विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

दलैषु तत्र दिक्पालान्विन्यसेत्सह कुञ्जरैः ॥ पत्रान्तरेषु चास्त्राणि यथावदनुपूर्वशः ॥ २२ ॥ वज्रं तु विन्यसेद्धीमान्शक्त्यन्नादनन्तरम् ॥ तत श्शक्तिं ततो दण्डं तोरणं तदनन्तरम् ॥ २३ ॥ ततश्च विन्यसेत्पाशं तोमरं सशरं धनुः ॥ ततो गदां महाभाग ततः शूलं च विन्यसेत् ॥ २४ ॥ पद्मञ्च सान्तरालं वृत्तया लेखया भजेत् ॥ आदित्यैः सह नासत्यौ ततः पूर्वेण विन्यसेत् ॥ २५ ॥ वसून्दिग्दिशिभागे साध्यान्वाय्ये च विन्य सेत् ॥ तथा च नैर्ऋते भागे देवानङ्गिरसो न्यसेत् ॥ २६ ॥ पश्चिमे भृगवो भागे वायव्ये मरुतस्तथा ॥ विश्वेदेवास्तथोदक् च रुद्राञ्छिखिदिशि न्यसेत् ॥ २७ ॥ कुर्वेताहेतवान्न्यासं वृत्तया रेखया भजेत् ॥ बाह्येन विन्यसेत्तस्याः सुत्रकारान्विन्दुज ॥ २८॥ पूर्वेण राम याम्येन तथा देवीं सरस्वतीम् ॥ नदीः पश्चिमतः शैलांस्तथोदग्भृगुनन्दन ॥२९॥ महाभूतानि वेदीषु कोणहस्तगतानि तु ॥ पद्मं चक्रं गदां शङ्खमीशान्यादिषु विन्यसेत् ॥ ॥ ३० ॥ चतुरस्रं तथा कार्यं चतुर्द्वारं च मण्डलम् ॥ प्रमाणं मण्डलस्यात्र भवेद्भूमिवशत्तथा ॥ विदिक्षु पूर्णकलशान्पूर्णपात्रायुतान्न्यसेत् ॥ ३१ ॥ सप्तहस्तेषु दण्डेषु पताकाश्च तथा न्यसेत् ॥ सिता रक्ताः सिताः पीता यथावदनुपूर्वशः ॥ दिक्षु तोरणविन्यासं तोरणानां च वेष्टनम् ॥ ३२ ॥ क्षीरवृक्षद्रुमदलैः कुसुमैः सफलैर्भवेत् ॥ तोरणस्य प्रमाणं च षड्ढस्तं परिकीर्तितम् ॥ ३३ ॥ उच्छ्रायेण तथा यामाज्ज्ञेयं राम समद्धयम् ॥ तादृष्यं तालं च मकरं ऋष्यं चैवानुपूर्वशः ॥ ३४ ॥ तोरणोपरि मध्ये तु दानवान्विनिवेशयेत् ॥ कर्णिकैर्लक्षणोपेतान्न्यसेद्देवतागणान् ॥ ३५ ॥ साधुघानसपताकाँश्च सातपत्रं शतक्रतुम् ॥ दिग्गजानां च विन्यासमोषधीभिः प्रकल्पयेत् ॥ ३६ ॥ ऐरावणं दले श्वेते लाजाभिर्विन्यसेद्बुधः ॥ नागं पुष्पमयं पद्ममाग्नेये विन्यसेद्दले ॥ ३७ ॥ पुष्पदन्तस्तथा याम्ये नागः कार्यः प्रियांशुभिः ॥ तथा च नैर्ऋते भागे नागः पुष्पेण वामनः ॥ ॥ ३८ ॥ वायव्ये चाञ्जनं पत्रे माषैः कुर्याद्विचक्षणः ॥ नीलञ्च पत्रे कौबेरे शतपुष्पामयो भवेत् ॥ ३९ ॥ ऐशान्ये कुङ्कुमं कुर्यान्नागेन्द्रं सितत ण्डुलैः ॥ ततस्तु पूजनं कार्यं सोपवासेन भार्गव ॥ ४० ॥ जितेन्द्रियेण दान्तेन शिरःस्नातेन चाप्यथ ॥ शुक्लबस्त्रावृतेनापि सोष्णीषेण तथैव च ॥ ४१ ॥ काञ्चनालंकृतेनापि सप्तविंशन् भार्गव ॥ सर्वासां पूजनं कुर्याद्देवतानां पृथक्पृथक् ॥ ४२ ॥ अङ्गाणां कुञ्जराणां च पद्मादीनां तथैव च ॥ तोरणे तु निविष्ठानां ताक्ष्र्य्यादीनां पृथक्पृथक् ॥ ४३ ॥ सागराणां तु कुम्भेषु गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ धूपैर्दीपनमस्कारैर्वासोभिश्च पृथक्पृथक् ॥ ४४ ॥ तथा प्रतिसराभिश्च भूषणैश्च पृथक्पृथक् ॥ सूरिणा च तथान्रेन पानैश्च विविधैस्तथा ॥ ४५ ॥ कुल्माषपरमान्नाभ्यां पूज्यास्ते कुसरेण च ॥ भृष्टकोष्ठोपिकामक्ष्यैः सितया गुडफाणितैः ॥ ४६ ॥ मांसोदनपयःक्षौद्रदधिपायससक्तुभिः ॥ अपूपफलमूलाग्ररागव

वि० ध० ॥२०९॥

द्वि० खं० अ० ५०

ण्डदर्कैर्दलैः ॥ ४७ ॥ एवं सम्पूज्यं कृत्वा शङ्खवाद्यैर्जयैर्द्विज ॥ गीतेन च महाभाग शुभगानैर्नर्तितैन च ॥ ४८ ॥ ततस्तु पूजनं कृत्वा पूजास्था-
नातथापृथक् ॥ आदित्याभिमकुलदग्निं वेदिमुलिख्य बोधयेत् ॥ ४९ ॥ देवतानां तु सर्वांसामेकैकं तु पृथक्पृथक् ॥ चतुर्थ्यन्तेन नाम्ना तु प्रण-
वाद्येन भार्गव ॥ ५० ॥ शतमराज्येन जुहुयान्महत्याहृत्यतस्तथा ॥ ततस्तु पूजिता नागा वह्निं देवगणान्द्विजान् ॥ ५१ ॥ कृत्वा प्रदक्षिणं सर्वे ब्रजेयुः
स्वगृहानि ते ॥ उपद्रूते तथा कर्म सर्वं तत्र निवेदयेत् ॥ ५२ ॥ भवेन्निकं च धेनुंचधे युंचंसुवम् ॥ अधर्मधं तथागव्या च दक्षिणा शक्तितो
भवेत् ॥ ५३ ॥ न भवेत्सा महाद्रोणा कदाचिदपि कस्यचित् ॥ तथा च हस्तिनिपूजा प्रवृत्तेन च भूरिणा ॥ ५४ ॥ पूजनीयो तथैवात्र सांवत्सर
पुरोहितौ ॥ हस्तिन्यां मद्दत्तायां शान्तिकेडस्मिन्द्विजोत्तम ॥ ५५ ॥ राष्ट्रारिष्टास्य तां कुर्याच्छान्तिमेतां द्विजोत्तम ॥ नगरानिर्गते सूते कृत्वा
तत्रैवनान्य मातङ्गजम् ॥ ५६ ॥ स्नातं सर्वोषधैर्नागं सर्वगन्धैस्तथैव च ॥ सर्वबीजैश रत्नैश्च सर्वतीर्थजलैस्तथा ॥ ५७ ॥ आहतम्बरसंवीतदर्शनं
श्वेेतलक्षणम् ॥ काश्चनापीडिते वाद्यगीतपुण्याहनिस्वनैः ॥ ५८ ॥ अर्चितं देवतो वह्निं कृतविप्रप्रदक्षिणम् ॥ करिणौ तु समारुह्य वृद्धैक्तं दु
कालविद् ॥ ५९ ॥ श्रीगजस्त्वत्कृते राजा भवस्वाम्य गजामणीः ॥ गन्धमालयान्नभक्षैस्त्वां पूजयिष्यति पार्थिवः ॥ ६० ॥
लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तथानघ ॥ पालनीयस्त्वया राजा घोरबुद्धे तथाहवे ॥ ६१ ॥ तिर्यग्भावं समुत्सृज्य
दिव्यं भावमनुस्मर ॥ देवासुराणां युद्धे च श्रीगजाबिह्वेशैः कृतः ॥ ६२ ॥ ऐरावतसुतः श्रीमानरिष्टो नाम रावणः ॥
श्रीगजानां तु तेजसः सर्वमेवान तिष्ठति ॥ ६३ ॥ तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभागसमन्वितम् ॥ उपतिष्ठतु भद्रं ते रक्ष गजान्
माहवे ॥ ६४ ॥ इत्येवमभिषिक्स्त्वं शुभेऽहनि नराधिपः ॥ नित्यं चैवास्य कर्तव्यं ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचनम् ॥ ६५ ॥ तस्यानुगमनं
कुर्युः शस्त्रहस्ताश्च मानवाः ॥सितवर्णेश्च कर्तव्यो राज्ञः पुण्याहकर्मसु ॥ ६६ ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं गजानां शान्तिकर्मसु ॥ नक्षत्राणि प्रश-
स्तानि तिथ्यश्च तथा शृणु ॥ ६७ ॥ चतुर्दशीं चतुर्थी च नवमीं च विवर्जयेत् ॥ अङ्गारकदिनं राम दिनं भास्करजस्य च ॥ ६८ ॥ ऋक्षाणि
वैष्णवं त्वाष्ट्रं शस्यते शक्रदैवतम् ॥ नक्षत्राणि मुहूर्ताश्च एत एव महाबल ॥ ६९ ॥ देशकालोपसम्पन्नं विधिना च तथा कृतम् ॥ शान्तिकर्म
गजेन्द्राणां सर्वबाधाविनाशनम् ॥ ७० ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं राज्ञां च विजयावहम् ॥ भार्गवश्च्यवनः क्रुद्धो यथा शक्रस्य भार्गव ॥ ७१ ॥
मदो नाम समुत्पन्नस्तथा दैत्यः सुदारुणः ॥ इन्द्रनाशाय शक्राथी ततः पश्चात्प्रसादितः ॥ ७२ ॥ मदं स बहुधा चक्रे प्रजापतिसमो द्विज ॥

