विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० प्र० खं० अ० ९९

तु जीवाय दातव्यं पार्थिवोत्तम ॥ श्रीवासकं तु शुक्राय नखं सौरय पार्थिव ॥ मधुश्च राहवे देयं केतवे च वसा तथा ॥ ३ ॥ कृत्तिकानां घृतं देयं रोहिणीनां च चन्दनम् ॥ इक्ष्वलानां च कर्पूरमार्जायं च नखं तथा ॥ ४ ॥ पुनर्वसौश्राज्यगुरुं पुष्येऽथ च तथाऽलक्तम् ॥ श्रीवासकं च सार्पस्य पित्र्य च तथा घृतम् ॥ ५ ॥ प्रियङ्गुं मधुना युक्तं भर्ग्यस्य संहृतं भवेत् ॥ घृतन मधुना युक्तमार्यम्णस्य शतावरीम् ॥ ६ ॥ कुन्दुरुं चैव हस्ताय त्वाष्ट्राय च पलं भवेत् ॥ वायव्याय च कर्पूरमैन्द्राग्न्याय मिश्रितम् ॥ ७ ॥ मैत्राय कुङ्कुमं देयं शाक्राय मृगजो भवेत् ॥ शाटीमूलं च मूलाय आप्याय नलदं तथा ॥ ८ ॥ गुग्गुलुं वैश्वदेवाय ब्राह्माय घृतचन्दन ॥ वैष्णवायागुरुं दद्याद्धवासवाय तथा पलम् ॥ ९ ॥ वारुणाय तथोशीरमाजाय च पलं भवेत् ॥ अहिर्बुध्न्याय दातव्यं देवदारु नराधिप ॥ १० ॥ कङ्कोलकानी पौष्णाय आश्विनाय च चन्दनम् ॥ याम्याय गुग्गुलुर्देयः सततं भूतिमिच्छता ॥ ११ ॥ कर्पूरं कुङ्कुमं चैव चन्दनं मृगजं तथा ॥ तुरुष्कमगुरुं कान्तां गुग्गुलुं च क्रमाद्दिशाम् ॥ १२ ॥ प्राच्यादीनां महीनाथ सागराणां च चन्दनम् ॥ सर्वालाभे च दातव्याः सर्वेषामेव गुग्गुलुम् ॥ १३ ॥ वनस्पतिसमो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ॥ आश्राणः सर्वदेवानां गुग्गुलुप्रवरः शुभः ॥ १४ ॥ दीपश्चाज्येन दातव्यः सर्वषामविशेषतः ॥ तिलजं वा महीनाथ वसाद्येन विवर्जयेत् ॥ १५ ॥ यद्वहुह्वस्याभिहितं मयात्र ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधाना ॥ तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशां तथा नात्र विचारमस्ति ॥ १६ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहर्क्षधूपदीपो नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ ९८ ॥ ॥ छ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवतानां नराधिप ॥ दध्योदनं पायसं च प्रत्येकं विनिवेदयेत् ॥ १ ॥ गुडोदनं गुडापूपाः फलानि गुडपायसम् ॥ निवदनं तु सूर्याय धान्यालाजं मधूत्कटै ॥ २ ॥ सर्पिर्युक्तोदनं चैव फलानि विविधानि च ॥ मोदकानि च मुख्यानि पायसं शशिनस्तथा ॥ ३ ॥ गुडोदनं गुडापूपा यावकं गुडपायसम् ॥ कृसरं च तथा देयं भूमिपुत्राय पार्थिव ॥ ४ ॥ क्षीरोदनं ससर्पिष्कं क्षीरवृक्षफलानि च ॥ सौम्यस्यैवं तथोध्यो सोमपुत्राय दापयेत् ॥ ५ ॥ शिम्बिधान्यविकाराणि बिल्वामलकानि च ॥ घृतोदनं च जीवाय दातव्यं भूतिमिच्छता ॥ ६ ॥ दध्योदनं पायसं च मधुना सर्पिषा युतम् ॥ उल्काणिकं मोदकांश्च भार्गवाय निवेदयेत् ॥ ७ ॥ माषोदनं ससर्पिष्कं कृसरं दधि यावकम् ॥ निवेदयेत्तु सौराय कुलत्थं चणकैः सह ॥ ८ ॥ पूझं दधिन्थं च तथा पललं चैव राहवे ॥ माषोदनं तथा देयं यवापूपस्तथैव च ॥ ९ ॥ तद्वो

१ 'वृतंकुमुदिसंयुक्तां' इति ख० ।

॥ ६२ ॥

पिकांस्तथा मत्स्याः केतवे कृसरं तथा ॥ वसासपिंषि च तथा देयानि मनुजेश्वर ॥ १० ॥ मधुलाजे कृत्तिकानां कूष्माणं दधिसर्पिषी ॥ रोहिणीनां च बीजानि दधिपिष्टधूपानि च ॥ ११ ॥ दध्योदनं चेल्यलानां मृगमांसं तथैव च ॥ रुधिरं कृसरं चौभौ रौद्रस्य विनिवेदयेत् ॥ १२ ॥ पुनर्वसोः प्रदातव्यं पललं सविलायनम् ॥ पायसं च ससर्पिष्कं तिष्याय विनिवेदयेत् ॥ १३ ॥ पिष्टसर्पिषि सर्पस्य क्षीरं दधियुतं तथा ॥ तिलोदनं सपिलं पित्र्यस्य विनिवेदयेत् ॥ १४ ॥ षष्टिकान्नं च भाग्यस्य मधुसर्पीषि चाप्यथ ॥ आर्यम्णाय तिलपूपान्षष्टिकान्नं तथैव च ॥ १५ ॥ प्रियंगुतण्डुलैः सिद्धं सावित्राय च पायसम् ॥ त्वाष्ट्रस्य चैव पौषूपं द्विजा चित्राण्डजास्तथा ॥ १६ ॥ वायव्यस्य च फलानि मूलकानि शुभानि च ॥ कुलत्थानि विशाखासु यवापूपास्तथैव च ॥ १७ ॥ कुलत्थभक्तं मित्राय दधिक्षीराऽन्वितं तथा ॥ घृतोदनं च शक्राय फलानि विविधानि च ॥ १८ ॥ मूलानि च विचित्राणि तथा मूलफलानि च ॥ आश्वत्थ सक्तवो देया मधुमिश्रोदकैः सह ॥ १९ ॥ सक्तवो वैश्वदेवाय मधुलाजे तथैव च ॥ ब्राह्माय पायसं देयं सद्गुंडं भूतिमिच्छता ॥ २० ॥ दध्योदनं पायसं च वैष्णवाय निवेदयेत् ॥ घृतोदकं च शाकानि वासवाय निवेदयेत् ॥२१॥ पैचे विडालं शाकांश्र वारुणाय तथा दधि ॥ आदाय मांसमाजं तु व्याघ्रं पिष्टकृतं दधि ॥२२॥ आहिर्बुध्न्याय मांसानि तथैव च रसोदनम् ॥ पौष्णाय सक्तवो माषा माषयुक्तश्च सक्तवः ॥२३॥ अन्नं पिष्टकृतं माषनान्यार्कं च तथा दधि ॥ अश्विनस्त्वथ वायव्यं तण्डुलानि तिलानि च॥२४॥राजन्रैण्याश्च पशवो मांसं पक्वाममर्कं तथा॥पायसं सघृतं क्षौद्रं पूर्वस्यां विनिवेदयेत्॥२५॥आग्नेय्यां दिशि राजेंद्र कृसरं क्षीरमिश्रितम् ॥ दक्षिणास्यां च दातव्यं कृसरं तैलमिश्रितम् ॥२६॥ नैऋत्यां च प्रदातव्यं कृसरं मत्स्यसंयुतम् ॥ कूष्माण्डांश्रैव मत्स्यांश्च पश्चिमास्यां निवेदयेत् ॥२७॥ वायव्यायाश्च मत्स्यान्वि तथा क्षीरोदनानि च ॥ ऐशान्यायाः प्रदातव्यौ घृतक्षीरोदनावुभौ ॥२८ ॥ मोदकोल्लोपिकामिश्राः सागराणां बलिर्भवेत् ॥२९॥ यद्यद्दृष्टस्याभिहितं मयात्र ऋक्षस्य वा भूमिपतेमघवान ॥ तहेवतावाश्च तदेव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहक्षैत्रोदयेोदयाविधिनौम नवनवतितमोऽध्यायः ॥९९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवतानां पृथक्पृथक् ॥ पानाय दापयेत्क्षीरं प्रीतये वान्तरात्मनः॥ गन्धोदकं तथाऽर्कय पयः सोमाय कीर्तितम् ॥ १ ॥ भूमिपुत्राय खर्जूरं मार्डीकं शशिशजाय चा जीवाय च तथा तक्रे शुक्त्रायेक्षुरसं तथा ॥ २ ॥ मांसपानं तु सौराय राहोर्मानसरं तथा ॥ छागं पयः प्रदातव्यं केतवे मनुजेश्वर ॥ ३ ॥ गन्धोदकं

१ 'पूतैस्तनान्तरात्मना' इति ख० ।

वि०ध० ॥ ६२॥

प्र० खं० अ० १०९ ॥ ६३ ।

कृत्तिकानां रोहिणीनां सुवीरकम् ॥ इल्वलानां पयः प्रोक्तं रौद्रेः खर्जूरमासवम् ॥ ४ आदित्याय तथा गौडं क्षीरं तिष्याय दापयेत् ॥ क्षीरमेव च सर्पेभ्य तथा पित्र्याय यादव ॥५॥ गन्धोदकं च भाग्याय तथार्यम्णाय कीर्तितम् ॥ सावित्राय तथायस्तु त्वाष्ट्राय च तथा पयः ॥६॥ वायव्याय च मार्क्षीकमैन्द्राग्न्याय च काञ्जिकम् ॥ मित्राय तक्रं देयं च शक्राय दधि दापयेत् ॥ ७ ॥ नारिकेलाम्बु मूलाय तथाप्याय मधूदकम् ॥ खाजूरं वैश्वदेवाय ब्राह्माय सलिलं हितम् ॥ ८ ॥ आर्द्रेः पानं वैष्णवाय जम्बुभिरुद्भवसवं च ॥ वारुणाय मधूकैश्च रसमाज्यस्य पार्थिव ॥ ९ ॥ आहिर्बुध्न्याय च तथा रसमेव भवेन्नृप ॥ पौष्णाय च भवेच्छृंगं चाश्विनाय च माहिषम् ॥ याम्याय च तथा देयं स्वच्छं मांसर्स तथा ॥ १० ॥ समानद्वेनक्षत्रं कथितं च तथा दिशाम् ॥ उत्तरार्यै प्रदातव्यं तथा क्षीरं नराधिप ॥ ११ ॥ सागराणां च सर्वेषां सततं भूतिमिच्छता ॥ १२ ॥ यद्धस्तस्याभिहितं मयात् ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ॥ तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रतिग्रहसंक्षेपदानोपानो नाम शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवस्थामिनिविधानां देवतानां महीपते ॥ घृताक्तैरर्कतै होमः कार्य्यश्च सतिलेर्भवेत ॥१॥ अर्कः पलाशः खदिरश्चापामार्गो ऽथ पिप्पलः ॥ उदुम्बरश्शमीदूर्वाः कुशाश्चेति यथाक्रमम् ॥ २ ॥ समिधं प्रशस्यन्ते सूर्य्यादीनां नराधिप ॥ ह्रोतव्यमस्मिंश्च घृताक्ता मनुजेश्वर ॥ ३ ॥ तथा प्रादेशमात्राश्च प्राग्र्या नित्यमेव च ॥ ऊर्ध्वशुष्काः सपत्राश्च विवचश्च विवर्जयेत ॥ ४ ॥ कृत्तिकानां घृतेनाक्तो होमः पार्थिवसत्तम ॥ रोहिणीनां तथा वैर्जैरग्लिवलानां च पायसैः ॥ ५ ॥ मार्त्तिकैश्च तथाह्रार्णामादित्यस्य च तण्डुलैः ॥ पुष्यस्य पायसेनापि सार्प स्य च तथौषधैः ॥६॥ तिलैः सतण्डुलैर्होमः तथा पैत्र्यस्य कीर्तितः ॥ प्रियङ्गुभिश्च भाग्यम्य चार्यमणस्य तथाक्षतैः ॥ ७ ॥ सावित्रम्य तथा दक्षा चित्रायाः पायसेन च ॥ वायव्यस्याक्षतैः कार्य्याः सघृतैर्मनुजेश्वर ॥८॥ ऐन्द्राग्नम्य सदा कार्यो यावक्तन तथैव च ॥ मयूर्खेव मैत्रम्य शक्तस्य चणकेन तु ॥ ९ ॥ मूलस्यापांविधिः कार्य्यन्तेनैवाम्य शालिभिः ॥ वैश्वदेवस्य पयसा तथा ब्राह्मस्य पायसैः ॥ १० ॥ मणिभि स्तण्डुलोपेतैः श्रवणस्य विधीयते ॥ न्यग्रोधोदुम्बरफलैर्वासवस्य विधीयते ॥ ११ ॥ वारुणस्यार्कः पुष्पैस्तथा चैवालंतंशुभैः ॥ आज्यया ज्येन मधुना दध्ना च तृप्तस्तम ॥ १२ ॥ ब्रीहिभिश्च तथा कार्य्याश्चाश्विर्बुध्न्यस्य पार्थिव ॥ प्लक्षैश्च साक्षतैः कार्य्यस्तथा पौष्णस्य पार्थिवा ॥ १३॥

