विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

रक्तपित्तेऽधिको गोधूमयवसुहादिवल्लषु ॥ काकमाची च वेत्राग्रं वास्तुकं च सुवर्चला ॥ ४२ ॥ वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं सिता मधु ॥ नासारोगे च सहितं घृतदूर्वाप्रसाधितम् ॥ ४३ ॥ भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसोऽपि वा ॥ न स्यात्सर्वामयोन्निर्धूं मूर्द्धजश्वश्वेवथ ॥ ४४ ॥ शीततोयान्वपत्तं तिलानां रात्र भक्षणम् ॥ द्विजदार्थ्यकरं प्रोक्तं तथा पथिकरं शुभम् ॥ ४५ ॥ गण्डूषास्तिलतैलेन द्विजदार्थ्यकरः परः ॥ विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशनम् ॥ ४६ ॥ धात्रीफलान्वयाच्चं च शिरोलेपनमुत्तमम्॥शिरोरोगविनाशाय स्निग्धशीतं च भोजनम्॥४७॥ तैलं वा वस्ति मूत्रं वा कर्णपूरणमुत्तमम् ॥ कर्णशूलविनाशाय शुद्धं तैलं निषेचयेत् ॥ ४८ ॥ गिरिशृङ्गनन्दनं माल्यं मालतीकलिकास्तथा ॥ संयोज्य या कृता वर्तिः शतचक्रहरी तु सा ॥४९॥ व्योषं त्रिफलया युक्तं शुक्तं च रसाञ्जनम् ॥ सर्वशिरोरोगशमनं तथा चेद्र साञ्जनम् ॥ ५० ॥ आज्यमृष्टं शिलापिष्टं रोधं काञ्जिकसैन्धवैः ॥ आश्च्योतनाद्विनाशाशाय सर्वरोगामयेषु च ॥ ५१ ॥ गिरिशृङ्गनन्देनलेपो बर्हिल्लेपस्य शस्यते ॥ नेत्रामयविधातार्थं त्रिफलां शीलयेत्सदा ॥ ५२॥ रात्रौ तु मधुसर्पिभ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः ॥ शतावरं रसे सिद्धो वृष्यो क्षीरघृतौ स्मृतौ॥५३॥ कलविङ्कानि माषाश्च वृषो क्षीरं घृतं तथा ॥ आयुष्ण्या त्रिफला चैव पूर्वमन्त्रमुकान्विता ॥ ५४ ॥ मधुकायोरजोपेता वलीपलितनाशिनी ॥ वचासिद्धं घृतं रात्र तथा भूतविनाशनम् ॥ ५५ ॥ कण्ठे बुद्धिप्रदं चैव तथा सर्वाथसाधकम् ॥ वल्गकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जनं हितम् ॥ ५६॥ रास्ना सहचरैर्वापि तैलं वातविकारिणाम् ॥ अनभिष्यन्दि यच्चान्यत्तच्छ्रोणे प्रशस्यते ॥ ५७ ॥ पक्वस्य च तथा भेद् निम्बशीलं च रोपणे ॥ तथा तस्योपचारश्च बलिकर्मीर्थिशेषतः ॥ ५८ ॥ सूतिका च तथा रक्षा व्रणिनां तु सदा हिता ॥ जङ्गमे विषदेशे तु द्वात्तव्यं स्थावरं विषम् ॥ ॥५९॥ स्थावरे सर्पदष्टस्य हितं मांसस्य भक्षणम् ॥ भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम् ॥ ६० ॥ वन्ध्याकार्कोटजं मूलं छागम्बूत्राभिभा वितम् ॥ नस्यं काञ्जिकसंपिष्टं विषवेगविनाशनम् ॥६१॥ बन्धनाद्दहण च्छेदाद्दहास्त्रावाः प्रकीर्तिताः ॥ पूर्वदृष्टस्य पाने च हृद्यावरण घृतम् ॥ ॥६२॥ तालतिम्ब्वदलं केशा जीर्णेचेतं गवा घृतम् ॥ धूषो वृश्चिकविदष्टस्य शिखिपत्रं वृतेन वा ॥६३॥ अर्कक्षीरेण संपिष्टं लेपबीजं पलाशजम् ॥ वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिरीषफलसंयुता ॥ ६४ ॥ तिलकास्फोट्योदंनं गिरिकर्ण्यस्तित्वस्त्य च ॥ शर्करामधुसर्पींपि पानमाशुविषापहम् ॥ ॥६५॥ अर्कक्षीरं तिलस्तैलं पललं च गुरु समम् ॥ पानाज्जयति दुर्वारंविषं शीघ्रमेव च ॥६६॥ पीत्वा मूलं त्रिष्टुतुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा॥ सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि ॥ ६७ ॥ चन्दनं पद्मकं कुष्ठं नताम्बूशीरपाटलाः ॥ निर्गुण्डीशशिरेखल्पूर्नाताविषह्रदोगदः ॥ ६८ ॥

वि० ष० ॥२१५॥
द्वि० खं० अ० ५६

शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज ॥ नस्यकर्मणि वर्त्तौ च तथा भृङ्गे च भार्गव ॥ ६९ ॥ तैलेनैव परं विद्यात्स्नेहपाने तथा घृतम् ॥
स्वेदनीयः परो वह्निः सिताम्भःस्तम्भनं परम् ॥ ७० ॥ त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा ॥ बस्तिविरेके वमनं तैलं सर्पिस्तथामधु ॥७१॥
रक्तपित्ते बला रास्ना क्रमेण परमौषधम् ॥ शरीरमानसांस्तु सहजा व्याधयो मताः ॥ ७२ ॥ शारीरज्वरकुष्ठाद्याः क्रोधाद्या मानसा मताः ॥
आगन्तवोऽभिघातोत्थाः सहजाः क्षुत्तृषादयः ॥ ७३ ॥ शारीरागन्तुनाशाय सततं सूर्यवासरे ॥ गुडराज्यलवणोपेतं सहिरण्यं द्विजातये ॥७४॥
दद्याच्च धूपं धर्मज्ञ प्रीणयेच्च दिवाकरम् ॥ आरोग्येनेतरान्कामान्प्राप्नोति कामांश्च मनसेप्सितान् ॥ ७५ ॥ सततं दिवसे चान्द्रे स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम् ॥
यः प्रयच्छति विप्राय सोऽपिरोगैर्विमुच्यते ॥ ७६ ॥ शनैश्चरादिने दत्त्वा तैलं विप्रेषु शक्तिसः ॥ नित्यमेव महाभाग रोगनाशनमाप्नुयात् ॥ ७७ ॥
आज्यस्नूतं सकलं मासं प्रत्यहं गोऽसृग्द्विजान् ॥ भोजयित्वा महाभाग रोगनाशनमाप्नुयात् ॥७८॥ स्नापयित्वा तथा लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः ॥
घृतेन पयसा चैव सर्वरोगैर्विमुच्यते ॥ ७९ ॥ गात्रव्याधिहरैश्चूर्णेस्त्रिमध्वाप्लुतमर्चयेत् ॥ घृतैश्च ब्राह्मणाञ्छ्रेणीः सर्वरोगैर्विमुच्यते ॥ ८० ॥
यस्मिन्भे व्याधिमाप्नोति कृत्वा तस्य बलिक्रियाम् ॥ पूजाविधानेन राम तस्माद्रोगाद्विमुच्यते॥८१॥कर्त्तव्यमथवा स्नानं तथारोग्यविवर्धनम् ॥
आरोग्यदां द्वितीयां वा प्रतिपद्वा भृगूत्तम ॥ ८२ ॥ कर्तव्यं वैष्णवं वापि व्रतमारोग्यकारकम् ॥मानसानां निजानां च तथा चैवाविपत्तये ॥८३॥
शरणं देवदेवेशं व्रजेत मधुसूदनम् ॥ सर्वगं तं जगन्नाथमजेयं पुरुषोत्तमम् ॥ ८४ ॥ स्तुवन्नामसहस्रेण व्याधीन्सर्वान्व्यपोहति ॥
दोषधातुमलाधारं शरीरं प्राणिनां द्विज ॥ ८५ ॥ वातपित्तकफा दोषा धातवश्च तथा शृणु ॥ भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति भृगूत्तम ॥ ८६ ॥
अंशेनैकेन किट्टत्वं रसतां चापरेण च ॥ किट्टभागो मलस्तत्र विण्मूत्रस्वेददूषकः ॥ ८७ ॥ नासामलं देहमलं तथा कर्णमलं च यत् ॥ रसभागं
रसं तत्र सम्यक्शोणिततां व्रजेत् ॥ ८८ ॥ मांसं रक्तत्ततो मेदो मेदसोऽस्थीं च सम्भवः ॥ अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्लं शुक्राद्गर्भ ततो रसः ॥८९॥
सर्वेषामेव धातूनां सारमोजः प्रकीर्तितम् ॥ देशं सात्म्यं च यां शक्तिं कालं प्रकृतिमैव च ॥९० ॥ ज्ञात्वा चिकित्सितं कुर्याद्रूपजस्य तथा बलम् ॥
तिथिं रिक्तां दिनेशं च तथैव च कुजार्कजौ ॥ ९१ ॥ दारुणेष्वपि चक्राणि वर्जयेद्रूपजे सदा ॥ हरेर्गोविन्दचन्द्रार्कसुराग्नीन्प्रतिपूज्य च॥ ९२ ॥
श्रुत्वा मन्त्रमिमं विद्वान्भेषजारम्भमाचरेत् ॥ ब्रह्मकृशाश्विविहगेन्द्रसूर्यचन्द्रार्कनलानिलाः ॥ ९३ ॥ ऋषय ओषधिग्रामा भूतसङ्घाश्च पान्तु ते ॥