॥२०९॥

स्त्रीष्वक्षेषु तथा पाने मृगयायां धने तथा ॥ ७३ ॥ विद्यासु चैव सर्वासु सर्वशिल्पेषु चाप्यथ ॥ जीवेषु राम सर्वेषु तथा रूपे बले कुले ॥ ७४ ॥ एकोऽस्य धारणे शक्तो न कश्चिदिति चिन्तयन् ॥ यथोक्तैश्वधिकं भागं किञ्चित्त्याने निवेशयेत् ॥ ७५ ॥ प्राणिनामथ सर्वेषां नागलोभ्यधिकं तथा ॥ मदो यदा सम्भवेति नागं ब्राह्मणसत्तम ॥ ७६ ॥ राम शान्तिस्तदा कार्या यादृशी तां निबोध मे ॥ शालाप्रागुत्तरे भागे स्थण्डिलं कल्पयेद्बुधः ॥ ७७ ॥ स्थण्डिले कमलं कृत्वा दिग्वत्पत्रेषु तथेश्वरान् ॥ केसरे च्यवनं नागनान्सुवं कं च सरस्वतीम् ॥ ७८ ॥ पूजयेडिण्डिमं मध्ये गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ धूपैर्दीपनमस्कारैर्वासोभिश्च पृथक्पृथक् ॥ ७९ ॥ सर्व्वांस्तां पूजनं कृत्वा पाद्याद्यातुरतो द्विज ॥ देवतानां घृतं हुत्वा यथा श्रद्धमनिन्दितम् ॥ ८० रसपूर्णो घटो देयो दक्षिणार्थे च काञ्चनम् ॥ दत्त्वा वासांसि नागस्य गजाध्यक्षं च पूजयेत् ॥ ८१ ॥ हस्तिपं कर्मिणश्चा न्यान्दक्षिणाभिर्द्दिजोत्तमान् ॥ संवत्सरे च वित्तेन यतः संवत्सरः स्वयम्॥८२॥ गजाध्यक्षाय तं दद्याडिण्डिमं प्रयतः स्वयम् ॥ प्राङ्मुखश्च गजा ध्यक्षो वादयेत्तं यथाविधि ॥ ८३ ॥ उच्चैर्गम्भीरनिर्घोषं डिण्डिमे तु शुभं वदेत् ॥ अन्तरा पातिते तस्मिंस्तथैवाप्यशुभं वदेत् ॥ ८४ ॥ डिण्डिमे सम्यगाकृष्टे शुभमेव विनिर्दिशेत् ॥ तदा प्रभृति मत्तस्त्य तदा नागस्य वै नृप ॥ ८५ ॥ अशुभे लक्षणे जाते भूयस्तत्कर्म चाचरेत् ॥ शुभे तु लक्षणे जाते गजाध्यक्षस्य डिण्डिमम् ॥ ८६॥ जये संस्थाय नन्दाद्यनागपाय...............सर्वबाधाविनाशनम् ॥ ८७ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि काम्यं कर्म तवानघ ॥ उपोषितस्तथा याम्ये यजमाने पुरोहितः ॥ ८८ ॥ शुभप्रदिमदं स्नानं यजमानस्य कारयेत् ॥ न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थमधुकोदकसँयुतैः ॥ ८९ ॥ अकालग्रसूतैः कलशैः पद्मभृङ्गारलक्षणैः ॥ स्नातः शुक्लाम्बरो विष्णुं चन्द्रार्कौ वरुणं तथा ॥ ९० ॥ हस्तिनं पूजयेद्विद्वान्गन्धमाल्यान्नसम्पदा ॥ धूपदीपनमस्कारैर्वासोभिश्च तथैव च ॥ ९१ ॥ हस्तिदन्तेन सूर्याय दत्त्वा धूपमतः परम् ॥ चतुर्थ्यन्तेन वै नाम्ना प्रणवाद्येन भार्गव ॥ सहस्रशो गजाञ्चात्र दक्षिणा काञ्चनं तथा ॥ ९२ ॥ यः सर्व्वास्ते स्नानमिदं प्रकुर्व्वन्नजेन्द्रसुरस्यान्निगर्र्सिन्नन्कशान् ॥ बहून्भवान्नोति तथास्य नागा भवन्त्यरोगा विनिमुक्तदोषाः ॥९३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने गजानां शान्तिकमविधानं नाम पञ्चाशतत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥ पुष्कर उवाच ॥ दुग्मायु घसंवांतं कुञ्जरास्तुरगास्तथा ॥ पुरुषैश्च विना राम सर्व्वमेतदपार्थकम् ॥ १ ॥ तस्माद्यत्ननं कुर्वीत पुरुषाणां समर्जने ॥ तेषां चैवान्तरज्ञाने

१ 'यथासते ( चरेत् ) स्नानमिदं प्रकुर्व्वन्' इत्यपि पाठान्तरम् ।

वि० ध०
॥२१०॥
द्वि० सं०
अ० ५२

मूलमेतद्गतः श्रियः ॥२॥ सुसहायार्थसम्पन्नं बलं यस्य महीपतेः ॥ संग्रामे तुमुले राम नूनं तस्य जयो भवेत् ॥ ३ ॥ सकृद्येन कृतं पापं तस्य
राजा न विश्वसेत् ॥ पापं तु सुकरं तस्य सुकृतञ्चास्य दुष्करम् ॥ ४ ॥ यथा हि मलिनेनैवधैर्येन तत्रापविश्यते ॥ तथा चलितवृत्तस्तु वृत्तशेषं
न रक्षति ॥ ५ ॥ राजा न वेश्ययेत्कार्यं जनो यो नास्तिको भवेत् ॥ आस्तिको अपि तत्सङ्गान्मृत्युः संशयं द्विज ॥ ६ ॥ अनाहायेप्रम
स्यापि त्रैलोक्याद्राक्षसितात्मनः ॥ कृष्णता राहूसंसर्गान्निष्कैन सूर्यस्य वा भवेत् ॥७॥ अकार्यमित्यकार्याणि कुर्यात्कार्यावश्येन यः ॥ विचिकित्सुर्ध्रुवं
राम पश्चादपि निवर्त्तते ॥ ८ ॥ कार्यं बुद्ध्या त्वकार्याणि यः करोति नराधमः ॥ अकार्यकरणे श्रद्धा तस्य भूयोभिवर्धते ॥ ९ ॥ लोकः सर्वो
महाभाग परलोकनिबन्धनः ॥ निष्पेक्ष्य तत्त्वान्या का गतिः स्यान्निबन्धन्ये ॥ १० ॥ महापातकिनो येऽपि तेभ्योऽपि च महत्तरः ॥
पापकृन्नास्तिको लोकस्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ ११ ॥ आस्तिकानां च साधूनां संग्रहः शस्यते सदा ॥ ते सहाया नरेन्द्रार्णा तथा ये
राम पण्डिताः ॥ १२ ॥ न पण्डितो मते राम बहुपुस्तकधारणात् ॥ परलोकभयं यस्य तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ १३ ॥ अग्निहोत्रफला वेदा
दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ रतिपुत्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥ १४ ॥ शीलोपपन्नो नृपतिः सहायैः शरैस्तथाल्पैरपि सम्प्रयुक्तः ॥ प्रभूतनागा
श्वबलोकटानां करोत्यरीणां कदनं रणेपु ॥ १५ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुरुषप्रशंसा
नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१ ॥ ॥ छ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि नराणां ते चिकित्सितम् ॥ तत्राप्यादां तथा
स्त्रीणां यन्मूलं प्रजनं यतः ॥ १ ॥ महाजम्बूद्वयं रोध्रं मधूकं मधु शर्करा ॥ तण्डुलोदकसंयुक्तां शोणितप्रदरे पिबेत् ॥ २ ॥ ऊर्ध्वं संवत्सराद्वारी
रक्तगुल्मे विचेष्टते ॥ क्षिप्रंविस्वंशरीराश्च राम तीक्ष्णैर्विरेचनैः ॥ ३ ॥ ज्वरेण च पलाशस्य संसिद्धं यावकं पिबेत् ॥ अग्निसन्धुक्षणं चान्या
स्तथा कार्यं प्रयत्नतः ॥ ४ ॥ प्रस्थं वृषकमूलस्य तैलं प्रस्थं विपाचयेत् ॥ योनीनां परिकोपेषु वेदनामपकर्षति ॥५॥ सौराष्ट्री रोचना रोधं मधूकं
त्रिफला मधु ॥ भद्रमुस्तानि चूर्णानि वाजीकरणमुत्तमम् ॥ ६ ॥ अश्वगन्धाविषेविलेन वराहस्य तु मेदसा ॥ ग्रन्थीकरणमभ्यङ्गं योषितां
परिकीर्तितम् ॥ ७ ॥ एकमामलकं काले सलिलेनाडलिता पिबेत् ॥ सृष्टं कृष्णायसे भाण्डे तेन शातोदरी भवेत् ॥ ८ ॥
त्रिफलां चित्रकं शुण्ठीं मधुना तु लिहेत्सदा ॥ स्थूलानां वरनारीणां कृशीकरणमुत्तमम् ॥ ९ ॥ अश्वगन्धां पयस्यां च
संमृज्य पयसा पिबेत् ॥ मासमेतन्मनुज्ञानां कृशा भवति मांसला ॥ १० ॥ वराहवस्या कार्यमभ्यङ्गान्द्विधायकेत्या ॥ स्तनानां मर्दनं
तेन नारी पीनस्तनी भवेत् ॥ ११ ॥ मूलकस्य च्युतं बीजं तथैव तगरस्य च ॥ सतरोत्रं तु गोमूत्रे सिध्मनाशनसुत्तमम् ॥ १२ ॥

॥२१०॥

क्षारेण हस्तिपिण्डस्य अवस्युजरसेन च ॥ एतेन प्रोक्षितं चित्रं त्रिरात्रेण विनश्यति ॥ ५३ ॥ गुञ्जायाः सफले मूले चित्रकं तगरं तथा ॥ भल्लातकानां च फलं मूले चैवाश्वमारकम् ॥ १४ ॥ अर्कक्षीरसमं तैलं द्रव्यैरेतैर्विपाचयेत् ॥ प्रोक्षणेन विनिर्दिष्टं रोमशातनमुत्तमम् ॥ १५ ॥ हस्तिदन्तमयीं पिष्ट्वा पयसा लेपयिच्छुरः ॥ अजातेष्वपि केशेषु रोमसंजननं परम् ॥ १६ ॥ भृङ्गराजरसैस्तैलं सिद्धमभ्यञ्जनाद्भुतम् ॥ दृढमूलानि केशानि कुर्यात्कृष्णासितानि च ॥ १७ ॥ कटुकं दन्तकाष्ठं तु गोमूत्रपरिभावितम् ॥ भुक्त्वा तैलेन गण्डूषं वक्त्रगन्धहरं परम् ॥ ॥ १८॥ इन्दीवराणि शुष्काणि प्राश्यानि तण्डुलैस्सह ॥ सर्वरोगं मुखे वाति सुगन्धि विशदं शुचि ॥ १९॥ सर्षपान्पेषयित्वा कृत्वा शाल्मलीनां तु कण्टकैः ॥ पयःपिष्टैर्मुखे लेपान्मुखं स्यात्कमलोपमम् ॥ २० ॥ व्यङ्गानां तिलकानां च शमनं तत्प्रकीर्तितम् ॥ यौवने पिटकानां च ये च दोषा मुखे स्मृताः ॥ २१ ॥ कषायकर्ल्कैस्सिद्धेन घृतातव्यं घृतेन च ॥ अभ्यङ्गपाननैर्भवेति नारी वर्णयुता परा ॥ २२ ॥ षोडशर्त्तनिशाः स्त्रीणामाद्यास्तिस्रस्तु निन्दिताः ॥ अभ्युष्य तासु नारी स्यात्स्पृष्टा तां स्नानमाचरेत ॥ २३ ॥ दिनत्रयं तु तत्रागे स्नानाभ्यङ्गां विवर्जयेत् ॥ आहारं गोरसानां च पुष्पालङ्कारधारणम् ॥ २४ ॥ अञ्जनं कङ्कणं गन्धाः पीतं शय्याशिरोगृहणम् ॥ मृल्लोहभाण्डञ्चैवेषु तथा भाण्डेषु भोजनम् ॥ २५ ॥ अभिसंस्पर्शनं चैव वर्जयेतु दिनत्रयम् ॥ चतुर्थेऽहनि कुर्वीत स्नानं सा तु यथाविधि ॥ २६ ॥ अनिषेकोदिताभिश्च मृद्भिरद्भिञ्च मानसेः ॥ औषध्यश्च तथा कुम्भे निक्षिप्य स्नापयेत्तु ताम् ॥२७॥ ज्योतिष्मतीं त्रायमाणांमभयामपराजिताम् ॥ जीवो विश्वेश्वरीं पाठां समक्षं विजयां तथा ॥ २८ ॥ सह्रां च सहदेवीं च पूर्णकोशां शतावरीम् ॥ अङ्गिष्ठां शिवां भद्रां गोलोमीं विजयप्रदाम् ॥ २९ ॥ ब्राह्मीं क्षेत्रमजां चैव सर्वबीजानि चाजनम् ॥ बिल्वं गन्धानि रत्नानि पञ्चगव्यं तथैव च ॥ ३० ॥ कुम्भे निक्षिप्त कुम्भं च गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ पूजयित्वा ततो देवं तत्पात्र शुभमर्चनम् ॥ ३१ ॥ मन्त्रं गजाभिषेकोक्तं पठेद्भूत च कालवित् ॥ वस्त्रच्छन्नमुखी स्नाता स्नापकं च विनिर्गते ॥ ॥ ३२ ॥ पश्येत्तद्देव प्रतिमां वासुदेवस्य रूपिणः ॥ अथवा राम भर्त्तारं नान्यं कंञ्चन मत्परम् ॥ ३३ ॥ तत्काल वदने तस्य पश्यत्यत्य यथा विधि ॥ सा प्रसूते युतं राम शुभं वाऽप्यथवा शुचिम् ॥ ३४ ॥ पूजने वासुदेवस्य या कृत्वात्पन एव च ॥ मण्डनं च यथाभाज्यं कुकुर्याच्चा च्छुद्धा ॥ ३५ ॥ षष्ठिकान्नं तु पयसा समश्नीयाद्घृतेन सा ॥ घृतस्य पीत्वा प्रसृतिं नागपुष्पावचूर्णितम् ॥ ३६ ॥ ऋतुकाले समाप्रोति नारी गर्भ द्विजोत्तम ॥ उपोषितेन शुचिना शुक्रपक्ष समुद्भूतम् ॥ ३७ ॥ पुत्रेभ्य वृहतीमूलपुत्रगं वा मुख नयेत ॥ श्वेतपुष्पा तु बृहती डु