२ 'फाडोदनं च मैत्राय तक्रं शाकाय दापयेत्' इति ख० ।

क्षीरवृक्षसमिद्भिश्च अश्विनस्य विधीयते ॥ याम्यस्य मधुसंयुक्तैस्तिलैः पार्थिवसत्तम ॥ १४ ॥ आज्यं तिलांश्च तैलं च कृशरं मधु पायसम् ॥ दधि क्षीरं घृतं क्षौद्रं प्राच्यादीनां यथाक्रमम् ॥ १५ ॥ सागारणां च पयसा होमः कार्यः पृथक्पृथक् ॥ उक्तलाभे च सर्वेषां होमः कार्य्यस्ति- लाक्षतैः ॥ १६ ॥ सघृतैः पार्थिवश्रेष्ठ द्रव्यशाठ्यं विवर्जयेत् ॥ प्रभोः प्रथमकल्पस्य गौणकल्पेन वर्तते ॥ १७ ॥ न साम्परायिकं तस्य भव- तीह सुदुर्मतेः ॥१८॥ यच्चद्रव्यस्याभिहितं मयात्र ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ॥ तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति ॥ १९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे होमद्रव्यविभागो नामैकोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण होमः कार्यो ध्रुवस्य तु ॥ उर्ध्वा अपर इत्येव ध्रुवायाश्च दिशो भवेत् ॥ १ ॥ ब्रह्मजज्ञानमित्येष ब्रह्मणः परिकीर्तितः ॥ ओस्त्वेवा इति च मन्त्रेण दिवः कार्यो महीपते ॥ २ ॥ पृथिवी दिवि चेत्येव पृथिव्याः परिकीर्तितः ॥ प्रणवेन च शेषस्य चाधस्तथा दिशः ॥ ३ ॥ अग्निमूं- र्ध्वेति मन्त्रोऽयमग्नये परिकीर्तितः ॥ उदुत्तमं वरुणपाशं मन्त्रोयं वरुणस्य तु ॥ ४ ॥ प्रणवश्च कुमारस्य तद्विष्णोर्विष्णवे भवेत् ॥ त्रातारमिन्द्रं शक्रस्य दैव्याश्च प्रणवो भवेत् ॥ ५ ॥ प्रजापते न त्वदेता मन्त्रोऽय स्यात्प्रजापतेः ॥ विनायकाय प्रणवो विश्वकर्मेति चाप्यथ ॥ ६ ॥ मन्त्रश्च कथित्यो राजन्र्स्ततं विश्वकर्मणः ॥ आकृष्णेति च मन्त्रोऽयमादित्यस्य प्रकीर्तितः ॥ ७ ॥ इमं देवेति सोमस्य अग्निमूर्द्धा कुजस्य तु ॥ उद्बुध्यस्वा बुधस्यापि मन्त्रः प्रोक्तो नरेश्वर ॥ ८ ॥ बृहस्पते अति यद्यो मन्त्र उक्तो बृहस्पतेः ॥ अन्नात्परिस्रुतेत्येवं मन्त्रः शुक्रस्य कीर्तितः ॥ ९ ॥ शंन्नोदेवीति सौरस्य काण्डात्कार्ष्णेति राहवे ॥ केतुं कृण्वन्निति तथा मन्त्र उक्तश्च केतवे ॥ १० ॥ अग्निर्मूर्द्धा कृत्तिकानां रोहिणीनां प्रजापते ॥ मधुश्चातेति मन्त्रोऽयम्मिल्वलानां प्रकीर्तितः ॥ ११ ॥ मूर्द्धानं रुद्रभाद्रोयाः सुनामाणं पुनर्वसोः ॥ तव श्रियेति पुष्यस्य होममन्त्रो विधीयते ॥ १२ ॥ नमोऽस्तु सर्पेभ्यश्चेति मन्त्रः सार्पस्य कीर्तितः ॥ अहं पितृनिति तथा मन्त्रः पित्र्यस्य कीर्तितः ॥ १३ ॥ सदासुगति भाग्यस्य तथा मन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ एते अर्यमन्नित्येवमर्यम्णस्य च निर्दिशेत् ॥ १४ ॥ सावित्रस्य च सावित्री त्वाष्ट्रस्य य इमं तथा ॥ वायुरश्विति च तथा वायव्यस्य नराधिप ॥ १५॥ इन्द्राग्नी रोचनेत्येवमिन्द्राग्न्यस्य प्रकीर्तितः॥ १६॥ मित्रोजेनेति मैत्रस्य होममन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ इन्द्रः सुत्राम इति च शक्रस्य वसुधाधिप ॥ १७ ॥ यन्ते देवीति निर्ऋर्ति मूलस्य च तथा भवेत् ॥ शन्न आपस्तथाप्यस्य होममन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ १८ ॥ विश्वेदेवीति वैश्वस्य तथा च वसुधाधिप ॥ ब्रह्मजज्ञानमित्येवं तथा ब्राह्मस्य

वि० ध० ॥ ६४ ॥
प्र० खं० अ० १०२

निर्दिशेत् ॥ १९ ॥ वषट्ते विष्ण इत्येवं वैष्णवस्य तथा भवेत् ॥ आमे ग्रहा भवन्त्येवं वासवस्य प्रकीर्तितः ॥ २० ॥ इमं मे वरुणेत्येवं
वारुणस्य तथा भवेत् ॥ उपप्रायोगितिमन्त्रेण होममाजस्य कारयेत् ॥ २१ ॥ मन्त्रश्चाहिरिर्वेध्न्यस्यमहिर्बुध्न्यस्य कीर्तितः ॥ प्रयादामिति मन्त्रेण
अश्विनस्य प्रकीर्तितः ॥ २२ ॥ यमो दाधार पृथिवीं तथा याम्यस्य कीर्तितम् ॥ नक्षत्रदेवताहोमे मन्त्रा एते प्रकीर्तिताः ॥ २३ ॥ नक्षत्रदेवता
तुल्या दिग्गीशानां तथैव च ॥ प्रणवेन दिशः कार्यस्तथा हव्यचं नक्षत्राणां विधीयते ॥ २४ ॥ सागराणां च राजेन्द्र पृथगेवं समाश्रयो मन्त्रगणे
हव्यं ग्रहाणां च नराधिप ॥ २५ ॥ समाप्येति तथा हव्यचं नक्षत्राणां विधीयते ॥ २६ ॥ एतावदुक्ते नृपवर्य तूर्ध्वं होममाश्रयो मन्त्रगणे
ग्रहाणाम् ॥ हुतेन येनानघमानवानां कामानभीष्टान्प्रदिशन्ति लोके ॥ २७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे होममन्त्र्या-
ध्यायो नाम अधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवतानां पृथक्पृथक् ॥ दक्षिणाथं प्रदातव्यं सर्वपापप्र-
णाशनम् ॥ १ ॥ रक्तां वत्सयुतां धेनुं दद्यादर्कस्य पार्थिव ॥ शङ्खं दद्यान्नरेन्द्रेण दक्षिणार्थं निशाभूतः ॥ २ ॥ रक्तवर्णास्तथाऽश्वा दातव्यः
क्षितिजस्य तु ॥ काञ्चनीं स्वां प्रतिकृतिं बालकीडनकंनि च ॥ ३ ॥ बुधाय राजेन्द्रयानि दक्षिणार्थं विशेषतः ॥ कांस्यं दुकूलं कार्पासवासानि
गुरवे तथा ॥ ४ ॥ सितवर्णां च तुगां भार्गवाय प्रदापयेत् ॥ कृष्णां धेनुं सवत्सां च दद्यात्सूर्यसुताय वै ॥ ५ ॥ उष्णीषं लौहदण्डश्च दातव्यौ
नृप राहवे ॥ छागश्च केतवे देयं कृतपं च नराधिप ॥ ६ ॥ कृत्तिकानां तु कनकं दातव्यं भृतिमच्छता ॥ सर्वबीजानि देयानि रोहिणीनां तथैव
च ॥ ७ ॥ दोग्ध्रीं धेनुञ्चैवमृगशिरसे च गवेव ॥ आदित्याय शुभं वस्त्रं प्रध्याय कनकं घृतम् ॥ ८ ॥मार्थाय वृषभं दद्याद्बुक्मशृङ्गं महीपते ॥
पित्र्यस्य च तिलान्दद्याद्वायव्यस्य च चामरम् ॥ ९॥ भाग्यम्य हेया गन्धाश्च आर्यमण्य च काञ्चनम् ॥ हस्तस्य कुञ्जरं दद्यात्कनकं वा मही-
पते ॥१०॥ त्वाष्ट्रस्य वृषभं दद्यादैन्द्राग्नस्य नराधिप ॥ वस्त्राणि चैव मैत्रस्य कनकं तथा ॥११॥दद्यान्मूलस्य मूलानि फलानि विविधानि च ॥
आप्यस्य दधिपात्राणि शक्टं वासवस्य च ॥ १२॥ तथा चन्दनकाष्ठञ्च वारुणार्य प्रदापयेत् ॥ अजमाजरुय दातव्यमाहिर्बुध्न्यम्य चोदनम् ॥ १३ ॥
धेनुं पौष्णस्य तुगमाश्विनत्य तथैव च ॥ तिलेक्षुञ्च याम्यम्य दद्यात्पापापनुत्तये ॥ १४ ॥ कुञ्जरं च तथैवोष्ट्रं रथं शक्टमेव च ॥ हयसंबन्धनं
चैव नगरांचं च पार्थिव ॥ १५ ॥ प्राच्यादीनां क्रमाद्दद्याद्दिगीशाञ्च नराधिप ॥ सागराणां च दातव्यं कनकं भृगिभूषणम् ॥ १६ ॥ नक्षत्राणां
ग्रहाणाञ्च दिशाञ्च मनुजेश्वर ॥ यदुक्तमत्र तद्देयं देवतानां पृथक्पृथक् ॥ १७ ॥ उक्ताभावे च दातव्या धेनुः पार्थिवसत्तम ॥ प्रत्यर्कञ्च महाभाग

