विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

यम् ॥ ६ ॥ अग्रतो मूलतो वापि कल्पमानेऽतिरिच्यते ॥ अरातीयोरित्यनया छित्त्वाऽच्छेद्येण तत्त्ववित् ॥ ७ ॥ अर्धं च सुशिरः कृत्वा ततः
प्रक्षाल्य वारिणा ॥ पात्रं तमम्रो कृत्वा तु सम्यगेव यथाविधि ॥ ८ ॥ यत्राचकुरित्यनया समुन्नमत उत्तमम् ॥ कुर्यात्तद्दिग्मिकुण्डं च प्रबोध्य
जुहुयाद् घृतम् ॥ ९ ॥ प्रत्यृचा स्वेन मन्त्रेण सम्पातानानयं भवेत् ॥ कृतशान्त्युदके पात्रे रम्ये लोहमये दृढे ॥ १० ॥ स्वलिङ्गोद्धृतमन्त्रेण
दर्विपूण्डादातः परम् ॥ विमुच्य सर्वं तेनैव मन्त्रेण भ्रामयेन्मणिम् ॥ ११ ॥ पात्रे तस्मिंस्ततस्त्वाप्त्वाऽद्धृत्या बन्धनं भवेत् ॥ सकलेनैव मन्त्रेण
मन्त्रयेच्च तथोद्धृतम् ॥ १२ ॥ सामान्यमिदमुक्तं ते शृणु वैशेषिकं द्विज ॥ अभीवर्तेनमणौ कर्म तव वक्ष्याम्यतः परम् ॥ १३ ॥ अभीवर्तेन मणिने
त्याद्याभिस्तिसृभिर्मणौ ॥ अन्त्राद्यं वासपं पात्रं द्वेभ्यश्च प्रत्यृचं पुनः १४ ॥ दत्वा सर्वेण सूक्तेन मणेराधेन्वनं भवेत् ॥ अभीवर्तमणिः प्रोक्तो नौ
वा काष्ठान्नभृत्तसम ॥ १५ ॥ अयं योनिरत इति तस्य होमो विधीयते ॥ शशकोच्छिष्ट ये श्रान्तस्तस्मैभेषज्यभाजनम् ॥ १६ ॥ क्षुद्रेषु यदपामार्ग
मणिः शान्तिविसर्हकः ॥ इत्येते यावदुक्ताः स्युर्विवाहप्रमुखाश्च ये ॥ १७ ॥ पूर्वोक्तेन भवेद्धोम एतेषामिति मे मतिः ॥ द्र्व्योपधिसणीनां च
सभायांणां तथैव च ॥ १८ ॥ दाक्षायणमणीनां च भवेद्धोमादिको विधिः ॥ ओषधीनामिहेदानीं विधानं शृणु भार्गव ॥ १९ ॥
व्रीहीणां वा यवानां वा मूले तु पतितः किरेत ॥ यदि सौम्य सुमन्त्रेण फलक्यान्येकविंशतिः ॥ २० ॥ असुषिम्नस्या
नरूढासु यथाभिलिषितां बुधः ॥ योजयेच्चाम सम्भूताममुकस्य विभूतये ॥ २१ ॥ घृताहुतेति च द्वाभ्यां घृतेन प्रोक्षयेत्ततः ॥ मति
रिपसीत्यनया स्नात्वा तमभिमन्त्रयेत् ॥ २२ ॥ गन्धं संछादयेच्चैव ततो भूम्येत्यनन्तरम् ॥ इत्योषधीनां सर्वासां सामान्योऽयं विधिः
स्मृतः ॥ २३ ॥ एककायास्तु मणयः सलिङ्गं निलवेद् बुधः ॥ मन्त्रेण तान्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ २४ ॥ एकाङ्क एककायायेत्येकोके
विधिवत्त्वनेत् ॥ आकन्द्यति सूक्तेन प्रर्द्वन्धां यथाविधि ॥ २५ ॥ इयं वीरुदित्पनया विविधन्वमधुश्चः खनेत् ॥ सूक्तेन युक्तलेनास्य मणेराव
न्धनं भवेत् ॥ २६ ॥ इमां खनामौत्यनया नितनीलिङ्कया खनित् ॥ प्रतीचीं सोममसितां बध्नीयात्तु यथाविधि ॥ २७ ॥ यात्वा गन्धर्व इन्द्वा
भ्यां कपिकच्छुं खनेद्बुधः ॥ सूक्तेनानेन तन्मेहे प्रबध्नीयादिति स्थितः ॥ २८ ॥ इमां खनामौत्यनया दशाश्चाहुतया खनेत् ॥ पाटामुक्तेन बध्नी
यादेकाराज्ञीमिति श्रुतिः ॥ २९ ॥ दर्शशीर्ष इति द्वाभ्यां महावृक्षं विधिवत्त्वनेत् ॥ आपः पुनन्त्वित्यनेन बध्नीयात्तं यथाविधि ॥ ३० ॥ इमां
खनाम्योषधौ त्वां दर्बी नाम तथोत्खनेत् ॥ काण्डीयान्नक्तया त्विते बध्नीयात्तु यथाविधि ॥ ३१ ॥ य आत्मजा इत्यनया खन्यादिति तथैव

