑:, ऋ॒तावरीं॑कृ॒न्ध्यास॒म॒द्य म॒खस्य॒ शिर॑:, शिर॑:, शिरो॑ऽसि॒, नव॑ च ॥ अनु० २ ॥

यतः *परिमाणाभावरूपं पक्षान्तरं विधत्ते । “अपरि- मितं करोति । अपरिमितस्यावरुद्ध्यै” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १४ म०) । परिमाणनियत्यभावेनापि †निमित्तलबहुलं फलं सम्पद्यते ॥

यदुक्तं सूत्रकारेण उपबिलं गात्नाङ्करोतीति तदत्र विध- त्ते । “परिग्रीवं करोति धृत्यै” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १५ म०) । ग्रीवायाः परितः ‘परिग्रीवं’ तत्र वलयाकारो धारणायोपयु- ज्यते ॥

कल्पः । (११)“सूर्य्यस्य हरसा आय” (११) इति । इत्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्येति । हे महावीर ‘सूर्य्यस्य हरसा’ तेजसा आतपेन, ‘आय’ कृष्णाङ्गो भव ॥

मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “सूर्य्यस्य हरसा आयेत्याह । यथा यजुरेवैतत्” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १६ म०) ॥

कल्पः । “मखोऽसीत्यनुवीक्षते” इति । हे महावीर त्वं यज्ञसाधनत्वात् ‘मखः’ यज्ञस्वरूपः, ‘असि’ ॥

---

* नियतपरिमाणरूपाभावरूपं तै० पाठः ।
† निमित्तेन D चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके ३ अनुवाकः । ४०१

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

इयती॒दैवी॑रि॒न्द्रस्यौजौ॒स्यमृजा॒ अस्यायु॑र्धेहि प्रा॒णं प॒ञ्च॑ । ^{(१)}वृष्णो॒ अश्व॑स्य निष्प॒द॑सि । वरु॑णस्त्वा धृतव्र॑त्

---

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

द्वितीये महावीरनिर्माणमुक्तं तृतीये तत्संस्कारा उच्यन्ते । कल्पः । वृष्णो अश्वस्येति सकृद्गार्हपत्ये प्रदीव्य प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्य धूपयति । वृष्णो अश्वस्य निष्पद- सीति । पाठस्तु । ^{(१)}“वृष्णो अश्वस्य ० मित्रावरुणयोर्ध्रुवेण धर्मणा”^{(१)} इति । हे महावीर, त्वं ‘वृष्णः’ सेचनसमर्थस्य ‘अश्वस्य’ सम्बन्धि ‘निष्पत्’ निःसृतं यः शकृत् तद्योगेन तद्रूपो- ऽसि । तादृशं त्वां ‘धृतव्रतः’ स्वीकृतनियमो वरुणो देव, ‘आधूपयतु’ सर्वतो धूपितं करोतु । ‘मित्रावरुणयोः’ सम्बन्धो ध्रुवो धर्मास्थितः* पुष्पविशेषः । तद्रूपेण द्रव्येण ‘धूपयतु’ इत्यन्वयः ॥

* धर्मास्थिरः तै० पाठः ।

3 D 2

४०२ तैत्तिरीये आरण्यके

आधूप॑यतु । मि॒त्रावरु॑णयोर्ध्रु॒वेण॒ धर्म॑णा^{(१)} । ^{(२)}अ॒र्चिषे॑ त्वा शो॒चिषे॑ त्वा । ज्योति॑षे त्वा । तप॑से त्वा^{(२)}। ^{(३)}अ॒भी-

अनेन मन्त्रेण माध्यं धूपनं विधत्ते । “अश्वशकेन धूपय- ति । प्राजापत्यो वा अश्वः सयोनित्वाय” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १७ म०) । शकशब्देन शकृदुच्यते, ‘अश्वस्य’ प्राजापत्यादि- जन्यत्वात् ‘प्राजापत्यत्वं’ । अतः अश्वसम्बन्धिधूपेन सर्वकारण- भूतप्रजापतिसम्बन्धसिद्धेः ‘सयोनित्वं’ भवति ॥