॥२१६॥

१ च रोगाणां इति ख० ।

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा ॥ ९४ ॥ स्वक्षेत्रोत्तममंगानां भैषज्यमिदमश्नुते ॥ वातश्लेष्मात्मको देशो बहुवृक्षो बहुदकः ॥ ९५ ॥ अनूप इति विख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः ॥ किंचिद्वृक्षाल्पिको देशस्तथा साधारणः स्मृतः ॥ ९६ ॥ जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणो मतः ॥ रूक्षशीतबलो वातः पित्तमुष्णकटुद्रवम् ॥ ९७ ॥ स्थिरस्निग्धमधुरं श्लेसं च प्रचक्षते ॥ वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः ॥ ९८ ॥ समाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः ॥ कटुतिक्तकषायाश्च वातलाः श्लेष्मनाशनाः ॥ ९९ ॥ कट्वम्ललवणा ज्ञेयास्तथा पित्तविवर्धनाः ॥ तिक्ताः स्वादुकषायाश्च तथा पित्तविनाशनाः ॥ १०० ॥ स्वभावस्तत्कथा कर्म ते च कुर्वन्ति भार्गव ॥ शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् ॥ १०१ ॥ चयप्रकोपप्रशमास्तथा पित्तस्य कीर्त्तिताः ॥ निदाघे वारिदा रात्रे तथा शरदि भार्गव ॥ १०२ ॥ चयप्रकोपप्रशमास्तथा वातस्य कीर्त्तिताः ॥ चयप्रकोपप्रशमाः श्लेष्मणश्च प्रकीर्तिताः ॥ १०३ ॥ संवत्सरो द्वादशाङ्गो मासभेदेन कीर्तितः ॥ द्विधा तु मतभेदेन भूय एव प्रकीर्तितः ॥ १०४ ॥ आदानश्च विसर्गश्च तत्रापि परिकीर्तितौ ॥ वर्षादयो विसर्गाश्च हेमन्ताद्याः स्मृतास्त्रयः ॥ १०५ ॥ मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् ॥ चयप्रकोपप्रशमास्तथा पित्तस्य कीर्तितः ॥ १०६ ॥ शिशिराद्यास्तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः ॥ सौम्यो विसर्ग स्त्वादानं चाग्नेयं परिकीर्तितम् ॥ १०७ ॥ वर्षादीन्द्दीनृतून्नाम चतुःपर्याययोगरसान् ॥ विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकाक्रमात् ॥ १०८ ॥ यथा राजन्यो वर्धन्ते बलमेवं विवर्धते ॥ क्रमशौश्च मनुष्याणां हीयमानासु हीयते ॥ १०९ ॥ रात्रिभुक्तं दिनान्ते तु दिवसम्य तथैव च ॥ आदिमध्या वसानेषु कफपित्तसमीरणाः ॥ ११० ॥ प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले येषां चयः स्मृतः ॥ प्रकोपानन्तरजे काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः ॥ १११ ॥ अतिभोजनतो राम तथा चाभोजनेन च ॥ सर्वेऽपि रोगा जायन्ते वेगोदीरणधारणैः ॥ ११२ ॥ अनेन कुशेलोर्द्धांशौ पानेनैकं प्रपूरयेत् ॥ आश्रयं पवनादीनां तथैक्रमवशोषयेत् ॥ ११३ ॥ व्याधिनिदानस्य तथा विपरीतमोषधम् ॥ कर्तव्यमेतद्देवात्र मया सार्धं प्रकीर्तितम् ॥ ११४ ॥ नाभे रूर्ध्वमधश्चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च ॥ बलसपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितम् ॥ ११५ ॥ तथापि सर्वगा एते देहे वायुर्विशेषतः ॥ देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम् ॥ ११६ ॥ कृशोल्पकेशश्चपलो बहुवाग्विपथमानसः ॥ व्योमगश्च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिकिरुच्यते ॥ ११७ ॥ अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः ॥ स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते ॥ ११८ ॥ दृढाङ्गः स्थिरचित्तश्च सुभगः स्थिरसूर्यजः ॥ शुक्लाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः ॥ ११९ ॥ तामसा राजसाश्चैव सात्त्विकाश्च तथा स्मृताः ॥ मानुषा भृगुशार्दूल वातपित्तकफा

हिक्काः ॥ १२० ॥ कृशशीतव्यवायाध्वगुरु कर्म प्रवर्त्तते ॥ कट्वम्ल म जलक्षारैरुद्देहे शौचञ्च कुर्व्वति ॥ १२१ ॥ विवर्दिनां तथोष्णानामुषेवेध्वनिषेविणाम् ॥ पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज ॥ १२२ ॥ अत्यंबुपानविषमभोजिनां भुवि शायिनाम् ॥ रूक्ष्मा प्रकम्पयत्यग्निं तथा ये चाल्पभोजनाः ॥ १२३ ॥ वातपित्तकफोत्यानि सर्वरोगाणि देहिनाम् ॥ लक्षणैर्लक्षणं विद्वांस्तन्मेतच्छृणुसत्तत्त्वतः ॥ १२४ ॥ अस्थिभङ्गः कषायित्वमास्ये शुष्कास्यता तथा ॥ जृंभणं लोमहर्षश्च वातिकस्यान्यविक्षयः ॥ १२५ ॥ नखनेत्रशिरोगण्डं च पीतता कटुका मुखे ॥ तृष्णा दाहोऽरुता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम् ॥ १२६॥ आलस्यं च प्रसेकश्च गुरुता मधुरास्यता ॥ उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिके व्याधिलक्षणम् ॥ १२७ ॥ शिरोधोषोन्नमन्नं ससुखा च शय्या मनोऽनुकूलाः सुहृदः कथाश्च ॥ अभ्यंजनं चाप्यहितत्वपानं वातप्रकोपप्रशमाय दृष्टम् ॥ १२८ ॥ सरांसि वाप्यः सरितः सुशीताश्चन्द्रांशुचन्दनपङ्कलेपाः ॥ मनोविनोदाश्च शमं प्रयाति विलासस्रग्वं मरुतः प्रहर्षात् ॥ १२९ ॥ सर्वमप्यतिपशाम्यथैकमर्का त्वमपोषधीं गम निबोध गुह्याम् ॥ भक्तिः प्रमादाद्वरदस्य विष्णोर्या सर्वकर्मैः पुरुषं पुनक्ति ॥ १३० ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० पुरुषचिकित्सानाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५६ ॥ ॥ राम उवाच ॥ ॥ आरोग्यकरणं नाम द्वितीया प्रतिपत्तथा ॥ आरोग्यदं व्रतं चैव वैष्णवं कथयस्व मे ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ अनिष्टातु महाभाग यजमानपुरोहितौ ॥ उपोष्य वारुणं स्नानं यजमानस्य कारयेत् ॥ २ ॥ कृत्वा कुम्भास्ततं साग्रं शंखशुक्त्याफलोदकैः ॥ भङ्गलानोतविद्दैस्तैः स्नातश्चेवाहताम्बरः ॥ ३ ॥ केशवं वारुणं चन्द्रं नक्षत्रं वरुणं तथा ॥ पूजयेत्प्रयतो गम गन्धमाल्योनुलेपनैः ॥ ४ ॥ ॥ धूपदीपनमस्कारैर्नक्तंवा चेत्रवान्त्सपद्य ॥ देवतानां यथोक्तानां कुर्वीत हवनं तथा ॥ ५ ॥ सर्वोषधैस्तथाऽनेन यथाशक्ति विधानतः ॥ कुरुवे वाससी देयं रक्तकुम्भं च काञ्चनम् ॥ ६ ॥ ब्राह्मणानां प्रदातव्या वित्तशक्त्या च दक्षिणा ॥ शमीशाल्मलिजैः पत्रैर्दशभ्रेण तथैव च ॥ ७ ॥ त्रिबृतस्त बलिः कार्यः सर्वयोगविनाशनः ॥ शाकानि हरेतं माल्यं सर्वसस्यानि वामसी ॥ वरुणायाशु निक्षिप्य गन्धैर्धूपैर्निवेदयेत् ॥ ८ ॥ अलक्ष्मीयमानस्य हि वारुणं तं स्नातित द्रानेन कृतेन सम्यक् ॥ रोगाः समस्ताः प्रशमं प्रयान्ति वक्षस्तथा मोक्षमवाप्नुयाच्च ॥ ९ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वित्तीयखण्ड मा० सं० गमं प्रति पुष्करोपाख्याने शतभिषास्नानवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशतत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ पापशुक्लबिद्वितीयायां गवां शुक्लोदकेन तु ॥ सात्वा शुक्माम्बरी भूत्वा सूर्य्यस्तं समुपोगते ॥ १ ॥ बालेन्दोः पूजनं कृत्वा गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ धूपदीपनमस्कारस्तथा चैवा ॥ २१६ ॥

त्रसम्पदा ॥ २ ॥ दध्ना च परमान्नेन गुडेन लवणेन च ॥ पूजनेर्ब्राह्मणानां च पूजयित्वा निशाकरम् ॥ ३ ॥ यावदस्तं न यातीन्दुस्तावदेव समाचरेत् ॥ आहारं गौरसपिष्पञ्चःशायी निशं नयेत् ॥ ४ ॥ ततः संवत्सरे पूर्णे सौम्यमासे द्विजोत्तम ॥ बालेन्दोः पूजनं कृत्वा ब्राह्मणानां च पूजनम् ॥ ५ ॥ वाससी रक्तकुम्भं च काञ्चनं च द्विजातये ॥ दत्त्वा च पूजयित्वा च व्रतपारङ्गतो भवेत् ॥ ६ ॥ व्रतेनानेन धर्मज्ञ रोग- मेवं व्यपोहति ॥ सर्वसौख्यं तथा द्रव्यं पुष्टिं च मनुजोत्तम ॥ ७ ॥ कामं समाप्नोत्यथवैकमिष्टं येन व्रतेनाथ समस्तमधर्मम् ॥ अभ्यासास्तत्तमस्य समस्तकामान्नरः समाप्नोति किमत्र चित्रम् ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आरोग्यप्रद- तीया नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ संवत्सरावसाने तु पञ्चदश्यामुपोषितः ॥ पूजयेद्भास्करं देवं वर्णकैः कमलैः कृते ॥ १ ॥ शुक्लेन गन्धमाल्येन चन्दनेन सितेन च ॥ तथा कूर्मेण धूपेन घृतदीपेन भार्गव ॥ २ ॥ अपूपैः सैकतैर्द्वाभ्यां परमान्नेन स्रपिषा ॥ ओदनेन च शुक्लेन सितालवणसर्षिषा ॥ ३ ॥ क्षीरेण च फलैः शुक्लैर्द्विजांस्तर्पयेत् ॥ पूजयित्वा जगद्धात्रीं दिनभागे चतुर्थके ॥ ४ ॥ आहारं प्रथमं कुर्यात्सघृतं मनुजोत्तमः ॥ रसं च मनुजश्रेष्ठ घृतहीनं विवर्जयेत् ॥ ५ ॥ भुक्त्वा च सकृद्देवान्नाहारं समुपाचरेत् ॥ पानीयपानं कुर्वीत ब्राह्मणामुमते पुनः ॥ ६ ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा ततः कृत्वा त्रयोदशम् ॥ पूजनं देवदेवस्य तस्मिन्नहनि भार्गव ॥ ७ ॥ समापयेद्व्रतं पुण्यं राम कुम्भं द्विजातये ॥ सहिरण्यं सवस्त्रं च तथा दद्याद्द्विजोत्तम ॥ ८ ॥ व्रतेनानेन धर्मज्ञ रोगमेव व्यपोहति ॥ आरोग्यमाप्नोति गतिं तथाग्र्यां यशस्तथाग्र्यं विपुलंश्च भोगान् ॥ व्रतेन सम्यक्पुरुषो धनार्थी सम्पूजयेश्चाथ जगत्प्रधानम् ॥ ९ ॥ इति श्रीवि- ष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आरोग्यप्रतिपन्नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥ पुष्कर उवाच ॥ शुक्लपक्षावसाने तु यद्राम दिनपञ्चकम् ॥ तत्र सम्पूजयेद्विष्णुं विधिना येन तं शृणु ॥ १ ॥ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिस्तथैव च ॥ एकैकेन चरेत्स्नानमेकाद- श्यादिषु क्रमात् ॥ २ ॥ कौपताडागनाद्यैः पञ्चभिस्सारसैर्जलैः ॥ कर्तव्यं क्रमशः स्नानं स्नातः सम्पूजयेद्धरिम् ॥ ३ ॥ तैलेनमिश्रगुग्गुलं क्षौद्रं क्षीरं सर्पिञ्च भार्गव ॥ स्नपयेद्देवदेवस्य कर्तव्यं स्याद्दिनक्रमात् ॥ ४ ॥ कालागुरुमुशीरं च तथा जातीफलं द्विज ॥ कर्पूरं चन्दनं चैव कल्पयेद्बहुलेपने ॥५॥ कुसुमैरम्बुजातेषु गन्धवस्तु सितेषु च ॥ एकैकं कल्पयेज्जातिं श्रद्धया दिवसक्रमात् ॥६॥ कृष्णा गौरा तथा ताम्रा कपिला च सिता तथा ॥ दद्याद्धेनुस्तद्घृतं देयं दीपार्थं दिवसक्रमात् ॥ ७ माषमुद्गकलापानां चणकस्य तिलस्य च ॥ भक्ष्याणि विनिवेद्यानि तथैव दिवसक्रमात् ॥ ८ ॥ ३७