४२

द्वि० सं० अ० १०९

१० ध० २६३॥

ताम् ॥ अनेनैव प्रबध्नीयाद्विद्वाञ्छूक्तेन तं मणिम् ॥ ३२ ॥ अहिरुक्त्वा खनतु वै पिप्पलं तु खनेत्तथा ॥ यावद्धौरिति सूक्तेन तस्य चाबन्धनं भवेत् ॥ ३३ ॥ साहसीनावेत्येवं सेचनं च तथा खनेत् ॥ अनेनैव प्रबध्नीयात्सूत्रेण तु यथाविधि ॥ ३४ ॥ षोडशीत्यथवा हन्यात्सर्वपापं यथाविधि ॥ सूक्तेन तां प्रबध्नीयादनेनैव यथाक्रमम् ॥ ३५ ॥ इमां खनामीत्यनया मापपर्णी तथा खनेत् ॥ द्वाभ्यां चानर्थसंबन्धवध्नीया दिति श्रुतिः ॥३६॥ ततः खण्डारिकां खन्याद्वाजा त्वां वरुणः खनेत्॥ऋचानया समस्तेन सूक्तेनाबन्धनं भवेत् ॥३७॥ एकार्थभूतौनां तु लिङ्गैः कल्प्यं फलं बुधैः ॥ सामीयान्वाह वरुणेत्येवमादिषु संश्रिताः ॥ ३८ ॥ सामीप्यः पदार्थास्तै उपकृतास्तथा स्मृताः ॥ द्रव्यैस्तैरेस्तु मणिं कुर्या द्दाम्राद्यैर्लक्षणैर्विधिम् ॥ ३९ ॥ तल्लिङ्गेन तु मन्त्रेण यथावदनुपूर्वशः ॥ कुष्ठस्य मणयः पञ्च उद्पात्रे विदुर्बुधाः ॥ ४० ॥ प्रत्येकपाकसंस्कार शुद्धये वेति नः श्रुतम् ॥ चतस्रसं प्रबन्धनीयान्मणीमन्त्रानवतथा ॥ ४१ ॥ सैन्धवं लवणं सिद्धमुभयत्र परिग्रहात् ॥ कुर्याद्दाढर्यं च संस्कारं व्याध त्युपमणी तथा ॥४२ ॥ चतस्रो तु कर्तव्यौ मणी कारणकालजौ ॥ नैमित्तिकाश्च मणयो मणयः संविदुश्च ये ॥ ४३ ॥ स्वस्वं मन्त्रं भवेत्तेषा मिति मे निश्चिता मतिः ॥ नैमित्तिकानां घोरास्ते तेषां नैमित्तिकं भवेत् ॥ ४४ ॥ सम्पादनां तथा मध्ये साम्पदं नात्र संशयः ॥ सीमन्त्यात्त्वाह त्यनेन सीमन्तं जनवद्द्रवेत् ॥ ४५ ॥ पिशाचाश्शातनः पुंसां यातुधानविनाशनः ॥ मन्त्रलिङ्गादयं ज्ञेयो मन्त्रश्चास्य प्रक्ष्यते ॥ ४६ ॥ शरकाष्ठे तु संयोज्य सीसं कृत्वेति बुद्धिमान् ॥ भार्डी जटां घृतप्लृप्ता बाधकेनाथ तेन तत् ॥ ४७ ॥ भूमौ पिशाचमालिख्य भगवन् तु ताडयेत् ॥ उत्तरेण शरेणैव पिशाचो नाशमाप्नुयात् ॥ ४८ ॥ शंकुधारणमन्त्रेण अनुसुर्यमिति स्मृतिः ॥ प्रज्ञातवृक्षशाखाश्च रोहितस्य परिग्रहः ॥ ४९ ॥ चर्मणः स्यात्तथा वर्णे रोहितासामवेक्ष गाः ॥ शंकुर्निधीयते यत्र विस्तारार्थं तु दर्भणः ॥ ५० ॥ तस्माद्दशान्नाणिः कार्यः शंकुर्नृपपरोग्रहः ॥ मणिघ्नं च दुग्धं स्याद्वाषविद्यय चर्मणि ॥ ५१ ॥ यजमानाय दर्भेज्ञ उद्पात्रे तथाभया ॥ अतिकामल रोगघ्नमायुष्यञ्च तथा मणिः ॥ ५२ ॥ इमं मे कुष्ठेत्यनेन पञ्चानां स्यात्परियहः ॥ अथर्बविन्न नैतेषां जलं कुष्ठेन संयुतम् ॥ ५३ ॥ सक्तुत्य पानेयोगात्तद्यजमानः पिबेत्ततः ॥ मणयः पञ्चकुष्ठे द्वौ मणिशब्दात्परिक्षहल् ॥ ५४ ॥ तुल्येन विधिना कार्याः फलं तेषां पृथक्पृथक् ॥ शिरोर्त्तिनाशनः पूर्वो द्वितीयो विषदूषकः ॥ ५५ ॥ तृतीयश्च तथा प्रोक्तो विषमज्वरनाशनः ॥ चतुर्थश्च तथा प्रोक्तः सततज्वरनाशनः ॥ ५६ ॥ चक्षुष्यः पञ्चमः प्रोक्तो मणिश्चांगविवन्दन ॥ कृतोदपात्रं कुष्ठाम्यो नवनीतविमिश्रितम् ॥ ५७ ॥ भूयः कुष्ठं क्षिपेत्तत्र मणिं तत्रावतारयेत् ॥ मणि

॥२६३॥

बन्धं ततः कृत्वा तोयं तत्पाययेन्नरम् ॥ ५८ ॥ लिप्यञ्च सरुजं देशमुदपात्रजलेन तु ॥ याः पुरस्तादित्याद्येन मणिः स्याल्लवणस्य तु ॥ ५९ ॥ पित्तवृक्षपुटे बद्ध्वा लवणस्य तु तन्मणिम् ॥ आबन्धे कुष्ठवत्यञ्च यातुधानांनविनाशनः ॥ ६० ॥ व्याघ्ररूप इत्यनेन खंतव्यं बाटरूपकम् ॥ व्याघ्रारूप इति द्वाभ्यामृग्भ्यामाबन्धनं भवेत् ॥ ६१ ॥ पिशाचनाशकस्त्वेष स मणिः स्यादसंशयम् ॥ एवमेवोत्तरातृचां च भवेत्प्रत्यभिचारकः ॥ ॥ ६२ ॥ विष्कन्दस्येत्यनेनाह त्रिपणीं विषभेषजी ॥ स्कन्दस्योपांयं यः स्कन्दो भवेत्तस्य विनाशिनी ॥ ६३ ॥ यस्मादङ्गादिति भवेत्प्रणि- त्वात्पारियूहः ॥ गणस्य कर्म सामान्यं प्रतिसूक्तं न कारयेत् ॥ ६४ ॥ गोराचवारे कर्माणि हन्तव्यान्येवमादिभिः ॥ पत्रज्ञाय्याश्च चत्वारः संस्कृ- त्य प्राणिनो बुधः ॥ ६५ ॥ तृष्णार्तवेध मन्त्रेण गात्रं प्रक्षालयेत्त्विलम् ॥ प्रथमेन तु सूक्तेन वेणुपात्रे द्वयो मणिः ॥ ६६ ॥ वेणुः कुर्याद्वेदैर्धर्मा वाक्षवदेवदारुणः ॥ संस्कृत्य पूर्वमन्त्रेण माषकादीन्ममर्द्येत् ॥ ६७ ॥ गान्धसंस्कारसहितैः पिष्टैर्वा प्रकृतिभैषशम् ॥ केवलेनैव मन्त्रेण मर्दयेत्तु विनश्यति ॥ ६८ ॥ तथा स्थलेमप्रभृती विधूलो धुरिशो युतिः ॥ देवप्रवेशं जतुना स्वगचित्त्वा तु रक्तिका ॥ ६९ ॥ दूष्या इति प्रतीकंन कुर्या- त्यतिसरं मणिम्॥ कृत्वा दूषणमायुष्यं तदा प्रत्यभिवादकः॥७०॥अयं प्रतिसरः पाणौ यात्राकाले सपत्नहा ॥ सूत्रेणानेन बन्धीयाद्विद्वांस्त्वप्रतिसरो परः॥७१॥ अनेन विधिना सूत्रं निजधान शतक्रतुः ॥ अशंस इति मन्त्रेण प्रबन्धीयाद्यथाविधि॥७२॥भूतिश्रीमत्प्रसूतीनां च विन्नभेवं करोति यः ॥ विनाशनं तस्य भवेद्वाञ्छ्याक्षनाशनम्॥७३॥ज्यासूत्रमोथिताः सप्त वंशप्राप्ताः समुद्भवाः ॥ रत्तस्यान्तरव्यवहिता गर्भिण्या उद्धरेद् बुधः ॥ ७४॥ मासे चतुर्थे बध्नीयान्मन्त्रेणानेन बुद्धिमान् ॥ एकैकस्मिंस्ततीते तु मासे सूत्रान्तरे वणिः ॥ ७५॥ एकैकं प्रक्षिपेद्धीमांन्सूत्रं पश्चिमं तथा ॥ प्राची दिगिति मन्त्रेण उदीचीं भयनाशनी ॥७६ ॥ अक्षीभ्यामित्यनेन दाप्यः स्याद्यक्ष्मनशनः ॥ सन्धानाय शतमभ्रे रात्रीमातिते मोहनः ॥ मद्यु रगोसुरवृद्धौ द्वौ वेतीति प्रकीर्त्तितम् ॥७७॥ प्रोक्तास्त्वैते मणयो दुर्वार काण्या मया सर्वहिताय पुण्याः ॥ येषां हि बन्धो दुरितापहारी भयापहः केवलवृद्धिंकारी ॥७८॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने मणिबन्धनवर्णनन्नाम नवोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ॥ १०९॥ राम उवाच ॥ भगवन्श्रोतुमिच्छामि कर्म काम्यमहं नृणाम् ॥ कृतेन येन कामानां नरो भवति भाजनम् ॥ १॥ पुष्कर उवाच ॥ सर्व षामेव कामानामीश्वरो भगवान्हरिः ॥ तस्य सम्पूजनादेव सर्वान्कामानवाप्नुते ॥ २ ॥ स्नापयित्वा घृतक्षीरैश्चन्दनेनानुलेपयेत् ॥ सर्व शुक्लैः सम्पूज्य पुष्पैश्च सतमस्य बलिं हरेत् ॥ ३ ॥ रक्तपित्तोत्तरो घोरान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ तैलाक्षोद्रघृतैर्देवं स्नापयित्वा जनार्दनम् ॥ ४ ॥