मन्त्रोक्तमश्वं शकृच्चादित्यरूपेण छन्दोरूपेण च प्रशंसति । “वृष्णो अश्वस्य निष्पदसेत्याह । असौ वा आदित्यो वृषाश्वः । तस्य छन्दाꣳषीति निष्पत् ॥५॥ छन्दोभिरेवैनं धूपयति” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १८ म०) ॥

कल्पः । अथैण गार्हपत्यमवटं खात्वा लोहितपचनीयैः सम्भारैः अवस्तीर्य तेषु महावीरानुपारुहरति । लोहितपच- नीयैः सम्भारैः प्रच्छाद्य गार्हपत्येऽमुञ्चानादीष्या* पोषत्यर्चिषे- त्वेत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशमपि वा सर्वैः सर्वत इति । पाठस्तु । (१)“अर्चिषे त्वा शोचिषे त्वां तपसे त्वा”(२) इति । ‘अर्चिषे’, अर्चिरादयः शब्दाः ज्वालाविशेषवाचिनः । हे महावीर त्वां अर्चिरादिभ्यः समर्पयामि ॥

एतैर्मन्त्रैर्यजमानस्य शरोरकान्तिः सम्पद्यते इति दर्श-

* मुञ्चानातांप्यो तै० पाठः ।

४ प्रपाठके ३ अनुवाकः। १०३

मं महि॒ना दि॒वं । मि॒त्रो ब॑भूव स॒प्रथाः॑ । उ॒त श्रव॑सा पृथि॒वीं ॥ १ ॥ . मि॒त्रस्य॑ चर्षणी॒धृतः॑ । श्रवो॑ दे॒वस्य॑ सान॒-

यति । “अर्चिषे त्वा शोचिषे त्वेत्याह । तेज एवास्मिन् दधाति । वारुणाभीडूः । मैत्रियोपैति शान्त्यै” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १८ म०) ॥

कल्पः । पच्यमानान् मैत्र्योपजगत्यभीमं महिना दिवमित्युत्तरया चेति* । तयोरुभयोः ऋचोः । पाठस्तु । (१)“अभीमं महिना दिवं ० द्युम्नं चित्रश्रवस्तमं”(२) इति । ‘दिवं’ दीप्यमानमिमं महावीरमभिलक्ष्य, ‘मित्रो’ देवः, ‘सप्रथाः’ विस्तारसहितो, बभूव । स्वकीयां मैत्रीं विस्तृतवान् ‘उत’ अपि च, ‘पृथिवीं’ अभिलक्ष्य, ‘श्रवसा’ कीर्त्या, ‘सप्रथा’ बभूव । अस्यां† सर्वस्यां पृथिव्यां महावीरस्य कीर्त्तिं ‘विस्तृतवान्’ इत्यर्थः । ‘दिवं’ दिवि द्युलोके इति वा व्याख्येयं । ‘चर्षणीधृतः’ मनुष्यान्मैत्र्याधारयतो ‘मित्रस्य’ देवस्य ‘सानसिं’ दानशीलं ‘श्रवः’ श्रवणं कीर्त्तिरूपं, सर्वे वदन्तीति शेषः । ‘द्युम्नं’ मित्रेण दत्तं धनं, ‘चित्रश्रवस्तमं’ अतिशयेन विचित्रकीर्त्तियुक्तं वर्त्तते ॥‡

---

* उत्तरया चेति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† अस्यां इति पदं H पुस्तके नास्ति ।
‡ मन्त्रयोः फलं दर्शयति च ऽरुण इति पाठः D पुस्तकेऽतिरिक्तो वर्त्तते ।