शुभा कांस्योपदोहना ॥ १८ ॥ दोग्ध्री सवत्सा शीलढ्या वस्त्ररत्नोपशोभिता ॥ रुक्मशृङ्गीः खुरै रौप्यैर्मुक्तालाङ्गूलभूषिता ॥ १९ ॥ ततो विप्र- र्जनं कार्यं पूर्वोक्तविधिना नृप ॥ दधिक्षीरघृतम्भाधं तथा त्रिमधुरान्वितम् ॥ २० ॥ भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या प्रत्यर्कस्य नराधिप ॥ यथाशक्त्या महाराज तेषां दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ प्रयत्नस्तैंश्च याचेत पूजितांस्त्रीणतं बुधः ॥ २१ ॥ एतावदुक्तं तव शान्तिकर्म समस्तपापप्रशमाय राजन् ॥ कर्त्तव्यमेतत्प्रयतेन शक्त्या न वित्तशाठ्येन न मायया च ॥ २२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दक्षिणाध्यायो नाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०३ ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ एवं शान्त्यवसाने तु यजमानस्य याजकः ॥ हृदि विन्यस्य दर्भायांस्त्वन्तान्स्वे दक्षिणे करे ॥ १ ॥ कुर्यात्प्रतिसराबन्धं तन्मे निगदतः शृणु ॥ बद्धप्रतिसरस्यास्य सर्वे नश्यन्तु राक्षसाः ॥ २ ॥ ध्रुवस्त्वा मूर्ध्वतः पातु पूर्वतः पातु भास्करः ॥ भौमो दक्षिणतः पातु पश्चात्पातु शनैश्वरः ॥ ३ ॥ उत्तरेण बुधः पातु पातु तथा हयः ॥ पूर्वदक्षिणतः शुक्रो दक्षिणापरतस्तमः ॥ ४ ॥ पश्चिमोत्तरतश्चन्द्रो जीवः प्रागुत्तरेण तु ॥ ऊर्ध्वसन्धिषु सर्वाणि नक्षत्राणि तथानघ ॥ ५ ॥ स्वांस्वां दिशम- धिष्ठाय तव नित्यं दिगीश्वराः ॥ रक्षन्तु सर्वदुष्टेभ्यः शत्रुकल्विषरोगमाः ॥ ६ ॥ शात्रावाणां च चोराणां व्याधीनां पातकस्य च ॥ अमङ्गलानां चोराणामारिष्टानां तथैव च ॥ ७ ॥ दुःस्वप्नानां च घोराणां चिन्तितानां तथा मृषा ॥ वज्रेण नाशनं शक्रः करोतु बलसूदनः ॥ ८ ॥ दण्डेन नाशनं नित्यं विदधातु यमोन्तकः ॥ पाशेन वरुणो देवो गदया च धनेश्वरः ॥ ९ ॥ ग्रहसन्नासहस्रदो ग्रहपञ्जरमध्यगः ॥ अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वदुःखविवर्जितः ॥ १० ॥ सर्वव्याधिविहीनश्च कालकर्णीविवर्जितः ॥ तथा त्वं भव दीर्घायुर्गृहदोषाणां प्रसादतः ॥ ११ ॥ रक्षन्तु ते देवगणाः समग्रा धर्मे मतिं चापि सदा दिशन्तु ॥ नाशं तथा शत्रूगणस्य शीघ्रं भोगान्मनोज्ञान्विपुलाञ्च लक्ष्मीम् ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शान्त्यवसाने प्रतिसरबन्धाशीर्वाढो नाम चतुरधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०४ ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ हविष्याशी ततस्तिष्ठेद्ब्रह्मचारी च तां निशाम् ॥ ग्रहशान्तिरियं प्रोक्ता मया कल्मषनाशिनी ॥ १ ॥ अनावृष्ट्यां प्रयोक्तव्या दृष्टिकामेन भूभुजा ॥ अतिवृष्ट्यां प्रयोक्तव्या वृष्टिं शमयता तथा ॥ २ ॥ यात्राकाले तथा कार्या रिपूणां क्षयमिच्छता ॥ रणकाले तथा कार्या संग्रामे जयमिच्छता ॥ ३ ॥ कर्त्तव्या चाभिचारार्थ शत्रूणां मनुजेश्वर ॥ पुष्टिकामैर्नरैः कार्या विद्याकामैस्तथैव च ॥ ४ ॥

१ 'शत्रव' इति क० । २ 'ग्रहसंन्यास' इति क० ।

वि०ध० ॥ ६६ ॥

प्र० खं० अ० १०६

लाभार्थं च तथा वैश्यैः आर्यैर्धर्म्मफलैप्सुभिः ॥ राज्यकामेन कर्त्तव्या राजपुत्रेण पार्थिव ॥ ५ ॥ तथा बन्धनमोक्षार्थं बद्धेन च महीपते ॥ स्थानच्युतेन कर्त्तव्या स्थानलब्धिमथेच्छता ॥ ६ ॥ व्याधितेन च कर्त्तव्या व्याधेः प्रशममिच्छता ॥ मारके च तथा कार्या मारकक्षयमिच्छता ॥ ७ ॥ पराभिचाराशङ्कायां ग्रहशान्तिं प्रयोजयेत् ॥ दिव्यान्तरिक्षभौमानामुत्पातानां तथोद्भवे ॥ ८ ॥ ग्रहाधीना नरेन्द्राणामुच्छ्रायाः पतनानि च ॥ भावाभावौ च जगतो ग्रहायत्तौ नराधिप ॥ ९ ॥ ब्रह्मणाऽषां वरो दत्तः पूजिताः पूजयिष्यथ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नृणां पूज्यतमा ग्रहाः ॥ १० ॥ गुरुभक्तस्य दान्तस्य धर्म्मार्ज्जितधनस्य च ॥ पूजकस्य ग्रहेन्द्राणां सदा सानुग्रहा ग्रहाः ॥ ११॥ मानवस्याप्रमत्तस्य गोब्राह्मणहितस्य च ॥ मांसभक्षणहीनस्य सदा सानुग्रहा ग्रहाः ॥ १२ ॥ ये भक्ताः पुण्डरीकाक्षं देवदेवं जनार्द्दनम् ॥ नास्ति तेषां जगत्त्यस्मिन्दोषो ग्रहकृतो नृप ॥ १३ ॥ यथा बाणप्रहाराणां कवचं वारणं भवेत् ॥ तथा दैवोपहतानां शान्तिर्भवति वारणम् ॥ १४॥ ग्रहयागविधिं सम्यग्यश्चाधीते नराधिप ॥ ग्रहपाककृतं चैव तस्यानिष्टं न भविष्यति ॥ १५ ॥ अतीव विस्तरेणेयं ग्रहशान्तिरुदाहृता ॥ धन्या यशस्या चायुष्या सर्वकिल्बिषनाशिनी ॥ १६ ॥ प्रयुक्तां सम्यगिमां नरेन्द्र न जातु लोके भयमस्ति किंचित् ॥ आरोग्यमाप्नोत्यथ चिरं च जीवत्याप्नोति लक्ष्मीं सकलांश्च भोगान् ॥ १७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहशान्तिफलवर्णनो नाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०५ ॥

॥ वज्र उवाच ॥ ध्रुवस्याहं द्विजश्रेष्ठ ग्रहभानां पृथक्पृथक् ॥ सम्भवं श्रोतुमिच्छामि नक्षत्राणां च मानद ॥ १ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ब्रह्मणा सृष्टिकामेन पूर्वमेव नराधिप ॥ आदित्यस्तन्नभो हन्ता तेजो गोलकः कृतः ॥ २॥ ततोमयो गोलकश्च प्रकृतस्तं तथा कृतः ॥ अन्यानि तथान्यानि गोलकानि नराधिप ॥ ३॥ कृतानि तेन धर्म्मज्ञ ग्रहर्क्षाणां पृथक्पृथक् ॥ ध्रुवस्थाननिविष्टाश्च तारकाश्च चतुर्दश ॥ ४ ॥ तेषां नामविभागं मे गदतः शृणु पार्थिव ॥ उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयः सोत्तरो हनुः ॥ ५॥ यज्ञोऽधरस्तु विज्ञेयो धर्म्मो मूर्द्धानमाश्रितः ॥ ६॥ हृदि नारायणः साध्यावश्विनौ पूर्वपादयोः ॥ ६ ॥ वरुणश्चार्य्यमा तस्य पश्चिमे चैव सक्थिनी ॥ शिश्नः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपानं समाश्रितः ॥ ७ ॥ पुच्छेऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः ॥ इत्येतान्यङ्गसंस्थानि तारकाणां चतुर्दश ॥ ८ ॥ ध्रुवेण भ्राम्यते सर्वमशेषं त्रिदिवं १ ॥ ध्रुवे हि भगवान्विष्णुः कालो लोकप्रपालकः ॥ ९ ॥ शिशुमारनिबद्धानां तारकाणां पृथक्पृथक् ॥ नामधेयानि विज्ञातुं

१ 'मया तु त्रिदिवे श्रुतम्' इति ख० ।

॥ ६६ ॥

दृष्ट्वा च विमलेऽम्बरे ॥ १० ॥ आयुरभ्यधिकं जीवेद्द्रोणिं तु चतुर्दश ॥ अहोरात्रकृतात्पापात्तत्क्षणादेव मुच्यते ॥ ११ ॥ अम्मयानां ग्र- हाणां मूर्च्छिताः सूर्यरश्मयः ॥ जनयन्ति प्रकाशत्वं नात्र कार्या विचारणा ॥ १२ ॥ स्फाटिकानि विमानानि तथा सुकृतिनां नृप ॥ नक्ष- तारकबद्धा॑नि अम्मयानीव यादव ॥ १३ ॥ ग्रहर्क्षाणि समस्तानि ध्रुवेण भगवांस्तथा ॥ कल्पस्थायीनि राजेन्द्र नात्र कार्या विचारणा ॥ ॥ १४ ॥ तेषां तदभिमानिन्यो देवता यदुनन्दन ॥ मन्वन्तरादौ जायन्ते न भवन्ति पुनः पुनः ॥ १५ ॥ उत्तानपादिर्धर्मात्मा ध्रुवस्तेष्वपि यादव ॥ स्वायम्भुवेऽन्तरे जातिस्तदृताम्भूत्संसपूर्वम् ॥ १६ ॥ तस्य ते जन्म वक्ष्यामि सर्वकल्मषनाशनम् ॥ पूर्वं ब्रह्मा महीपाल सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ॥ १७ ॥ द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्थेन पुरुषोऽभवत् ॥ अर्धेन नारी तस्यासीद्राजन्नुत्तानजत्सुतः ॥ १८ ॥ विगङ्सुस्तत्पुत्रः पुरुषो मनु रुच्यते ॥ यस्यैकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते ॥ १९ ॥ प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः पुत्रावुभौ स्मृतौ ॥ क्षत्रप्रवर्तकौ तौ तु पूर्वं मन्वन्तरे स्मृतौ ॥ २० ॥ उत्तानपादपुत्रस्तु ध्रुवो विष्णुः प्रकीर्तितः ॥ निबद्धो भ्राम्यते यत्र मरुतां ज्योतिषां गणः ॥ २१ ॥ सप्तापि मण्डलं नित्यं तस्याधस्तात्प्रकीर्तितम् ॥ मरीचिश्च वसिष्ठश्च अङ्गिराश्चात्रिरव च ॥ २२ ॥ पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतु स्सप्तर्षयोऽमलाः ॥ वसिष्ठमाश्रिता साध्वी तेषामप्यरुन्धती ॥ २३ ॥ तस्याधस्तादर्कऋक्षं तस्याधस्ताच्छनैश्चरः ॥ तस्याधस्तात्तथा जीवस्तस्याधस्तात्कुजः स्मृतः ॥ २४ ॥ तस्याधस्ताद्दिनेशश्च तस्याधस्ताच्च भार्गवः ॥ तस्याधस्ताद्बुधः प्रोक्तस्तस्याधस्ताच्च चन्द्रमाः ॥ ॥ २५ ॥ प्राग्दक्षिणागतिश्चैव ज्योतिषां चक्रमुच्यते ॥ सर्वे ग्रहाः प्राग्गतयस्तुल्यवेगाः प्रकीर्तिताः ॥ २६ ॥ शीघ्रत्वेनोपचर्यन्ते यथा सन्ने महीपते ॥ यथा यथा विशिष्टाश्च तथा मन्दाः प्रकीर्तिताः ॥ २७ ॥ तेषां ते सम्भवं वक्ष्ये प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे ॥ तेषां जननसंहारैर्वर्तते किं प्रयोजनम् ॥ २८ ॥ अनादिनिधनः श्रीमान्विष्णुर्नारायणः प्रभुः ॥ स एव देवकार्यार्थं भूत्वा द्वादशधा पुरा ॥ २९ ॥ अदितेर्जनयामास ह्यात्मानं कश्यपात्सुसुः ॥ तेषां तु मध्यात्सवित्ता आदित्यश्च व देवता ॥ ३० ॥ प्रोक्तं ते सवितुर्जन्म शृणु चन्द्रमसस्ततः ॥ दशभ्यश्च दिशाभ्यश्च तथात्रेः सुमहात्मनः ॥ ३१ ॥ विष्णोरभूद्भवन्नूजपुत्रः स मृगलाञ्छनः ॥ दाक्षायणी वसोर्नाम पत्नी धर्मस्य विश्रुता ॥ ३२ ॥ जनयामास धर्मज्ञं वसुमध्ये निशाकरम् ॥ श्रीसहश्चतथा जातः सोमश्चामृतमन्थनात् ॥ ३३ ॥ प्रकाश्येन शशाङ्कस्य जन्म तेऽभि... तथा अतः परं प्रवक्ष्यामि तव भौमस्य सम्भवम् ॥ ३४ ॥ आसीद्दित्यो हिरण्याक्षो महाबलपराक्रमः ॥ स वै कन्यामजनयद्विकेशीं नाम नामतः ॥ ३५ ॥ सा लेभे ...