वि० ध० ॥२६४॥

द्वि० सं० अ० ११० ॥२६४॥

भस्ममन्त्रेणानुविन्ध्य सम्पूज्य कुसुमैः सितैः ॥ पञ्चशुद्धबलिं दद्याद्दन्तसारान्प्रमुच्यते ॥ ५ ॥ संस्नाप्य पञ्चगव्येन दत्वा पश्चादनुलेपनम् ॥ पञ्चसस्यबलिं दत्त्वा मुखे कुष्ठात्प्रमुच्यते ॥ ६ ॥ त्रिस्रस्नापितं देवं त्रिसुगन्धेन लेपितम् ॥ कृत्वा दत्त्वा त्रिसूत्रं च बलिं कामाद्धि मुच्यते ॥ ७ ॥ स्नापयित्वा तु तैलेन त्रिमिश्रेणानुलेपयेत् ॥ पञ्चमाषबलिं दत्त्वा वातव्याधिं विमुञ्चति ॥ ८ ॥ द्विस्नेहस्नपितं देवं शीतोष्णोनानुलेपितम् ॥ पञ्चभिः स्नापयित्वा च रसैर्देवं जनार्दनम् ॥ ९ ॥ अनुलिप्य च धर्मज्ञ तथा पञ्चसुगन्धिना ॥ पञ्चवर्णानि पुष्पा णि तथा दत्त्वा यथाविधि ॥ १० ॥ धूपं च पञ्चनिर्यास दत्त्वा चैवानुवृत्तये ॥ ततश्च पञ्चमधुरं बलिं सम्यङ् निवेदयेत् ॥ ११ ॥ अनेन रोगतः शीघ्रं मुच्यते नात्र संशयः ॥ विष्णुं सहस्रमूर्द्धानं चराचरगुरुं हरिम् ॥ १२ ॥ स्तुतवामसहस्रेण ज्वरान्सर्वान्व्यपोहति ॥ घृतेन स्नापितं देवं चन्दनेनानुलेपयेत् ॥ १३ ॥ पञ्चभिर्जैलजैः पुष्पैस्ततः सम्पूजयेद्विभुम् ॥ धूपं दद्याच्चित्रारं च पञ्चगव्यं तथा बलिम् ॥ ॥ १४ ॥ पञ्चगौड तथा राम बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥ त्रिशीतस्नापितं देवं त्रिशीतेनानुलेपयेत् ॥ १५ ॥ त्रिशीतैः कुसुमैः पूज्यं धूपं द्वयादिशीतलम् ॥ त्रिशीतं च बलिं दत्त्वा राजकोपाद्विमुच्यते ॥ १६ ॥ शीतोष्णस्नापितं देवं त्रिशीतैरनुलेपयेत् ॥ धूपं दत्त्वा च शीतोष्णं शीतोष्णं च तथा बलिम् ॥ १७ ॥ गृह्यप्रसादमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ १८ ॥ यमलस्नापितं देवं यमलेनानुलेपितम् ॥ १८ ॥ अभ्यर्च्य यमलैः पुष्पैर्धूपं च यमलं दहेत् ॥ यमलं च बलिं दत्त्वा सौभाग्यं प्राप्नुयान्नरः ॥ १९ ॥ सौभाग्यकामा नारी च सौभाग्यं महदाप्नुयात् ॥ सौभाग्यकामोऽपि नरः सौभाग्यं महदश्नुते ॥ २० ॥ त्रिभिः संस्नापितं देवं सौभाग्यं महदाप्नुयात् ॥ त्रिभिः फलैः स्नापयित्वा विसारै णानुलेपयेत् ॥ २१ ॥ त्रिशीतं च बलिं दद्याद्यशः प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ त्रितैलस्नापितं देवं त्रिरक्तेनानुलेपितम् ॥ २२ ॥ धूपेन्यमहिषाक्षेण त्रिरक्तं च बलिं हरेत् ॥ रौद्रकर्म तु प्राप्नोति सिद्धिरस्ति न संशयः ॥ २३ ॥ त्रिगन्धस्नापितं देवं त्रिशीतेनानुलेपितम् ॥ पूजयेच्छ्वेतपद्मानां सहस्रेण महासुजम् ॥ ॥ २४ ॥ निवेद्य परमान्नं च श्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ घृतेन स्नापितं देवं चन्दनेनानुलेपितम् ॥ २५ ॥ पञ्चामृतं बलिं दत्वा यथेष्टं काममाप्नुयात् ॥ घृतेन स्नापितं देवं चन्दनेनानुलेपितम् ॥ २६ ॥ अपूपैः परमान्नेन कुलमाषेण च पूजयेत् ॥ आभ्रातकानां मुख्यानां ततस्त्वष्टार्थिकं शतम् ॥ २७ ॥ क्षाद्रैन्त्रिबृतं देवाय यथाविधिनिवेदयेत् ॥ सौभाग्यं महदाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ २८ ॥ पञ्चगव्यबलिं दत्त्वा धनमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ त्रिरक्तस्नापितं देवं त्रिरक्तेनानुलेपितम् ॥ २९ ॥ रक्तपुष्पैः समभ्यर्च्य त्रिमिश्रेव यथाविधि ॥ त्रिरक्तं च बलिं दत्वा हुत्वा वै सर्षपान्वयम् ॥ ३० ॥