४०४ . तैत्तिरीये आरण्यके

सिं॑ । द्यु॒म्नं चि॒त्रश्र॑वस्तमं^(३) । ^(४)सि॒ध्यै त्वा॑^(४) । ^(५)दे॒वस्त्वा॑ सवि॒तोद्व॑पतु । सु॒पा॒णि स्व॒ङ्गुुरिः॑ । सु॒बा॒हुरुत श॒क्त्या॑^(५) ।

कल्पः । पक्वेषु ^(४)“सिद्ध्यै त्वा”^(४) इति धृष्टीं आदाय भस्मा- पोह्येति । हे महावीर त्वां ‘सिद्ध्यै’ समीचीनस्वरूपसिद्ध्यै महा- वीरगतभस्मापोह्तसिद्ध्यर्थं त्वां स्वीकरोमि इति शेषः ॥

मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “सिद्ध्यै त्वेत्याह । यथा यजुरेवैतत्” इति । (५ प्र० । ३ अ० । २० म०) ॥

कल्पः । प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्योद्वासयति देवस्त्वा सवितोद्वपत्विति । पाठस्तु । ^(५)“देवस्त्वा सवितोद्वपतु • सुबाहुरुत शक्त्या”^(५) इति । हे महावीर त्वां ‘सविता’ देवः, स्व'शक्त्या ‘उद्वपतु’ इतोऽवटादूर्ध्वं नयतु । कीदृशः सविता, ‘सुपाणि’ शोभनाभ्यामुद्यमनकुशलाभ्यां पाणिभ्यां युक्तः, ‘स्व- ङ्गुरिः’ शोभनाभिरुद्वपनक्षमाभिरङ्गुलिभिर्युक्तः, ‘उत’ अपि च ‘सुबाहुः’ शोभनाभ्यां बाहुभ्यां युक्तः । पाणिशब्देन मणि- बन्धादूर्ध्वं अङ्गुल्याधारभाग उच्यते । ‘बाहुशब्देन’ मणिबन्धा- दर्वाचीनभागः ॥

सवितृशब्दस्य तात्पर्यं दर्शयति । “देवस्त्वा सवितोद्वपत्वि- त्याह । सवितृप्रसूत एवैनं ब्रह्मणा देवताभिः उद्वपति” इति । ५ प्र० । ३ अ० । २१ म०) । सवित्राप्रेरितः सन् मन्त्रेण ‘देवता- भिस्’ सहोद्वपनं कृतवान् भवति ॥

४ प्रपाठके ३ अनुवाकः । ४०५

(६)अप॑च्यमानः पृथि॒व्यां॑ । आशा॒ दिश॒ आपृ॑ण । उत्ति॑ष्ठ बृह॒न्भव॑ ॥ २ ॥ ऊ॒र्ध्वस्ति॑ष्ठ ध्रु॒वस्त्वं(६) । (७)सूर्य॑स्य त्वा॒ चक्षु॑षा-

---

कल्पः । उद्दास्यापच्यमानः पृथिव्यामाशादिश आपृणेत्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्येति । पाठस्तु । (६)“अपच्यमानः पृथिव्यां ॰ ऊर्ध्वस्तिष्ठ ध्रुवस्त्वं”(६) इति । हे महावीर त्वं ‘पृथिव्यां’ भूमौ ‘अपच्यमानः’ असि भङ्गमप्राप्नुवन्, ‘आशा दिशः’ प्राच्याद्या मुख्यदिशः, आग्नेय्याद्या मुख्यदिशः, ‘आपृण’ सर्वतः पूरय, सर्वत्र प्रसिद्धो भव । ‘उत्तिष्ठ’ उत्सहस्व, ‘बृहन् भव’ स्वव्यापारेण प्रख्यातो भव, इह सिकतासूर्द्ध्वमुखः स्थिरः ‘त्वं’ तिष्ठ ॥