वि० ध० ॥२१७॥

द्वि० खं० अ० ६१

फाणितं च गुडं चैव तथा मत्स्याण्डिका शुभा ॥ खण्डं च शर्करां चैव क्रमशो विनिवेदयेत् ॥ ९ ॥ क्षीरवृक्षस्य समिधस्तथा दूर्वांस्तिलानपि ॥ सिद्धार्थकान्यथाज्यं च भावयेद्दिवसक्रमात् ॥ १० ॥ अनिरुद्धाय देवाय प्रद्युम्नाय तथैव च ॥ संकर्षणाय देवाय वासुदेवाय चाप्यथ ॥ ११ ॥ नाम्ना तु जुहुयाद्देहि प्रणवेनान्तिमंऽहनि ॥ अयः सीसं तथा ताम्रं रजतं कनकं तथा ॥ १२ ॥ दक्षिणाथं प्रदातव्यं द्विजेभ्यो दिवसक्रमात् ॥ नक्तं च गौरसप्रायं भोक्तव्यं तैलवर्जितम् ॥ १३ ॥ भूशोषनं च कर्तव्यं देवस्य पुरतस्तथा ॥ गीतवाद्यस्तवेनैव पूजयेद्दिनपञ्चकम् ॥ १४ ॥ एवं संवत्सरं कृत्वा सर्वरोगान्व्यपोहति ॥ ग्रहणे च व्रतस्यास्य न कालनियमः स्मृतः ॥ १५ ॥ नित्याभ्यासेन चैवास्य विष्णुलोके महीयते ॥ व्रतं श्रेष्ठमिदं प्रोक्तं मया ते भृगुनन्दन ॥ १६ ॥ धन्यं यशस्यं पितृनाशकारि सौभाग्यदं पापहरं पवित्रम् ॥ आयुष्यमग्र्यं सुगतिप्रदं च व्रतोत्तमं विघ्नविनाशनं च ॥ १७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आरोग्यव्रतनाम षष्ठितमोऽध्यायः ॥ ६० ॥ पुष्कर उवाच ॥ राजधर्मव्रतं श्रेष्ठं कृत्वा पुरुषविग्रहम् ॥ पुरुषान्विनियुञ्जीत चोत्तमाधममध्यमेषु ॥ १ ॥ ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं तथा ॥ शताम्रामाधिपं चापि तथैव विषयेष्वथ ॥ २ ॥ तेषां भागविभागाश्च भवेत्कर्मानुरूपतः ॥ नित्यमेव तथा कार्यं तेषां चारैः परीक्षयेत् ॥ ३ ॥ ग्रामदोषान्समुत्पन्नान्यामेशः प्रशमं नयेत् ॥ अशक्तौ देशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत् ॥ ४ ॥ श्रुत्वा तु देशपालोऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् ॥ सोप्यशक्तः शतेषाय यथावद्विनिवेदयेत् ॥ ५ ॥ शतेशो विषयेषाय सोपि राज्ञे निवेदयेत् ॥ अशक्तौ शक्तिमान् राम स्वयं युक्तिमुपाचरेत् ॥ ६ ॥ राजा सर्वात्मना कुर्याद्विषये राम रक्षणम् ॥ वित्तमाप्नोति धर्मेण विषयाच्च सुरक्षितात् ॥ ७ ॥ द्विगुधातसमर्थः स्याद्वित्तवानेव पार्थिवः ॥ परंकोप मदेषु वित्तवानेव मुच्यते ॥ ८ ॥ वित्तवानेव सहति दुर्दिषमपि विग्रहम् ॥ बहुदण्डानपि परांस्तथा भिन्द्यान्नराधिपः ॥ ९ ॥ अल्पप्राणाः प्रजाः सर्वा धने तत्र प्रतिष्ठितम् ॥ धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान्काममश्नुते ॥ १० ॥ यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ॥ यस्यार्थः स पुमाँल्लोके यस्यार्थः सोपि पण्डितः ॥ ११ ॥ अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ॥ विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ १२ ॥ विशेषो नास्ति लोकेषु पतितस्याधनस्य च ॥ पतितानां न गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ॥ १३ ॥ धनहीनस्य भार्यापि नैव स्याद्वशवर्तिनी ॥ गुणोद्यमपि चौवाल्ये नैव कश्चित्प्रकाशयेत् ॥ १४ ॥ बान्धवा विनिवर्त्तन्ते धनहीनतया नरात् ॥ यथा पुष्पफलैर्हीनाच्छकुन्ता दिश पादपात् ॥ ॥ १५ ॥ दारिद्र्यमरणे चोभे केषांचित्सदृशे मते ॥ सत्यं ह्यसाद्दरिद्रस्य मृतः श्रेयान्नते मम ॥ १६ ॥ कोशं राज्यतरोर्मूलं तस्माद्यत्नं तद्

॥ २१७ ॥

जने ॥ धर्मेणैव ततः कुर्यादधर्मेण कथंचन ॥ १७ ॥ धनैरधर्मसम्प्राप्तेर्यद्दृढं हि पिधीयते ॥ तदेव याति विस्तारं विनाशाय दुरात्मनाम् ॥ १८ ॥
सुकृतस्य पुराणेस्य बलेन बलिनां वर ॥ यच्चधर्मात्फलं शीघ्रं नानुवन्ति दुरात्मनः ॥ १९ ॥ तथापि पूर्वकर्मान्ते तेन पापेन कर्मणा ॥ विन
श्यन्ति समूलास्ते सपुत्रधनबान्धवाः ॥ २० ॥ नरकेषु तथा तेषां यातना विविधाः स्मृताः ॥ बहून्यब्दसहस्राणि ये नृपा राष्ट्रपीडकाः ॥ २१ ॥
नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणीसधर्मिणा ॥ यथा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत् ॥ २२ ॥ गर्भिणी तद्वदेवं भाव्यं भूपतिना सदा ॥
प्रजासुखं तु कर्तव्यं सुखमुद्दिश्य चात्मनः ॥ २३ ॥ किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य सुरक्षिताः ॥ सुरक्षिताः प्रजास्तस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः ॥
॥ २४ ॥ अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरम् ॥ राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि ॥ २५ ॥ धर्मो नाम महाभाग सम्पद्भूषणं
ततरः ॥ अरक्षितस्तथा सर्वं पापमाप्नोति भार्गव ॥ २६ ॥ नैव किञ्चिद्वाप्नोति पुण्यभाक्पृथिवीपतिः ॥ आपन्नमपि धर्मिष्ठं प्रजा रक्ष्यत्यथाप
दि ॥ २७ ॥ तस्माद्धर्मोऽकमेन प्रजा रक्ष्या महीक्षिता ॥ सुमृगैश्चाथ दुर्घत्तराज्ञवद्धमतस्करैः ॥ २८ ॥ भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्या कायस्थैश्च
विशेषतः ॥ रक्षितास्तद्भवन्त्येतु प्रजा राज्ञां भवन्ति ताः ॥ २९ ॥ अरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनम् ॥ साधुसंरक्षणार्थाय राजा दुष्ट
निबर्हणम् ॥ ३० ॥ तृणानिमिव निर्मार्ता सदा कुर्याज्जनेन्द्रियः ॥ शास्त्रोक्तं बलिमादद्याद्धर्मं तत्तस्य जीवितम् ॥ ३१ ॥ तस्य सन्त्यजनं
राजा न सम्बुद्धोपि कारयेत् ॥ आकारणानि च सर्वाणि शुक्लं शास्त्रोदितो बलिः ॥ ३२ ॥ दण्डं विनयनाद्राज्ञो धर्मं तत्तस्य जीवितम् ॥
घर्ता कराणां सर्वेषां प्रभुरुक्तो महीपतिः ॥ ३३ ॥ निधिं पुराणं संप्राप्य केशवं तु प्रवेरायेत् ॥ अथ ब्राह्मणसात्कुर्याद्धर्मकामो महीपतिः ॥
॥ ३४ ॥ निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा ॥ जगतोस्य समग्रस्य प्रभुरुक्तो द्विजोत्तमः ॥ ३५ ॥ निधिं ज्ञात्वा पुराणं तुक्षत्रविद्रूद्र
योनयः ॥ निवेद्येषुर्नृपाय राजा लब्ध्वापि तं निधिम् ॥ ३६ ॥ चतुर्थमष्टमं चांशं तथा षोडशमं द्विज ॥ वर्णक्रमेण विसृजेद्दात्वात् धर्म
कारणम् ॥ ३७ ॥ तेऽपि लब्ध्वा तदा तेन संविभज्य द्विजोत्तमान् ॥ शेषं कुर्युः कामायां विदितो पृथ्वीपतेः ॥ ३८ ॥ प्रकाशाविभवो लोके
यस्य राज्ञः स भूपतिः ॥ अप्रकाशधनो यस्तु नरकं तस्य मन्दिरम् ॥ ३९ ॥ ममेदमिति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः ॥ तस्याददीत नृप
तिर्भागंब्राह्मणस्य तु ॥ ४० ॥ चतुर्विंशतिकं राज्ञ ग्राह्यं षष्ठमेव च ॥ क्षत्रियाश्च तथा वैश्याः शुद्राश्च भृगुनन्दन ॥ ४१ ॥ अनृतं च वद
न्दण्ड्यः स्ववित्तस्यांशमष्टकम् ॥ प्रनष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् ॥ ४२ ॥ अर्वाक्त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ॥

वि० ध० द्वि० खं० अ० ६१

ममेदमिति यो ब्रूयादनुक्तो यथाविधि ॥ ४३ ॥ संवाद्य रूपं द्रव्यादीन्त्स्वामी तद्द्रव्यमर्हति ॥ अवेद्यानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ॥ ४४ ॥ वर्णरूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति ॥ निधिवद्भग्नभाण्डान्नष्टनाधिगतान्नृपः ॥ ४५ ॥ बालदायादिकं रिक्थं तावद्राजा तु पालयेत् ॥ यावत्स स्यात्समावृत्तो यावच्चातीतशैशवः ॥ ४६ ॥ बालपुत्रेषु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ॥ पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वात्मनासु च ॥ ४७ ॥ जीवन्तीनां तु तासां ये धारयेयुः स्वबान्धवाः ॥ ताञ्छिष्याच्चोरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥ ४८ ॥ सर्वेषामेव वर्णानां चौरपहृतं धनम् ॥ तत्प्रमाणं स्वकोशाद्वाद्यात्स्वाम्यमविचार्यन् ॥ ४९ ॥ ततस्तु पश्चात्कर्तव्यं चौरान्वेषणमञ्जसा ॥ चौरशक्त्यतिरिक्तो राजापि तदवाप्नुयात् ॥ ५० ॥ अहते च तथा वित्ते ह्यमित्यैव वादिनम् ॥ निर्धनं पार्थिवः कृत्वा विषयात्स्वाद्दिवासयेत् ॥ ५१ ॥ न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यत्परिचारकैः ॥ प्रचरद्भिर्हृतं द्रव्यं कार्यं तत्रान्ववेक्षणम् ॥ ५२ ॥ स्वराष्ट्रात्पण्यादाद्याद्राज्ञा विंशतिमं द्विज ॥ शुल्कंशं परदेशाच्च निबोध गदतो मम ॥ ५३ ॥ क्षयव्ययप्रवासांश्च यथायामं द्विजोत्तम ! ॥ ज्ञात्वा तु कल्पयेत्तत्र शुल्कंशं पृथिवीपतिः ॥ ५४ ॥ तथा कार्यं यथा लाभं वणिजः समवाप्नुयुः ॥ पुण्यच्छेद्येष्व नैव स्यात्सर्वदेशे पृथिवीपतेः ॥ ५५ ॥ व्ययं शुल्कप्रवासादि लङ्घयित्वा तथा द्विज ॥ विंशांशभागमादद्याद् षण्णीया अतोऽन्यथा ॥ ५६ ॥ दिशि दिश्येवमेव स्याच्छुल्कस्थानं नृपस्य तु ॥ तदतिक्रमतौ द्रव्यं राजाऽपि विधीयते ॥ ५७ ॥ दूतानां ब्राह्मणानां च राजाज्ञागामिनां तथा ॥ स्त्रीणां प्रब्रजितानां च तारशुल्कं विवर्जयेत् ॥ ५८ ॥ मित्रक्रोपार्पणं शुल्कं न ग्राह्यं पृथिवीक्षिता ॥ तारेषु दद्याद्दोषेण नष्टं दाशात्प्रदापयेत् ॥ ५९ ॥ देवदोपविनष्टं च नष्टं यस्यैव तस्य तत् ॥ शूद्रकान्येषु षड्भागं शिल्पिविधयेथचथाष्टकम् ॥ ६० ॥ राजा यत्पञ्चमाद्वादेशकालाद्यनुरूपकम् ॥ राजोशभागमादद्याद्राज्ञा पशुहिरण्ययोः ॥ ६१ ॥ गन्धौषधिरसानांता च पुष्पमूलफलस्य च ॥ पत्राकत्णतृणानां च वत्सरेण च चर्मणाम् ॥ ६२ ॥ वैदलानां च भांडानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ षड्भागमेव चादद्याद्ब्राह्मणेभ्यस्तथा करम् ॥ ६३ ॥ तेभ्यस्तद्धर्मलोभेन राज्ञो लाभः परं भवेत् ॥ न च क्षुधावसीदेत श्रोत्रियो विषये वसन् ॥ ६४ ॥ यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ॥ तस्य सीदति तद्राष्ट्रं दर्मिक्षव्याधितस्करैः ॥ ६५ ॥ श्रुतवृत्ते तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत् ॥ रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसम् ॥ ६६ ॥ संरक्ष्यमाणो राजा यः कुरुते धर्मसंग्रहम् ॥ तेनायुर्वर्द्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च ॥ ६७ ॥ कर्म कुर्वन्नेरेन्द्रस्य मासेनैकं च शिल्पिनः ॥ भक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरी

॥२१८॥

रोपजीविनः ॥ ६८ ॥ स्नाताश्चुलिताश्च विषपिताश्च वेश्याङ्गनावाराववर्त्तितेन ॥ संवीतगात्रः पृथिवीश्वरस्य सदाभ्युपासां परितत्रिकुर्य्युः ॥ ॥ ६९॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे मा०सं० द्वितीयखण्डे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने राजवंशवर्णनोनामैकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६९॥ पुष्कर उवाच ॥ धर्मश्चार्थश्च कामश्च पुरुषार्थः परः स्मृतः ॥ अन्योन्यक्षणपीडां सेवा काया महीक्षिता ॥ १ ॥ धर्ममूलोऽर्थविटपस्तथा कामफलो महान् ॥ त्रिवर्गपादपस्तस्य रक्षणात्फलभागभवेत् ॥ २ ॥ धर्मविरोधिनी कार्या कामसेवा सदैव तु ॥ मूलच्छेदे भवेन्नाशो विटपस्य फलस्य च ॥ ३॥ कामसेवाविहीनस्य धर्मार्थावपि निष्फलौ ॥ ओषधीनां फलार्थाय कीनाशो यत्नवांस्तथा ॥४॥ कामार्थी यत्नवानेवं लोभो धर्मार्थयोर्द्विज ॥ कामस्यापि परं नार्थो धर्मरागमहोलब्धः ॥ ५ ॥ तदर्थं रत्ननिधयो विभवाश्च तथा परे ॥ गीतं वाद्यं सुमधुरं भोज्यं पानं साज स्तथा ॥ ६॥ भूषणानि सुगन्धीनि तदर्थं सर्वमेव हि ॥ तपश्चापि तपस्यन्ति दुःखं पशुपाश्रिताः ॥ ७॥ दुर्गमानि च तीर्थानि व्रजन्ति पुरु षास्तथा ॥ त्यजन्ति समरे प्राणान्मोधेऽप्याधिकं धनम् ॥ ८ ॥ त्यजन्ति ब्रह्मणादिभ्यस्तथा स्वर्गोऽसवो जनाः ॥ स्वर्गस्यापि धनं राम कारणं विद्धि भार्गव ॥ ९॥ ता एव चपलापाङ्गीक्ष्विपर्युपासिताः प्रजाः ॥ क्षयमेव क्षयं तस्य यस्य नाध्युसितं सदा ॥ १० ॥ अधः कृत्त्वेन्दुबिम्बाम्रवदानाभिः पुरन्धिभिः ॥ तस्यैकं सफलं जन्म सम्पदश्च मनोरथाः ॥ ११ ॥ यस्येताश्चञ्चलापाङ्गयस्तरुख्यो वश मागताः ॥ सेव्यास्ता नातिसेव्याश्च भुङ्जा विजिगीषुणा ॥ १२ ॥ असेवनाद्वृथा जन्म दोषप्राभोऽतिसेवनात् ॥ ऊरुस्तम्भश्चयं श्रोक्तं शरीरेषु शरीरिणाम् ॥ १३ ॥ आहारं मैथुनं निद्रा येवृत्तं सकलं जगत् ॥ असेवनाद्वयैतस्य तथैवात्यन्तसेवनात् ॥ १४ ॥ रोगाग्मो नृणां देहे सम्भवत्यतिदारुणः ॥ विश्वासमतिसक्तिं च तीक्ष्णतां स्त्रीषु वर्जयेत् ॥ १५ ॥ न चाधिकारे कर्त्तव्या भूषणच्छाद नाशनेः ॥ सुविभक्ताश्च कर्त्तव्या लालनीयास्तथैव च ॥ १६ ॥ ज्ञेयौ रागपरागो च तथा तासां विशेषतः ॥ नारी रागवते लोके नानृतेन विशिष्यते ॥ १७ ॥ विरक्ताभिर्महीपाल छद्मना बहवो हताः ॥ द्विधन्याचरते या तु नाभिनन्दति तत्कथाम् ॥ १८॥ ऐश्वर्यं द्विपद्विद्रजंति गवं वहति चोद्धता ॥ जुम्भिता मार्ष्टि वदनं दन्तं न बहुमन्यते ॥ १९ ॥ स्वपित्यादौ प्रसुप्तापि तथा पश्चाद्विबुध्यति ॥ स्पृष्टा धुनोति गात्राणि कान्तं चैव रुणद्धि या ॥ २० ॥ ईप्सित्स्तेन वाक्यानि प्रियाण्यपि पराङ्मुखी ॥ नयत्यश्रुतवच्चा तु जघनं च विगृह्णति ॥२१॥ दृष्टे विवर्णवदना मित्रेष्वपि पराङ्मुखी ॥ तत्कामितासु च स्त्रीषु मध्यस्थैव च लक्ष्यते ॥ २२ ॥ ज्ञातमङ्गलकालापि न करोति

वि० ध० ॥ २११॥ द्वि० पं० अ० ६२. ॥२११॥

च मण्डनम् ॥ या सा विरक्ता च निवेद्य गदतो मम ॥ २३ ॥ दृष्ट्वैव रुष्टा भवति वीक्षते च पराङ्मुखम् ॥ दृश्यमाना तथान्यत्र दृष्टिं क्षिपति चञ्चलाम् ॥ २४ ॥ तथाऽप्यावर्तयत्येति नैव शक्नोत्यशेषतः ॥ विवृणोति तथाऽङ्गानि सुगुह्यान्यपि भार्गव ॥ २५ ॥ गर्हितं च तथैवांगं प्रयत्नेन विगूहते ॥ तद्दर्शनेन कुरुते बाललिङ्गनचुम्बनम् ॥ २६ ॥ आभाष्यमाणा भवति स्रस्तवाक्या तथैव च ॥ स्पृष्टा पुलकितैरंगैः सस्वेदैर्वापि भज्यते ॥ २७ ॥ करोति च तथा राम दुर्लभाद्रव्ययाचनम् ॥ ततः स्वल्पमपि प्राप्य प्रयाति परमां मुदम् ॥ २८ ॥ नाम संकीर्त्तनादेव मुदिता बहु मन्यते ॥ नखाङ्कितान्यन्यस्य फलानि प्रेषयत्यपि ॥ २९ ॥ तत्प्रेषितानि हृदये विन्यस्यत्यपि चादरात् ॥ आलिङ्गनैश्च गात्राणि लिम्पन्तीवामृतेन च ॥ ३० ॥ सुप्ते स्वपित्यथादौ तु तथा तस्य विबुध्यते ॥ ऊरू स्पृशति चात्यर्थं सुतं चैनं विचुम्बते ॥ ३१ ॥ एवं रक्तां तु विज्ञाय कामयेतात्मवान्नरः ॥ दानं च भोजनं सख्यं ज्ञेयाः कृत्रिमपुत्रिकाः ॥ ३२ ॥ स्वीकर्तुमिच्छन्बालायाः क्रीडनानि तथैव च ॥ गन्धमाल्यप्रदानेन यौवनस्थां वशं नयेत् ॥ ३३ ॥ वस्त्रभूषणदानेन तथा यौवनविच्युताम् ॥ क्रीडासाधुप्रिया बाला तथा यौवनविच्युता ॥ ३४ ॥ रतिप्रिया तु विज्ञेया तरुणी चोभयप्रिया ॥ आत्मसंभावना स्त्रीषु न कर्तव्या कथञ्चन ॥ ३५ ॥ असूया जायतेऽत्यर्थमात्मसंभाविते नरे ॥ न चासां दर्शनं देयं न चात्यन्तप्रदर्शनम् ॥ ३६ ॥ उभयेनापि चेतांसि या तूत्कण्ठा तु विहन्यते ॥ स्पर्शैः सुविहितैर्भोगैर्गन्धधूपैश्च कौशलैः ॥ कार्यमाराधनं स्त्रीणां रतिकामैः सदैव तु ॥ ३७ ॥ एवं सदा यस्तु करोति राम स्त्रीचेतसां स्वीकरणं मनुष्यः ॥ तस्यान्तराया न भवन्ति किञ्चित्स्त्रीद्वारजाताद्य सदासपत्नः ॥३८॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने अन्तःपुरचिन्ता नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२॥

राम उवाच ॥ कल्पना भोजनादीनां गन्धानां या च कल्पना ॥ तानहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो धर्मभृतां वर ॥१॥

पुष्कर उवाच ॥ भोज्यं भक्ष्यं तथा लेह्यं चोष्यं पानं तथैव च ॥ कल्पना पञ्चधा राम भोज्यस्यैषा प्रकीर्तिता ॥ २ ॥ अभ्यासगम्या चाप्येषा वक्तव्यं तत्र मे शृणु ॥ कटूतोयेनोदकं कार्यं शोधितानामसंशयम् ॥ ३ ॥ पुराणानान्त्वजातीनां गन्धमाशु विनश्यति ॥ श्रेष्ठं सार्षपकं तैलं शाकानां परिशोधने ॥ ४ ॥ मांसं काठिन्यमायाति कोमलं चार्द्रिकांबुना ॥ वरुणक्षारसंयोगात् त्यक्त्वास्थि विलीयते ॥ ५ ॥ गण्डिकाभिः पलाशस्य क्षीरमायाति पक्कताम् ॥ कपित्थचूर्णयोगेन तथा चैव सुजातकैः ॥ ६ ॥ घृतैः सुगन्धी भवति दग्धैः क्षीरमस्तथा यवैः ॥ पद्मवारिणि योगेन काञ्जिकास्याम्लता भवेत् ॥ ७ ॥ गुडान्नं शुद्धिमाप्नोति क्षीरेण च तथा युतम् ॥ पद्मरागसमं वर्णं चास्रस्य तथा...