वि० ध० नृ० पु० अ० १७३

केशांस्तां वै स्थाणुरकामयत् ॥ तस्यां मैथुनसक्तस्य देवस्यस्य पिनाकिनः ॥ ३६॥ वह्निसम्भवभीतोन कृतो विघ्नो ह्यथाग्निना ॥ प्रविष्टं मैथुनागारं
वह्निं दृष्ट्वतस्तदा ॥ ३७ ॥ क्रोधाद्यासोद्भवः स्वेदो हरस्य समपद्यत ॥ आननस्वेदजो विद्युद्दैत्यस्मित्रिघातितः ॥ ३८ ॥ तस्याः पपात वदनं सा
पपौ तत्प्रपवतः ॥ अन्तर्वत्न्युथ तेनासीन्न शशाक च तेजसा ॥३९॥मोहिता तस्य बालस्य तर्न धारयितुं तदा॥ उत्ससर्जाय ते गर्भ दीप्तानलसम
द्युतिम ॥ ४० ॥ तं दधार महीपाल धरा देवीस्वरूपिणी ॥ संस्कारमकरोचास्य स्वयमेव च कश्यपः ॥ ४१ ॥ अङ्गारनिकटस्थत्वादङ्गारनामा
चाङ्गारकः कृतः ॥ उक्तं ते जन्म भौमस्य बुधस्यातः परं शृणु ॥४२॥ कश्यपस्य दनुर्नाम पत्नी त्रैलोक्यविश्रुता ॥ जनयामास तनयं जनेनामवि
विश्रुतम् ॥ ४३ ॥ सोऽकामयत वै कन्यां वरुणस्य महात्मनः ॥ वारुणीमिति विख्यातां त्रैलोक्यचन्दूसुन्दरीम् ॥ ४४ ॥ ततस्तपञ्च तेजश्च बलं
वीर्य्यं तथैव च ॥ शुल्कार्थं स ददौ तस्यै तानादाय वराङ्गना ॥ ४५ ॥ अप्सु लीना तदा जाता पञ्चमाषण दानवः ॥ तास्वप्सु लीनां विज्ञाय
प्रविवेशोदकं तदा ॥ ४६ ॥ तस्याः स्पर्शोपलम्भेन द्रवीभूतः स दानवः ॥ द्रवतीं समनुप्राप्तां तां विज्ञाय निशाकरः ॥ ४७ ॥ ममन्थ सहसा तोयं
पुनर्भार्या मनुजेश्वर ॥ मध्यमाने जले तेन तदा सोमेन पार्थिव ॥ ४८ ॥ विवेश तेजसि पयो विष्णोर्बवनसम्भवतः ॥ ततः कुमाग्सञ्जातो बुधस्तु
बह्बबोधनः ॥४९॥तद्दधार तदा तारा गुरुपत्नी यशस्विनी ॥ यदा धारयितुं शक्ता न बालं तेजसान्वितम्॥५०॥ दाक्षायणी चोत्ससर्ज चन्द्रपत्नी सुतं
तदा ॥ एवं जन्म बुधस्योक्तं जीवस्यातः परं शृणु ॥५१॥ सुरूपा नाम दुहिता मारीचोस्तु प्रजापतेः ॥दत्ता त्वङ्गिरसे मा तु रूपयौवनशालिनी॥५२॥
तस्यां स जनयामास देवाचार्यं बृहस्पतिम् ॥ बृहद्वातं महाबुद्धिं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ ५३ ॥ उक्तं ते जन्म जीवस्य शुक्रस्यातः परं शृणु ॥
उषा नाम तथा कन्या हिरण्यकशिपोरस्तुता ॥ ५४ ॥ भृगुपत्नी विशालाक्षी सर्वलोकेकसन्दरी ॥ जनयामास धर्मज्ञं ख्यातानामानमं
प्रभुम् ॥ ५५ ॥ स जहाराय योगात्मा धनं वैश्रवणस्य तु ॥ हते वित्ते तु यक्षेशो जगाम शरणं हरम् ॥ ५६ ॥ ततः क्रुद्धो महादेवो
भार्गवं हन्तुमुद्यतः ॥ भार्गवोऽपि च योगेन प्रविवेश हरं तदा ॥ ५७ ॥ होदरमभ्युत्थाय देवीं पर्वतन्न्दिनीम् ॥ तयाहन्तुं तु नत्याज
तदा शिश्रन शङ्करः ॥ ५८ ॥ शुक्तस्तु नाम चैवास्य तदा चक्रे जगद्गुरुः ॥ धनेशवं ददौ चास्य धनेश्वेन महानय ॥ ५९ ॥ मंत्र्यं चान्य
धनेशेन तथा चक्रे त्रिलोचनः ॥ शनैश्चस्य वक्ष्यामि जन्मतातन्तं नृवेश्वर ॥ ६० ॥ ब्रह्मणो मानमः पुत्रस्त्वष्टा नाम प्रजापतिः ॥ संशा तु
जनयामास कन्यां त्रैलोक्यसुन्दरीम ॥ ६१ ॥ तां ददौ सवितुः पत्नीं तस्यां सूर्यो महातपाः ॥ जनयामास धर्मज्ञं मनुं वैवस्वतं प्रभुम् ॥ ६२॥

॥ ६६ ॥

यमं च यमुनां चैव त्रैलोक्यस्यैकपालिनीम् ॥ तेषु जातेषु पुत्रेषु संज्ञा सा चारुलोचना ॥ ६३ ॥ भर्तुस्तेजोतिदृप्तंधर्षमसहन्ती वराङ्गना ॥ सा तु छायां समाहूय इदं वचनमब्रवीत् ॥ ६४ ॥ महद्रूपण त्वया भद्रे वस्तव्यमविकारया ॥ पालनीयौ च मे पुत्रौ त्वयेमौ दुहिता च मे ॥ ६५ ॥ एवमुक्त्वा ययौ देवी पितरं वरवर्णिनी ॥ पित्रा निरस्ता भर्तारं गच्छगच्छेति भाषिता ॥ ६६ ॥ उत्तरान्स्तु कुरून् गत्वा वडवारूपधारिणी ॥ चचार शाद्वलाञ्छुभ्रान्वनेषूपवनेषु च ॥ ६७ ॥ छायायां च तथाकोपि संज्ञेयमिति चिन्तयन् ॥ द्वौ पुत्रौ जनयामास सावर्णिं तु शनैश्चरम् ॥ ६८ ॥ वत्र उवाच ॥ कथं तामात्मनासंज्ञां भूय एव दिवाकरः ॥ एतन्मे संशयं ब्रूहि भृगुवंशविवर्धन ॥ ६९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सुतपुत्रैस्तु यथा छायानुवर्तते ॥ न तथा वर्तते देवी संज्ञोक्तेषु भामिनी ॥ ७० ॥ ततः कदाचिद्वित्तं क्रुद्धः संततर्ज तदा यमः ॥ तं शशाप तदा च्छाया पादस्ते पततामयम् ॥ ७१ ॥ यमः शशंस तत्सर्वं पितुः पद्स्खलनाद्दिनः ॥ श्रुत्वा यमस्य वचनं यमं प्रोवाच भास्करः ॥ ७२ ॥ कृमयो मांसमादाय तथा यास्यन्ति भूत लम् ॥ एवं शाम्येश्च शापस्ते त्वं च त्रातो भविष्यसि ॥ ७३ ॥ एतच्छ्रुत्वा पितुर्वाक्यं चकार सुमहत्तपः ॥ आराधयामास तदा देवदेवं जनार्दनम् ॥ ७४ ॥ तस्मात्स लेभे धर्मात्मा धर्मराजत्वमञ्जसा ॥ सूर्योऽप्याविन्दंस्तत्वेन पुत्रशापस्य कारणम् ॥ ७५ ॥ क्रोधाद्विववृत्स्तदा छायां पप्रच्छाग्निमिवोत्ततः ॥ शशंस तस्य सा सर्वं यथावृत्तमनिन्दिता ॥ ७६ ॥ श्रुत्वा तु वचनं तस्यास्त्वष्टुर्वेश्मागमाद्रविः ॥ न ददर्श च तत्रस्थां तां भार्यां शुभचारिणीम् ॥ ७७ ॥ त्वष्ट्रा चाशंसितं तस्य वडवारूपधारिणी ॥ असहन्ती तु तेजस्ते कुरूनावसते शुभा ॥ ७८ ॥ अग्रिमावेश्य देवेशं त्वद्यापि जगतां पतिम् ॥ तेजसः शातनं चक्रे देवस्य सवितस्तदा ॥ ७९ ॥ कीर्णे तेजसि तद्रूपं भृशं कान्तरं स्थितम् ॥ शीर्णेन तेजसा चक्रे त्वष्टा चक्रे जगद्गुरोः ॥ ८० ॥ सुदर्शनमिति ख्यातं देवस्य हरेर्महसः ॥ कान्तरूपस्तु सविता दृष्ट्वा रूपमुरस्तदा ॥ ८१ ॥ उत्तरान्स्तु कुरून् गत्वा वडवारूपधारिणीम् ॥ स्वां ददर्श तदा भार्यां शीतलदूयसंयुताम् ॥ ८२ ॥ मैथुनार्थी तु तां देवी जगाम त्वरितस्तदा ॥ वेगवन्तं तु सम्प्राप्तं दृष्ट्वा तुरगमुत्तमम् ॥ ८३ ॥ व्यचेष्टत च सा देवी परपुंसोपशङ्कया ॥ मुखे च भावयामास तां सूर्यो दीप्तदीधितिः ॥ ८४ ॥ तस्या नासापुटौ पूर्णौ तदा शुक्रेण पार्थिव ॥ तथा तस्यान्तदा जातो नासत्यावश्विना वुभौ ॥ ८५ ॥ भूमौ च पतितं यच्च ताभ्यां शुक्लं विमर्द्दितम् ॥ तस्मात्सोभात्समुत्पन्नः कुमारः सूर्यसंन्निभः ॥ ८६ ॥ ततः स्वरूपमास्थाय देवदेवोऽपि भास्करः ॥ स्वरूपिणिमथादाय संज्ञां तां स्वगृहं ययौ ॥ ८७ ॥ नासत्यौ देवभिषजौ कृतवानश्विनावुभौ ॥ ततो विमर्द्दनाज्जातं पुत्रं