दिश आपृणेत्यस्य तात्पर्य्यं दर्शयति । “अपच्यमानः पृथिव्यामाशा दिश आपृणेत्याह॥६॥ तस्मादग्निः सर्वा दिशोऽनुविभाति” (५ प्र०।३ अ०।२२ म०) इति । यस्मात् महावीरस्य सर्वदिक्षूर्त्तिः* प्रार्थ्यते ‘तस्मात्’ महावीरेणाभिन्नः ‘अग्निः’ स्वतेजसा ‘सर्वा दिशः’ प्रकाशयति ॥

ऊर्ध्वस्तिष्ठेत्यस्य तात्पर्य्यं दर्शयति । “उत्तिष्ठ बृहन् भवोर्द्ध्वस्तिष्ठ ध्रुवस्त्वमित्याह प्रतिष्ठित्त्यै” इति (५ प्र०।३ अ०।२३ म०) ॥

कल्पः । सूर्यस्य त्वा चक्षुषान्वीक्ष इत्यन्वीक्षत इति । पा-

---

* सर्व्वदिक्पूर्त्तिः तै० पाठः ।

४०६	तैत्तिरीये आरण्यके

न्वी॑क्षे । ऋ॒जवे॑ त्वा । सा॒धवे॑ त्वा । सु॒क्षित्यै॑ त्वा॒ भूत्यै॑ त्वा^(७)।
^(८)इ॒दम॒हम॒मुमा॑मुष्याय॒णं वि॒शा प॒शुभि॒र्ब्रह्म॑वर्च॒सेन॒

टसु। ^{(७)}“सूर्यस्य त्वा चक्षुषान्वीक्षे ॰ भूत्यै त्वा”^{(७)} इति । हे महावीर त्वां ‘सूर्यस्य’ चक्षुषाहमनुक्रमेण ‘ईक्षे’ । ‘ऋजवे’ आर्जवयुक्तायै भूम्यै त्वामीक्षे । ‘साधवे’ समीचीनायान्तरिक्षाय त्वामीक्षे । ‘सुक्षित्यै’ शोभननिवासाय द्युलोकाय त्वामीक्षे । ‘भूत्यै’ ऐश्वर्ययुक्ताभ्यो दिग्भ्यस्त्वामीक्षे । त्वदीक्षणेन सर्वे लोकाः स्वस्वकार्यक्षमा भवन्तीत्यर्थः ॥

सूर्यस्य चक्षुषेत्यस्य तात्पर्यं दर्शयति। “ईश्वरो वा एषोऽन्धो भवितोः । यः प्रवर्ग्यमन्वीक्षते । सूर्यस्य त्वा चक्षुषान्वीक्ष इत्याह । चक्षुषा गोपीथाय” इति । (५ प्र० । ३ अ० । २४ म०) स्व‘चक्षुषा’ ‘प्रवर्ग्यं’ पश्यन् अन्धो भवितुं समर्थो भवति, अतः स्वचक्षुषो ‘गोपीथाय’ सूर्यस्य, चक्षुषेत्युक्तम् ॥

ऋज्वादिशब्दैः पृथिव्यादयो वच्यन्ते इत्येतद्दर्शयति । “ऋजवे त्वा साधवे त्वा सुक्षित्यै त्वा भूत्यै लेत्याह । इयं वा ऋजुः । अन्तरिक्षग्ँ साधु । असौ सुक्षितिः ॥ ७ ॥ दिशो भूतिः । इमानेवास्मै लोकान् कल्पयति । अथो प्रतिष्ठित्या” इति । (५ प्र० । ३ अ० । २५ म०) ॥

कल्पः । अथैनान् प्रदक्षिणं सिकताभिः पर्यूहित । ^{(८)}“इदमहममुमामुष्यायणं ॰ पर्यूहामि”^{(८)} इति । राजन्यस्य ‘पशुभिरिति’ वैश्यस्येति, ‘अहं’ अध्वर्युः, ‘अमुष्यायणं’