३६

द्वि० खं० अ० ५२

^१मूलस्यैष निश्चयः ॥ ३८॥ नस्यान्येषां दद्याच्च चत्वार उन्मूला द्रुमविन्दवः ॥ तस्मिन्नहनि सा तेन गर्भं धत्ते वरांगना ॥ ३९ ॥ एवमप्यभवन्ती तु पुत्रीयां राम सप्तमीम् ॥ पुत्रीयमथवा स्नानं केशवाराचनं व्रतम् ॥ ४० ॥ पुत्रीयमेव वा कुर्यात्क्लेशवाराचनं प्रिया ॥ स्नाताऽनुलिप्ता भर्तारं दृष्ट्वैहितमेव च ॥ ४१ ॥ यायाद्भाद्रौ तथा नारी गन्धधूपानुवासिता ॥ आन्तगर्भा चिकित्सित तस्तमपराजित ॥ ४२ ॥ मधुरौषधिसिद्धेन पयसा सर्पिषा तथा ॥ इच्छाविमानगाः काश्चित्स्त्रास्याः कार्याः कथञ्चन ॥ ४३ ॥ कटुतिक्तकषायाणि चात्युष्णलवणानि च ॥ आयासं च व्यवायं च गर्भिणी वर्जयेत्सदा ॥ ४४ ॥ विना कर्म न तिष्ठेत तथा सा राहुदर्शने ॥ प्रादुर्भावानि वेदस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ ४५ ॥ शृणुयात्तन्मना भूत्वा चरितं च महात्मनः ॥ पुन्नाम्नि नामनक्षत्रे ह्यासन्नप्रसवा गृहम् ॥ ४६ ॥ प्रविशेत्सूतिकायुक्तं कृतरक्षं समन्ततः ॥ सुभूमौ निर्मितं रम्यं वास्तुविद्याविशारदैः ॥ ४७ ॥ प्राग्द्वारमुत्तरद्वारमथवा सुदृढं शुभम् ॥ देवानां ब्राह्मणानां च गवां कृत्वा च पूजनम् ॥ ४८ ॥ विप्र पुण्याहघोषेण शंखवाद्यरवेण च ॥ प्रसूता बहुशस्तत्र तथा कुशशमाश्व याः ॥ ४९ ॥ हृष्टा विश्वसनीयाश्च परिचरेयुः स्त्रियश्च ताम् ॥ वातातुल्रोमनेर्दृष्ट्यैस्तत्रेतांसमुपचारयेत् ॥ ५० ॥ आहारैश्च विहारैश्च प्रसवाय सुखं द्विज ॥ एरण्डमूलमिश्रेण सचूतेन तथैव ताम् ॥ ५१ ॥ सुखप्रसवनार्थाय पश्चात्काये तु म्रक्षयेत् ॥ वलाकल्ककषायेण सिद्धं क्षीरं चतुर्गुणम् ॥ ५२ ॥ तैलमभ्यञ्जनार्थाय सुतायामुपकल्पयेत् ॥ अथ जातान्नपानेच्छां पञ्चकोलप्रसादिताम् ॥ ५३ ॥ पिबेद्यवागूं सस्नेहां तथा वै नीलकूशिकाम् ॥ दशाहे सूतिकागारं वायुंश्चैव विशेषतः ॥ ५४ ॥ वह्निक्रातितकुर्वालतैः पूर्णकुम्भैः प्रदीपकैः ॥ मुसलेन तथा द्वारि वर्णकैश्चित्रितेन च ॥ ५५ ॥ रक्षणीया तथा षष्ठी निशा तत्र विशेषतः ॥ राम जागरणं कार्यं जन्मदानां तथार्चनम् ॥ ५६ ॥ पुरुषाः शस्त्रहस्ताश्च नृत्यगीतैश्च योषितः ॥ रात्रौ जागरणं कुर्युर्द्धशमेऽहनि सूतिका ॥ ५७ ॥ स्नाता पूर्वविधानेन रक्षणीया समीरण तात् ॥ बालस्य जातमात्रस्य नाभिं छित्त्वा यथाविधि ॥ ५८ ॥ तालुष्ठुतापयत्क्वारी पितृणा शोधयेन्मुखम् ॥ ब्राह्मी सुवर्चला सोमं सैन्धवं पिप्पलीं वचा ॥ ५९ ॥ कनकं सर्पिषा दद्याल्लेह्यमेतद्विजोत्तम ॥ लेहनेनानेन मेधावी शूरः पण्डित एव च ॥ ६० ॥ दर्शनीयो यशस्वी च सुभगः स भविष्यति ॥ बिभीतकास्थि क्षौद्रेण घृष्टं श्रेष्ठमथाञ्जनम् ॥ ६१ ॥ नेत्ररोगेषु बालानां सहारिद्रं च गोरसम् ॥ शारिवा चन्दनं कुष्ठं समभागानि कारयेत् ॥ ६२ ॥ शिरोलेपमिदं दद्याच्छिरोरोगविनाशनम् ॥ आत्रास्थि सैन्धवं लाजा मधुना सह लेहयेत् ॥ ६३ ॥

१ 'तन्मूलस्य' इत्यपि पाठः ।

वि० ध० ॥२११॥

एष लेहवरः श्रेष्ठश्छर्द्दिप्रशमनः शुभः ॥ अपामार्गविडङ्गानि पिप्पली मरिचं तथा ॥ ६४ ॥ सैन्धवं तण्डुलं चैव मधुसर्पिःसमन्वितम् ॥ व्याघ्रीरसेन लेहोऽयं हिक्काश्वासविनाशनः ॥ ६५ ॥ बिभीतकत्वचा श्रेष्ठं हरितालं मनःशिला ॥ एतैस्तैलं पचेद्गुप्तामार्त्तिकिभिनाशनम् ॥ ६६ ॥ क्षौद्रेण लेह्या तुवरा पिप्पलीत्वतिवापहा ॥ श्लेष्मारेगेषु सर्वेषु बालानां भेषजं परम् ॥ ६७ ॥ रोध्रन्धवऽमधुन सहधृतमतिसारविनाशिनी ॥ सप्त- पर्णत्वक् च दूर्वा तथा कटुकरोहिणी ॥ ६८ ॥ एतदुद्वर्त्तनं श्रेष्ठं सर्वग्रहविनाशनम् ॥ भङ्गां वचां शङ्खपुष्पीमेरण्डं सप्तपर्णकम् ॥ ६९ ॥ सम- न्तपुष्पीसंयुक्तमपामार्गं च पुष्करम् ॥ क्वाथयित्वा च दातव्यं स्नानं सद्यः सुखावहम् ॥ ७० ॥ सर्पिषा निम्बपत्राणि गोविषाणं घृतं मधु ॥ एतेन धूपितो बालो महदोषैर्विमुच्यते ॥ ७१ ॥ अपामार्गस्य बीजानि बिल्वमूलफलानि च ॥ अगुरुं चन्दनं चैव सप्तपर्णस्य वल्कलम् ॥ ७२ ॥ एतदालेपनं कुर्यात्सर्वग्रहविनाशनम् ॥ मातरश्च ग्रहाश्चैव बालं तु बलिकर्मणा ॥ ७३ ॥ क्षिपमेव प्रमुञ्चन्ति तस्माद्यालेन कारयेत् ॥ तरुवृक्षं वराहाणां दंष्ट्रा गोरोचना वचा ॥ ७४ ॥ रत्नान्यन्यस्तथा कृष्णं वस्त्रं धार्यं तु बालकैः ॥ जातस्य राम बालस्य हेमन्ते प्रथमेऽथवा ॥ ७५ ॥ शिशिरे वापि कर्त्तव्यं कर्णवेधं तथा शृणु ॥ ग्रहाणां तत्र सर्वेषां दिनवारः प्रशस्यते ॥ ७६ ॥ तिथिं चतुर्थी नवमीं वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ॥ सावित्रं वैष्णवं त्वाष्ट्रमादित्यं पौष्णमाश्विनम् ॥ ७७ ॥ कर्णवेधे प्रशस्यन्ते सोमदेवं तथैव च ॥ पूर्वाह्ने पूजनं कृत्वा केशवस्य हरस्य च ॥ ७८ ॥ ब्रह्मणश्चेन्दुसूर्य्याभ्यां दिगीशानां तथैव च ॥ नासत्ययोः सरस्वत्या ब्राह्मणानां गवां तथा ॥ ७९ ॥ गुरूणां मण्डलं कृत्वा तत्र दत्त्वा सुवासनम् ॥ दत्त्वोपवेशयेत्तत्र धात्रीं शुक्लाम्बरां तथा ॥८०॥ स्वलंकृतां तदुत्सङ्गे बालं कृत्वा तु सान्त्वितम् ॥ धृतस्य निश्चलं सम्यग्गले कनकसूचिकाम्॥८१॥ विध्येद्देवकृते छिद्रे सकृदेव तु लाघवात् ॥ प्राग्दक्षिणं कुमारस्य भिषग्वामं तु योषितः ॥ स्नेहाक्तं सूच्यनुस्यूतं सूत्रं वायुनिधापयेत् ॥ ८२ ॥ तैलाभ्यक्ते ततः कर्णे कार्यमाभरणं भवेत् ॥ कर्णवेधाद्दिने विप्रं सांवत्सरचिकित्सकौ ॥ पूज्याश्वाविधवा नार्यः सुहृदश्च तथा द्विजाः ॥ ॥ ८३ ॥ चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् ॥ सौरभौमादिनं चैव तिथिं रिक्तां च वर्जयेत् ॥ ८४ ॥ चतुर्थी नवमीं चैव रिक्तां चैव चतुर्दशीम् ॥ आग्नेयं वैष्णवं हस्तमादित्यं पौष्णमश्विनम् ॥ ८५ ॥ भाग्यं त्वाष्ट्रं च पुष्यं च तत्र कर्मणि शस्यते ॥ दिगीशानां दिशं तत्र तथा चन्द्राकँयोर्द्विज ॥ ८६ ॥ पूजनं वासुदेवस्य गगनस्य च कारयेत् ॥ तत्र स्वलंकृता धात्री बालमादाय पूजितम् ॥ ८७ ॥