त्रिलोहे दक्षिणां दत्त्वा शत्रुनाशमवाप्नुयात् ॥ त्रिफलास्नापितं देवं त्रिरक्तेनानुलेपितम् ॥ ३१ ॥ त्रिशितं च बलिं दत्त्वा पुन्नामकुसुमानि च ॥ पुन्नामकानि मुख्यानि फलानि विविधानि च॥३२॥ पुत्रजन्म समाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ घृतेन स्नापितं देवं विरक्तेनानुलेपितम्॥३३॥ कृत्वा तद्देव धूपं तु दत्त्वा क्षीरं निवेदयेत् ॥ घृतपूरं वलिं दत्त्वा नरः प्राप्नोति जीविकाम् ॥ ३४ ॥ क्षीराज्यस्नापितं देवं चन्दनेनानुलेपितम् ॥ तद्देव धूपं दातव्यं जातीपुष्पाणि चाप्यथ ॥ ३५ ॥ पञ्चगव्यबलिं दत्त्वा हुत्वा वह्नौ तथा घृतम् ॥ गां च दत्त्वा महाभाग गाः समाप्नोति मानवः ॥ ३६ ॥ यमलस्नापितं देवं यमलेनानुलेपितम् ॥ अभ्यर्च्य यमलैः पुष्पैर्धूपं च यमलं दहेत् ॥ ३७॥ यमलं च बलिं दत्त्वा जुहुयाद्दशतांस्तथा ॥ तिलसिद्धार्थकयुक्तान्सर्पिः क्षीरं घृतं तथा ॥ ३८ ॥ अश्वं च दक्षिणां दत्त्वा ह्याप्नोत्यश्वयुतम्मान् ॥ घृतेन स्नापितं देवं तथैव घृतलेपितम् ॥ ३९ ॥ पुष्पैश्चतुर्विधैः सम्पूज्य धूपं दत्त्वा चतुःसमम् ॥ त्रिशुकं च तथा दत्त्वा तथैव पानकत्रयम् ॥ ४० ॥ त्रिशुकं च तथा हुत्वा त्रिफलेन समन्वितम् ॥ त्रिलोहे दक्षिणां दत्त्वा गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ ४१ ॥ मधूकपुष्पाणि तथा द्राक्षां खर्जूरमेव च ॥ ४२ ॥ सर्वैर्भूतैः सहा- प्नोपि सत्यमेव न संशयः ॥ घृतेन स्नापितं देवं वचया निशया तथा ॥ ४४॥ चन्दनेनानुलेम्पितु जातीपुष्पैश्चार्चयेत् ॥ घृतक्षाद्रयुतं दत्त्वा तथा धूपं च गुग्गुलम् ॥ ४५ ॥ त्रिशुकं च बलिं दत्त्वा तथा त्रिलवणं नरः ॥ कनकं दक्षिणां दत्त्वा विद्यामाप्नोत्यभीप्सिताम् ॥ ४६ ॥ चन्दन- माज्यं जाती पद्मानं गुग्गुलं च देवाय ॥ दत्त्वा भक्त्या पुरुषः सर्वान्कामानवाप्नोति ॥४७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०गं प्रति पुष्करोपाख्याने भगवदनुलेपनस्नानवर्णनन्नाम दृशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११० ॥ राम उवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पापानां कर्मणां फलम् ॥ त्वत्तः कमलपत्राक्ष तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ भुक्त्वात्मानमभोज्यं तु नरकं याति मानवः ॥ व्रतलोपे तदर्धं च प्रकीर्णं तु दशाह- कम् ॥ २ ॥ अग्निहोत्रसमिद्धादीन्सहस्रं याति वत्सराम् ॥ महापातकिकिनः सर्वं कल्पं पश्यन्ति भार्गव ॥ ३ ॥ मन्वन्तरं तु तां कृत्वा नरकं प्रतिपद्यते ॥ चतुर्युगं क्षत्रियहा वैश्यहा त्रिगुणं तथा॥४॥शूद्रं हत्वा महाभाग युगं तु नरकं व्रजेत् ॥ यावन्ति पशूरोमाणि तावत्कृत्वेह मानवः ॥५॥ वृथापशुघ्नः प्राप्नोति वर्षाणि नरके नरः ॥ द्रव्याणामपसारणां स्तेयं कृत्वाम्यवेश्मसुः ॥ ६ ॥ याति संवत्सरशतं गुरुब्राह्मणताडनात् ॥ तच्छत्रवर्ती नृपतिः कल्पं पश्यति मानद ॥ ७ ॥ पक्षपाती तथा सभ्यस्तावदेव भृगूत्तम ॥ ब्राह्मणस्य च शूद्रस्य सहस्रं भृगुसत्तम ॥ ८ ॥

शोणिते यावतः पांसूनिगृह्णाति महीतले ॥ तावद्वर्षसहस्राणि नरकं प्रतिपद्यते ॥ ९ ॥ रजसि प्रहरंस्तु कृतघ्न्यामति दुर्मतिः ॥ अराजा नरकं याति स तु कल्पशतं नरः ॥ १० ॥ नित्यान्यकुर्वन्कर्माणि तथा वर्षशतं व्रजेत् ॥ द्रुमाणां छेदने राम पक्षाद्वद्धमथैव तु ॥ ॥ ११ ॥ गुल्मवल्लीलतानां तु दशवर्षाणि भार्गव ॥ अनागतसमाक्रोशे तिस्त्रश्चामथ ताडने ॥ १२ ॥ तावदेव यथाकालं नरकं प्रतिपद्यते ॥ अगम्यागामिनः सर्वे महापातकिभिः समाः ॥ १३ ॥ अनिर्विष्टां भृतिं मुक्त्वा द्वे शते प्रतिपद्यते ॥ तथा पुस्तकहारी च सहस्रं याति वत्सराम् ॥ १४ ॥ सस्यानां नाशकारी च नरकं प्रतिपद्यते ॥ उपाकरणदोही च नास्तिकश्च तथा नरः ॥ १५ ॥ कल्पमेकं प्रपद्यन्ते नरकं नात्र संशयः ॥ देवतानां द्विजातीनां शास्त्राणां निन्दकस्तथा ॥ १६॥ श्रुतीनां दूषकश्चैव तावदेव द्विजोत्तमा प्रतिश्रुत्य तथा चार्यं यो न दद्यान्महाभुज ॥ १७ ॥ आश्रितस्य परित्यागं वृथा कुर्याद्विजोत्तम ॥ अपराधं तथा राम वृथा भार्यावमन्तकः ॥ १८ ॥ कृतघ्ना चैव धर्मज्ञ सहस्रं प्रतिपद्यते ॥ बहूनि राम पापानि पापेषूक्तेषु भार्गव ॥ अन्तर्भावं प्रपद्यन्ते तानि चिन्त्यानि धर्मतः ॥ १९॥ नरकाणां गणनंबुद्धिदंतं पापानां ते मया राम ॥ एतच्च भवति घोरं त्वत्तुबन्धकृतं मनुष्याणाम् ॥ २० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पापनिर्णयो नामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥

राम उवाच ॥ जन्तुः कथं सम्भवति कथं चैव विपद्यते ॥ कथं देहान्तरं याति तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १ ॥

पुष्कर उवाच ॥ विश्वस्याण्डणं राम तथैवाण्डं न हेम यत् ॥ तथा प्राणिशरीरस्य पार्थिवत्वं महाभुज ॥ २ ॥ आकाशे नरशार्दूल यथैवाण्डं व्यवस्थितम् ॥ सुषिरं तद्वद्देहे पुरुषस्य शरीरगम् ॥ ३ ॥ धारयन्ति यथा विश्वमण्डस्यान्यन्तरे स्थिताः ॥ वायव मिसोमाः सततं तथा देहं शरीरिणाम् ॥ ४ ॥ आधारभूते द्वे भूते आद्यन्ते सर्वदेहिनाम् ॥ प्रपद्यन्ते महाभाग कल्मलं हि तत्क्षणात् ॥ ५ ॥ करोति तत्र च ततः प्रवेशं कर्मचोदितः ॥ वायुभुतस्तथा जीवस्त्यक्त्वा भोगविवर्धनम् ॥ स्वर्गाद्वा नरकाद्देहं तिर्यक्त्वोनाथवापि वा ॥ ६ ॥ एवं प्रवेशं स करोति गर्ने जीवस्तदा कर्मवशाज्जुबन्धात् ॥ ततः प्रविष्टस्तु तथा स मूढो मासांश्च षट् तिष्ठति बंदनित्यः ॥ ७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने गर्भसंक्रान्तिवर्णनोन्नाम, द्वादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११२ ॥

राम उवाच ॥ भोगदेहं कथं त्यक्त्वा जीवो गर्भं प्रपद्यते ॥ भोगदेहश्च कः प्रोक्तस्तं ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १ ॥

पुष्कर उवाच ॥ आतिवाहिकणर्भूत्य देहो भवति भार्गव ॥ केवलं तं मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते ॥ २ ॥ याम्यैर्नरैर्मनुष्याणां तच्छरीरं भृगूत्तम ॥ नीयते याम्यमार्गेण