४ प्रपाठके ३ अनुवाकः । १०७

पर्य्यूहामि^(८) । ^(९)गायत्रेण॑ त्वा॒ छन्द॑साङ्कृण॒द्मि । त्रैष्टु॑- भेन त्वा॒ छन्द॑साङ्कृण॒द्मि । जाग॑तेन त्वा॒ छन्द॑-

अमुष्य देवदत्तस्य पुत्रं, 'अमुं' यज्ञदत्तनामानं महावीर- रूपेणावस्थितं, 'विशा' प्रजया, 'पशुभिश्च्ब्रह्मवर्चसेन' च एतत् चितयरूपाभिः सिकताभिः 'इदं' प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'पर्य्यूहामि' परितः स्थिरं करोमि ॥

मन्त्रपाठेन तदर्थस्तथैव फलतीत्येतद्दर्शयति । "इदमह- ममुमामुष्यायणं विशा पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन पर्य्यूहामीत्याह। विशैवैनं पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन पर्य्यूहति" इति । (५ प्र० । ३ अ० । २६ म०) ॥

क्षत्रियवैश्ययोर्मन्त्रप्रयोगे विशेषं दर्शयति । "विशेति राजन्यस्य ब्रूयात् । विशैवैनं पर्य्यूहति । पशुभिरिति वैश्यस्य । पशुभिरेवैनं पर्य्यूहति" इति । (५ प्र० । ३ अ० । २७ म०) । 'प- शुभिश्च्ब्रह्मवर्चसेन' इत्येतावत् क्षत्रियं प्रति परित्यजेत् । वैश्यं प्रति तु 'विशा' 'ब्रह्मवर्चसेन' इत्येतावत् परित्यजेदित्यर्थः ॥

कल्पः । अथैनान् प्रभूतेनाजापयसाङ्कृणत्ति गायत्रेण त्वा छन्दसाङ्कृणद्मि । इत्येतैस्तिसृभिस्तिरश्चैकैकं अपि वा सर्व्वैरै- कैक॑मिति । पाठस्तु । ^(९)'गायत्रेण त्वा ० कृन्धि हविः'^(९) इति । हे महावीर त्वां गायत्रीच्छन्दोदेवतारूपेणाजक्षी- रेण 'आङ्कृणद्मि' सर्व्वतः सिञ्चामि । एवं त्रैष्टुभजागतमन्त्र-

३ E

१०८ तैत्तिरीये आरण्यके

साङ्छृ॑णद्भि । छृ॒णत्तु॑ त्वा॒ वाक् ॥ छृ॒णत्तु॒ त्वार्क॑ । छृ॒णत्तु॑ त्वा ह॒विः । छृ॒न्धि वाच॑म् । छृ॒न्ध्यूर्ज॑म् । छृ॒न्धि

योरपि योज्यं । तथा वागन्नहविरभिमानिन्यो देवतास्त्वां सिञ्चन्तु, त्वमपि वागादीन् सिञ्च ॥

एतन्मन्त्रसाध्यं सेचनं विधत्ते । “असुर्यं पात्रमनाच्छृणं ॥८॥ आकृणत्ति । देवत्राकः” इति । (५ प्र०। ३ अ०। २८ म०) । ‘अनाच्छृत्तं’ क्षीरसेचनरहितं पात्रं, ‘असुर्यं’ उष्णत्वेनात्युग्रत्वात् असुरेभ्यो हितं न तु देवेभ्यः, अतो देवार्थमासिञ्चेत् तेन शान्तं शीतलं पात्रं देवेषु करोति ॥

तत्र द्रव्यं विधत्ते । “अजक्षीरेणाकृणत्ति । परमं वा एतत्पयः । यदजक्षीरं । परमेणैवेनं पयसाकृणत्ति” इति । (५ प्र०। ३ अ०। २८ म०) । सर्व्वव्याधिहरत्वादजक्षीरस्य परमत्वं ॥