वि० ध० ॥ ६७॥

प्र० खं० अ० १०७

दृष्ट्वा दिवाकरः ॥८८॥ रेवन्तेति तदा तस्य नाम चक्रे जगद्गुरुः ॥ तं च पुत्रमुवाचाथ सूर्यो ग्रहगणेश्वरः ॥८९॥ यस्मात्सोऽश्वात्सुतप्रभो मत्स्यस्त्व- द्धीसदीधितिः ॥ पूजामाप्स्यसि सोऽश्वेभ्यस्तस्मान्निमित्तं जगत्प्रियः ॥ ९० ॥ ये च त्वां पूजयिष्यन्ति तेषां वृद्धिर्भविष्यति ॥ शनैश्चरस्य ते जन्म मयोक्तं नृपसत्तम ॥ ९१ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि राहोर्जन्म तथानघ ॥ दाक्षायणी सिंहिकास्या भार्या वै कश्यपस्य तु ॥९२॥ अकाले वरयामास भर्तारं तपसान्वितम् ॥ भगन्पुत्रकामां मां ते प्रयच्छ ममानघ॥ ९३॥ अकालयाच्ञासिद्धयर्थं जगाद स कश्यपः ॥ दैत्यदानवसंकाशं पुत्रं त्वं जनयि- ष्यसि॥ ९४॥राहं सा जनयामास वरदानान्महात्मनः॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि केतोस्ते जन्म पार्थिव॥ ९५॥प्रजानां महतीं वृद्धिं दृष्ट्वा देवः पितामहः ॥ क्षयं तासां तदा चक्रे बुद्धिं बुद्धिमतां वरः ॥ ९६ ॥ क्षयं चिन्तयतस्तस्य प्रजानां मनुजेश्वर ॥ प्रादुर्भूता ततः कन्या मृत्युर्नामिति विश्रुता ॥ ९७ ॥ तां जगाद तदा ब्रह्मा प्रजाः संहर शोभने ॥ सा तथोक्ता तदा तेन रुरोद वरवर्णिनी ॥ ९८ ॥ तदाश्रुबिन्दुभिर्जाता व्याधयोऽथ सहस्रशः ॥ दृष्ट्वा व्याधीन्समुत्पन्नान्संहृत्याश्रूणि भामिनी ॥ ९९ ॥ सुदुश्चरं तपस्तेपे पुष्करारण्यमाश्रिता ॥ स्नानेषु च तथान्येषु वह्निवर्षणवाञ्छुभा ॥ १०० ॥ भूयो जगाद तां ब्रह्मा प्रजाः संहर शोभने ॥ मयोक्तं यत्पुरा भद्रे तत्कथा न तदन्यथा ॥ १०१ ॥ तपसा ते वरं ग्राह्यं तदवश्यं सुशोभने ॥ तृष्णां निमित्तं मरणं लोके यास्यति दोषतः ॥ १०२ ॥ न कश्चिद्दोषतो मन्ता त्वां कदाचिदपि ध्रुवं ॥ एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणा सा शुभानना ॥ १०३॥ दीर्घमुष्णं च निःश्वासं सुमोच वरवर्णिनी ॥ कृष्णसर्पसमाकारस्तस्मात्केतुर्जायत॥ १०४॥ शिखिविद्रुमनिर्भासो गजान्नाकालानलसप्रभः ॥ धूमप्रभम्य तस्याथ केतुरूपस्य पार्थिव ॥ १०५ ॥ संज्ञां चकार सर्वात्मा देवदेवः पितामहः ॥ धूमकेतुर्ग नाम्ना भविष्यति जगत्त्रये ॥ १०६ ॥ दर्षयिष्यति लोकानां तथैव च शुभाशुभम् ॥ दिग्वन्तरेक्ष भुवि चैक एषः सन्दृश्यते धूमकेतुर्महात्मा ॥ संवत्सरान्तेऽरमुतु बहुप्रकारैः शुभाशुभं दर्शयन्मानुषा- णाम् ॥ १०७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहसम्भवो नाम पडुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पूर्वं ब्रह्मा महीपाल सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ॥ अभ्यध्यायद् तदानान्तं तस्य युक्तस्य पार्थिव ॥ १ ॥ ततोऽस्य जघनात्पूर्वमसृजत्रिंश्रिरे सुतान् ॥ असुः प्राणः स्मृतो विप्रेस्तन्जातातस्ततोऽसुराः ॥२॥ यथा सृष्टाः सुरानन्त्वा तां तनुं नोव्यपाहत ॥ अध्यक्तं तत्तवंबहुलं तत्तस्मान्सोऽत्युज्रत ॥३॥ ततस्ताननुकेमानस्य प्रियामासीत्प्रभोः किल ॥ ततो मुखात्सुसृष्ट्वा दिव्यस्तन्मन्य देवताः ॥ ४ ॥ उत्पन्ना दिव्यतस्तस्माद्देवांस्तेन ततः स्मृताः ॥ धातंर्देवैति यत्प्रोक्तं क्रीडार्थं सविभाव्यते ॥५॥ तस्माद्देवान्त तनुंवायां जह्रिं तन्व देवताः ॥ देवाच्छा ततः सौ वै तनुमन्यां प्रपद्यत ॥६॥

॥६७॥

सत्त्वमात्रामिकामेव तनुं तां सोऽभ्यमुञ्चत ॥ पितेव मन्यमानास्तान्सुतान्प्रध्याय स प्रभुः ॥ ७ ॥ पितरो ह्युपपक्षाभ्यां मध्ये रात्र्यहयोः पुरा ॥
तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम् ॥ ८ ॥ यया सृष्टास्तु पितरस्तनुं तां स व्यपोहत् ॥ सापाविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत॥ ९॥
तस्मादहर्द्देवतानां रात्रिः स्यादासुरो मता ॥ तयोर्मध्ये तु पितरः सा तनुस्तु गरीयसी ॥ १० ॥ तस्माद्देवांसुरांश्चैव ऋषयो मानवास्तथा ॥
युक्तास्ते तामूपासन्ते तथा विष्णोर्यदन्तरम् ॥ ११ ॥ तस्माद्राज्यहयोः सन्धावुपासन्ते द्विजास्तु ताम् ॥ ततोऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स तनुंबहु-
पद्यत ॥ १२ ॥ रजस्त्वत्वात्मिकायां तु मनसा सोऽसृजत्प्रभुः ॥ मनसा तु ततस्तस्य प्रजानाज्ञज्ञिरे प्रजाः ॥ १३ ॥ मनसा च मनुष्यास्ते
जननान्मथिताः प्रजाः ॥ सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सौम्य स्वं तनुं सोऽप्यपोहत् ॥ १४ ॥ सापाविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना
सद्यः प्रजायत ॥ तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्गवे प्रजाः ॥ १५ ॥ तासुसृज्य ततो ज्योत्स्नां ततोऽन्यां प्राविशत्पुनः ॥
मूर्त्तिं रजस्तमासक्तां सोऽभ्ययुञ्जत ॥ १६ ॥ ततोऽन्यान्त्सान्धकारं तु क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजद् ॥ ताः सृष्टा तु क्षुधाविष्टा अनुभूत्या दातु-
मुद्यताः ॥ १७ ॥ अंभांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये ॥ राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः ॥ १८ ॥ ध्रुवं क्षणेति ये
म्भांसि तेषु दृष्ट्वा परस्परम् ॥ तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः ॥ १९ ॥ रक्षणे पालने चापि धातुश्चैव विभाव्यते ॥ यक्ष इत्येष धातुर्वै
क्षेपणे सन्निरुच्यते ॥ २० ॥ रक्षणाद्रक्ष इत्युक्ताः क्षणाद्यक्षा उच्यते ॥ तान्दृष्ट्वा तत्क्षणेनास्य केशाः शीर्यन्त धीमतः ॥ २१ ॥ ते शीर्णा
व्युत्थिता ह्यूमंधमारोहन्त ततः पुनः ॥ सर्पेणात्तु स्मृताः सर्पाः पन्नत्वात्पन्नगाः स्मृताः ॥ २२ ॥ बालत्मानः स्मृता व्याला हीनत्वात्त्वाय-
स्मृताः ॥ २४ ॥ स पन्नगान्त्समुत्पन्नपुत्रान्नानीविवेश विषात्मकान् ॥ सर्पान्दृष्ट्वा ततः क्रोधात्क्रोधात्मानो विनिर्ममे ॥ २५ ॥ गां धयन्तस्ततो
दृष्ट्वा गन्धर्वा अभिरक्षतः ॥ धय इत्येष धातुर्वै पाने ह्येष निरुच्यते ॥ २६ ॥ पिबन्तो जज्ञिरे वाचा गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः ॥ कर्णेन कपिला
भूत्वा पिशाचाः कपिशा ह्वलम् ॥ २७ ॥ भूतत्वात्ते स्मृता भूताः पिशाचाः पिशिताशिनः ॥ अद्यस्तु तासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः ॥ २८ ॥
ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वयसा सृजन् ॥ पक्षिणः स तु दृष्ट्वा वै ततः पशून्गुणान्सृजन् ॥ २९ ॥ मुखतोऽजाः सृजन्सो वै वक्षसा
वयोऽसृजत् ॥ गावश्चैवोदराद्दह्ला पुनरन्यैश्च निर्ममे ॥ ३० ॥ पादतोऽश्वांस्तुरङ्गमांश्च रासभांस्त्वन्यान्मुगान् ॥ उष्ट्रैश्चैवै वराहांश्च श्वानांश्चांश्च

वि० ध० ॥ ६८ ॥

प्र० सं० अ० १०७ ॥ ६८ ॥

जातयः ॥ ३१ ॥ ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभितस्तस्य जज्ञिरे ॥ एवंविधौषधीः सृष्ट्वा न्ययुङ्क्तसोऽध्वरेषु ताः ॥ ३२ ॥ अस्य त्वचो ह कल्पस्य त्रेतायुगमुखे पुरा ॥ गौरजः पुरुषोधावीत्यश्वाश्वतरगर्दभाः ॥ ३३ ॥ एते ग्राम्याः स्मृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे ॥ महिषो गवयो ऋक्ष स्तिरङ्कुरः शारंगो द्विपः ॥ ३४ ॥ मर्कटः सप्तमस्तेषामारण्याः पशवस्तृ ते ॥ गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्स्तोमं रथन्तरम् ॥ ३५ ॥ अग्निं ष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् ॥ यजुष्टोपि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशंस्तथा ॥ ३६ ॥ बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणात्सोऽसृजन्मुखात् ॥ सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा ॥ ३७ ॥ वैरुप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सोऽसृजन्मुखात् ॥ अथर्वमेकविंशं च त्रिष्टुब्बौगज्जमव च ॥ अनुष्टुभं च यज्ञानां चोप्तरात्सोऽसृजन्मुखात् ॥ ३८ ॥ विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च ॥ ३९ ॥ सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं दुर्वापिष्ट मानवान् ॥ ततोऽसृजत्स भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ ४० ॥ सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ नरीकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगानू ॥ ४१ ॥ अन्यच्च न व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ जरायुजं चाण्डजं च संस्वेदजमथोद्भिदम् ॥ ४२ ॥ भूतानां संकृतान्देवान्देवर्षीस्ततुर्विधान् ॥ पशूंश्च मृगांश्च व्यालांश्चोभयतोदतः ॥ ४३ ॥ रक्षांसि च पिशाचांश्च मनुष्यांश्च जरायुजाः ॥ अण्डजाः पक्षिणः सर्पानक्रान्मत्स्यांश्च कच्छपान् ॥ ४४ ॥ यानि चैवं प्रकाराणि स्थावराणि चराणि च ॥ स्वेदजं दंशमशकयूकामक्षिकमत्कुणम् ॥ ४५ ॥ ऊष्मणश्चोपजायन्ते यच्चान्यत्किञ्चिदीदृशम् ॥ उद्भिज्ञान्तवः सर्व बीजकाण्डप्ररोहिणः ॥ ४६ ॥ ओषध्यः फलपाकान्ता बहुपुष्पफलोपगाः ॥ अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः ॥ ४७॥ पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षाश्चोभयतः शुभाः ॥ प्रतानाश्च वल्ल्यश्च वीरुधः परिकीर्तिताः ॥ ४८ ॥ गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः ॥ बीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च ॥ ४९ ॥ तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना ॥ अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः ॥ ५० ॥ एतदन्तास्तु गतयो ब्रह्मद्याः समुदाहृताः ॥ घोरेऽस्मिन्भूतसंसारे नित्ये सततयायिनि ॥ ५१ ॥ यं तु कर्मणि यस्मिन्स न्ययुक्त प्रथमं प्रभुः ॥ तत्तदेव स्वयं तेजो युज्यमानः पुनः पुनः ॥ ५२ ॥ हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते ॥ तद्भा विताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ ५३ ॥ यद्यस्य मोददात्सगं न तत्तत्वम्यमाविशत् ॥ यथर्तुलिङ्गान्यन्यत्वः स्वयमेव तु पर्यये ॥ ५४ ॥ स्वानिस्वान्याभिषद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनाम् ॥ लोकानां तु विवृद्ध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः ॥ ५५ ॥ ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्तयत् ॥ आस्याद् ब्राह्मण जाता बाहुभ्यां क्षत्रियाः शुभाः ॥ ५६ ॥ ऊरुभ्यां च विशः सृष्टाः शूद्रः पद्भ्यामजायत ॥ वर्णानामाश्रमाणां च धर्म चक्रे पृथक्