१ 'बला' इत्यादि० ।

बहिर्निष्क्रामयेद्वाह्याच्छुद्धेऽप्यह्रिनिरुत्स्वनैः ॥ ततस्तत्र पठेन्मन्त्रं यं तु राम निबोध मे। अटाटनाचन्द्रार्कौदिक्पतींशाशनां दिशां च गगनस्य च ॥ निक्षेपार्थं
मिदं दद्मि ते मे रक्षन्तु सर्वदा ॥८९॥ अप्रमत्तं प्रमत्तं वा दिवा रात्रावथापि वा ॥ रक्षन्तु सर्वतः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ९० ॥ क्षीणामाविवध-
वानां तु द्विजानां सुहृदां तथा ॥ तदा तु पूजा कर्तव्या गीतनृत्यैस्तथोत्सवैः ॥ ९१ ॥ पञ्चमे च तथा मासि भूमौ तमुपवेशयेत् ॥ तत्र सर्वे ग्रहाः
शस्ता भौमो राम विशेषतः ॥ ९२ ॥ तिथिं च वर्जयेद्रिक्तामृक्षाणि शृणु भार्गव ॥ उत्तरात्रितयं सौम्यं चाश्वत्थं शक्रदैवतम् ॥ ९३ ॥ प्राजापत्यं
च हस्तं च शस्तमाश्विनदैवतम् ॥ वराहं पूजयेद्देवं पृथिवीं च द्विजोत्तम ॥ ९४ ॥ पूजनं सर्वतः कृत्वा गुरुदेवद्विजन्मनाम् ॥ भूभागमुपलि-
प्याथ कृत्वा तत्र तु मण्डलम् ॥ ९५ ॥ शङ्खपुण्याहशब्देन भूमौ तमुपवेशयेत् ॥ मन्त्रश्चात्र भवेद्राम तन्मे निगदतः शृणु ॥ ९६ ॥ रक्षणे वसुधे
देवि सदा सर्वगते शुभे ॥ आयुःप्रमाणं सकलं निक्षिपस्ते हरिम्रिये ॥ ९७ ॥ अन्तराद्यापुस्तस्य ये केचित्पारिपन्थिनः ॥ जीवितारोग्यवित्तेषु
निर्दहस्वाचिरेण तान् ॥ ९८ ॥ वरेण्यशभभूतानां माता त्वमसि कामधुक् ॥ अजरा चाप्रमेया च सर्वभूतनमस्कृता ॥ ९९ ॥ चराचराणां
भूतानां प्रतिष्ठात्वं त्वमेवसि ॥ कुमारं पाहि मातस्त्वं बालं तदनुमन्यताम् ॥ १०० ॥ तस्योपवेशनं कृत्वा भूमौ ब्राह्मणभोजनम् ॥ शक्त्या कृत्वा
ततः कार्यश्चोत्सवः पूर्ववद्द्विज ॥ १०१ ॥ षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि कर्तव्यं भौमवर्जिते ॥ दिनवारे तिथिं रिक्तां वर्जनीयां तथैव च ॥ १०२ ॥
नक्षत्राणि तथैवात्र दारुणानि चर्जयेत् ॥ साधारणे तथा राम ज्येष्ठानेन्वपि शस्यते ॥ १०३ ॥ ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं चन्द्रार्कौ च दिशीश्व-
रान् ॥ भुवं दिशश्च सम्पूज्य हुत्वा वह्नौ तथा चरूम् ॥ १०४ ॥ एतेषामेव देवानां कृत्वा ब्राह्मणपूजनम् ॥ देवतापुरतस्तस्य धात्र्युत्सङ्गगतस्य
च ॥ १०५ ॥ अलङ्कृतस्य दातव्यं क्षीरं कांस्ये तु काञ्चने ॥ मध्वाज्यकनकोपेते प्राशयेत्पायसं ततः ॥ १०६ ॥ ततस्तल्लक्षणहेतं राम मन्त्रश्वान्नं
विधोयते ॥ कृतप्राशं तदोत्सङ्गाद्धान्त्री बालं तु विन्सृसेत ॥ १०७ ॥ देवाग्रतोऽथ विन्यस्य शिल्पभाण्डानि सर्वशः ॥ शस्त्राणि चैव शास्त्राणि
ततः पश्येत लक्षणम् ॥ १०८ ॥ प्रथमं यं स्पृशेद्वारुः शिल्पभाण्डं स्वयं तथा ॥ जीविका तस्य बालस्य तेनेव तु भविष्यति ॥ १०९ ॥ दन्त-
जन्मनि बालानां तेनैव तु भविष्यति ॥ दन्तजन्मनि बालानां लक्षणं तु निबोध मे ॥ ११० ॥ उपरे प्रथमं यस्य जायन्ते च शिरोर्द्विजाः ॥
दन्तैर्वा सह यस्य स्याज्जन्म भार्गव जायते ॥ १११ ॥ मातरं पितरं वापि खादतेवात्मानमेव च ॥ तत्र शान्तिं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥
॥११२॥ गजपृष्ठगतं बालं नौस्थं वा स्थापयेद्द्विज ॥ तदभावे तु धर्मज्ञ काञ्चने तु वरासने ॥ ११३॥ शास्रौषधैः सर्वगन्धैर्बीजैः पुष्पैः फलैस्तथा ॥

पश्चाद्गव्ये तु रत्नैश्च पताकाभिश्च भार्गव ॥ ११४॥ स्थालीपाकेन धातारं पूजयेत्तदनन्तरम् ॥ सप्ताहं चात्र कर्तव्यं तथा ब्राह्मणभोजनम् ॥ ११५ ॥ अष्टमेऽहनि विप्राणां तथा देया च दक्षिणा ॥ काञ्चनं रजतं गाञ्च भुवं चात्मानमेव वा ॥ ११६ ॥ दन्तजन्मनि मासान्त्यसम्भवे सप्तमादपि ॥ अष्टमेऽहनि विप्राणां शृणु स्नानमतः परम् ॥११७॥ भद्रासने निवेश्यैनं मृद्भिर्मूलैः फलैस्तथा ॥ सर्वौषधैः सर्वगन्धैः सर्वबीजैस्तथैव च ॥११८॥ स्नापयेत्पूजयेच्चात्र वह्निं सोमं समीरणम् ॥ पूर्वतश्च तथा ख्यातान्देवान्देवं च केशवम् ॥११९॥ एतेषामेव जुहुयाद्वृतमग्नौ यथाविधि ॥ ब्राह्मणानां च दातव्या ततः पूजा च दक्षिणा ॥ १२० ॥ ततस्त्वलंकृतं बालं चासने तूपवेशयेत् ॥ आसनं छत्रसुशभं बीजैरस्तं स्नापयेत्ततः ॥ १२१ ॥ सुस्त्रियैर्बालकानां च तैश्च कार्यं च पूजनम् ॥ पूज्याश्चाविधवा नार्यो ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा ॥ १२२ ॥ प्राप्तेऽथ पञ्चमे वर्षे त्वम्पुते जनार्दने ॥ प्रतिपदां तथा षष्ठीं वर्जयित्वा तथाष्टमीम् ॥१२३॥ रिक्तां पञ्चदशीं चैव सौरभौमादिने तथा ॥ ध्रुवाणि याम्यं च तथा नक्षत्राणि विवर्जयेत्॥१२४॥ सौम्यवर्गेऽथरे लग्ने हिते तत्र नवांशके ॥ त्रिकोणकेन्द्रगाः सौम्याः पापाश्चोपचये शुभाः ॥ १२५ ॥ नक्षत्राणां विवर्ज्यानां मुहूर्तांश्च विवर्जयेत् ॥ एवं सुनिश्चिते काले विद्यारम्भं च कारयेत् ॥ १२६ ॥ पूजयित्वा हरिं लक्ष्मीं तथा देवीं सरस्वतीम् ॥ सुधियां सूत्रकारांश्च स्वां विद्यां च विशेषतः ॥ १२७ ॥ एतेषामेव देवानां नाम्ना तु जुहुयाद्धृतम् ॥ दक्षिणाभिद्विजेन्द्राणां कर्तव्यं चात्र पूजनम् ॥ १२८ ॥ धात्र्युत्सङ्गादथादाय बालं तु कृतवापनम् ॥ स्वलंकृतं प्रदातव्यमुत्सङ्गे तु तदा गुरोः ॥ १२९ ॥ गुरुश्चात्र भवेद्विद्वान्स्नातः शुचिरम्बरः शुचिः ॥ प्राङ्मुखं तं तु निक्षिप्य गुरुरप्यथ भार्गव ॥ १३० ॥ प्राङ्मुखः सखुवासीनो वारुणाशासुखं शिशुम् ॥ अध्यापयेत्तु प्रथमं कुर्याद्ब्राह्मोऽपि वन्दनम् ॥ १३१ ॥ ब्राह्म णानां गुरूणां च देवतानामनन्तरम् ॥ ततस्तु पूज्या वित्तेन धात्री राम गुरुस्तथा ॥ १३२ ॥ दक्षिणाभिर्द्विजेन्द्राणां कर्तव्यं तर्पणं तथा ॥ ततः प्रभृत्यनध्यायान्नैर्वांच्वैर्जयेत ॥ १३३ ॥ अष्टमीद्वितयं राम पक्षान्ते च दिनद्वयम् ॥ अशेोचमिन्दुयात्रां च भूकम्पं राहुदर्शनम् ॥ १३४ ॥ व्यतीतं वाप्यहोरात्रमुल्कापातं च भार्गव ॥ अकास्तनितं चैव निर्ज्योतिषमथास्वरम् ॥ १३५ ॥ तथा काले प्रचण्डश्व यदा वायुस्तदा भवेत् ॥ प्रदीपे चायसंत्रेदे चेत्यवृक्षचतुष्पथे ॥ १३६ ॥ गोयाने कुञ्जरे चाश्वे न च नावि तथा भवेत् ॥ श्वशृगालरवे घोरे तथा च खरानस्वने॥१३७॥ तथा वाग्दिशशब्दे च तथैव नगरोत्सवे ॥ १३८ ॥ कालेष्वेतेषु मयोदितेषु पठन्ति ये नाम न तेषु विद्या ॥ फलं प्रयच्छेत्यथवाऽदिरात्रोलोके परे वा यदि वाऽपि चास्मिन् ॥ १३९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने बालतन्त्रो नाम द्विपञ्चाशत्तमो

वि० ध०
॥२१३॥
द्वि० खं०
अ० ५६

ऽध्यायः॥५२॥ श्रीपरशुराम उवाच ॥ पुत्रीयं भगवन्स्नानं पुत्रीयमथ सप्तमीम् ॥ पुत्रीयं च समाचक्ष्व तथा वै केशवव्रतम्॥१॥ पुष्कर उवाच ॥
उपोषितौ कृत्तिकासु यजमानपुरोहितौ ॥ रोहिण्यां स्नपनं कुर्य्याद्यजमानस्य भार्गव ॥ २ ॥ क्षीरवृक्षप्ररोहाभ्यां सितमाल्यविभूषितम् ॥
प्रियङ्गुचन्दनेोपेतमपञ्च कुम्भानप्रपूजयेत् ॥ ३ ॥ प्राङ्मुखं व्रीहिराशिश्च कुम्भैस्तैरेभिषेचयेत् ॥ विष्णुं शशाङ्कं वरुणं रोहिणीं च प्रजाप-
तिम् ॥ ४ ॥ पूजयेत्प्रयतः श्रद्धी गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ धूपः प्रजापतेर्देयस्तथैव शतर्कैशयाः ॥५॥ पञ्चपुष्पैश्चन्दिग्धांश्चा व विनिवेदयेत् ॥
प्रजाध्यक्षाय होमञ्च देवतानां तु कारयेत् ॥६॥ घृतेन सर्वबीजैश्च शुक्लवासा जितेन्द्रियः ॥ दक्षिणां गुरवे देयत्कांस्यं गौर्वाससी शुभे ॥ ७ ॥
सुवर्णं च महाभाग विप्राणामथ शक्तितः ॥ शुक्ला च गौर्वृषः शुक्लोस्तयोलोम शर्क तथा ॥८॥ शृङ्गाणि त्रिवृतं कृत्वा मणिर्र्घण्टेस्ततो भवेत् ॥९॥
अलंकृतं केशमिदं सदैव स्नानं तु कुर्वन्पुरुषोऽथवा स्त्री ॥ पुत्रानावप्नोति तथैधतां च पुष्टिं तथाग्र्यां विपुलां च कीर्तिम् ॥ १० ॥ इति श्रीविष्णु
धर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुत्रीयरोहिणीस्नानवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥
मार्गशीर्षे शुभे मासि शुक्लपक्षे द्विजोत्तम ॥ पुत्रीयां सप्तमीं राम गृहीयान्नियतः शुचिः ॥ १ ॥ अथवा पुत्रकामा स्त्री विधिना येन तच्छृणु ॥
हविष्याशी शिरःस्नातः कृत्वा ब्राह्मणपूजनम् ॥ २ ॥ अधःशायी द्वितीयेऽह्नि गोविषाणोदकेन च ॥ स्नातोपविष्य च तथा शुभे देशे तु
मण्डलम् ॥ ३ ॥ तत्राष्टपत्रं कमलं विन्यसेद्गन्धकैः शुभैः ॥ तस्यैव कर्णिकामध्ये भास्करं पूजयेद्देवं गन्धमाल्यानुले
पनैः ॥ भक्ष्यैर्भोज्यैस्तथा पेयैर्धूपैर्दीपैस्तथैव चा॥४॥ एवं संपूजनं कृत्वा सर्वकामप्रदस्य तु ॥ नक्तं भुंजीत धर्मज्ञ सर्वकर्मविवर्जितः ॥५॥ दन्तो-
लूखलो भूत्वा कृत्वा संवत्सरव्रतम् ॥ व्रतावसाने दातव्या ब्राह्मणदक्षिणा ॥६॥ तथा त्रिरात्रमुपवायं कर्तव्यं द्विजभोजनम् ॥ अधःशाय्य
निशं तां च भूय एव तथा भवेत् ॥८॥ पुत्रीयमेतद्द्रुतसुत्तमं ते मयोदितं कल्मषनाशकारि ॥ आराध्यनं देववरस्य राम सर्वामयं च तथैतदुक्तम्
॥ ९॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुत्रीयासप्तमीव्रतं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ॥
पुष्कर उवाच ॥ प्रोष्ठपादामतीतायां कृष्णपक्षाष्टमीं तु या ॥ सोपवासो नरस्तस्यां योषिद्वा तनयार्थिनी ॥१॥ स्नाता सरसि धर्मज्ञ तोये चाप्यथ
सारसे ॥ पूजनं वासुदेवस्य यथा कुर्य्यात्तथा शृणु ॥ २ ॥ घृतमप्स्वेन गोविन्दं स्नापयित्वा जगद्गुरुम् ॥ क्षौद्रेण च ततः पश्चाद्दध्ना च स्नपयेत्ततः
॥ ३ ॥ क्षीरेण स्नपनं कृत्वा ततः पश्चाद्विकल्पितम् ॥ सर्वोषधैश्च गन्धैश्च सर्वबीजफलैस्तथा ॥ ४ ॥ स्नापयित्वाथविलिप्येत चन्दनागुरुकुङ्कुमैः ॥
॥२१३॥