तत्र सेचने देवस्वासवितेत्यादिकं यजुर्विनियुङ्क्ते । “यजुषा व्यावृत्यै” इति । (५ प्र०। ३ अ०। ३० म०) । उष्णशान्त्यर्थे लौकिके सेचने मन्त्रो नास्ति । अत्र तु ‘यजुषा’ मन्त्रेण सिञ्चेदिति तद्यावृत्तिः ॥

मन्त्रगतान् छन्दोवागूर्क्शब्दान् प्रशंसति । “छन्दोभिराकृणत्ति । छन्दोभिर्वा एष क्रियते । छन्दोभिरेव छन्दाँस्याच्छृणत्ति” इति । (५ प्र०। ३ अ०। ३१ म०) । पूर्व्वं गायत्रेण छन्दसा करोमीत्येवं छन्दोयुक्तैर्मन्त्रैरेष महावीरः कृतः,

४ प्रपाठके ३ अनुवाकः । ४०६

ह॒विः(९) । (१०)दे॒वं पु॑रश्च॒रस॒घ्यासं॑ त्वा(१०) ॥ ३ ॥ पृथि॒वीं, भव॑, वाक्, षट् च॑ ॥ अनु० ३ ॥

अतोऽयमेव च्छन्दांसि अत्रापि छन्दोवागूक्शब्दयुक्तैर्मन्त्रैः सेचने सत्यत्रत्यैश्छन्दोभिरिव पूर्व्वोक्तानि च्छन्दांसि सिक्तानि भवन्ति ॥

वागादिदेवता महावीरं सिञ्चन्तीत्येतद्युक्तं महावीरस्तु वागादीन् सिञ्चतीत्यत्र प्रयोजनं दर्शयति । “कृन्धि वाचमि- त्याह । वाचमेवावरुन्धे । कृन्ध्यूर्जमित्याह । ऊर्जमेवावरुन्धे । कृन्धि हविरित्याह । हविरेवाकः” इति । (५ प्र० । ३ अ० । ३२ म०) । ते एतैर्मन्त्रैर्वागन्नप्राप्तिर्हविर्विद्धिसिद्धिश्च भवति ॥

कल्पः । अथेनान् कृष्णाजिन उपनह्यामजति । (१०)“देव- पुरश्चरसघ्यासन्त्वा”(१०) इति । ‘पुरश्चरं’ पुरतोवर्त्तमान, हे महावीर ‘देव’ द्योतनात्मक, त्वां ‘सघ्यासं’ कृष्णाजिने बध्वा क्वचिदूर्ध्वदेशे सक्तं कुर्य्यां ॥

मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “देवपुरश्चरमघ्यासं त्वेत्याह । यथा यजुरेवैतत्” इति ॥ ६ ॥ (५ प्र० । ३ अ० । ३३ म०) ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

3 E 2

४१० तैत्तिरीये आरण्यके

अथ चतुर्थोऽनुवाकः।

(१)ब्रह्म॑न् प्रव॒र्ग्येण॑ प्रच॒रिष्या॑मः। होत॑र्घ॒र्मम॑भिष्टु॑हि। अग्नी॒ द्रौहि॑णौ पुरो॒डाशा॑वधिश्रय। प्रति॑प्रस्थात॒र्विह॑र। प्रस्तो॑तः सामा॑नि गाय(१)। (२)यजु॑र्युक्तँ॒ साम॑-