वपृथक् ॥५७॥ स्वयञ्च विविधानां स्थानानि व्यदधात्प्रभुः ॥ ब्रह्मलोकं ब्राह्मणानां शक्रक्षत्रयजन्मनाम॥५८॥ मारुतं प... ॥ शूद्रजन्मनाम ॥ ब्रह्मचारिप्रस्थानां ब्रह्मलोकं प्रजापतिः ॥ ५९ ॥ प्राजापत्यं गृहस्थानां यथाविहितकारिणाम् ॥ स्थानं सप्त ऋषीणां च तथैव वनवासिनाम् ॥ ६० ॥ यतीनाममृतं स्थानं यथेच्छागामिनां सदा ॥ कृत्वा स सुप्रसंस्थानं प्रजागमं तु मानसम् ॥ ६१ ॥ अथासृजत्प्रजाकर्तृ- न्मानसांस्तनयान्प्रभुः ॥ धर्मं रुद्रं मनुं चैव सनकं च सनन्दनम् ॥ ६२ ॥ भृगुं सनत्कुमारं च रुचिं श्रद्धां तथैव च ॥ मरीचिमथ्वाङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ ६३ ॥ वसिष्ठं च महाभागं नारदं च महामुनिम् ॥ स्वभास्करान्वर्हिषदः अग्निष्वात्तांस्तथैव च ॥ ६४ ॥ क्रव्यादाम्रोपहूतांश्च आज्यपांश्च सुकालिनः ॥ आद्या मूर्तिविहीनाश्च त्रयस्तेषां गणाः स्मृताः ॥ ६५ ॥ चरमास्ते गणास्तेषां कथितास्तु ससूत्तयः ॥ महाभूतशरीराणि सृष्टवान्स तथैव च ॥ ६६ ॥ एवं कृत्वा प्रजासर्गं चांगुष्ठाद्दक्षिणात्ततः ॥ ससर्ज दक्षं भगवानामुंगात्तथैव च ॥ ६७ ॥ ससर्ज भार्या तस्यैव देवदेवः पितामहः ॥ तस्यां तु जनयामास दक्षो दुहितरः शुभाः ॥६८॥ ददौ ताश्च स धर्माय ब्रह्मपुत्रेभ्य एव च ॥ सतीं ददौ स रुद्राय रुद्रा गस्या- सुताः स्मृताः ॥ ६९ ॥ असंख्येया महावीर्या हरतुल्यपराक्रमाः ॥ त्रैख्यां तं भुवनं सर्वं सूर्यस्येव गभस्तिभिः ॥७०॥ भृगवे च ददौ ख्यातिं रूपे- णामप्रतिमौ शुभाम् ॥ भृगोर्धाताविधातारौ जनयामास साधुभौ ॥ ७१ ॥ श्रियं च जनयामास चञ्चरंश्च तुरङ्गमान् ॥ भृगुः प्रदाच्छुभं देवीं राजन्नारायणस्य च॥७२॥ तस्यां संजनयामास बलोन्मादौ महोत्कचौ ॥ मेरोः पर्वतराजस्य द्वे कन्ये भुवि विश्रुते ॥७३॥ धातुर्विधातुस्तत्ते दत्ते आयाति- र्नियतिस्तथा ॥ आयातिर्जनयामास प्राणं यदुकुलोद्वह ॥७४॥ नियतिर्जनयामास मुकुण्डं तपसां निधिम् ॥ व्यतीते सप्तमे कल्पे मुकुण्डोः सुमहात्मनः ॥ ॥७५॥ अहं पुत्रः ससुतपौ मनस्विनां नराधिप ॥ पत्नी मरीचेस्संभूतिर्द्दक्षस्य तनया शुभा ॥७६॥ प्रजापतिं पूर्णमासं जनयामास भामिनी ॥ पूर्णमासस्य विरजाः सुदामा तु तदात्मजः ॥ ७७ ॥ लोकलोकनिविष्टेस्तु लोकपालो मयोरितः ॥ पुत्रश्च पौर्णमासस्य सर्वेशो नाम चापः ॥ ७८ ॥ जनयामास पुत्रौ द्वौ स्तम्भः कश्यप एव च ॥ तयोर्गोग्तिकरौ पुत्रौ ज्ञेयौ संन्यासिनिश्चयौ ॥ ७९ ॥ स्मृतिमङ्गिग्नरसं प्रादाद्दक्षः पूर्व प्रजापतिः ॥ सिनीवाली कुहू राका तथैवानुमतिः शुभा ॥ ८० ॥ तस्यां संजनयामास अग्निं च भरतं तथा ॥ भरतस्य तथा पुत्रः पर्जन्य इति विश्रुतः ॥ ८१ ॥ हिरण्योरोमा पर्जन्य उदीचीं दिशमाश्रितः ॥ लोकलोकेऽवतिष्ठेस्ते लोकपालो मयोरितः ॥ ८२ ॥ अनुसूयां ददौ दक्षः तथार्रेः सुमहात्मनः ॥ तस्यां स जनयामास तपोराशिकरं परम् ॥ ८३ ॥ प्रीतिं दक्षः पुलस्त्याय दत्तोर्णा जननीं ददौ ॥

वि० ध० ॥ ६३ ॥ प्र० खं० अ० १०७ ॥ ६३ ॥

पुलस्त्या क्षमांच प्रादात्कर्दमस्य तु मातरम् ॥ ८४ ॥
कर्द्दिमः शङ्खपादश्च दक्षिणामाश्रितौ दिशम् ॥
लोकालोकनिविष्टौ ते लोकालोके मयोरितः ॥ ८५ ॥
दक्षश्च सन्ततिं प्रादात्क्रतवे भूरितेजसे ॥
षष्टिः पुत्रसहस्राणि बालखिल्या इति स्मृताः ॥ ८६ ॥
जनयामास धर्मज्ञान्सर्वांस्तानूर्ध्वरेतसः ॥
दक्षः प्रादादूर्ज्जां वसिष्ठाय महात्मने ॥ ८७ ॥
तस्यामस्य सुता जाताः सप्त सप्ताश्ववर्चसः ॥
रजोबाहुश्चोर्ध्वबाहुः पवनश्चानघश्च यः ॥ ८८ ॥
सुतपाः शक्तिरित्येते वासिष्ठाः सप्त कीर्त्तिताः ॥
केतुमान्सुमहातेजा रजसश्च तथा सुतः ॥ ८९ ॥
लोकालोकनिवासी ते प्रतीच्यां स मयोरितः ॥
स्वाहां प्रादात्स दक्षोऽपि सप्तार्चिषे शरीरिणे ॥ ९० ॥
दिव्यान्तरिक्षभौमानामग्नीनां जननीं प्रभुः ॥
स्वाधां प्रादात्पितृभ्यस्तु मेनाया जननीं शुभाम् ॥ ९१ ॥
हिमाचलाय मेनापि पितृभिः प्रतिपादिता ॥
चतुर्दशैव कन्याश्च दत्वा धर्माय वै ददौ ॥ ९२ ॥
कीर्त्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः ॥
बुद्धिलज्जा वपुः शान्तिः तुष्टिः सिद्धिश्चतुर्दशी ॥ ९३ ॥
कीर्त्तिपुत्रो यशोदेवो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः ॥
निश्चयश्च धृतेः पुत्रो मेधापुत्रस्तथा श्रुतः ॥ ९४ ॥
पुष्टेर्लाभः सुतश्चैव कामः श्रद्धासुतः स्मृतः ॥
क्रियायास्तनयो देवो मतिपुत्रस्तथा दमः ॥ ९५ ॥
बुद्धेर्बोधः सुतः प्रोक्तो लज्जाया विनयः स्मृतः ॥
वपुषो व्यवसायस्तु क्षेमः शान्तिसुतस्तथा ॥ ९६ ॥
तुष्टेः पुत्रस्तु सन्तोषः सुखः सिद्धेश्च भास्करः ॥
कामस्य च गतिर्भार्या तत्पुत्रो हर्ष उच्यते ॥ ९७ ॥
एवं प्रजाविवृद्ध्यर्थं दक्षो दत्त्वाऽथ कन्यकाः ॥
ईजे कदाचिद्यज्ञेन हयमेधेन पार्थिव ॥ ९८ ॥
तस्य जामातरः सर्वे गता यज्ञनिमन्त्रिताः ॥
भार्याभिः सहिताः सर्वे रुद्रं देवं सतीं विना ॥ ९९ ॥
रुद्रो नतिं न कुरुते भार्यार्थेनाभिचोदितः ॥
कदाचिदपि दक्षस्य ततोऽसौ न निमन्त्रितः ॥ १०० ॥
अनाहूतापि च गता पश्चात्तत्र सती शुभा ॥
दक्षान्न लेभे पूजां सा ततः क्रुद्धा शुभानना ॥ १०१ ॥
तत्याज दक्षसम्भूतां तां तनुं हिमकुन्दरे ॥
विनष्टां तु सतीं श्रुत्वा देवदेवः पिनाकधृक् ॥ १०२ ॥
शशाप दक्षं धर्मज्ञ मनुष्यस्त्वं भविष्यसि ॥
ध्रुवस्यान्वयसम्भूतो राजा त्रैलोक्यविश्रुतः ॥ १०३ ॥
तत्रापि विप्र क्रतौ तस्मिन् यज्ञकर्मण्यवस्थितान् ॥
भृगुं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ १०४ ॥
शशाप चैवाङ्गिरसं वसिष्ठं च महामुनिम् ॥
सतीमबुद्ध्यावृत्त्या च दक्षस्यैव प्रजापतेः ॥ १०५ ॥
अनुवृत्तिः कृता यस्माद्भाविधर्ममकोविदैः ॥
१तस्माद्भवन्तः प्राप्तेऽस्मिन् शुभे मन्वन्तरे द्विजाः ॥ १०६ ॥
ब्रह्मणो यजमानस्य जन्म भूयोऽवाप्स्यथ ॥