कर्पूरेण तथा राम तथा जातीफलैः शुभैः ॥ ५ ॥ ततः कालोद्भवैः पुष्पैः पूजयित्वा जनार्द्दनम् ॥ धूपं चागुरुणा दत्त्वा कृत्वा नैवेद्यमुत्तमम् ॥ ६ ॥ विशेषाद्घोरसम्पायं पुन्नागैरन्वितैः फलैः ॥ पौरुषेण च सूक्तेन हुत्वा चानन्तरं घृतम् ॥ ७ ॥ शूद्रो वाप्यथवा नारी नाम्ना हुत्वा जगद्गुरुम् ॥ यवपात्राणि दद्यात्तु फलानि कनकं तथा ॥ ८ ॥ पुत्रार्थं प्राशनं कुर्यात्फलैः पूगादिभिः शुभैः ॥ स्त्रीनामभिश्च कन्यार्थी ततो भुक्त्वा यथेप्सितम् ॥ ९ ॥ पुत्रकामानवाप्नोति तथा सर्वानभीप्सितान् ॥ हविष्यं देवदेवस्य भूमिशोभां तु कारयेत् ॥ १० ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतमाप्नोत्यभीप्सितम् ॥ पुत्रकामानवाप्नोति तथा सर्वानभीप्सितान् ॥ ११ ॥ पुत्रीयमेतद्व्रतमुक्तं ते मयेरितं यद्यपि धर्मनित्यम् ॥ तथाप्यनेनैव समस्तकामान्कृतेन लोके पुरुषा लभन्ते ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुत्रीयाष्टमीव्रतं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५५ ॥ ॥ श्रीपरशुराम उवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पुरुषाणां चिकित्सितम् ॥ तन्ममाचक्ष्व देवेश तत्र मे संशयो महान् ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ रक्ष त्वं महाभाग लङ्घयेज्ज्वरितं नरम् ॥ सविश्वं लाजमण्डं तु लंघितं तच्च भोजयेत् ॥ २ ॥ मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः ॥ शृतं शीतं पयश्चात्र दातव्यं तृट्प्रशान्तये ॥ ३ ॥ षडहे च व्यतिक्रान्ते तिक्तकं पाययेद्रसम् ॥ स्नेहयेत्पक्वदोषं च ततस्तं च विरेचयेत् ॥ ४ ॥ जीर्णषष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः ॥ तद्विधाश्चतुराः श्रेष्ठाः यवानां विकृतिस्तथा ॥ ५ ॥ मुद्गा मसूराश्चणकाः कुलत्थाः समकुण्ठकाः ॥ आढकी च फलं मूले यूषार्थे ज्वरिणां हितम् ॥ ६ ॥ कृष्णशुक्लकवन्तीकीर्त्तितैरेणकपिञ्जलाः ॥ लावाद्या जाङ्गलाःश्रेष्ठाः ज्वरिणां तद्विधाश्च ये ॥ ७ ॥ पटोलं सफलं निम्बं कर्कोटककटिल्लकम् ॥ शाकं पर्पटकं चाद्याद्द्रव्यार्थे दाडिमं हितम् ॥ ८ ॥ अयोगे वमनं शस्तमूर्द्धगे च विरेचनम् ॥ रक्तपित्ते तथा पाने षडङ्गं शुण्ठिवर्जितम् ॥ ९ ॥ लाजा सिञ्चिति कामं तु यवगोधूमशालयः ॥ मसूरमुद्गचणकाः खण्डिताः समकुष्ठिकाः ॥ १० ॥ हृद्या गोधूमिका भक्ष्या घृतक्षीरोपसाधिताः ॥ सक्षौद्रशर्करापेतास्तथा वृषरसो हितः ॥ ११ ॥ अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितम् ॥ अनभिष्यन्दि वा चान्यद्रोद्रवृत्तसकसंस्युतम् ॥ १२ ॥ मारुतानां जये यत्नः कार्यो गुल्मेषु सर्वथा ॥ वातक्षीरेण चाश्नीयाद्घृतयुक्तं घृतसाधितम् ॥ १३ ॥ कुक्कुटा बर्हिणः श्रेष्ठास्तिक्ता गोधूमशालयः ॥ हिता जठरिणां भोज्ये यवगोधूमशालयः ॥ १४ ॥ मुद्गाः कुलत्थाः कोलानि जाङ्गला मृगपक्षिणः ॥ पटोलनिम्बधान्याम्रशुण्ठिकामूलकैः सर्व्वैः ॥ १५ ॥ मातुलुङ्गरसाजातिसिद्धवृक्षाम्लवेतसैः ॥ आहारं जठरे युक्त्या यथादोषं प्रकल्पयेत् ॥ १६ ॥ कुष्ठिनां च तथा शस्तं पानार्थे खदिरोदकम् ॥ मसूरमुद्गौ यूषार्थे

वि० ध० ॥२१४॥ द्वि० खं० अ० ५६ ॥२१४॥

भोज्ये जीर्णाश्च शालयः ॥ १७ ॥ निम्बपर्पटको शाकौ छागलानां तथा रसः ॥ विडङ्गं मरिचं शुण्ठी कुष्ठं रोधं ससर्जकम् ॥ १८ ॥ मनःशिलैः कृतो लेपः कुष्ठहा मूत्रपेषितः ॥ अपूपसक्तुकलमाषवाजाद्या मेहिनां हिताः ॥ १९ ॥ यवान्नविकृतिःशुद्धाः कुलत्था जीर्णशालयः ॥ तिक्तवृक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च ॥ २० ॥ तैलानि तिलशिग्रूत्था विभीतकदुद्भवानि तु ॥ अनभिष्यन्दि यच्चान्यद्भोजने तत्प्रशस्यते ॥ २१ ॥ मुद्गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थितं च यत् ॥ जाङ्गलरसवरैः प्रोक्तो भोजने राजयक्ष्मिणाम् ॥ २२ ॥ कुलत्थमुद्गकालंबुशुष्कमूलकजाङ्गलैः ॥ यूषैर्वा वार्तिकैः स्निग्धैर्ह्रद्वैर्दाडिमसाधितैः ॥ २३ ॥ मातुलुङ्गरसोन्मिश्रैर्दाडिमाम्वोपिदंस्कृतैः ॥ यवगोधूमशाल्योत्थैर्भोजयेद्व्यञ्जनैः पयः ॥ २४ ॥ दशमूलफलाम्लारत्नान्कुलत्थेरुपसाधितैः ॥ पयोव्यूपुरसक्वाथः श्वासहिक्कानिवारणः ॥ २५ ॥ शुष्कमूलककोलत्थोमज्जोजांगलेन रसैः ॥ यवगोधू- मशाल्यन्नं जीर्णशौंडार्सं समाचरेत् ॥ २६ ॥ जीर्णं पक्वरसं शीचुमाद्रीकाँस्त्वथ वा पिबेत् ॥ शोथ्यान्सगुडकां पथ्यां खाद्वा गुडप्लवान्भक्षान् ॥ ॥ २७ ॥ चित्रं विचित्रकं चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ ॥ पुराणयवगोधूमशालयो जाङ्गलं रसम् ॥ २८ ॥ मृतामलकखर्जूरमृद्वीकाबदराणि च ॥ मधुसर्पिःप्रयुक्तकं निम्बपर्पटको वृष्यं ॥ २९ ॥ तक्रेणबुद्ध्वाचतुरस्यन्ते सततं वातरोगिणाम् ॥ हृद्रोगिणे प्रदातव्यं प्रयत्नेन विरेचनम् ॥३०॥ पिप्पलीनां प्रयोगश्च प्रसूते धर्मिणस्तथा ॥ चकार नाडीं शीघ्रेण युक्ता च शिशिराम्भसा ॥ ३१ ॥ युक्तसौवर्चलाजामिषमथ शस्तं मदात्यये ॥ सक्षौद्रपयसा लाक्षां पिवेत क्षतवान्नरः ॥ ३२ ॥ क्षयं मांससहारो वह्निंलक्षणमाजयत् ॥ शालयो भोजने शक्ता नीवारकलमादयः ॥ ३३ ॥ यवान्नविकृतिमांसं शाकं सौवर्चलं सुधीः ॥ पथ्यं तथैव तासां च मण्डं तक्तं च वारुणी ॥ ३४ ॥ मुस्ताम्ब्यास्तथा लेपः चित्रकेण हरिद्रया ॥ यवान्नविकृतिः शालिवास्तुको च सुवर्चलम् ॥ ३५ ॥ त्रपुसो चारुगोद्यमाः क्षीरैक्षुघृतसंयुताः ॥ मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः ॥ ३६ ॥ लजा सक्तु तथा क्षौद्रं शाल्यं मांसप्रहृपकम् ॥ वृन्ताकालंबुगिरिव्रिक्षुद्भिद्वाः पानकानि च ॥ ॥ ३७ ॥ शाल्यन्त्रं तोयपयसी केवलोष्णेनाश्रितेऽपि वा ॥ तृष्णाग्ना वृत्तयुर्डेगुलिका वा मुखे धृता ॥ ३८ ॥ यवान्नविकृतिंयूषं शुष्कमूलकजं तथा ॥ शाकं पटोलवार्त्ताभ्रूमरुस्तम्भाविनाशनम् ॥ ३९ ॥ मुक्ताढकमसूरानपामार्ततोर्जाडलैस्तथा ॥ ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलिकैः ॥ ४० ॥ यूषैः पुराणगोधूमयवशल्यन्नमभ्यसेत् ॥ विसर्पे सर्पिसालोढमृद्वीकादाडिमोदरः ॥ ४१ ॥