प्रजायते ॥ ८ ॥ पानकानां महाभाग यस्याप्यन्यस्य चेच्छति ॥ क्षारयोगेन चाम्लस्य तथाम्लत्वं विनश्यति ॥ ९ ॥ लवणाधिकविक्षेपं संजातविरसं ध्रुवम् ॥ सिकतापिण्डिकाक्षेपैः सुरसत्वमवाप्नुयात् ॥ १० ॥ चणकक्षारयोगेन पुष्पाणि च फलानि च ॥ सर्वाणि द्रुतिमायान्ति द्रुतानां कल्पना भवेत् ॥ ११ ॥ गन्धवर्णरसार्थानं पानकादिषु सर्वतः ॥ यथाकालं यथादेशं यथासात्म्यं च कारयेत् ॥ १२ ॥ नात्यर्थदा तेन हुताशनेन नात्यन्तसन्देन च साध्यमन्नम् ॥ रसं न चाप्यत्र भवेत्प्रभूतं नात्यल्पमेतत्कथितं मया ते ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीय खण्डे मा०सं० श्रीपरशुरामं प्रति पुष्करोपाख्याने भोज्यकल्पने नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६३ ॥ पुष्कर उवाच ॥ शोधनं वसनं चैव तथैव च विरेचनम् ॥ भावना चैव पाकश्च बोधनं धूपनं तथा ॥ १ ॥ वासनं चैव निर्दिष्टं कर्माष्टकमिदं शुभम् ॥ कपित्थबिल्वजम्ब्वाम्रबीजपूरकप ल्लवैः ॥ २ ॥ कृतोदकं तु यद्द्रव्यं शोधितं शौचितं तु तत् ॥ तेषामभावे शौचं तु मृत्दृशद्भिर्मसा भवेत् ॥ ३ ॥ तदभावे तु कर्तव्यं तदा मु स्ताम्भसा द्विज ॥ शुष्कं शुष्कं पुनर्द्रव्यं पञ्चपल्लववारिणा ॥ ४ ॥ प्रक्षालितं चाप्यसकृन्निर्मलं तत्प्रकीर्तितम् ॥ पञ्चपल्लवतोयेन क्वाथयित्वा पुनःपुनः ॥ ५ ॥ द्रव्यं संशोषितं कृत्वा चूर्णं तस्य तु कारयेत् ॥ हरीतकीं ततः पिष्ट्वा पञ्चपल्लववारिणा ॥ ६ ॥ तेन पथ्याकषायेण तच्चूर्णं भावयेत्सकृत् ॥ शोषितं शोधयेत्तद्वद्विरेकं तत्प्रकीर्तितम् ॥ ७ ॥ ततस्तु गन्धद्रव्येण यथेष्टं कुसुमादिना ॥ भावयेत्तेन तद्द्रव्यं भावना सा प्रकीर्तिता ॥ ८ ॥ तेनैव भावयेद्द्रव्यं पञ्चपल्लववारिणा ॥ आश्वत्थेनैव तेनाथ द्रव्यं राम तथास्तु तत् ॥ ९ ॥ मृदा पिहितसत्त्वौ तु मृण्मये भाजनेद्वये ॥ विपचेत्तु विधूमाग्नावतंधूमः पुनःपुनः ॥ १० ॥ तावेव क्वाथयेत्तावत्तावच्चैवानुगतो रसः ॥ एतत्पाकविधानं ते पञ्चमं परिकीर्तितम् ॥ ११ ॥ ततस्तु भावनाद्द्रव्यं कल्कीपिष्टं नियोजयेत् ॥ कल्कीपिष्टे तथा द्रव्ये बोधनं परिकीर्तितम् ॥ १२ ॥ ततस्तु पूजयेद्द्रव्यं पूर्वमेव तु पथ्यया ॥ ततस्तु गुरुशुक्त्यर्थं चन्दनागरुभिमस्ततः ॥ १३ ॥ कर्पूरमृगदर्पाभ्यां ततश्चैवं प्रधूपयेत् ॥ इत्येतद्वासनं राम कर्म तेऽभिहितं मया ॥ १४ ॥ ततस्तु गुलिकां कृत्वा यथाकाममतन्द्रितः ॥ पुष्पैरैर्वकुलजातीनां तथान्यैर्वा सुगन्धिभिः ॥ १५ ॥ छायासु शोष्यमाणस्य वासना क्रियते तु या ॥ वासना सा विनिर्दिष्टा कर्मैतच्चाष्टमं शुभम् ॥ १६ ॥ कर्माष्टकमिदं कृत्वा वचां पिण्डनिभां तथा ॥ सुप्ते शेल्यंकं वापि सेव्यं वा द्विजसत्तम ॥ १७ ॥ शोधयेद्वह्निको विद्याद्ध्यान्यत्कर्मसेत्स्यति ॥ निर्यासानां च पुष्पाणां कर्माष्टकमिदं शुभम् ॥ १८ ॥ विदुषा नैव कर्तव्यं कार्यमन्यत्र भार्गव ॥ अशोधितेस्तथा धूपाः कार्या द्रव्यैस्तथाविधि ॥ १९ ॥ अतः परं तु ते योगाञ्कञ्चिद्वक्ष्यामि ताञ्शृणु ॥

वि० ध० १२२-४ द्वि० खं० अ० ६४

नखं कुष्ठं घनं मांसीस्पृक्का शैलेयकं जलम् ॥ २० ॥ तथैव कुङ्कुमं लाक्षा चन्दनागुरुणी नतम् ॥ सरला देवकाष्ठं च कर्पूरं नतिका तथा ॥ २१ ॥
बोलं कन्दुरुकोश्चैव गुग्गुलः श्रीनिवासकः ॥ सह सर्जरसेनायं धूपद्रव्यैर्विंशतिः ॥ २२ ॥ धूपद्रव्यगणादस्मादेकविंशाद्यथेच्छया ॥ द्वे द्वे द्रव्ये
समादाय सर्जभागे नियोजयेत् ॥ २३ ॥ नवे पिण्याकवलयेः संयोज्य मधुना तथा ॥ धूपयोग्या भवन्तीह यथावत्स्वेच्छया कृताः ॥ २४ ॥
त्वचं जातीफलं तैलं कुङ्कुमं ग्रन्थिपर्णकम् ॥ शैलेयं तगरं काष्ठं ताम्बूलं तगरं तथा ॥ २५ ॥ मांसीमुरात्वक्कुष्ठं च नव द्रव्याणि निर्दिशेत् ॥
एतेभ्यस्तु समादाय द्रव्यं तत्र यथेच्छया ॥ २६ ॥ सुगन्धपूतं स्नानं कार्यं कन्दर्पवर्धनम् ॥ द्रुमसुरानलद्वैस्तैलैर्यवक्षारसमायुतैः ॥ २७ ॥
स्नानमुत्पलगन्धि स्यात्तैलैः कुङ्कुमैर्युतम् ॥ जातीपुष्पसुगन्धि स्यात्तगरेण योजितम् ॥ २८ ॥ बालकाञ्जनसंयुक्तैः पाटलाकुसुमयुतैः ॥
सध्यापकं स्याद्बकुलेस्तुल्यगन्धि मनोहरम् ॥ २९ ॥ नालिकावंशसहितं अष्टपादेन चार्थकम् ॥ द्विकैस्सरं वेणुपादं कुन्दपुष्पायते तथा ॥ ३० ॥
शैलपादांशसंयुक्तं व्यक्तं मदनकं भवेत् ॥ मञ्जिष्ठा तगरं बालं द्वयं व्याघ्रनखं नवम् ॥ ३१ ॥ गन्धमन्त्रं च विचक्ष्य गन्धतैलं भवेच्छुभम् ॥
तैलं निष्पीडितं राम तिलैः पुष्पाधिवासितैः ॥ ३२ ॥ वासनापुष्पसदृशं गन्धेन तु भवेद्द्भुतम् ॥ पूर्ववच्छोधयित्वा तु मुस्तं सेव्यं वचां निशाम्
॥ ३३ ॥ अभीष्टमन्यत्कल्पेतु यथावदनुलेपयेत् ॥ उद्धृत्य चन्दनादिं च शोधनं वमनं तथा ॥ ३४ ॥ वर्जयित्वा विरेकं च शेषकर्म्माणि
कारयेत् ॥ तद्वा भवति घर्मज्ञ वर्णकं त्रिदिवप्रियम् ॥ ३५ ॥ पटवासोसि कार्याणि वर्णकैः श्लक्ष्णचूर्णितैः ॥ एलालवङ्गकोलाजातीफलैर्नशा
कराः ॥ ३६ ॥ जातिपत्रिकया सार्द्धं स्वतन्त्रं मुखवासकम् ॥ कर्पूरं कुङ्कुमं कान्तं मृगदर्प हरेणुकम् ॥ ३७ ॥ कक्कौलोललवङ्गं च जाती को
शकमेव च ॥ द्रुमपत्रं त्रुटिर्मुस्तं च लताकस्तूरिकं तथा ॥ ३८ ॥ कण्टकानि लवङ्गस्य फलचैवंक्ष जातितः ॥ कटुकं च फलं राम कपिका
पण्डां प्रकल्पयेत् ॥ ३९॥ तच्चूर्णं खादिरं सारं दद्यात्तत्तुल्यलोपितम् ॥ सहस्रधासर्वसेनास्य कर्तव्या गुलिकाः शुभाः ॥ ४० ॥ मुखे न्यस्ताः सुगन्धा
स्ता मुखरोगविनाशनाः ॥ पूर्वं प्रक्षालितं सम्यक्कषायपल्लववारिणा ॥ ४१ ॥ शक्त्या तु गुलिकद्वैय्यांसिक्तं मुखवासकम् ॥ कटुकं दन्तकाष्ठं
च गोमूत्रे वासितं त्र्यहम् ॥ ४२ ॥ कृतं च पूगवद्राम मुखसौगन्ध्यकारकम् ॥ त्वक्पयस्याः समावेशो सितभागांर्धसंयुतो ॥ ४३ ॥ ॥१२२-॥
नागवल्लीसमा भाति मुखवासो मनोहरः ॥ ४४॥ कटुकफललताबुजत्वग्द्वियाचिपत्रैर्नलदनतसुगन्धैर्भामतुल्यभागान्वितानि ॥ द्विगुणितकृतमात्राया
तिक्तकोशैलसैयैः शरिसरसमसोऽयं गन्धपत्रं विदध्यात् ॥ ४५ ॥ निहितमिदमन्वहं कर्षणं युवतयाः शमयति विविधानि श्रोत्रापलीगदानि ॥