१ 'भोजने' इति ख० ।

देहत्यागे कृते राजन्सती देवी महाबला ॥ १०७॥ उमेति विश्रुता लोके मेनायाः समपद्यत ॥ हिमाचलोऽपि तां देवीं ददौ शर्वाय पार्थिव ॥ ॥ १०८ ॥ तया वियुज्यते नासौ कदाचिदपि विश्रुता ॥ तस्यां तु जनयामास देवदेवोऽपि शङ्करः ॥ १०९ ॥ विनायकं कुमारं च भृङ्गेशं सुमहाबलम् ॥ विघ्नानां च गणानां च पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् ॥ ११० ॥ विनायकं महादेवो गजवक्त्रं मनस्विनम् ॥ देवसेनापतिं शक्रः कुमारं कृतवाँस्तदा ॥ १११ ॥ न तत्याज समीपांच भृंगेशं शङ्करस्तदा ॥ वैवस्वतेन्तरे प्राप्ते राजा दक्षो व्यजायत ॥ ११२ ॥ ध्रुवस्यान्वयसम्भूतौ महाबलपराक्रमः ॥ तत्राश्वमेधे वितते अनाहूतेन शूलिना ॥ ११३ ॥ यज्ञो विध्वंसितस्तस्य वीरभद्रेण पार्थिव ॥ स दक्षो जनयामास कन्याः पार्थिवसत्तम ॥ ११४ ॥ तासां च मध्यादाददाद्विशतिमन्दिने ॥ देवतास्त्वभिमानिन्यो नक्षत्राणां पृथक्पृथक् ॥ ११५ ॥ उक्तं हि ते ऋक्ष गणस्य जन्म शुभावहं पापभयापहं च ॥ अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तत्त्वं वदस्वायतलोलिताक्ष ॥ ११६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० ऋक्षादिसंभवाध्यायो नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०७॥ ॥ छ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ ॥ दक्षस्य वंशं सकलं नक्षत्राणां च सम्भवम् ॥ त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि सर्वधर्मभृतां वर ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ औत्तानपादिर्धर्मात्मा ध्रुवः पूर्वं मयोदितः ॥ ध्रुवस्त्वजनयत्सृष्टिं महाबलपराक्रमाम् ॥ २ ॥ तस्य प्राचीनगर्भस्तु पुत्रस्तस्याप्युदारधीः ॥ दिवंजयस्तस्य पुत्रस्तस्य पुत्रो रिपुः स्मृतः ॥ ३ ॥ रिपोः पुत्रस्तथा श्रीमांश्चाक्षुषः कीर्तितो मनुः ॥ उरुस्तस्य सुतः श्रीमान्दृक्तस्तस्याप्यथात्मजः ॥ ४ ॥ अङ्गिर्जग्राह तं पुत्रं दत्तकं तु यशस्विने ॥ अङ्गस्य वेनः पुत्रस्तु नास्तिको धर्मवर्जितः ॥ ५ ॥ असच्छास्त्ररतो नित्यं लोकायतिकसत्तमः ॥ चकार लोके मर्यादां धर्मबाह्यो नराधिपः ॥ ६ ॥ न यष्टव्यं न होतव्यं न देयं धर्मकारणम् ॥ ऋषयस्तं समागम्य कदाचिद्वाक्यमब्रुवन् ॥ ७ ॥ ऋषय ऊचुः ॥ पूर्वमवृत्तां मर्यादां पूर्वैः पूर्वतरैः कृताम् ॥ लोकायतिकवाक्येन न त्वं हन्तुमिहार्हसि ॥ ८ ॥ कर्मणा सुकृतेनेह सुखं जन्तुः समश्नुते ॥ दुःखं जन्तुश्च प्राप्नोति दुष्कृतेन च कर्मणा ॥ ९ ॥ ये यजन्ते सदा देवान्गुरुशुश्रूषकाश्च ये ॥ विप्रपूजारता ये च तीर्थयात्रातथाश्च ये ॥ १० ॥ तपस्विनः सत्यरता ये च दाने सदा रताः ॥ समश्नुवन्ति भूपाल परलोके सुखानि ते ॥ ११ ॥ स त्वं सुखपरिभ्रष्टान्लोकान्नाप्तुमिहार्हसि ॥ वेन उवाच ॥ भवतां किं प्रलापेन वृथैव द्विजपुङ्गवाः ॥ १२ ॥ ये मृतास्ते मृताः सर्वे मृतानां सम्भवः कुतः ॥ प्रापत्य वायुभूतस्य निष्क्रान्तस्य शरीरतः ॥ १३ ॥ भूयः शरीरग्रहणं युक्त्या नैवोपपद्यते ॥ तपांसि ह्यपनाशिभिन्नाः संयमो भोगवर्द्धना ॥ १४ ॥ अग्नि

वि० ध० ॥ ७० ॥ प्र० खं० अ० १०८

होत्रादिकं कर्म बालकीडेव लक्ष्यते ॥ ग्राम्याणां मूढचित्तानां सोषिणां चैव योषिताम् ॥ १५ ॥ अन्येषां चैव धनिनां भूरिद्रवि- त्सुभिर्धनम् ॥ शास्त्राण्यनेकरूपाणि प्रथितानि सहस्रशः ॥ १६ ॥ देहि नित्यं यजस्वैवं देवास्त्वेडतुमहंकृताः ॥ धनमाप्यायसि शश्वं- विजेष्यसि सुखं च ते ॥ १७ ॥ मुधा एवं प्रतार्यन्ते धूर्तैर्धनाजिहीर्षया ॥ यावज्जीवं सुखं जीवेन्नास्ति मृत्योगोचरम् ॥ १८ ॥ भस्मीभूतस्य शान्तस्य पुनरागमनं कुतः ॥ नास्ति दत्तं हुतं चेष्टं न देवा ऋषयो न च ॥ १९ ॥ मयाप्तं भुवि राज्यं च भोगाश्चान्ये पृथग्विधाः ॥ कथं प्राप्तं हि त्यक्ष्यामि भवतां वचनेन वै ॥ २० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वेनस्य नृपसत्तम ॥ ऋषयस्तमथोचुस्ते राजन् दुष्टचेतसम् ॥ २१॥ ऋषय ऊचुः ॥ नैतद्दोषायिकं वाक्यं ध्रुवंवंशोद्भवस्य ते ॥ प्रत्यक्षं कर्मणां लोके फलं पार्थिव दृश्यते ॥ २२ ॥ काङ्क्ष्यमाणाश्च नान्यस्य भोजनाच्छादनं परम् ॥ सहस्रमेरकान्त्यान्पश्य भूपाल मानवान् ॥२३॥ शिविकाभ्यस्तथैवान्यान्न्नानाच्छादनान्याद्युखम् ॥ क्षुधया च परितांश्च शाकोच्छिष्टसुजस्तथा ॥ २४ ॥ काष्ठभारसमाक्रान्तान्परिस्रुतनरस्तथा ॥ जुगुप्सितांस्तथा दीनान्बहुशल्यान्नरोगतः॥ २५ ॥ पङ्ग्गन्त्यान्कुब्जकांश्च कुष्ठज्वरविपीडितान् ॥ २६॥ गोगर्दभहसिकांक्रान्तान्परिप्रेषनपरैस्तथा॥२६॥ तार्किकान्कृपणांन्दीनानव्याधिरुतान्सुवच्युतान्॥ इष्टबन्धुवियोगांतान्पश्य पापेन मानवान् ॥२७॥ आरोग्यरूपसत्त्वौजोधनधान्यसमन्वितान् ॥ यमेण च जनान्यंश्च वन्धुभूत्यमन्वितान्॥२८॥ राजमार्गममं लोकास्त्व कर्मानुवर्तते ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ततस्तेषां वचः श्रुत्वा ऋषीणामुग्रचेतसाम् ॥ २९॥ हन्मंतें हन्तं म॑यध्व प्रथमन्ना उवाच ह ॥ वेन उवाच ॥ शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ॥ ३० ॥ नाप्नुवन्ति जना विप्राः प्राप्नुवन्ति स्वभावतः ॥ स्वभावश्च विचित्रोऽयं संसारोङ्गकः सदा ॥ ३१ ॥ नात्र पूर्वकृतं कर्म ह्येतद्वाहो यथा द्विजाः ॥ अश्मानः कर्मणा केन सूक्ष्माश्चान्ये महत्तराः ॥ ३२ ॥ विन्ध्वत्याः कर्मणा केन सुवर्णापापाश्मिषु ॥ पाषाणादिश्चिददंतं कथं तृप्यन्ति देवताः ॥ ३३ ॥ के दृशा न मया दृष्टा नापि पूर्व पितामहैः ॥ नान्यैर्ज्योत्स्नया तांश्च धूर्तेर्वाक्यात्महेतुभिहे ॥ ३४ ॥ अन्येषुमृकेत चान्यस्य तृप्तिश्चेव कथं भवेत् ॥ अन्यद्भुक्तन चान्यस्य यदि तृप्तिर्वि- ध्यति ॥ ३५ ॥ दद्यात्पवित्रे श्राद्धं न म पश्योदनं महत् ॥ मृतस्य पक्षं दृश्यन्य भस्मीभूतम्य वा पुनः ॥ ३६ ॥ सर्वभावविवर्द्धन्य कि नु श्राद्धैः प्रयोजनम् ॥ कृपणेन दुर्दाति धनंलुब्धैः प्रकीर्तितम् ॥ ३७॥ धनिनां धननाशाय नततं स्वार्थतत्परैः ॥ वसं निविद्याः पुरुषा दृश्यन्त

॥ ७० ॥

१ 'भिक्षाञ्जब्रह्ममस्तकान्' इति ख० ।

दुःखजीविनः ॥ ३८ ॥ सुखान्विता हि दृश्यन्ते पापकर्मरतास्तथा ॥ तस्माद्धर्मेण किं कार्यं सुखं जीवेत्तु पण्डितः ॥ पुरुषार्थः परः कामो धनेन च तदाप्यते ॥३९॥ ऋषय ऊचुः ॥ प्रत्यक्षमेव पश्यन्तः पूर्वजन्मनि मानवाः ॥४०॥ परलोकं न पश्यन्ति पश्य देवेन वञ्चिताः ॥ जातमात्रो यथा जन्तुस्तनं गृह्णाति पार्थिव ॥ ४१ ॥ पूर्वजन्मान्तराभ्यासं विना तन्नैव चेष्टितम् ॥ प्राणेन वायुभूतेन जन्मन्त्यस्मिन्नन्या नरः ॥ ४२ ॥ करोति देहग्रहणं जन्मान्तरगतस्तथा ॥ महीविकारमश्मानः कर्मजीवविवर्जितान् ॥ ४३ ॥ सूक्ष्मत्वं च महत्त्वं च तेषामीश्वरकारितम् ॥ मन्त्रेण नीयते श्राद्धं फलोत्काले जने ॥ ४४ ॥ दृष्टः प्रवासिनो नैव तथा मन्त्रस्य पार्थिव ॥ प्राकाम्यायुक्ता देवाश्च युक्ता लघिमना तथा ॥ ४५ ॥ ज्ञानं युक्ताश्च गृह्णन्ति सर्वत्र विनिवेदितम् ॥ धर्ममासेवतां नृणां विपत्तियां नराधिप ॥ ४६ ॥ पूर्वजन्मकृतेनेह सुकृतेन च कर्मणा ॥ सुतेनैतेह तपसा ब्राह्मणेवसुधाधिप ॥ ४७ ॥ शापानि दीयमानानि प्रत्यक्षं किञ्च पश्यसि ॥ अमोघशास्तथा विप्राः सुततपसो नृप ॥ ४८ ॥ किन्न पश्यसि लोकेऽस्मिन्प्रत्यक्षं धर्मदर्शनम् ॥ बीजानि बीजकालेषु यैर्वाप्तानि पार्थिव ॥ ४९ ॥ त एव लोके दृश्यन्ते प्रत्यक्षं फलभागिनः ॥ दृष्ट्वा मन्त्रप्रभा वेण विप्रर्षेणपतत्परान् ॥ ५० विप्रापहारी कुर्वाणान्यैर्योऽध्यस्तीति चिन्तय ॥ येषामपि वचः शुद्धं परलोकं न विद्यते ॥ ५१ ॥ तैऽप्युद्विग्नन्तै पापानां तस्मात्पापं विवर्जय ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा तु वचनमृषीणां भावितात्मनाम् ॥ ५२ ॥ हेतोत्तरस्तदा दीनो नोत्तरं प्रत्य भाषत ॥ चिन्तयामास मनसा ब्राह्मणैर्धर्मतत्परैः ॥ ५३ ॥ यदिदुक्तं वचनं मिथ्यैतत्नात्र संशयः ॥ अभिप्रायं नरेन्द्रस्य ज्ञात्वा ब्राह्मणपुङ्गवाः ॥ ॥५४॥ विनष्टं मेनिरे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवैर्ब्रह्मणानां महात्मनाम् ॥ ५५ ॥ बुद्धिनिविशिता तस्य विनाशाय दुरात्मनः ॥ सर्वेश्वरः सर्वशक्तिः सर्वदृक्सर्वसाधनः ॥ ५६ ॥ प्रार्थितश्च तदा विष्णुः पृथिवीराज्यकारणात् ॥ देवा ऊचुः ॥ ध्रुववंशोद्भवं देवं वेनं भूपालकि ल्विषम् ॥ ५७ ॥ ब्राह्मणा घातयिष्यन्ति मन्त्रपूतैः कुशोदकैः ॥ ऊरू चास्य ततः क्षिप्रं मथिष्यन्ति समाहिताः ॥ ५८ ॥ कुरुष्व संभवं तत्र लोकानां हितकाम्यया ॥ कृत्वा तु संभवं तत्र पालयस्व जगत्त्रयम् ॥ ५९ ॥ आस्थाय मानुषं रूपं त्वं हि पालय तापतः ॥ एवं करिय इत्युक्त्वं देवदेवेन दक्षिण ॥ ६० ॥ देवैश्चोक्तं संक्रुद्धा निजघ्नुर्ब्राह्मणा नृपम् ॥ मन्त्रपूतैः कुशैः सर्वैस्ततस्तस्य दुरात्मनः ॥ ६१ ॥ ऊरू ममन्युः सहसा ततोऽस्य तनयोऽभवत् ॥ ह्रस्वोऽतिमात्रं कृष्णांगो दारुणो दारुणाकृतिः ॥ ६२ ॥ निषीदेति तमूचुस्ते ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ सर्वभूतनिषादानामुषीपाक्येन पार्थिव ॥ ६३ ॥ निषादवंशकर्तारं वेनकल्मषसम्भवम् ॥ ततोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्युः सहसा द्विजाः ॥६४॥