१ ‘शफरीकायम्’ इति पुस्तके ।
२ ‘रुढी’ इत्यपि पाठः ।

रक्तपित्तेऽधिको गोधूमयवसुहादिवल्लषु ॥ काकमाची च वेत्राग्रं वास्तुकं च सुवर्चला ॥ ४२ ॥ वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं सिता मधु ॥ नासारोगे च सहितं घृतदूर्वाप्रसाधितम् ॥ ४३ ॥ भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसोऽपि वा ॥ न स्यात्सर्वामयोन्निर्धूं मूर्द्धजश्वश्वेवथ ॥ ४४ ॥ शीततोयान्वपत्तं तिलानां रात्र भक्षणम् ॥ द्विजदार्थ्यकरं प्रोक्तं तथा पथिकरं शुभम् ॥ ४५ ॥ गण्डूषास्तिलतैलेन द्विजदार्थ्यकरः परः ॥ विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशनम् ॥ ४६ ॥ धात्रीफलान्वयाच्चं च शिरोलेपनमुत्तमम्॥शिरोरोगविनाशाय स्निग्धशीतं च भोजनम्॥४७॥ तैलं वा वस्ति मूत्रं वा कर्णपूरणमुत्तमम् ॥ कर्णशूलविनाशाय शुद्धं तैलं निषेचयेत् ॥ ४८ ॥ गिरिशृङ्गनन्दनं माल्यं मालतीकलिकास्तथा ॥ संयोज्य या कृता वर्तिः शतचक्रहरी तु सा ॥४९॥ व्योषं त्रिफलया युक्तं शुक्तं च रसाञ्जनम् ॥ सर्वशिरोरोगशमनं तथा चेद्र साञ्जनम् ॥ ५० ॥ आज्यमृष्टं शिलापिष्टं रोधं काञ्जिकसैन्धवैः ॥ आश्च्योतनाद्विनाशाशाय सर्वरोगामयेषु च ॥ ५१ ॥ गिरिशृङ्गनन्देनलेपो बर्हिल्लेपस्य शस्यते ॥ नेत्रामयविधातार्थं त्रिफलां शीलयेत्सदा ॥ ५२॥ रात्रौ तु मधुसर्पिभ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः ॥ शतावरं रसे सिद्धो वृष्यो क्षीरघृतौ स्मृतौ॥५३॥ कलविङ्कानि माषाश्च वृषो क्षीरं घृतं तथा ॥ आयुष्ण्या त्रिफला चैव पूर्वमन्त्रमुकान्विता ॥ ५४ ॥ मधुकायोरजोपेता वलीपलितनाशिनी ॥ वचासिद्धं घृतं रात्र तथा भूतविनाशनम् ॥ ५५ ॥ कण्ठे बुद्धिप्रदं चैव तथा सर्वाथसाधकम् ॥ वल्गकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जनं हितम् ॥ ५६॥ रास्ना सहचरैर्वापि तैलं वातविकारिणाम् ॥ अनभिष्यन्दि यच्चान्यत्तच्छ्रोणे प्रशस्यते ॥ ५७ ॥ पक्वस्य च तथा भेद् निम्बशीलं च रोपणे ॥ तथा तस्योपचारश्च बलिकर्मीर्थिशेषतः ॥ ५८ ॥ सूतिका च तथा रक्षा व्रणिनां तु सदा हिता ॥ जङ्गमे विषदेशे तु द्वात्तव्यं स्थावरं विषम् ॥ ॥५९॥ स्थावरे सर्पदष्टस्य हितं मांसस्य भक्षणम् ॥ भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम् ॥ ६० ॥ वन्ध्याकार्कोटजं मूलं छागम्बूत्राभिभा वितम् ॥ नस्यं काञ्जिकसंपिष्टं विषवेगविनाशनम् ॥६१॥ बन्धनाद्दहण च्छेदाद्दहास्त्रावाः प्रकीर्तिताः ॥ पूर्वदृष्टस्य पाने च हृद्यावरण घृतम् ॥ ॥६२॥ तालतिम्ब्वदलं केशा जीर्णेचेतं गवा घृतम् ॥ धूषो वृश्चिकविदष्टस्य शिखिपत्रं वृतेन वा ॥६३॥ अर्कक्षीरेण संपिष्टं लेपबीजं पलाशजम् ॥ वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिरीषफलसंयुता ॥ ६४ ॥ तिलकास्फोट्योदंनं गिरिकर्ण्यस्तित्वस्त्य च ॥ शर्करामधुसर्पींपि पानमाशुविषापहम् ॥ ॥६५॥ अर्कक्षीरं तिलस्तैलं पललं च गुरु समम् ॥ पानाज्जयति दुर्वारंविषं शीघ्रमेव च ॥६६॥ पीत्वा मूलं त्रिष्टुतुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा॥ सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि ॥ ६७ ॥ चन्दनं पद्मकं कुष्ठं नताम्बूशीरपाटलाः ॥ निर्गुण्डीशशिरेखल्पूर्नाताविषह्रदोगदः ॥ ६८ ॥

वि० ष० ॥२१५॥
द्वि० खं० अ० ५६

शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज ॥ नस्यकर्मणि वर्त्तौ च तथा भृङ्गे च भार्गव ॥ ६९ ॥ तैलेनैव परं विद्यात्स्नेहपाने तथा घृतम् ॥
स्वेदनीयः परो वह्निः सिताम्भःस्तम्भनं परम् ॥ ७० ॥ त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा ॥ बस्तिविरेके वमनं तैलं सर्पिस्तथामधु ॥७१॥
रक्तपित्ते बला रास्ना क्रमेण परमौषधम् ॥ शरीरमानसांस्तु सहजा व्याधयो मताः ॥ ७२ ॥ शारीरज्वरकुष्ठाद्याः क्रोधाद्या मानसा मताः ॥
आगन्तवोऽभिघातोत्थाः सहजाः क्षुत्तृषादयः ॥ ७३ ॥ शारीरागन्तुनाशाय सततं सूर्यवासरे ॥ गुडराज्यलवणोपेतं सहिरण्यं द्विजातये ॥७४॥
दद्याच्च धूपं धर्मज्ञ प्रीणयेच्च दिवाकरम् ॥ आरोग्येनेतरान्कामान्प्राप्नोति कामांश्च मनसेप्सितान् ॥ ७५ ॥ सततं दिवसे चान्द्रे स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम् ॥
यः प्रयच्छति विप्राय सोऽपिरोगैर्विमुच्यते ॥ ७६ ॥ शनैश्चरादिने दत्त्वा तैलं विप्रेषु शक्तिसः ॥ नित्यमेव महाभाग रोगनाशनमाप्नुयात् ॥ ७७ ॥
आज्यस्नूतं सकलं मासं प्रत्यहं गोऽसृग्द्विजान् ॥ भोजयित्वा महाभाग रोगनाशनमाप्नुयात् ॥७८॥ स्नापयित्वा तथा लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः ॥
घृतेन पयसा चैव सर्वरोगैर्विमुच्यते ॥ ७९ ॥ गात्रव्याधिहरैश्चूर्णेस्त्रिमध्वाप्लुतमर्चयेत् ॥ घृतैश्च ब्राह्मणाञ्छ्रेणीः सर्वरोगैर्विमुच्यते ॥ ८० ॥
यस्मिन्भे व्याधिमाप्नोति कृत्वा तस्य बलिक्रियाम् ॥ पूजाविधानेन राम तस्माद्रोगाद्विमुच्यते॥८१॥कर्त्तव्यमथवा स्नानं तथारोग्यविवर्धनम् ॥
आरोग्यदां द्वितीयां वा प्रतिपद्वा भृगूत्तम ॥ ८२ ॥ कर्तव्यं वैष्णवं वापि व्रतमारोग्यकारकम् ॥मानसानां निजानां च तथा चैवाविपत्तये ॥८३॥
शरणं देवदेवेशं व्रजेत मधुसूदनम् ॥ सर्वगं तं जगन्नाथमजेयं पुरुषोत्तमम् ॥ ८४ ॥ स्तुवन्नामसहस्रेण व्याधीन्सर्वान्व्यपोहति ॥
दोषधातुमलाधारं शरीरं प्राणिनां द्विज ॥ ८५ ॥ वातपित्तकफा दोषा धातवश्च तथा शृणु ॥ भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति भृगूत्तम ॥ ८६ ॥
अंशेनैकेन किट्टत्वं रसतां चापरेण च ॥ किट्टभागो मलस्तत्र विण्मूत्रस्वेददूषकः ॥ ८७ ॥ नासामलं देहमलं तथा कर्णमलं च यत् ॥ रसभागं
रसं तत्र सम्यक्शोणिततां व्रजेत् ॥ ८८ ॥ मांसं रक्तत्ततो मेदो मेदसोऽस्थीं च सम्भवः ॥ अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्लं शुक्राद्गर्भ ततो रसः ॥८९॥
सर्वेषामेव धातूनां सारमोजः प्रकीर्तितम् ॥ देशं सात्म्यं च यां शक्तिं कालं प्रकृतिमैव च ॥९० ॥ ज्ञात्वा चिकित्सितं कुर्याद्रूपजस्य तथा बलम् ॥
तिथिं रिक्तां दिनेशं च तथैव च कुजार्कजौ ॥ ९१ ॥ दारुणेष्वपि चक्राणि वर्जयेद्रूपजे सदा ॥ हरेर्गोविन्दचन्द्रार्कसुराग्नीन्प्रतिपूज्य च॥ ९२ ॥
श्रुत्वा मन्त्रमिमं विद्वान्भेषजारम्भमाचरेत् ॥ ब्रह्मकृशाश्विविहगेन्द्रसूर्यचन्द्रार्कनलानिलाः ॥ ९३ ॥ ऋषय ओषधिग्रामा भूतसङ्घाश्च पान्तु ते ॥

॥२१६॥

१ च रोगाणां इति ख० ।

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा ॥ ९४ ॥ स्वक्षेत्रोत्तममंगानां भैषज्यमिदमश्नुते ॥ वातश्लेष्मात्मको देशो बहुवृक्षो बहुदकः ॥ ९५ ॥ अनूप इति विख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः ॥ किंचिद्वृक्षाल्पिको देशस्तथा साधारणः स्मृतः ॥ ९६ ॥ जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणो मतः ॥ रूक्षशीतबलो वातः पित्तमुष्णकटुद्रवम् ॥ ९७ ॥ स्थिरस्निग्धमधुरं श्लेसं च प्रचक्षते ॥ वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः ॥ ९८ ॥ समाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः ॥ कटुतिक्तकषायाश्च वातलाः श्लेष्मनाशनाः ॥ ९९ ॥ कट्वम्ललवणा ज्ञेयास्तथा पित्तविवर्धनाः ॥ तिक्ताः स्वादुकषायाश्च तथा पित्तविनाशनाः ॥ १०० ॥ स्वभावस्तत्कथा कर्म ते च कुर्वन्ति भार्गव ॥ शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् ॥ १०१ ॥ चयप्रकोपप्रशमास्तथा पित्तस्य कीर्त्तिताः ॥ निदाघे वारिदा रात्रे तथा शरदि भार्गव ॥ १०२ ॥ चयप्रकोपप्रशमास्तथा वातस्य कीर्त्तिताः ॥ चयप्रकोपप्रशमाः श्लेष्मणश्च प्रकीर्तिताः ॥ १०३ ॥ संवत्सरो द्वादशाङ्गो मासभेदेन कीर्तितः ॥ द्विधा तु मतभेदेन भूय एव प्रकीर्तितः ॥ १०४ ॥ आदानश्च विसर्गश्च तत्रापि परिकीर्तितौ ॥ वर्षादयो विसर्गाश्च हेमन्ताद्याः स्मृतास्त्रयः ॥ १०५ ॥ मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् ॥ चयप्रकोपप्रशमास्तथा पित्तस्य कीर्तितः ॥ १०६ ॥ शिशिराद्यास्तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः ॥ सौम्यो विसर्ग स्त्वादानं चाग्नेयं परिकीर्तितम् ॥ १०७ ॥ वर्षादीन्द्दीनृतून्नाम चतुःपर्याययोगरसान् ॥ विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकाक्रमात् ॥ १०८ ॥ यथा राजन्यो वर्धन्ते बलमेवं विवर्धते ॥ क्रमशौश्च मनुष्याणां हीयमानासु हीयते ॥ १०९ ॥ रात्रिभुक्तं दिनान्ते तु दिवसम्य तथैव च ॥ आदिमध्या वसानेषु कफपित्तसमीरणाः ॥ ११० ॥ प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले येषां चयः स्मृतः ॥ प्रकोपानन्तरजे काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः ॥ १११ ॥ अतिभोजनतो राम तथा चाभोजनेन च ॥ सर्वेऽपि रोगा जायन्ते वेगोदीरणधारणैः ॥ ११२ ॥ अनेन कुशेलोर्द्धांशौ पानेनैकं प्रपूरयेत् ॥ आश्रयं पवनादीनां तथैक्रमवशोषयेत् ॥ ११३ ॥ व्याधिनिदानस्य तथा विपरीतमोषधम् ॥ कर्तव्यमेतद्देवात्र मया सार्धं प्रकीर्तितम् ॥ ११४ ॥ नाभे रूर्ध्वमधश्चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च ॥ बलसपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितम् ॥ ११५ ॥ तथापि सर्वगा एते देहे वायुर्विशेषतः ॥ देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम् ॥ ११६ ॥ कृशोल्पकेशश्चपलो बहुवाग्विपथमानसः ॥ व्योमगश्च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिकिरुच्यते ॥ ११७ ॥ अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः ॥ स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते ॥ ११८ ॥ दृढाङ्गः स्थिरचित्तश्च सुभगः स्थिरसूर्यजः ॥ शुक्लाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः ॥ ११९ ॥ तामसा राजसाश्चैव सात्त्विकाश्च तथा स्मृताः ॥ मानुषा भृगुशार्दूल वातपित्तकफा