अपरमपि च यावत्कामामोदमदं भ्रमदलिपटेलेन व्याप्यते वक्त्रभागः ॥४६॥ इतिश्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखंडे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपा- ख्याने गन्धयुक्तिर्नाम चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥६४॥ पुष्कर उवाच ॥ एवं कुर्यात्सदा स्त्रीणां रक्षणं पृथिवीपतिः ॥ न चैनां विश्वसेज्जातु पुत्रमात्रावि- शेषतः ॥ १ ॥ न स्वपेत्सद्मोगृहे रात्रौ विश्वासं कृत्रिमं भजेत् ॥ राजपुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिविक्षिता ॥ २ ॥ आचार्याश्चास्य कर्तव्यं नि- त्यं युक्तस्य रक्षणम् ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां धनुर्वेदं च शिक्षयेत् ॥ ३॥ रथेऽश्वे कुञ्जरे चैनं व्यायामं कारयेत्सदा ॥ शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमसिमीम- थ्या प्रियंवदैः ॥ ४ ॥ शरीररक्षायोजेन रक्षिणोऽस्य नियोजयेत् ॥ न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धाभिमानितैः ॥ ५ ॥ तथा च विनयेदेनं यथायौवनगं सुखै ॥ विषयैर्यैन रूप्येत सतां मार्गानुसुर्गमात् ॥ ६ ॥ गुणाधानं न शक्यं तु यस्य कर्तुं स्वभावतः ॥ बन्धनं तस्य॑ कर्तव्यं गुप्तदेशे सुखान्वितम् ॥ ७ ॥ अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विशीर्यते ॥ अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् ॥ ८ ॥ आदौ स्व- ल्पे ततः पश्चात्कर्मेणाय महत्यपि ॥ मृगयापानमक्षांश्च वर्जयेच्च महीपतिः ॥ ९ ॥ एतान्यसेवमानास्तु विनष्टाः पृथिवीक्षितः ॥ बहवो भृगु- शार्दूल येषां संख्या न विद्यते ॥ १० ॥ दिवास्वापं वृथा वादं विशेषेण विवर्जयेत् ॥ वाक्पारुष्यं न कर्तव्यं दण्डपारुष्यमेव च ॥ ११॥ परोक्षनिन्दा च तथा वर्जनीया महीक्षिता ॥ अर्थस्य दूषणं राम द्विप्रकारं विवर्जयेत् ॥ १२ ॥ अर्थानां दूषणं चैकं तथा चार्थेन दूषणम् ॥ प्राकाराणां समुच्छेदो दुर्गादीनां समक्रिया ॥ १३ ॥ अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णोत्समैव च ॥ अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च ॥१४॥ अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनम् ॥ कामः क्रोधो मदो मानं लोभो हर्षस्तथैव च ॥ १५ ॥ जेतव्यमरिषड्गोऽयंमादृस्तु पृथिवीक्षिताम् ॥ एतेषां विजयं कृत्वा कार्यों भृत्यजयस्ततः ॥ १६ ॥ कृत्वा भृत्यजयं राजा पौरजानपदान्जयेत् ॥ कृत्वा च विजयं तेषां शत्रून्बाह्यांस्ततो ज- येत् ॥ १७ ॥ बाह्याश्च त्रिविधा ज्ञेयास्तुल्यानन्तरकृत्रिमाः ॥ गुरवस्ते यथापूर्वं तेषु यत्नः सदा भवेत् ॥ १८ ॥ पितृपैतामहं मित्रमा- त्माश्रितश्च तथा रिपोः ॥ कृत्रिमं च महाभाग मित्रं त्रिविधमुच्यते ॥ १९ ॥ तथापि च गुरुः पूर्वं भवेत्तच्चापि चारितम् ॥ स्वाम्यमात्यजनपदा बलं दुर्गं तथैव च ॥ २०॥ कोशो मित्रं च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥ सप्ताङ्गस्यापि राज्यस्य मूले स्वामी प्रकीर्तितः ॥ २१ ॥ तन्मूलत्वात्तथाङ्गानां स तु रक्ष्यः प्रयत्नतः ॥ षडङ्गरक्षा कर्तव्या तेन चापि प्रयत्नतः ॥ २२ ॥ ॥ अङ्गेभ्यो यस्त्वथैकस्य द्रोहमाचरेदल्पधीः ॥ वधस्तस्य तु कर्तव्यः शीघ्रमैव महीक्षिता ॥ २३ ॥ न राज्ञा मृदुना भाव्यं मृदुर्हि परिभूयते ॥ न भाव्यं दारुणेनापि तीक्ष्णादुद्विजते जनः ॥ २४ ॥

कालेमृद्वयो भवति काले भवति दारुणः ॥ राजा लोकद्वयापेक्षी तस्य लोकद्वयं भवेत् ॥ २५ ॥ भृत्यैः सह महीपालः परिहासं विवर्जयेत् ॥ भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षोत्सिक्तं ध्रुवम् ॥ २६ ॥ व्यसनानि च सर्वाणि भूपतिः परिवर्जयेत् ॥ लोकसंग्रहणार्थाय कृतव्यसनी भवेत् ॥ ॥ २७ ॥ शौण्डीर्यस्य नरेन्द्रस्य नित्यमुद्विग्नचेतसः ॥ जनो विरागमायाति सदा दुःखभयाद्भवतः ॥ २८ ॥ स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात्सर्वस्यैव महीपतिः ॥ मध्येष्वपि महाभाग भुकुटिं न समाचरेत् ॥ २९ ॥ भव्यं धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थूललक्ष्येण भूभुजा ॥ स्थूललक्ष्यस्य वशगा सर्वा भ- वति मेदिनी ॥ ३० ॥ अदीर्घसूत्रश्च भवेत्सर्वकर्मसु पार्थिवः ॥ दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् ॥ ३१ ॥ रणे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ॥ अमित्र्ये चैव वक्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते ॥ ३२ ॥ राज्ञा संवृतमन्त्रेण संभाव्यं द्विजसत्तम ॥ तस्यासंवृतमन्त्रस्य ज्ञेयाः सर्वापदो ध्रुवाः ॥ ३३ ॥ कृतान्त्येव हि कर्माणि ज्ञायन्ते यस्य भूपतेः ॥ नारब्धानि महाभाग तस्य स्याद्वसुधा वशे ॥ ३४ ॥ मन्त्रमूलं सदा राज्यं तस्मान्मन्त्रः सुरक्षितः ॥ कर्तव्यः पृथिवीपालेन्मैत्रभेदभयात्सदा ॥ ३५ ॥ मन्त्रवित्साधितो मन्त्रः संयतानां सुखाव- हः ॥ मन्त्रभेदेन बहवो विनष्टाः पृथिवीक्षितः ॥ ३६ ॥ आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च ॥ नेत्रवक्त्रविकारैश्च ज्ञायतेऽन्तर्गतं म- नः ॥ ३७ ॥ न यस्य कुशलेतस्य वशे सर्वा वसुन्धरा ॥ मन्त्रयेत महीभर्तुः सदा भार्गवनन्दन ॥ ३८ ॥ नैकस्तु मन्त्रयेन्मन्त्रं न राजा ब- हुभिः सह ॥ बहुभिर्मन्त्रयेत्कामं राजा मन्त्रान्पृथक्पृथक् ॥ ३९ ॥ मन्त्रिणामपि नो कुर्यान्मन्त्री मन्त्रप्रकाशनम् ॥ कश्चित्कश्चिश्च वि- श्वास्यो भवतीह सदा नृणाम् ॥ ४० ॥ निश्चयश्च तथा मन्त्री कार्ये एकेन सूरिणा ॥ भवेद्वा निश्चयावाप्तिः पृथग्बुद्ध्युपजीवनात् ॥ ४१ ॥ एकस्यैव महीभर्तुर्यः कार्यं सुनिश्चितम् ॥ ब्राह्मणान्नुपधातीताञ्ज्ञेयं राम सुनीतितः ॥ ४२ ॥ नास्त्यद्धा क्रियतामृद्धेस्ते हि लोकस्य कण्टकाः ॥ वृद्धांश्च नित्यं सेवेत विद्यावेदविदः शुचीन् ॥ ४३ ॥ तेभ्यो हि शिक्षेद्विनयं विनीतात्मा हि नित्यशः ॥ सर्वां वशगां कुर्या- त्पृथिवीं नात्र संशयः ॥ ४४ ॥ बहवोऽविनयान्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः ॥ वनस्थाश्चैव राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे ॥ ४५ ॥ त्रैविद्ये- भ्यस्त्रयीं विद्याद्दण्डनीतिं च शाश्वतीम् ॥ आन्वीक्षिकीं चात्मविद्यां वार्तारम्भं च लोकतः ॥ ४६ ॥ इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेद्दिवा- निशम् ॥ जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ॥ ४७ ॥ यजेत राजा क्रतुभिर्बहुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ धर्मार्थं चैव विप्रेभ्यो दद्याद्भोगां-

१ 'कर्त्तव्ये' इति ख० ।

न्धनानि च ॥४८॥ सांवत्सरिकैरुक्तैश्च राष्ट्रादाहारयेद्द्बलिम् ॥स्याच्चाश्राव्यपरो लोके वर्तेत पितृवन्नृषु ॥ ४९॥ आवृतानां गुरुकुलाद्द्विजानां पूजनं भवेत्॥नृपाणामक्षयो ह्येष निधिर्ब्राह्मो विधीयते ॥५०॥न तं स्तेना नान्यमित्रा हरन्ति न च नश्यति॥तस्माद्राज्ञा निधातव्यो ब्राह्मणेऽक्षय्यो निधिः ॥ ५१ ॥ समोत्तमाधमै राजा ह्वातव्यः पालयन्प्रजाः ॥ न निवर्तेत संग्रामात्क्षात्रं व्रतमनुस्मरन् ५२॥ संग्रामे वर्द्धयेद्वित्तं प्रजानां परिपालनम् ॥ शुश्रूषा ब्राह्मणानां च राज्ञां श्रेयस्करं परम् ॥ ५३॥ कृपणानां च वृद्धानां विवशानां च योषिताम् ॥ योगं क्षेमं च वृत्तिं च तथैव परिकल्पयेत् ॥ ॥ ५४ ॥ वर्णाश्रमव्यवस्था तु तथा कार्या विशेषतः ॥ स्वधर्मप्रच्युतान्राजा स्वधर्मे विनियोजयेत् ॥ ५५ ॥ आश्रमेषु यथाकालं तेषां भोजनभोजनम् ॥ स्वयमेव नयेद्राजा सत्कृतान्रवमन्य च ॥ ५६ ॥ तापसे सर्वकार्याणि राज्यमात्मानमेव च ॥ निवेदयेत्प्रयत्नेन दैववच्चैन मर्चयेत् ॥ ५७ ॥ द्वे प्रज्ञे वेदितव्ये च ऋज्वी वक्रा च मानवैः ॥ शठाञ्ज्ञात्वा न सेवेत प्रतिबोध्य तदा गतान् ॥ ५८ ॥ नास्यच्छिद्रं परो विद्याच्छिद्रं परस्य तु ॥ गूहेत्कूर्म्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ ५९ ॥ न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ॥ विश्वासाद् यमुत्पन्नं मूलन्यपि निकृन्तति ॥ ६० ॥ विश्वसनीयश्चापि परं तत्त्वभूतेन हेतुना ॥ बकवच्चिन्तयेदर्थाञ्छिंहवच्च पराक्रमेत् ॥ ६१ ॥ वृकवच्चा वलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् ॥ दृढप्रहारी च भवेत्तथा सुकवचोन्नृपः ॥ ६२ ॥ चित्राकारश्च विविधैर्बद्धदृढभक्तस्तथान्धवत् ॥ मंचेव मधुरा भाषी शुककोकिलवन्नृपः ॥ ६३ ॥ काकरक्षी भवेन्नित्यमसङ्घातवसतिं वसेत् ॥ नापरीक्षितपूर्वं च भोजनं शयनं स्पृशेत् ॥ ६४ ॥ वस्त्रं पुष्पमलङ्कारं यच्चान्यन्मनुजोत्तम ॥ न गाहेज्जनसंबाधं न चाज्ञातं जलाशयम् ॥ ६५ ॥ नापरीक्षितपूर्वस्तु पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ नारोहेत्कुञ्जरं व्यालं नादान्तं तुरगं तथा ॥ ६६ ॥ नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेद्वैव चाज्ञाभवामसम् ॥ नारोहेद्विपमां नावं नाप रीक्षितनाविकाम् ॥ ६७ ॥ ये चास्य भूमिं जयतो भवेयुः परिपन्थिनः ॥ तानानयेद्वशं सर्वान्साम्रादिभिरुपक्रमैः ॥ ६८॥ यथा न स्यात्कृशो भावः प्रजानामन्वेक्षया ॥ तथा राज्ञा विधातव्यं स्वराष्ट्रं परिरक्षता ॥ ६९ ॥ मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यत्कर्पयत्यन्वेक्षया ॥ सोऽचिराद्भ्रश्यते राज्याज्जीविताच्च सबान्धवः ॥ ७० ॥ भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् ॥ तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्ममहद्भवेत् ॥ ७१ ॥ यो राष्ट्रमनुगृह्णाति राजा सुपरिरक्षति ॥ तं प्रजाओपजीवन्ति विन्दते सुमहत्फलम् ॥ ७२ ॥ दुग्धाद्धिरणयं धान्यं च मही राज्ञा सुरक्षिता ॥ नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च माता यथा पिता ॥ ७३ ॥ गोपिनो हि सदा कार्यः संविभागः प्रियाणि च ॥ अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं तेभ्य