वि० ध० ॥ ७१ ॥

प्र० खं० अ० १०१ ॥ ७१ ॥

तस्मादस्य सुतो जातो विष्णुर्मानुषरूपधृक् ॥ पृथुरित्येव नामास्य चकृस्ते द्विजपुङ्गवाः ॥ तेन जातेन पुत्रेण वेनः पापाद्व्यमुच्यत ॥ ६५ ॥ सपुत्रलाभान्निर्दिवं जगाम वेनो दुरात्मा कृतसर्वपापः ॥ दृष्ट्वापि जातं पृथुमः कुमारं मेनेनिरे लोकमिदं कृतार्थम् ॥ ६६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पृथूद्भवो नामाधिकोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आद्धनाज्जज्ञे नाम धनुर्गुह महायशाः ॥ दृष्ट्वा जातं पृथुं देवाः सर्व एव सवासवाः ॥ १ ॥ आजग्मुः पुष्करं तीर्थमभिषेकं तदा पृथुम् ॥ ते चाभिषिषिचुर्देवा रत्नचित्रवरासने ॥ २ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च चन्द्रादित्यौ प्रभाकरौ ॥ दिशश्च विदिशश्चैव लोकपालाः सवासवाः ॥ ३ ॥ सर्वे देवगणाश्चैव ऋषयश्च तपोधनाः ॥ सर्वं स्वं तोयमुपादाय समुद्राश्च नदाश्चिण ॥ ४ ॥ सरांसि सरितः शैलाः सर्वे तीर्थवरास्तथा ॥ मोंडपिक्षदस्त्वङ्गा श्रीमान्वेण्वङ्गुषः पन्तप ॥ ५ ॥ सर्वस्तरः कृतस्तस्य शुद्धार्गेण महायशाः ॥ स्थिताः शिष्यवग नित्यं तस्यान्योपान्यनिरीक्षणे ॥ ६ ॥ पुरोहितः कृतस्तस्य याज्ञवल्क्यो महायशाः ॥ आथर्वणेन यस्तस्य सर्वान्दोषानपानुदहेत ॥ ७ ॥ उशनाश्च तथा मन्त्री कृतस्तस्य महात्मनः ॥ षाड्गुण्योपायगाद्यस्तस्य सर्वान्दोषान्व्यपोहति ॥ ८ ॥ कमलाभरणो नाम सुप्रतीकसुतस्तदा ॥ गजदन्ती कृतस्तम्य स्वयं गणेण धीमता ॥ ९ ॥ श्रीसुतस्तुरगः श्रेष्ठः शशाङ्कसदृशच्छविः ॥ मङ्गलार्थः कृतस्तस्य वृद्धार्गेण पार्थिव ॥ १० ॥ स्वय देवेन्द्रस्तस्मै दत्तानि नृपजाविधौ ॥ छत्रं सबालव्यजनं खड्गं च वसुधाधिप ॥ ११ ॥ तम्य लक्षणसंयुक्तं दुन्दुभ्या नंगेश्वर ॥ इत्येवं चाभिषिक्कन्तु पृथुवेन्यो महायशाः ॥ १२ ॥ विविधा शास्त्रदृष्टेन ब्राह्मणैर्मन्त्रपारगैः ॥ तस्य पैतामहे यज्ञे हयमेधे पुरातने ॥ १३ ॥ आजग्मुस्समुन्येषुदि मुतो जातः पन्तव्यः ॥ सम्भवश्चि गायत्सु अप्सरे वैश्वदिके ॥ १४ ॥ मागधश्च समुत्पन्नस्तस्मिन्नेव महाक्रतौ ॥ पृथोस्त्वथ तौ दृष्ट्वा चोदितावृषिभिस्तथा ॥ १५ ॥ ऊचतुन्तौ तदा देवानृषींश्च प्रणतो स्थितौ ॥ कर्मभिस्तूयते सर्वः कर्म चास्य न विद्यहे ॥ १६ ॥ कर्मणाञ्चानविज्ञानात्स्तमोऽप्यावन्तस्त्वयं पृथुम ॥ दृष्ट्वा ऊचु॥अस्मत्प्रभावविज्ञातो स्तुवतामतिविचारतः ॥ १७ ॥ मार्कण्डेय उवाच॥ऋषिभिन्तौ नियुक्ता तु तुष्टुवाते स्वकर्मभिः॥भविष्यत्पृथुविद्याद दिव्यं ज्ञानं परन्तपौ॥१८॥ तयोर्वियत्तु सुभीतः पृथुः प्रादात्त जेव्मृगः॥ अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय चा ॥ १९॥ ततो वेन्यं महाभागं प्रजास्ताः समुपद्रुवुः॥ तन्नो वृत्तं ददस्वेति महिषीवचनात्तदा ॥ २० ॥ मोडमिदभूतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया ॥ धनुरादाय बाणांश्च वसुधां नंदयन्बलो ॥ २१ ॥ ततो वेन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही ॥ ब्रह्मलोकादिकल्लोकांश्च च त्राणमविदन्त ॥ २२ ॥ सर्वत्रव पृथुं वेन्यमात्तकार्मुकमच्युतम् ॥ ददर्श

सुमहाभागं तेजसा भास्करप्रभम् ॥ २३ ॥ अरुन्धन्ती तु सा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत ॥ कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैरिनिन्दिता ॥ २४ ॥
उवाच वैन्यं नाथं क्लीवचे परिपश्यसि ॥ कथं धारयिता चासि मया हीनास्त्विमाः प्रजाः ॥ २५ ॥ पृथुरुवाच ॥ एकस्यार्थाय यो हन्यात्कुलानौ
वा परस्य वा ॥ एकं जीवं बहुत्वेऽपि कामं नैवास्ति पातकम् ॥ २६ ॥ यस्मिंस्तु निहते भद्रं एषन्त बहवः सुखम् ॥ तस्मिन्हंते नास्ति परं
पातकं नोपपातकम् ॥ २७ ॥ सोऽहं प्रजानिमित्तं त्वां वधिष्यामि वसुन्धराम् ॥ आत्मानं प्रपयित्वा तु धारयिष्ये प्रजास्त्विमाः ॥ २८ ॥
वृत्युपायं न चेद्वासां प्रजानां त्वं विधास्यसि ॥ विधास्यसि यदा भद्रे तदा त्वं सुखमाप्स्यसि ॥ २९ ॥ पृथिव्युवाच ॥ प्रजानां जीवनोपायं
विधास्यामि नरेश्वर ॥ विधत्स्व वत्स धर्मज्ञ क्षरंधे येन वत्सला ॥ ३० ॥ समं च कुरु सर्वत्र मम धर्मभृतां वर ॥ यथा निष्यन्दमानं वै क्षीरं
सर्वत्र भाव्येत ॥ ३१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ तत उत्सारयामास शिलजालानि सर्वतः ॥ पृथुर्वैन्यो महातेजास्तेन शैला विवर्द्धिताः ॥ ३२ ॥
ततः प्रभृति राजेन्द्र ग्रामाश्च नगराणि च ॥ कृष्यादिकं च सकलं भुवि कर्म प्रवर्तितम् ॥ ३३ ॥ तस्याः सत्यानि सा दुग्धा पृथुना पृथिवी
क्षिता ॥ वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा मनुं वै दक्षिणे करे ॥ ३४ ॥ ततस्तु ऋषिभिर्दुग्धा च्छन्दःपात्रे वसुन्धरा ॥ वत्सः सोमोभवत्तेषां दोग्धा चैव
बृहस्पतिः ॥ ३५ ॥ ऊर्जे देवगणैर्दुग्धा रुक्मपात्रे वसुन्धरा ॥ वत्सस्तु मघवानासीद्दोग्धा च सविता तथा ॥ ३६ ॥ हुधां च पितृभिर्दुग्धा
रौप्यपात्रे वसुन्धरा ॥ अन्तकश्चाभवद्दोग्धा वत्सो वैवस्वतो यमः ॥ ३७॥ पयश्चैवाप्यसे पात्रे दुग्धा दैत्यैर्वसुन्धरा ॥ दोग्धा गगन्तूर्वा मा वत्सं कृत्वा
विरोचनम् ॥३८॥ अलाबुपात्रे सपैश्च विषं दुग्धा धरा तथा ॥ तेषां च वासुकिर्दोग्धा वत्सश्चासीच्च तक्षकः ॥ ३९॥ अन्तर्धानं यदा यक्ष गन्धमात्रे
वसुन्धरा ॥ दुग्धा रजतनामेन वत्सं कृत्वा धनेश्वरम्॥४०॥ कपाले रुधिरं दुग्धा राक्षसैर्भीमविक्रमैः ॥ हेतिः प्रहृतिस्तथा दोग्धा वत्सस्त्वथाऽभवत्तथा ॥
॥४१॥ दुग्धा गन्धाय्नाद्र्धपात्रे गन्धर्वाप्सरसां गणैः ॥ वत्साश्चित्ररथस्तेषां दोग्धा वसुर्काचत्तस्तथा॥४२॥ औषध्यश्च तथा शैलैर्दुग्धा पात्रे शिलोमये ॥
वत्सस्तु हिमवानासीद्दोग्धा मेरुर्महागिरिः ॥ ४३ ॥ पलाशपात्रे वृक्षैस्तु दुग्धा पुष्पफलं शुभम् ॥ कामधुक् च ततः सालं वृक्षो वत्सस्तु वै स्मृतः ॥
॥४४॥ सर्वकामदुघा दोग्ध्री पृथिवी भूतभाविनी ॥ सैषा धात्री विधात्री च जननी भावनी तथा ॥४५॥ चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठेत्यतिरेव च ॥
सर्वभूताहिरण्या च सर्वभूतहितैषिणी ॥ ४६ ॥ वदन्ति मेदिनीं भूमिः क्षमा क्षोणी वसुन्धरा ॥ सर्वभूतशरीरस्था सर्वानुग्रहकारिणी ॥ ४७ ॥
मन्वन्तरेऽस्मिन्संप्राप्ते वैन्येन पृथिवीक्षिता ॥ प्रथमं वसुधा दुग्धा ततो दुग्धा यथोदितैः ॥ ४८ ॥ दुहितृत्वं गता तस्य पृथिवी तेन चोच्यते ॥