हिक्काः ॥ १२० ॥ कृशशीतव्यवायाध्वगुरु कर्म प्रवर्त्तते ॥ कट्वम्ल म जलक्षारैरुद्देहे शौचञ्च कुर्व्वति ॥ १२१ ॥ विवर्दिनां तथोष्णानामुषेवेध्वनिषेविणाम् ॥ पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज ॥ १२२ ॥ अत्यंबुपानविषमभोजिनां भुवि शायिनाम् ॥ रूक्ष्मा प्रकम्पयत्यग्निं तथा ये चाल्पभोजनाः ॥ १२३ ॥ वातपित्तकफोत्यानि सर्वरोगाणि देहिनाम् ॥ लक्षणैर्लक्षणं विद्वांस्तन्मेतच्छृणुसत्तत्त्वतः ॥ १२४ ॥ अस्थिभङ्गः कषायित्वमास्ये शुष्कास्यता तथा ॥ जृंभणं लोमहर्षश्च वातिकस्यान्यविक्षयः ॥ १२५ ॥ नखनेत्रशिरोगण्डं च पीतता कटुका मुखे ॥ तृष्णा दाहोऽरुता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम् ॥ १२६॥ आलस्यं च प्रसेकश्च गुरुता मधुरास्यता ॥ उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिके व्याधिलक्षणम् ॥ १२७ ॥ शिरोधोषोन्नमन्नं ससुखा च शय्या मनोऽनुकूलाः सुहृदः कथाश्च ॥ अभ्यंजनं चाप्यहितत्वपानं वातप्रकोपप्रशमाय दृष्टम् ॥ १२८ ॥ सरांसि वाप्यः सरितः सुशीताश्चन्द्रांशुचन्दनपङ्कलेपाः ॥ मनोविनोदाश्च शमं प्रयाति विलासस्रग्वं मरुतः प्रहर्षात् ॥ १२९ ॥ सर्वमप्यतिपशाम्यथैकमर्का त्वमपोषधीं गम निबोध गुह्याम् ॥ भक्तिः प्रमादाद्वरदस्य विष्णोर्या सर्वकर्मैः पुरुषं पुनक्ति ॥ १३० ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० पुरुषचिकित्सानाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५६ ॥ ॥ राम उवाच ॥ ॥ आरोग्यकरणं नाम द्वितीया प्रतिपत्तथा ॥ आरोग्यदं व्रतं चैव वैष्णवं कथयस्व मे ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ अनिष्टातु महाभाग यजमानपुरोहितौ ॥ उपोष्य वारुणं स्नानं यजमानस्य कारयेत् ॥ २ ॥ कृत्वा कुम्भास्ततं साग्रं शंखशुक्त्याफलोदकैः ॥ भङ्गलानोतविद्दैस्तैः स्नातश्चेवाहताम्बरः ॥ ३ ॥ केशवं वारुणं चन्द्रं नक्षत्रं वरुणं तथा ॥ पूजयेत्प्रयतो गम गन्धमाल्योनुलेपनैः ॥ ४ ॥ ॥ धूपदीपनमस्कारैर्नक्तंवा चेत्रवान्त्सपद्य ॥ देवतानां यथोक्तानां कुर्वीत हवनं तथा ॥ ५ ॥ सर्वोषधैस्तथाऽनेन यथाशक्ति विधानतः ॥ कुरुवे वाससी देयं रक्तकुम्भं च काञ्चनम् ॥ ६ ॥ ब्राह्मणानां प्रदातव्या वित्तशक्त्या च दक्षिणा ॥ शमीशाल्मलिजैः पत्रैर्दशभ्रेण तथैव च ॥ ७ ॥ त्रिबृतस्त बलिः कार्यः सर्वयोगविनाशनः ॥ शाकानि हरेतं माल्यं सर्वसस्यानि वामसी ॥ वरुणायाशु निक्षिप्य गन्धैर्धूपैर्निवेदयेत् ॥ ८ ॥ अलक्ष्मीयमानस्य हि वारुणं तं स्नातित द्रानेन कृतेन सम्यक् ॥ रोगाः समस्ताः प्रशमं प्रयान्ति वक्षस्तथा मोक्षमवाप्नुयाच्च ॥ ९ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वित्तीयखण्ड मा० सं० गमं प्रति पुष्करोपाख्याने शतभिषास्नानवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशतत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ पापशुक्लबिद्वितीयायां गवां शुक्लोदकेन तु ॥ सात्वा शुक्माम्बरी भूत्वा सूर्य्यस्तं समुपोगते ॥ १ ॥ बालेन्दोः पूजनं कृत्वा गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ धूपदीपनमस्कारस्तथा चैवा ॥ २१६ ॥

त्रसम्पदा ॥ २ ॥ दध्ना च परमान्नेन गुडेन लवणेन च ॥ पूजनेर्ब्राह्मणानां च पूजयित्वा निशाकरम् ॥ ३ ॥ यावदस्तं न यातीन्दुस्तावदेव समाचरेत् ॥ आहारं गौरसपिष्पञ्चःशायी निशं नयेत् ॥ ४ ॥ ततः संवत्सरे पूर्णे सौम्यमासे द्विजोत्तम ॥ बालेन्दोः पूजनं कृत्वा ब्राह्मणानां च पूजनम् ॥ ५ ॥ वाससी रक्तकुम्भं च काञ्चनं च द्विजातये ॥ दत्त्वा च पूजयित्वा च व्रतपारङ्गतो भवेत् ॥ ६ ॥ व्रतेनानेन धर्मज्ञ रोग- मेवं व्यपोहति ॥ सर्वसौख्यं तथा द्रव्यं पुष्टिं च मनुजोत्तम ॥ ७ ॥ कामं समाप्नोत्यथवैकमिष्टं येन व्रतेनाथ समस्तमधर्मम् ॥ अभ्यासास्तत्तमस्य समस्तकामान्नरः समाप्नोति किमत्र चित्रम् ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आरोग्यप्रद- तीया नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ संवत्सरावसाने तु पञ्चदश्यामुपोषितः ॥ पूजयेद्भास्करं देवं वर्णकैः कमलैः कृते ॥ १ ॥ शुक्लेन गन्धमाल्येन चन्दनेन सितेन च ॥ तथा कूर्मेण धूपेन घृतदीपेन भार्गव ॥ २ ॥ अपूपैः सैकतैर्द्वाभ्यां परमान्नेन स्रपिषा ॥ ओदनेन च शुक्लेन सितालवणसर्षिषा ॥ ३ ॥ क्षीरेण च फलैः शुक्लैर्द्विजांस्तर्पयेत् ॥ पूजयित्वा जगद्धात्रीं दिनभागे चतुर्थके ॥ ४ ॥ आहारं प्रथमं कुर्यात्सघृतं मनुजोत्तमः ॥ रसं च मनुजश्रेष्ठ घृतहीनं विवर्जयेत् ॥ ५ ॥ भुक्त्वा च सकृद्देवान्नाहारं समुपाचरेत् ॥ पानीयपानं कुर्वीत ब्राह्मणामुमते पुनः ॥ ६ ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा ततः कृत्वा त्रयोदशम् ॥ पूजनं देवदेवस्य तस्मिन्नहनि भार्गव ॥ ७ ॥ समापयेद्व्रतं पुण्यं राम कुम्भं द्विजातये ॥ सहिरण्यं सवस्त्रं च तथा दद्याद्द्विजोत्तम ॥ ८ ॥ व्रतेनानेन धर्मज्ञ रोगमेव व्यपोहति ॥ आरोग्यमाप्नोति गतिं तथाग्र्यां यशस्तथाग्र्यं विपुलंश्च भोगान् ॥ व्रतेन सम्यक्पुरुषो धनार्थी सम्पूजयेश्चाथ जगत्प्रधानम् ॥ ९ ॥ इति श्रीवि- ष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आरोग्यप्रतिपन्नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥ पुष्कर उवाच ॥ शुक्लपक्षावसाने तु यद्राम दिनपञ्चकम् ॥ तत्र सम्पूजयेद्विष्णुं विधिना येन तं शृणु ॥ १ ॥ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिस्तथैव च ॥ एकैकेन चरेत्स्नानमेकाद- श्यादिषु क्रमात् ॥ २ ॥ कौपताडागनाद्यैः पञ्चभिस्सारसैर्जलैः ॥ कर्तव्यं क्रमशः स्नानं स्नातः सम्पूजयेद्धरिम् ॥ ३ ॥ तैलेनमिश्रगुग्गुलं क्षौद्रं क्षीरं सर्पिञ्च भार्गव ॥ स्नपयेद्देवदेवस्य कर्तव्यं स्याद्दिनक्रमात् ॥ ४ ॥ कालागुरुमुशीरं च तथा जातीफलं द्विज ॥ कर्पूरं चन्दनं चैव कल्पयेद्बहुलेपने ॥५॥ कुसुमैरम्बुजातेषु गन्धवस्तु सितेषु च ॥ एकैकं कल्पयेज्जातिं श्रद्धया दिवसक्रमात् ॥६॥ कृष्णा गौरा तथा ताम्रा कपिला च सिता तथा ॥ दद्याद्धेनुस्तद्घृतं देयं दीपार्थं दिवसक्रमात् ॥ ७ माषमुद्गकलापानां चणकस्य तिलस्य च ॥ भक्ष्याणि विनिवेद्यानि तथैव दिवसक्रमात् ॥ ८ ॥ ३७