स्तथैव च ॥ ७४ ॥ सर्वं कर्मेदमत्रायत्तं विधानं चैव पौरुषम् ॥ तयोर्दैवमचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया ॥ ७५ ॥ एवं नहीं पाल्यतोऽस्य भर्त्तुर्लोकानुरागः परमो भवेत्॥लोकानुरागप्रभवा हि लक्ष्मीर्लक्ष्म्या भवेच्चैव परश्च लोकः ॥७६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०राम पुष्करसंवादे राजधर्मवर्णनन्नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥६५॥ राम उवाच ॥ दैवे पुरुषकारे च किं ज्यायस्तद्वदस्व मे ॥ अत्र मे संशयो देव संशयच्छि- द्विदां वर ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ स्वमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितम् ॥ तस्मात्पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ॥२॥ प्रतिकूले तथा देवे पौरुषेण विहन्यते॥ मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यमुत्थानशालिनाम् ॥३॥ येषां पूर्वकृतं कर्म सात्त्विकं मनुजोत्तम ॥ पौरुषेण विना तेषां केषाञ्चिदृश्य- ते फलम् ॥ ४ ॥ कर्मणा प्राप्यते लोके राजन्सत्यक्तया फलम् ॥ पौरुषेणाप्यते राम मार्गितव्यं फलं नरैः ॥ ५ ॥ दैवमेव न जानन्ति नरः पौरुषवर्जितः ॥ तस्मात्सत्कार्ययुक्तस्य दैवं तु सफलं भवेत् ॥ ६ ॥ पौरुषं चैव सम्पत्त्या काले फलति भार्गव ॥ दैवं पुरुपकारश्च कालश्च मनुजोत्तम ॥ ७ ॥ अयमेतन्मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात्फलावहम् ॥ कृषिवृष्टिसमायोगाद्दृश्यन्ते फलसिद्धयः ॥ ८ ॥ तास्तु कालेन दृश्यन्ते नैवकाले कथञ्चन ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं पौरुषं नृभिः ॥ ९ ॥ विपत्तावपि यत्नेष्टे परलोके फलं ध्रुवम् ॥ नालसाः प्राप्नुवन्त्य- र्थान् न दैवपरापणाः ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पौरुषे यत्नमाचरेत् ॥१०॥ त्यक्तालसान्दैवपराननुत्थानयुतान्नरान्।नृपाणिह लक्ष्मीः॥ अन्ववे- त्य यत्नादवृणुते द्विजेंद्र तस्मात्सुयत्नवता हि भाव्यम्॥ ११॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामपुष्करसंवादे पुरुषकाराध्यायो नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥ राम उवाच ॥ उपायांस्त्वं समाचक्ष्व सामपूर्वान्महाद्युते ॥ लक्षणं च तथा तेषां प्रयोगं वरुणात्मज ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सामभेदौ तथा दानं दण्डं च मनुजोत्तम ॥ उपेक्षा च तथा माया इन्द्रजालञ्च भार्गव ॥ २ ॥ प्रयोगाः कथिताः सप्त तन्ये निगदतः शृणु ॥ द्विविधं कथितं साम तथ्यं चातथ्यमेव च ॥ ३ ॥ तत्रायतथ्यं साधूनामाक्रोशाद्यैव जायते ॥ तच्च साधुप्रियं ते च सा- मसाथ्या न राम ते ॥ ४ ॥ महाकुलीना ऋजवो धर्मनिष्ठा जितेन्द्रियाः ॥ सामसाध्या न चातथ्यं तेषु साम प्रयोजयेत् ॥ ५ ॥ तथ्यं च साम कर्तव्यं कुलशीलादिवर्णनम् ॥ तथा तदुभयं राम कृतानां चैव वर्णना॥६॥अनथ्येव तथा युक्ता कृतज्ञाख्यापनं स्वकम् ॥ एवं सान्त्वेन कर्तव्या वशगा धर्मतत्पराः ॥ ७ ॥ साम्ना यद्यपि रक्षांसि गृह्णन्तीति परा श्रुतिः ॥ तथाप्येतदसाधूनां प्रयुक्तं नोपकारकम् ॥ ८ ॥ अतिसन्धित्सुकमि- त्येव पुरुषं सामवादिनम् ॥ असाधवो विजानन्ति तस्मात्तेषु विवर्जयेत्॥९॥ ये शुद्धवंशा ऋजवः प्रतीता धर्मे स्थिताः सत्यपरा विनीताः ॥

ते सामसाध्याः प्रदिष्टा मानोन्नता ये सततं च राम ॥ १०॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामपुष्करसंवादे सामविधिविर्नी म सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥६७॥ पुष्कर उवाच ॥ परस्परं तु ये दुष्टाः क्रुद्धा भीताश्चमानिताः ॥ तेषां भेदं प्रयुञ्जीत भेदसाध्या हि ते मताः ॥ १ ॥ ये तु येनैव दोषेण परस्माद्भृशं बिभ्यति ॥ ते तु तद्दोषपालेन भेदनीया भृशं ततः ॥ २ ॥ आत्मीयाद्देश्यदेशांशं परस्माद्दर्शयेद्रथम् ॥ एवं हि भेदयोद्भ्रान्त्यान्वयावद्रशमानयेत ॥ ३ ॥ संहिताव हि विना भेदं शक्रेणापि सुदुःसहा ॥ भेदमेव प्रशंसन्ति तस्मान्नयविशारदाः ॥४॥ स्वसुखेनाथ यद्भेदं भेदं परसुखेन च ॥ परीक्ष्य साधु मन्येत भेदं परसुखावहमुत्तमम् ॥ ५ ॥ भेद्या स्वकार्यमुद्दिश्य कुशलैर्ये हि भेदिताः ॥ भेदितास्ते विनिर्दिष्टा नैव राजाथवादिभिः ॥ ६ ॥ अन्तःकोपस्तथा कोपो यत्र स्यात्तां महीक्षिताम् ॥ अन्तःकोपो महांस्तत्र नाशनः पृथिवी क्षिताम् ॥ ७ ॥ सामन्तकोपो बाह्यस्तु कोपः प्रोक्तो मनीषिभिः ॥ महिषीयुवराजाभ्यां तथा सेनापतेर्द्विज ॥ ८ ॥ अमात्याभ्यन्तरिषु चाथ राजपुत्रांस्तथैव च ॥ अन्तःकोपो विनिर्दिष्टो दारुणः पृथिवीक्षिताम् ॥ ९ ॥ बहिःकोपे समुत्पन्ने सुमहत्यपि पार्थिवः ॥ शुद्धान्तस्तु महाभाग शीघ्रमेव जयेदरीन् ॥ १० ॥ अपि शक्रसमो राजा कोपेनान्तर्विनश्यति ॥ स्वान्तःकोपं प्रयत्नेन तस्माद्यत्नेन परीक्षेत ॥ ११ ॥ परान्तःकोपमुत्पाद्य भेदेन विजिगीषुणा ॥ स्पृश्यैश्च प्रयत्नेन ज्ञातिभेदस्तथात्मनः ॥ १२ ॥ ज्ञातयः परित प्यन्ते सततं यद्यपि श्रिया ॥ तथापि तेषां कर्तव्यं सुगम्भीरेण चेतसा ॥ १३ ॥ ग्रहणं दानमानाभ्यां भेदस्तेभ्यो भयङ्करः॥ नाज्ञातिरतुलङ्घातिः स्नेहमृच्छति ॥१४॥ ज्ञातिभिर्भेदनीयास्तु रिपवस्तेन पार्थिवैः॥१५॥भिन्ना हि शक्या रिपवः प्रभूताः स्वल्पेन सैन्येन निहन्तुमाजी ॥ सुसंहितेनाथ ततस्तु भेदः कार्यों रिपूणां नयशास्त्रविद्भिः ॥१६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० भेदविधानन्नामा ष्टषष्टितमोऽध्यायः ॥६८॥ पुष्कर उवाच ॥ सर्वेषामप्युपायानां दानं श्रेष्ठतमं मतम् ॥ सुदत्तेनैव भवति दानेनेहपरलोकजित् ॥१॥ स नास्ति रात्र दानेन वशगो यो न जायते ॥ दानवान्गोचरं नैति तथा रामापदां क्वचित् ॥ २ ॥ दानवानेव शक्नोति संहतान्भेत्तुं परान् ॥ यद्यप्युल्लङ्घ्या गम्भीराः पुरुषाः सागरोपमाः ॥३॥ न गृह्णंति तथाप्येते जायन्ते पक्षपातिनः ॥ अन्यत्रापि कृतं दानं करोत्यन्यस्तथा परैः ॥ ॥ ४ ॥ उपायेभ्यः प्रयच्छंति दानं श्रेष्ठतमं नराः ॥ दानं सर्वेभ्यः श्रेष्ठं दानं श्रेयस्करं परम् ॥ ५ ॥ दानवानेव लोकेषु पुत्रवत्प्रीयते सदा ॥ न केवलं दानपरा जयन्ति भूलोकमेकं पुरुषप्रवीर ॥ जयन्ति ते राम सुरेन्द्रलोकं सुदुर्जयं यद्विबुधाधिवासम् ॥ ६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे

३८

द्वितीयरखण्डे मा०सं० रामपुष्करसंवादे दानविघ्निनेकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥६९॥ पुष्कर उवाच ॥ न शक्या ये स्वयं कर्तुं चोपायाश्चितयेन तु॥
दण्डेन तान्वशीकुर्याद्दण्डो हि वशकृत्परः ॥ १ ॥ सम्यक्प्रणयनं तस्य सदा कार्यं महीक्षिता ॥ धर्मशास्त्रानुसारेण सुसहायेन धीमता ॥ २ ॥
तस्य सम्यक्प्रणयनं त्रिदशानपि पीडयेत् ॥ वानप्रस्थांश्च धर्मज्ञ निर्देशान्प्रिपितामहान् ॥ ३ ॥ स्वदेशे परदेशे च धर्मशास्त्रविशारदाः ॥
समीक्ष्य प्रणयेद्दण्डं सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ॥४॥ आश्रमी यदि वा वर्णी पूज्योऽथाथ गुरुर्महान्॥ नादण्ड्यो राम राजा यः स्वधर्मे न तिष्ठति॥५॥
अदण्ड्यान्दण्डयन्नराजा दण्ड्याँश्चैवाप्यदण्डयन् ॥ इह राज्यपरिश्रंशो नरकं प्रतिपद्यते ॥ ६ ॥ तस्माद्राज्ञा विनीतेन धर्मशास्त्रानुसारतः ॥ दण्ड
प्रणयनं कार्यं लोकातुग्रहकाम्यया ॥ ७ ॥ यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति निर्भयः ॥ प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ ८ ॥
बालवृद्धातुरयतिद्विजातिविकलाबलाः ॥ मत्स्यन्यायेन भक्ष्यन्दि दण्डो न पालयेत् ॥ ९ ॥ देवदैत्योरगनराः सिद्धभूतापत
त्रिणः ॥ उत्क्रामेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १० ॥ एष ब्रह्माशिराश्चैव सर्वदेवगणेषु च ॥ सर्वविक्रमकोपोष्ठु व्यवस्थाये च तिष्ठति
॥ ११ ॥ पूज्यन्ते दण्डिनो देवा न पूज्यन्ते त्वदण्डिनः ॥ न ब्राह्मणं न धातारं न पूषार्यमणावपि ॥ १२ ॥ यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्ताः
सर्वकर्मसु ॥ रुद्रमग्निं च शक्रं च सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा ॥ १३ ॥ विष्णुं देवगणैश्चान्यै र्दण्डिनः पूजयन्ति हि ॥ दण्डः शास्ति प्रजाः
सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ॥ १४ ॥ दण्डः सुप्तेषु जागर्ति धर्मं धर्मं विदुधुर्याः ॥ राजदण्डभयादेव पापाः पापं न कुर्वते ॥ १५ ॥ यमद
ण्डभयादन्ये परस्परभयादपि ॥ एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ॥ १६ ॥ अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥
तस्माद्दम्यन्दमयाति उदण्डान्दण्डयत्यपि ॥ १७ ॥ दमनाद्दण्डनोच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ॥ दण्डस्य भीतिर्विद्वद्भिः समस्तेनापि धृतः सुलचर
स्य यज्ञे ॥ चक्रुः कुमारं ध्वजनीपतिं च कं रिशूनां च भयाद्दक्लस्यम् ॥ १८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मात्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० पुष्करोपाख्यानेषु
दण्डप्रशंसा नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥ राम उवाच ॥ दण्डप्रणयनार्थाय राजा सृष्टः स्वयंभुवा ॥ देवभागादुपादाय सर्वभूताभिगुप्तये ॥
॥ १ ॥ तेजसा यदयं कश्चिन्न शक्नोति वीक्षितुम् ॥ तदा भवति लोकेषु राजा भास्कनवद्युतिः ॥ २ ॥ यदस्य दर्शने लोकः प्रसादमुपग
च्छति ॥ नयनानन्दकारित्वात्तदा भवति चन्द्रमाः ॥ ३ ॥ चारैर्हृदयं व्याप्नोति सर्वलोकं यदृच्छया ॥ तदा भवति लोकेषु राजा देवः समी
रणः ॥ ४ ॥ यदाऽपराधिनं चैव विधत्ते निग्रहं नृपः ॥ तदा भवति लोकेषु राजा वैवस्वतः सदा ॥ ५ ॥ यदा भवति माहात्म्याल्लक्ष्म्या

बुद्धवान्नृपः ॥ अनिच्छन्नपि लोकेषु तदा भवति पावकः ॥ ६ ॥ करोति च यदा दानं धनानां सर्वतो नृपः ॥ विसर्गार्थं सुरश्रे- ष्ठ तदा भवति वित्तदः ॥ ७ ॥ यदा च धनधाराभिर्वर्द्धयत्युच्यते जगत् ॥ तदा स वरुणः प्रोक्तो राजा नयविशारदैः ॥ ८ ॥ क्षमा- बलेन मनसा धारयन्सकलाः प्रजाः ॥ अविशेषेण धर्मज्ञ पार्थिवः पार्थिवो भवेत् ॥ ९ ॥ यदाधिपत्येन जनान्सम्प्रानुरक्षति ॥ त- दा भवति देवेन्द्रः सर्वभूतानुकम्पिता ॥ १० ॥ उत्साहमंत्रशक्तियां प्रभुशक्तिश्च दैविकी ॥ चतस्रः शक्तयस्तत्र वैष्णव्यः परिकीर्तिताः ॥ ११ ॥ कः समर्थः पातुं विना वैष्णवतेजसा ॥ तिस्रस्तु शक्तयस्तस्य वैष्णव्यः पृथिवीपते ॥ १२ ॥ दण्डप्रणयनं सम्यक् श्रोतुमिच्छामि त- त्त्वतः ॥ कथं स्वविषये तस्य दण्डनीतिर्भवेद्ध्रुवा ॥ १३ ॥ कथं च दण्डं प्रणयेन्नरेन्द्रो धर्मेण युञ्जेद्यशसा च वीर ॥ अर्थेन कामेन च स- सर्वमेतद्ब्रूहि यादोगण नाथपुत्र ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामवाक्याध्यायो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः॥७१॥ पुष्कर उवाच ॥ दण्डप्रणयनं राम स्वदेशे शृणु भूपजाव ॥ यस्य सम्यक्प्रणयनात्स्वर्गभाक्पार्थिवो भवेत् ॥ १ ॥ त्रियवं कृष्णलं विद्धि माषस्तत्पञ्चकं भवेत् ॥ कृष्णलानां तथा पष्ट्या कर्षार्धं राम कीर्तितम् ॥ २ ॥ सुवर्णैश्च विनिर्दिष्टो राम षोडशमाषकः ॥ निष्कं सुवर्णाश्चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः ॥ ३ ॥ ताम्ररूप्यसुवर्णानां मानेनेत्यकीर्तितम् ॥ ताम्रकर्षपिको राम प्रोक्तः कार्षापणो बुधैः ॥ ४ ॥ पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमं साहसः स्मृतः ॥ मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तमः ॥ ५ ॥ बालदायादिकं रिक्थं तावद्राजानुपाल- येत् ॥ यावत्स स्यात्समावृत्तोयावद्वातीतरैशवः ॥ ६ ॥ वश्यापुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ॥ पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वा- त्मरासु च ॥ ७ ॥ जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्वबान्धवाः ॥ तान्शिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥ ८ ॥ प्रनष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् ॥ अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ॥ ९ ॥ ममेदमिति यो ब्रूयात्सोऽनुयुक्तो यथाविधि ॥ स- म्पाद्य रूपसंख्यादीन्स्वामी तद्द्द्रव्यमर्हति ॥ १० ॥ अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ॥ वर्णरूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डम- र्हति ॥ ११ ॥ प्रनष्टाधिगतं रिक्थं तिष्ठेद्यैरधिष्ठितम् ॥ यांस्तत्र चौरान्मृतीह्याद्घातयेत्कुञ्जरेण तान् ॥ १२ ॥ ममेदमिति यो ब्रूयादसत्येन तथा निधिम् ॥ तस्य दण्डं हरेद्राजा स्ववित्तस्याथमांशकम् ॥ १३ ॥ चौरैर्मुषितो यस्तु मुषितोऽस्मीति भाषते ॥ तत्प्रदातरि भूपालै स दण्ड्यस्तावदेव तु ॥ १४ ॥ यो यावन्निहुते सार्थं मिथ्या यो वा वदेत्ततः ॥ तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्विगुणं धनम् ॥ १५ ॥ कूटसाक्ष्यं तु

द्वि० खं० अ० ७२

कुर्वाणांश्चान्विच्छन्नार्थ्यामिको नृपः ॥ प्रमापयेन्महाभागं ब्राह्मणं तु विवासयेत ॥ १६ ॥ यत्स्वामिनाननुज्ञातमाधिं भुंक्ते विचक्षणः ॥ अवध्यमूलं कर्त्तव्यं तस्य दण्डं महीक्षिता ॥ वसा..........तथा धर्मो न हीयते ॥ १७ ॥ यो निक्षेपं याच्यति यश्च निक्षिप्य याचते ॥ तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ वा द्विगुणं धनम् ॥ १८ ॥ उपाधिमिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः ॥ ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधै र्वधैः ॥ १९ ॥ यो याचितकमादाय न तद्दद्याद्यथाक्रमम् ॥ स निगृह्य बलाद्दाप्यो दण्ड्यो वै पूर्वसाहसम् ॥ २० ॥ अज्ञानाद्यः प्रमाणात्कु र्यात्परद्रव्यस्य विक्रयम् ॥ निर्दोषो ज्ञानपर्यन्तं चौरवद्दण्डमर्हति ॥ २१ ॥ मूल्यामादाय यो विद्यां शिल्पं वा न प्रयच्छति ॥ दण्ड्यः समूलं सकलं धर्मज्ञेन महीक्षिता ॥ २२ ॥ द्विजभोज्ये तु सम्प्राप्ते प्रतिवेश्यमभोजनम् ॥ हिरण्यमाषकं दण्ड्यः पापे नास्ति व्यतिक्रमः ॥ २३ ॥ आमन्त्रितो द्विजो यस्तु वर्तमानः प्रतिग्रहे ॥ निष्कारणं न गच्छेद्वः स दाप्योऽष्टशतं दमम् ॥ २४ ॥ प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः ॥ ॥ २५ ॥ भूतोन्नातो न कुर्याद्यो दर्पात्कर्म यथोदितम् ॥ स दण्ड्यः कृष्णलानष्टौ न देयं चास्य वेतनम् ॥ २६ ॥ अकाले यस्त्यजेद्दास्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु ॥ यो ग्रामदेशसंघानां कृत्वा सत्येन संविदम् ॥ विसंवदेन्नरो लोभात्तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत ॥ २७ ॥ क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्यानुशयो भवेत् ॥ सोन्तर्दशाहात्तत्साम्याद्दद्याच्चैवाददीत च ॥ २८ ॥ परेण तु दशाहास्य न दद्यान्नैव दापयेत् ॥ आददानोद्ददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥ २९ ॥ यस्तु दोषवतीं कन्यां त्वनाख्याय प्रयच्छति ॥ तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिः पणान् ॥ ३० ॥ अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद्देषेण मानवः ॥ स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं कन्यादोषमदर्शयन् ॥ ३१ ॥ यस्त्वन्यां दर्शयित्वाऽन्यां वोढुः कन्यां प्रयच्छति ॥ उत्तमं तस्य कुर्वीत राजा दण्डं तु साहसम् ॥ ३२ ॥ वरो दोषानभिख्याय यः कन्यां वरयेदिह ॥ दत्ताप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयम् ॥ ३३ ॥ प्रदाय कन्यां योऽन्यस्मै पुनस्तां सम्प्रयच्छति ॥ दण्डः कार्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तमसाहसः ॥ ३४ ॥ सत्यंकारेण वाचा च युक्तं पर्याप्तमं शयम् ॥ तुल्योऽन्यस्य तु विक्रेता षट्शतं दण्डमर्हति ॥ ३५ ॥ बह्वेन्दुल्के तु विक्रेता सत्यंकारं तु संत्यजेत् ॥ द्विगुणं दण्डयेद्देनमिति धर्मो व्यवस्थितः ॥ ३६ ॥ मूल्यैकदेशं दत्वा तु यदि क्रेता धनं त्यजेत् ॥ दण्ड्यः स मध्यमं दण्डं तस्य दण्डस्य मोक्षणात् ॥ ३७ ॥ दुग्धादृक्स्रस्तु यः पालं गृहीत्वा भक्तवेतनम् ॥ स तु दण्ड्यः शतं राजा सुवर्णं स्वाम्यदक्षिणा ॥ ॥ ३८ ॥ दण्डं दत्त्वा न विरमेत्स्वामिभिः कृतलक्षणः ॥ बद्धः कृत्यायसैः पाशैस्तस्य कर्मकरो भवेत् ॥ ३९ ॥ धनुश्शतःपरीमाणं ग्रामस्य तु

वि० ध० ॥२२॥ ॥२२४॥