नान्येषां प्राणिनां द्विज ॥ ३ ॥ मनुष्याः प्रतिपद्यन्ते स्वर्गं नरकमेव वा ॥ नैवाऽन्ये प्राणिनः कंचित्सर्वे ते फलभोगिनः ॥ ४ ॥ शुभानामशु- भानां वा कर्मणां भृगुनन्दन ॥ संचयः क्रियते लोके मनुष्यैरैव केवलम् ॥ ५ ॥ तस्मान्मनुष्यस्तु मृतो यमलोकं प्रपद्यते ॥ नान्यः प्राणी महा भाग फलयोनौ व्यवस्थितः ॥६॥ गच्छँल्लोके प्रपन्नस्य पुरुषस्य तथा यमः॥ योनीश्च नरकांश्चैव निरूपयति कर्मणाम्॥७॥ पूजनीयाश्च ते तेन वैवस्व तमपश्यता॥ मरणानन्तरं प्रोक्तं तिरश्चां गर्भसम्भवम् ॥८॥ वायुभूताश्च ते गर्भं प्रपद्यन्ते न संशयः ॥ मनुष्यस्तु मृतो राम नीयते यममन्दिरम् ॥९॥ तथा कर्मानुरूपेण यमं पश्यत्यसौ ततः ॥ घोरं पापस्तथा धर्मे निर्विष्टः सौम्यदर्शनम् ॥ १० ॥ धर्मिष्ठः पूज्यते तत्र ह्यासनेनोदकेन च ॥ पाशबद्धगलः पापः पीड्यते वै यमाग्रतः ॥ ११ ॥ चित्रगुप्तस्ततस्तस्य स्वर्गं नरकमेव च ॥ निवेदयन्ति धर्मज्ञ स तु पिण्डाशनस्ततः ॥ १२ ॥ तदा त्यक्त्वा तु तद्देहं प्रेतदेहं प्रपद्यते ॥ प्रेतलोके तु वसतिर्वर्षं तस्य तु कीर्तिता ॥ १३ ॥ अह्नश्णेने प्रत्यहं तत्र भवतो भृगुनन्दन ॥ अहोरात्रं तु तत्रापि मानुष्यं परिकीर्तितम् ॥ १४ ॥ आमश्राद्धास्तथा दत्ता भुज्यन्ते तत्र मानवैः ॥ आतिवाहिकदेहेतु प्रेतपिण्डेर्विना नरः ॥ १५॥ न हि मोक्षमवाप्नोति पिण्डांस्तत्रेव सोऽश्नुते ॥ कृते सपिण्डीकरणे नरः संवत्सरात्परम् ॥ १६ ॥ प्रेतदेहं समुत्सृज्य भोगदेहं प्रपद्यते ॥ तदादो भुज्यते तत्र यत्स्तोकं भृगुनन्दन ॥ १७ ॥ भोगदेहशुभौ प्रोक्तौ शुभाशुभकर्मणोः ॥ भोगदेहं शुभं तस्य देवरूपस्य जायते ॥ १८ ॥ नानाप्रकारमशुभं नीरूपं घोरदर्शनम् ॥ यादृशं तस्य मानुष्यं रूपमासीत्पुरातनम् ॥ १९ ॥ किञ्चित्तस्य तु सादृश्यं तत्रापि प्रतिपद्यते ॥ भुक्त्वा स भोगदेहेन यथाकालं त्रिविष्टपम् ॥ २० ॥ कर्मणोऽल्पावशेषे तु त्रिदिवान्दिनिपात्यते ॥ त्रिदिवात्पतितं तस्य भोगदेहं राक्षसाः ॥ २१ ॥ भक्षयन्ति तदा भूमौ विकृता भीमदर्शनाः ॥ पापे तिष्ठति चेत्स्वर्गे तेन भुक्तं तथा द्विज ॥ २२ ॥ तदा द्वितीयं गृह्णाति भोगदेहं तु पापिनम् ॥ भुक्त्वा पापं तु ते पश्चात्तेन भुक्तं त्रिविष्टपम् ॥ २३ ॥ शुभानां पापानां तथा चेह स्वर्गाद्भ्रष्टाऽभिजायते ॥ पुण्ये तिष्ठति चेत्पापं तेन भुक्तं तदा भवेत् ॥ २४ ॥ तस्मिन्सम्भाक्षिते देहे शुभं गृह्णाति विग्रहम् ॥ कर्मण्यल्पावशेषे तु नरकादपि मुच्यते ॥ २५ ॥ मुक्तस्तु नरकाद्याति तिर्यग्योनिमसंशयम् ॥ तत्राप्यशेषतः पापं न तदश्नाति भार्गव ॥ ततोऽवशेषं मानुष्यं भुङ्क्तेऽसौ कृतलक्षणः ॥२६॥ रज्जुग्रंथा स्याद्बद्भूतन्तुवद्वा विरूपेण शक्तिमती गृह्णाम् ॥ स्वर्गाय पुण्यं नरकाय पापं तथा नृणां स्यादिह भार्गवाय ॥ २७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामं प्रति पुष्करोपाख्याने भोगदेहवर्णनन्नाम त्रयोदशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३१ ॥ पुष्कर उवाच ॥ जीवः प्रविष्टो गर्भं

ते कललं प्रति तिष्ठति ॥ मूढस्तु कलले तस्मिन्मासमात्रं हि तिष्ठति ॥ १॥ द्वितीयं तु तदा मासं घनीभूतः स तिष्ठति ॥ तस्यावयवनिर्माणं तृतीये मासि जायते ॥ २ ॥ त्वक्चर्म पञ्चमे मासि षष्ठे रोम्णां समुद्भवः ॥ सप्तमे च तथा मासि प्रबोधश्चास्य जायते ॥ ३ ॥ स जीवोऽपि हि मण्डूकः शीते शीतादितोऽभ्युतः ॥ मूढस्तिष्ठति धर्मज्ञ षण्मासान्नाभिसंगस्तथा ॥ ४ ॥ मातुराहारपीतं तु सप्तमे मास्युपाश्नुते ॥ अष्टमे नवमे मासि भृशबुद्धिर्जायते तदा ॥ ५ ॥ जरायुवेष्टितो देही मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिः सदा ॥ मध्ये क्लीवत्सु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्तथा ॥ ६ ॥ तिष्ठत्युत्तरभागे तु पृष्ठमस्थिभिर्युक्तस्तथा ॥ यस्यां तिष्ठति सा योनों तां तु वेत्ति न संशयम् ॥ ७ ॥ सर्वं स्मरति वृत्तान्तं त्वारभ्य जन्मतस्तथा ॥ अन्धकारे च महति पीडां विन्दति भार्गव ॥ ८ ॥ कीटगन्धेन महता कल्मषं विन्दते परम् ॥ मात्रानीते जले पीते परं शीतमुपाश्नुते ॥ ९ ॥ उष्णे भुक्ते तदा दाहं परमाप्नोति भार्गव ॥ व्याधिभिः परमां पीडां तीव्रां प्राप्नोति दुःसहाम् ॥ १० ॥ व्यायामे च तथा मातुः क्लमं महदुपाश्नुते ॥ व्यायितायां तथा तीव्रां वेदनां समुपाश्नुते ॥ ११ ॥ भवन्ति व्याधयश्चास्य तत्र घोराः पुनःपुनः ॥ न च माता पिता वेत्ति तदा कश्चिच्चिकित्सकः ॥ १२ ॥ सौकुमार्याद्रुजं तीव्रां जनयन्ति तु तस्य ताः ॥ आधिभिर्व्याधिभिश्चैव पीड्यमानस्य दारुणैः ॥ १३ ॥ स्वल्पमप्यथ तत्कालं याति वर्षशतोपमम् ॥ सन्तप्यते तथा गर्भे कर्मभिश्च पुरातनैः ॥ १४ ॥ मनोरथानि कुरुते सुकृतार्थं पुनःपुनः ॥ अन्य चेदहमाप्स्यामि मातुरुद्रे दैवयोगतः ॥ १५ ॥ ततः कर्म करिष्यामि येन मोक्षो भवेन्मम ॥ नास्ति मोक्षं विना सौख्यं गर्भवासे कथञ्चन ॥ १६ ॥ गर्भवासश्च सुमहच्छोके दुःखैककारणम् ॥ एवं विचिन्तयानस्य तस्य वर्षशतोपमम् ॥ १७ ॥ मासत्रयं तद्भवति गर्भमध्यस्य प्रपीडयतः ॥ ततस्तु काले सम्पूर्णा प्रबलैः सूतिमारुतैः ॥ १८ ॥ भवत्यवाङ्मुखो जन्तुः पीडामनुभवन्पराम् ॥ अधोमुखः संकटेन योनिद्वारेण वायुना ॥ १९ ॥ निःसार्यते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्ज्वरः ॥ योनिनिष्क्रमणात्पीडां चर्मोत्कर्त्तनसन्निभाम् ॥ २० ॥ प्राप्नोति च ततो जातः तीव्रं शीतमसंशयम् ॥ जन्मज्वरार्तिभूतस्य विज्ञानं तस्य नश्यति ॥ २१ ॥ करसंस्पर्शनान्मातुर्न च जानात्यसौ तदा ॥ करपन्नस्य संस्पर्शान्मत्स्यमात्रं विमोहितः ॥ २२ ॥ संभवमेतदहं प्रोक्तं जन्तोर्मया तुभ्यम् ॥ क्रमतो वच्मि त्वाहं तत्सत्यं ब्रूहि धर्मज्ञ ॥ २३ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामं प्रति पुष्करोपाख्याने सम्भववर्णननाम चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११४ ॥