वि० ध० ॥२१७॥

द्वि० खं० अ० ६१

फाणितं च गुडं चैव तथा मत्स्याण्डिका शुभा ॥ खण्डं च शर्करां चैव क्रमशो विनिवेदयेत् ॥ ९ ॥ क्षीरवृक्षस्य समिधस्तथा दूर्वांस्तिलानपि ॥ सिद्धार्थकान्यथाज्यं च भावयेद्दिवसक्रमात् ॥ १० ॥ अनिरुद्धाय देवाय प्रद्युम्नाय तथैव च ॥ संकर्षणाय देवाय वासुदेवाय चाप्यथ ॥ ११ ॥ नाम्ना तु जुहुयाद्देहि प्रणवेनान्तिमंऽहनि ॥ अयः सीसं तथा ताम्रं रजतं कनकं तथा ॥ १२ ॥ दक्षिणाथं प्रदातव्यं द्विजेभ्यो दिवसक्रमात् ॥ नक्तं च गौरसप्रायं भोक्तव्यं तैलवर्जितम् ॥ १३ ॥ भूशोषनं च कर्तव्यं देवस्य पुरतस्तथा ॥ गीतवाद्यस्तवेनैव पूजयेद्दिनपञ्चकम् ॥ १४ ॥ एवं संवत्सरं कृत्वा सर्वरोगान्व्यपोहति ॥ ग्रहणे च व्रतस्यास्य न कालनियमः स्मृतः ॥ १५ ॥ नित्याभ्यासेन चैवास्य विष्णुलोके महीयते ॥ व्रतं श्रेष्ठमिदं प्रोक्तं मया ते भृगुनन्दन ॥ १६ ॥ धन्यं यशस्यं पितृनाशकारि सौभाग्यदं पापहरं पवित्रम् ॥ आयुष्यमग्र्यं सुगतिप्रदं च व्रतोत्तमं विघ्नविनाशनं च ॥ १७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आरोग्यव्रतनाम षष्ठितमोऽध्यायः ॥ ६० ॥ पुष्कर उवाच ॥ राजधर्मव्रतं श्रेष्ठं कृत्वा पुरुषविग्रहम् ॥ पुरुषान्विनियुञ्जीत चोत्तमाधममध्यमेषु ॥ १ ॥ ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं तथा ॥ शताम्रामाधिपं चापि तथैव विषयेष्वथ ॥ २ ॥ तेषां भागविभागाश्च भवेत्कर्मानुरूपतः ॥ नित्यमेव तथा कार्यं तेषां चारैः परीक्षयेत् ॥ ३ ॥ ग्रामदोषान्समुत्पन्नान्यामेशः प्रशमं नयेत् ॥ अशक्तौ देशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत् ॥ ४ ॥ श्रुत्वा तु देशपालोऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् ॥ सोप्यशक्तः शतेषाय यथावद्विनिवेदयेत् ॥ ५ ॥ शतेशो विषयेषाय सोपि राज्ञे निवेदयेत् ॥ अशक्तौ शक्तिमान् राम स्वयं युक्तिमुपाचरेत् ॥ ६ ॥ राजा सर्वात्मना कुर्याद्विषये राम रक्षणम् ॥ वित्तमाप्नोति धर्मेण विषयाच्च सुरक्षितात् ॥ ७ ॥ द्विगुधातसमर्थः स्याद्वित्तवानेव पार्थिवः ॥ परंकोप मदेषु वित्तवानेव मुच्यते ॥ ८ ॥ वित्तवानेव सहति दुर्दिषमपि विग्रहम् ॥ बहुदण्डानपि परांस्तथा भिन्द्यान्नराधिपः ॥ ९ ॥ अल्पप्राणाः प्रजाः सर्वा धने तत्र प्रतिष्ठितम् ॥ धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान्काममश्नुते ॥ १० ॥ यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ॥ यस्यार्थः स पुमाँल्लोके यस्यार्थः सोपि पण्डितः ॥ ११ ॥ अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ॥ विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ १२ ॥ विशेषो नास्ति लोकेषु पतितस्याधनस्य च ॥ पतितानां न गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ॥ १३ ॥ धनहीनस्य भार्यापि नैव स्याद्वशवर्तिनी ॥ गुणोद्यमपि चौवाल्ये नैव कश्चित्प्रकाशयेत् ॥ १४ ॥ बान्धवा विनिवर्त्तन्ते धनहीनतया नरात् ॥ यथा पुष्पफलैर्हीनाच्छकुन्ता दिश पादपात् ॥ ॥ १५ ॥ दारिद्र्यमरणे चोभे केषांचित्सदृशे मते ॥ सत्यं ह्यसाद्दरिद्रस्य मृतः श्रेयान्नते मम ॥ १६ ॥ कोशं राज्यतरोर्मूलं तस्माद्यत्नं तद्

॥ २१७ ॥

जने ॥ धर्मेणैव ततः कुर्यादधर्मेण कथंचन ॥ १७ ॥ धनैरधर्मसम्प्राप्तेर्यद्दृढं हि पिधीयते ॥ तदेव याति विस्तारं विनाशाय दुरात्मनाम् ॥ १८ ॥
सुकृतस्य पुराणेस्य बलेन बलिनां वर ॥ यच्चधर्मात्फलं शीघ्रं नानुवन्ति दुरात्मनः ॥ १९ ॥ तथापि पूर्वकर्मान्ते तेन पापेन कर्मणा ॥ विन
श्यन्ति समूलास्ते सपुत्रधनबान्धवाः ॥ २० ॥ नरकेषु तथा तेषां यातना विविधाः स्मृताः ॥ बहून्यब्दसहस्राणि ये नृपा राष्ट्रपीडकाः ॥ २१ ॥
नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणीसधर्मिणा ॥ यथा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत् ॥ २२ ॥ गर्भिणी तद्वदेवं भाव्यं भूपतिना सदा ॥
प्रजासुखं तु कर्तव्यं सुखमुद्दिश्य चात्मनः ॥ २३ ॥ किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य सुरक्षिताः ॥ सुरक्षिताः प्रजास्तस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः ॥
॥ २४ ॥ अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरम् ॥ राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि ॥ २५ ॥ धर्मो नाम महाभाग सम्पद्भूषणं
ततरः ॥ अरक्षितस्तथा सर्वं पापमाप्नोति भार्गव ॥ २६ ॥ नैव किञ्चिद्वाप्नोति पुण्यभाक्पृथिवीपतिः ॥ आपन्नमपि धर्मिष्ठं प्रजा रक्ष्यत्यथाप
दि ॥ २७ ॥ तस्माद्धर्मोऽकमेन प्रजा रक्ष्या महीक्षिता ॥ सुमृगैश्चाथ दुर्घत्तराज्ञवद्धमतस्करैः ॥ २८ ॥ भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्या कायस्थैश्च
विशेषतः ॥ रक्षितास्तद्भवन्त्येतु प्रजा राज्ञां भवन्ति ताः ॥ २९ ॥ अरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनम् ॥ साधुसंरक्षणार्थाय राजा दुष्ट
निबर्हणम् ॥ ३० ॥ तृणानिमिव निर्मार्ता सदा कुर्याज्जनेन्द्रियः ॥ शास्त्रोक्तं बलिमादद्याद्धर्मं तत्तस्य जीवितम् ॥ ३१ ॥ तस्य सन्त्यजनं
राजा न सम्बुद्धोपि कारयेत् ॥ आकारणानि च सर्वाणि शुक्लं शास्त्रोदितो बलिः ॥ ३२ ॥ दण्डं विनयनाद्राज्ञो धर्मं तत्तस्य जीवितम् ॥
घर्ता कराणां सर्वेषां प्रभुरुक्तो महीपतिः ॥ ३३ ॥ निधिं पुराणं संप्राप्य केशवं तु प्रवेरायेत् ॥ अथ ब्राह्मणसात्कुर्याद्धर्मकामो महीपतिः ॥
॥ ३४ ॥ निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा ॥ जगतोस्य समग्रस्य प्रभुरुक्तो द्विजोत्तमः ॥ ३५ ॥ निधिं ज्ञात्वा पुराणं तुक्षत्रविद्रूद्र
योनयः ॥ निवेद्येषुर्नृपाय राजा लब्ध्वापि तं निधिम् ॥ ३६ ॥ चतुर्थमष्टमं चांशं तथा षोडशमं द्विज ॥ वर्णक्रमेण विसृजेद्दात्वात् धर्म
कारणम् ॥ ३७ ॥ तेऽपि लब्ध्वा तदा तेन संविभज्य द्विजोत्तमान् ॥ शेषं कुर्युः कामायां विदितो पृथ्वीपतेः ॥ ३८ ॥ प्रकाशाविभवो लोके
यस्य राज्ञः स भूपतिः ॥ अप्रकाशधनो यस्तु नरकं तस्य मन्दिरम् ॥ ३९ ॥ ममेदमिति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः ॥ तस्याददीत नृप
तिर्भागंब्राह्मणस्य तु ॥ ४० ॥ चतुर्विंशतिकं राज्ञ ग्राह्यं षष्ठमेव च ॥ क्षत्रियाश्च तथा वैश्याः शुद्राश्च भृगुनन्दन ॥ ४१ ॥ अनृतं च वद
न्दण्ड्यः स्ववित्तस्यांशमष्टकम् ॥ प्रनष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् ॥ ४२ ॥ अर्वाक्त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ॥

वि० ध० द्वि० खं० अ० ६१

ममेदमिति यो ब्रूयादनुक्तो यथाविधि ॥ ४३ ॥ संवाद्य रूपं द्रव्यादीन्त्स्वामी तद्द्रव्यमर्हति ॥ अवेद्यानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ॥ ४४ ॥ वर्णरूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति ॥ निधिवद्भग्नभाण्डान्नष्टनाधिगतान्नृपः ॥ ४५ ॥ बालदायादिकं रिक्थं तावद्राजा तु पालयेत् ॥ यावत्स स्यात्समावृत्तो यावच्चातीतशैशवः ॥ ४६ ॥ बालपुत्रेषु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ॥ पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वात्मनासु च ॥ ४७ ॥ जीवन्तीनां तु तासां ये धारयेयुः स्वबान्धवाः ॥ ताञ्छिष्याच्चोरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥ ४८ ॥ सर्वेषामेव वर्णानां चौरपहृतं धनम् ॥ तत्प्रमाणं स्वकोशाद्वाद्यात्स्वाम्यमविचार्यन् ॥ ४९ ॥ ततस्तु पश्चात्कर्तव्यं चौरान्वेषणमञ्जसा ॥ चौरशक्त्यतिरिक्तो राजापि तदवाप्नुयात् ॥ ५० ॥ अहते च तथा वित्ते ह्यमित्यैव वादिनम् ॥ निर्धनं पार्थिवः कृत्वा विषयात्स्वाद्दिवासयेत् ॥ ५१ ॥ न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यत्परिचारकैः ॥ प्रचरद्भिर्हृतं द्रव्यं कार्यं तत्रान्ववेक्षणम् ॥ ५२ ॥ स्वराष्ट्रात्पण्यादाद्याद्राज्ञा विंशतिमं द्विज ॥ शुल्कंशं परदेशाच्च निबोध गदतो मम ॥ ५३ ॥ क्षयव्ययप्रवासांश्च यथायामं द्विजोत्तम ! ॥ ज्ञात्वा तु कल्पयेत्तत्र शुल्कंशं पृथिवीपतिः ॥ ५४ ॥ तथा कार्यं यथा लाभं वणिजः समवाप्नुयुः ॥ पुण्यच्छेद्येष्व नैव स्यात्सर्वदेशे पृथिवीपतेः ॥ ५५ ॥ व्ययं शुल्कप्रवासादि लङ्घयित्वा तथा द्विज ॥ विंशांशभागमादद्याद् षण्णीया अतोऽन्यथा ॥ ५६ ॥ दिशि दिश्येवमेव स्याच्छुल्कस्थानं नृपस्य तु ॥ तदतिक्रमतौ द्रव्यं राजाऽपि विधीयते ॥ ५७ ॥ दूतानां ब्राह्मणानां च राजाज्ञागामिनां तथा ॥ स्त्रीणां प्रब्रजितानां च तारशुल्कं विवर्जयेत् ॥ ५८ ॥ मित्रक्रोपार्पणं शुल्कं न ग्राह्यं पृथिवीक्षिता ॥ तारेषु दद्याद्दोषेण नष्टं दाशात्प्रदापयेत् ॥ ५९ ॥ देवदोपविनष्टं च नष्टं यस्यैव तस्य तत् ॥ शूद्रकान्येषु षड्भागं शिल्पिविधयेथचथाष्टकम् ॥ ६० ॥ राजा यत्पञ्चमाद्वादेशकालाद्यनुरूपकम् ॥ राजोशभागमादद्याद्राज्ञा पशुहिरण्ययोः ॥ ६१ ॥ गन्धौषधिरसानांता च पुष्पमूलफलस्य च ॥ पत्राकत्णतृणानां च वत्सरेण च चर्मणाम् ॥ ६२ ॥ वैदलानां च भांडानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ षड्भागमेव चादद्याद्ब्राह्मणेभ्यस्तथा करम् ॥ ६३ ॥ तेभ्यस्तद्धर्मलोभेन राज्ञो लाभः परं भवेत् ॥ न च क्षुधावसीदेत श्रोत्रियो विषये वसन् ॥ ६४ ॥ यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ॥ तस्य सीदति तद्राष्ट्रं दर्मिक्षव्याधितस्करैः ॥ ६५ ॥ श्रुतवृत्ते तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत् ॥ रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसम् ॥ ६६ ॥ संरक्ष्यमाणो राजा यः कुरुते धर्मसंग्रहम् ॥ तेनायुर्वर्द्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च ॥ ६७ ॥ कर्म कुर्वन्नेरेन्द्रस्य मासेनैकं च शिल्पिनः ॥ भक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरी

॥२१८॥