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः।

तृतीये महावीरसंस्कारा उक्ताः। चतुर्थे प्रैषा उच्यन्ते। कल्पः। प्रोक्षणीनामावृत्त्या प्रोक्षणीः सं॒स्कृत्य ब्रह्माणमामन्त्रयते। ब्रह्मन् प्रवर्ग्येणेति। पाठस्तु। (१)“ब्रह्मन् प्रवर्ग्येण ० सामानि गाय”(१) इति। हे ‘ब्रह्मन्’ वयं सर्वे, प्रवर्ग्याख्येन कर्मणा प्रचरं अनुष्ठानं सम्पादयिष्यामः। हे ‘होतः’ त्वं ‘घर्मं’ प्रवर्ग्यं ब्रह्मजज्ञानमित्यादिभिर्मन्त्रैरभिष्टुतं कुरु। हे आग्नीध्र रौहिणाख्यौ, ‘पुरोडाशावधिश्रय’ श्रपणार्थं कपालयोपरि स्थापय। हे ‘प्रतिप्रस्थातः’ विहरणं कुरु। तच्च विहरणं बोधायनेन च दर्शितं। अथ प्रतिप्रस्थाता प्रवर्ग्यं विहरत्याहवनीये *कार्ष्मर्यमयान् परिधीन् प्रहरतीत्यादि। हे ‘प्रस्तोतः’ प्रवर्ग्यार्थानि, सामानि गाय ॥

कल्पः। यजुर्युक्तँ सामभिराक्रखमित्युपाँशूक्त्वोमिन्द्रवन्तः

*कार्श्यम्यङ् इति तै० पुस्तकपाठः।

४ प्रपाठके ४ अनुवाकः। ४११

भि॒राक्ते॑खं त्वा। विश्वै॑र्दे॒वैरनु॑मतं म॒रुद्भिः॑। दक्षि॑णाभिः प्र॒ततं॑ पारयि॒ष्णुं। स्तुभो॑ वहन्तु सु॒मन॒स्यमा॑नं। स नो॒ रुचं॑ धेह्यहृ॑णीयमानः॥ भूर्भुवः॒ सुवः॑। ओ-मिन्द्र॑वन्तः प्रचरत^{(२)}॥ १ ॥

---

प्रचरतेत्युच्चैरनुजानाति इति। पाठस्तु। $^{(१)}$"यजुर्युक्तम् मामभि- राक्तेखं त्वा ॰ इन्द्रवन्तः प्रचरत"$^{(१)}$ इति। हे प्रवर्ग्र त्वां 'स्तुभः' सामसु प्रयुज्यमानाः स्तोभाः, 'वहन्तु' विघ्नपरिहारेण समाप्ति- पर्य्यन्तं निर्वहन्तु। कीदृशं त्वां, 'यजुर्युक्तं' यजुरुपलक्षितैर्मन्त्रैः सम्बद्धं, 'सामभिराक्तेखं' आक्तान्याप्यायितानि खानीन्द्रियाणि अवयवा यस्य प्रवर्ग्रस्य सोऽयमाक्तेखः तादृशं, सामगानेन हि प्रवर्ग्र आप्यायितो भवति, तथा 'विश्वैर्देवैर्मरुद्भिः' 'अनुमतं' अङ्गीकृतं प्रवर्ग्रमुद्वासयिष्यन् अजामग्नीधे ददातीत्यादिभिः 'दक्षिणाभिः', 'प्रततं' विस्तीर्णं, 'पारयिष्णुं' निर्विघ्नेन समाप्तिं गन्तुं शक्तं, 'सुमनस्यमानं' यजमाने स्नेहातिशयेन सौमनस्य युक्तं। हे प्रवर्ग्र 'स' त्वं, 'अहृणीयमानः' केनाप्यहिंस्यमानः, 'नः' अस्मदर्थं, 'रुचं धेहि' महतीं ज्वालां धारय। भूरादय- स्त्रयोलोका अनुगृह्णन्तु। प्रणवशब्दवाच्यः परमात्माप्यनुगृ- ह्णातु। हे ऋत्विजो यूयं 'इन्द्रवन्तः' इन्द्रदेवतास्वामिकाः सन्तः, 'प्रचरत' प्रवर्ग्रमनुतिष्ठत। अयमनुवाकः स्पष्टार्थबुद्ध्या ब्राह्मणेनोपेक्षितः ॥