॥ राम उवाच ॥ शरीरं सकलं देव तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ एतदेव परं ज्ञानं त्वं हि वेत्सि महाभुज ॥ १ ॥

॥ पुष्कर उवाच ॥ भूमिः पञ्चगुणा ज्ञेया जलं ज्ञेयं चतुर्गुणम् ॥ तेजस्तु त्रिगुणं राम पवनो द्विगुणो मतः ॥ २ ॥

तत्रैकगुणमाकाशं नित्यं ज्ञेयं मनीषिभिः ॥ शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ॥ ३ ॥ भूमेर्गुणं विजानीयादुपान्ते गन्धवर्जिताः ॥ रसगन्धविहीनास्तु तेजसः परिकीर्तिताः ॥ ४ ॥ गन्धो रसस्तथा रूपं नास्ति वायोर्भृगूत्तम ॥ गन्धो रसस्तथा रूपं स्पर्शः खे न च विद्यते ॥ ५ ॥ रसो गन्धस्तथा रूपं स्पर्शनं शब्द एव च ॥ भूम्यादीनां गुणाः प्रोक्ताः प्रधाना भृगुनन्दन ॥ ६ ॥ आकाशजानि स्रोतांसि तथा श्रोत्रं विविक्तता ॥ श्वासोच्छ्वासौ परिस्पन्दो वाक् च संस्पर्शनं तथा ॥ ७ ॥ वायवीयानि जानीयात्सार्वेण्यान्येतानि पण्डितः ॥ रूपं संदर्शनं पक्तिं पित्तमुष्णत्वमेव च ॥ ८ ॥ मेधा वर्णं बलं छाया तेजः शौर्यं तथैव च ॥ सर्वाण्येतानि जानीयात्तेजसानि शरीरिणाम् ॥ ९ ॥ अम्भसानीह रसनं स्वेदः क्लेदो वसा तथा ॥ रसासृक्छुक्रमूत्रादि देहे दृक्च स्तथा ॥ १० ॥ शैत्यं स्नेहश्च धर्मज्ञ तथा श्लेष्माथमेव च ॥ पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखादि च ॥ ११ ॥ अस्थ्नां समूहो धैर्यं च गौरवं स्थिरता तथा ॥ मातृजानि मृदून्यत्र त्वक् च मांसं च भार्गव ॥ १२ ॥ हृदयं च तथा नाभिः स्वेदो मज्जा यकृत्तथा ॥ क्लोमान्तं च गुदं राम आमाशयाशयमेव च ॥ १३ ॥ पितृजानि स्थिराण्यत्रभूमिजानीह यानि तु ॥ स्नायुशुक्रशिराश्चैव आत्मजानि निबोध मे ॥ १४ ॥ कामः क्रोधो भयं हर्षो धर्माधर्मस्तथा तथा ॥ आकृतिः स्वरवर्णौ च चेतनांश्च तथा वयः ॥ १५ ॥ तामसानि तथा ज्ञानप्रमादालस्यतृट्क्षुभः ॥ मोहमात्सर्यवपुष्णैय्यशोकायासाभयानि च ॥ १६ ॥ कामक्रोधौ तथा शौर्यं श्लेष्मा बहुभाषिता ॥ अहङ्कारः परावज्ञा राजसानि महाभुज ॥ ॥ १७ ॥ धर्मेच्छा मोक्षकामित्वं परा भक्तिश्च केशवे ॥ दाक्षिण्यं व्यवसायश्च सात्त्विकानि विनिर्दिशेत् ॥ १८ ॥ चतुरः क्रोधनो भीरुर्बहुभाषी कलिप्रियः ॥ स्वप्ने गगनगश्चैव बहुवातो नरो भवेत् ॥ १९ ॥ अकालपलितः क्रोधी महाप्रज्ञो रणप्रियः ॥ स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी बहुपित्तो नरो भवेत् ॥ २० ॥ स्थिरचित्तः स्थीरोत्साहः स्थिरशङ्गरचनान्वितः ॥ स्वप्ने जलसितालोकी बहुश्लेष्मा नरो भवेत् ॥ २१ ॥ रसस्तु प्रीणनो देहे जीवनो रुधिरस्तथा ॥ लेपनं च तथा मांसे मेदः स्नेहकरं च तत् ॥ २२ ॥ धारणं त्वस्थि कथितं मज्जा भवति पूरणे ॥ गर्भोत्पादकरं शुक्रं तथा वीर्यविवर्धनम् ॥ २३ ॥ तेजः प्राणकरं नित्यं तत्र जीवो व्यवस्थितः ॥ शुक्रादपि परं सारममृतं हृदयोपमम् ॥ २४ ॥ षडङ्गानि प्रधाना नि कथयिष्यामि ते शृणु ॥ द्वौ बाहू सक्थिनी द्वे च मूर्धा जठरमेव च ॥ २५ ॥ षड्त्वचः शरीरेऽस्मिन्कीर्त्यमाना निबोध मे ॥ बाह्यतो ह्यवरा राम त्वचा रुचिरचारिणी ॥ २६ ॥ विलासकारिणी चान्या चतुर्थी कुष्ठकारिणी ॥ पञ्चमी विद्रधिस्थानं षष्ठी प्राणधरा मता ॥ २७ ॥

वि० ध० ॥२६७॥

द्वि० खं० अ० १९५

कलाः सत्यस्मृता देहे तासां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ एका मांसधरा राम धमन्यो यत्र संस्थिताः ॥ २८ ॥ असृग्धरा द्वितीया तु यकृतप्लीहाश्रया मता ॥ मेदोधरा तृतीया स्यात्सूक्ष्मस्थूलाभया तु या ॥ २९ ॥ मज्जाश्रया चतुर्थी तु तथा श्लेष्मपरा मता ॥ पुरीषधारिणी चान्या यथा पक्वाशये स्थितेः ॥ ३० ॥ षष्ठी पित्तधरा नाम जठराग्नी समाश्रिता ॥ शुक्राशया शुक्रधरा तथा ज्ञेया च सप्तमी ॥ ३१ ॥ बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चात्र श्रोत्रं घ्राणं च चक्षुषी ॥ त्वक् तथा रसना चैव महाभूताश्रयाणि तु ॥ ३२ ॥ इन्द्रियार्थांस्तथा पञ्च तेषां नामानि मे शृणु ॥ श्रोत्रस्य शब्दः कथितो गन्धो घ्राणस्य पार्थिवः ॥ ३३ ॥ रूपं च चक्षुषो ज्ञेयं त्वक् च संस्पर्शनं तथा ॥ रसनस्य रसश्चैव महाभूताश्रयास्तु ते ॥ ३४ ॥ कर्मेन्द्रियाणि पञ्चात्र तेषां नामानि मे शृणु ॥ पायूपस्थं हस्तपादौ जिह्वा चैवात्र पञ्चमी ॥ ३५ ॥ तेषामर्थांस्तथा पञ्च तानप्रवक्ष्याम्यतः परम् ॥ उत्सर्गं च तथानन्द आदानगमने तथा ॥ ३६ ॥ इन्द्रियाणि दशैतानि तेषां वै नायकं मनः ॥ पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यत्र पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च ॥ ३७ ॥ इन्द्रियार्थाश्च पञ्चात्र महाभूतानि पञ्च च ॥ इन्द्रियेभ्यः पराः प्रोक्ताश्चत्वारो भृगुनन्दन ॥ ३८ ॥ मनो बुद्धिरथैवात्मा अव्यक्तञ्च महाभुज ॥ तदाश्रयाणीन्द्रियाणि इन्द्रियेभ्यः पराश्च ते ॥ ३९ ॥ तत्त्वान्येतानि जानीहि चतुर्विंशतिसंख्यया ॥ येषामैक्यं महाभाग पुरुषः पञ्चविंशकः ॥ ४० ॥ संशयंस्तद्विधुंश्चैव तथा मत्स्योदके उभे ॥ मनः संशयकृन्नित्यं तथा बुद्धिश्चिवेचनी ॥ ४१ ॥ आत्मा जीवः स्मृतो राम यो भोक्ता सुखदुःखयोः ॥ अव्यक्तो मिश्रितानीह रजःसत्वतमांसि च ॥ ४२ ॥ पुरुषस्त्वपरो ज्ञेयो यश्च सर्वगतो महान् ॥ चतुर्विंशतिकासंख्याद्यः स नित्यः पृथक् स्थितः ॥ ४३ ॥ एकत्रिंशानि तत्त्वानि पुरुषस्य तथैकतः ॥ न चैव व्यतिरिक्तानि तत्त्वानि पुरुषात्परम् ॥ ४४ ॥ प्रकृतिः पुरुषो राम निष्कलः पञ्चविंशकः ॥ विकृतिस्तस्य विज्ञेया शेषस्तत्त्वगणो बुधैः ॥ ४५ ॥ सर्वतः पाणिपादोऽसौ सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः ॥ पुरुषः स परो ज्ञेयः सर्वशक्तिस्तु सर्वतः ॥४६॥नादिर्न मध्यो नैवान्तो व्याप्तिसम्भवयोर्द्वयोः ॥ यस्य जानन्ति मुनयो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ४७॥स याति परमं स्थानं यो वेति पुरुषं परम् ॥ एतदेव च विज्ञानं प्रस्तुतं शृणु भार्गव ॥ ४८ ॥ सप्तमाशयाः स्मृता देहे शृणु तानपि भार्गव ॥ आशयो रुधिरस्यैकः कफस्य च तथा परः ॥ ४९॥ आमाशयाथो चान्यौ ज्ञेयः पक्वाशयोऽपरः ॥ वायुमाश्रयागो चान्यो आशयाः सप्त कीर्तिताः॥५०॥ स्त्रीणां गर्भाशयो राम पित्तपक्वाशयान्तरे ॥ अष्टमः स भवेत्तासां यत्र गर्भः स तिष्ठति ॥ ५१ ॥ ऋतौ विकोशा भवति योनिः कमलवत्सदा ॥ गर्भाशये ततः शुक्रं धृते रक्तसमन्वितम् ॥ ५२ ॥ अन्यत्र काले मुकुला योनिर्भवति योषिताम् ॥ न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नैति गर्भाशयं

॥२६७॥

सुने ॥ ५३ ॥ ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता ॥ भवेत्तस्या विशौचार्थं नैव तस्याः प्रजायते ॥ ५४ ॥ वृद्धा तु पुष्पसङ्ग्रहे हत्कोष्ठाद्यक्कुद धनाः ॥ तण्डुलञ्च महाभाग निबद्धाश्चाशये तु ते ॥ ५५ ॥ रसस्य पच्यमानस्य सारोद्भवति देहिनाम ॥ प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेनाच्च फुक्फसः ॥ ५६ ॥ रक्तात्कीटश्च भवति तथा दुण्डुकसंज्ञकः ॥ मेदो रक्तप्रसादाच्च वृक्कयोः सम्भवः स्मृतः ॥ ५७ ॥ रक्तमांसप्रसादान्नश्च भवन्त्य न्त्राणि देहिनाम ॥ सावित्रियोमसंख्यानि तानि स्त्रीणां विनिर्दिशेत ॥ ५८ ॥ त्रिब्योमानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनाः ॥ रक्तवायुसमायोगे गताल्कालो यस्योद्भवः स्मृतः ॥ ५९ ॥ कफप्रसादाद्भवति हृदयं पद्मसंन्निभम् ॥ अधोमुखं तत्सुषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः ॥ ६० ॥ चैतन्यालु गता भावाः सर्वे तत्र व्यवस्थिताः ॥ तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत ॥ ६१ ॥ दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैव प्रकीर्तितम ॥ स्त्रोतांसि यानि देहेऽस्मिन्कफरक्तवहानि तु ॥ ६२ ॥ तेषां भूताणुनां तु भवतीन्दूसमुद्भवः ॥ नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पौत्तिकम् ॥ ६३ ॥ कृष्णं च मण्डलं वातातथा भवति मातृकम् ॥ सर्वदृङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवम् ॥ ६४ ॥ पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं वर्त्ममण्डलम् ॥ शुक्लं तृतीयं कथितं चतुर्थं कृष्णमण्डलम् ॥ ६५॥ दृङ्मण्डलं पञ्चमं तु नेत्रं स्यात्पञ्चमण्डलम् ॥ अन्ये तु नेत्रभागे द्वे तथाऽपाङ्गकनीनिके ॥ ६६॥ याभ्यां नेत्रस्य जनिता मत्स्यसंस्थानता द्विज ॥ नासामीपे कथितं तदपाङ्गेतिसंज्ञितम् ॥ ६७ ॥ कपोलयोः समीपे तु तथा प्रोक्ता कनी निका ॥ मांसामृक्कफजा जिह्वा मेदोऽसृक्कफमांसजा ॥ ६८ ॥ वृषणौ च तथा ज्ञेयौ सर्वेषामेव देहिनाम ॥ प्राणस्यायतनान्यत्र दशैतानि निबोध मे ॥ ६९॥ मूर्धा च हृदयं नाभि कण्ठो जिह्वानिबन्धनम् ॥ रक्तं शुक्लं गुदो बस्तिस्तस्तथा श्लूक्तौ च भार्गव ॥ ७० ॥ कण्डगः षोडश प्रोक्ता स्तथा देहे शरीरिणाम् ॥ द्वे हस्त्ये तथा द्वे च चरणस्य पृथक्पृथक् ॥ ७१ ॥ चतस्रः पृष्टगा ज्ञेया ग्रीवायां तावदेव तु ॥ जलांनि षोडशौवान विभागस्तेषु कथ्यते ॥ ७२ ॥ मांसस्नायुशिरास्थिम्यः चत्वारस्तु पृथक्पृथक् ॥ मणिबन्धानि गुल्फेषु निबद्धानि परस्परम् ॥ ७३ ॥ शंकूनि च स्मृतानीह हस्तयोः पादयोस्तथा ॥ ग्रीवायां च तथा मन्द्रे कथितानि मनीषिभिः ॥ ७४ ॥ देहंडियाश्च तथा ज्ञेयाश्चतसो पांशुराजवः ॥ पृष्टवंशोभयगते द्वे द्वे तत्र प्रकीर्तिते ॥ ७५ ॥ तावन्त्यश्च तथाप्येतास्तासां बन्धनकारकाः ॥ सीवन्त्यश्च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः ॥ ७६॥ एका मेढ्रगता चैका तथा जिह्वागता परा ॥ अस्थ्नामात्र शतानि स्युस्त्रीणि षट्षधिकानि तु॥७७॥ सूक्ष्मैः सह चतःषष्टि दर्शना विंशतिर्नखाः ॥ पाणिपादशलाकाश्च तासां स्थानचतुष्टयम् ॥ ७८ ॥ चत्वारिंशत्तथास्थीनि जंघयोस्तावदेव तु ॥ द्वे द्वे जानुकपोलेऽक्षफलकांससमुद्भवे ॥ ७९ ॥

अस्थिस्यलट्टकं श्रोणिफलके चैवमादिशेत् ॥ भगास्थ्येकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च ॥ ८० ॥ ग्रीवापञ्चदशास्थीनि जत्र्वेकं च तथा हनुः ॥
भ्रमूले द्वे ललाटाक्षिगण्डनासा तथास्थिका ॥ ८१ ॥ सङ्ककास्थ्यालकौ• सार्थमर्बुदैश्च द्विसप्ततिः ॥ द्वौ शङ्कौ कपालानि चत्वार्यथ शिर
स्तथा ॥ ८२ ॥ उरः सप्तदशास्थीनि पुरुषस्यास्थिसंग्रहः ॥ तथा चैवात्र सन्धीनां द्वे शते तु शताधिके ॥ ८३ ॥ अष्टषष्टिश्च शाखासु पार्श्वके
कविवर्जिता ॥ अन्तराधौ त्वशीतिश्च कथिता मुनिनन्दन ॥ ८४ ॥ न च स्नायुशतान्यत्र द्वे तु त्रिंशाधिके मते ॥ अन्तराधौ तु कथिता ह्यक्ष्णो
श्चैव ससप्ततिः ॥ ८५ ॥ षट्कृतानि च शाखासु कथितानि मनीषिभिः ॥ पञ्चषष्टिशतान्यत्र चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः ॥ ८६ ॥ चत्वारिंशच्छतान्यन्य
तथा शाखासु पण्डितैः ॥ अन्तराधौ तथा षष्टिः पञ्चस्तु कथिता बुधैः ॥८७॥ स्त्रीणां चैवाधिका ज्ञेया विशतिश्चोत्तरा तथा ॥ स्तनयोर्दश विज्ञेया
योनौ राम तथा दश ॥ ८८ ॥ गर्भाशये तथा ज्ञेयाश्चतस्रो गर्भचिन्तकैः ॥ त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि दशैव तु ॥ ८९ ॥ पदूश्वास्तत्सह
स्राणि शिराणां कथितानि तु ॥ ता वहन्ति रसं देहे केदारमिव कुल्यकाः ॥ ९० ॥ अर्धाङ्गुलि तथा सर्व स्वेदलोपादिकं च यत ॥ द्विसप्तति
स्तथा कोट्यो रोम्णां विद्धि महासुज ॥ ९१ ॥ मज्जाया मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज ॥ मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शुक्रतस्तथा ॥ ९२ ॥
रक्तस्य च रसस्याथ क्रमशोञ्जलयः स्मृताः ॥ अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वाञ्चाञ्जलिभिः स्मृताः ॥९३॥ अर्धाञ्जलिश्च शुक्रस्य शुक्रस्य तथाधं च
तथौजसः ॥ रजस्तु तथा स्त्रीणां चतस्रः कथिता बुधैः ॥९४॥ समधातोरिदं प्रोक्तं प्रमाणं देहचिन्तकैः ॥ विलक्षणानि देहानि नित्यमेव शरी
णाम् ॥ तेषां भेदेन भिद्यन्ते मलदोषाणुरूपतः ॥ ९५ ॥ एतच्छरीरं मलदोषपिण्डं धातुवाश्रयं कर्मपाशाशयश्च ॥ मोक्षाय यत्न्यं भवेत्स धन्यो
मोक्षे च हेतुः परमो हि विष्णुः ॥९६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शरीरविषयवर्णनन्नाम पञ्चदशो-
त्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥ पुष्कर उवाच ॥ आयुषि कर्मणि क्षीणे संप्नाप्ते मरणे नृणाम् ॥ ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ॥ १ ॥
शरीरमुपकुप्याथ रुन्त्स्यान्दानोदकान्गदि दै ॥ भिनत्ति प्राणस्थानानि पुनर्मर्माणि चैव हि ॥ २ ॥ शैत्यात्प्रकुपितो वायुश्छिद्रमन्वित्यवे
ततः ॥ द्वे नेत्रे च तथा कर्णौ द्वौ तु नासापुटो तथा ॥३॥ ऊर्ध्वं तु सप्त छिद्राणि सप्तकं वदनं तथा ॥ एतैः प्राणो विनिर्याति प्रायशः शुभक
र्मणाम् ॥ ४ ॥ अधः पायुरुपस्थं च छिद्रद्वयमुदाहृतम् ॥ छिद्रद्वयेन तेनाथ म्रियन्तेऽशुभकारिणः ॥ ५ ॥ मूर्धानं योगिनां भित्त्वा जीवो व्रजति
भार्गव ॥ अथवा स्वेच्छया राम येन चेच्छन्ति योगिनः ॥ ६ ॥ अन्तकाले तु सम्प्राप्ते प्राणापानेव्यवस्थितः ॥ तमसा संवृते ज्ञाने संवृतेषु च

मर्मसु ॥ ७ ॥ स जीवो नाभ्यधिष्ठानश्चाल्यते मातरिश्वना ॥ स जीवश्वास्यमानस्तु कर्मभिस्तैः पुरातनैः ॥ ८ ॥ अप्राज्ञां प्राणवृत्तिं तां शनै-
श्च्यावयते द्विज ॥ शरीरं प्रजहात्यस्मात्रिश्वासस्तु भवेत्ततः ॥ ९ ॥ च्यवन्तं जायमानं वा प्रविशन्तं च योनिषु ॥ पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा
जीवं दिव्येन चक्षुषा ॥ १० ॥ स तु देहपरित्यागकाले प्राप्ते तदानघ ॥ तत्क्षणादेव गृह्णाति शरीरमतिवाहिकम् ॥ ११ ॥
ऊर्ध्वं भजन्ति भूतानि त्रीण्येस्मात्तस्य विग्रहात् ॥ आकाशवायुतेजांसि द्वे चाधो भृगुनन्दन ॥ १२ ॥ सलिलं च महाभाग तथैव च वसुन्धरा ॥
एवं पञ्चत्वमापन्नः पुरुषस्त्वभिधीयते ॥ १३ ॥ एवं पञ्चत्वमापन्ने तद्देहमतिवाहिकम् ॥ भयानकंयमैर्घोरैर्नानारूपैश्चसंस्थिता ॥ १४ ॥ उच्छ्रस्तस्य
तदा बद्धं कालपाशेन सत्वरम् ॥ नीयते कालपुरुषैर्गम्यं मार्गं सुदुस्तरम् ॥ १५ ॥ तप्ताम्बरोपसङ्काशं खद्योतनिभं महत् ॥ संतप्तसिकतं घोरं
ताम्रपर्णनिभं तथा ॥ १६ ॥ षडशीतिसहस्राणि योजनानां महीतलम् ॥ यमस्य तु पुरी राम घोरा संयमनी स्मृता ॥ १७ ॥ नीयते तेन मार्गेण
तादृशेन तु तां पुरीम् ॥ आकृष्यमाणः पुरुषैर्यमैर्घोरैर्महीतले ॥ १८ ॥ पीडामनुभवंस्तत्र म्रियते न च मानद ॥ अत्यर्थविषमः स्रोतः स मार्गो
घोरदर्शनः ॥ १९ ॥ विषरूपधरो राम भुवि शीताकृतो महान् ॥ हिमप्रपातबहुलाश्चातिशीतः सुदुस्तरः ॥ २० ॥ अन्धकारवृते दुर्गे गर्भवासोपमस्तथा ॥
अग्निसंस्पर्शवदनैः काककोकोलजम्बुकैः ॥ २१ ॥ मक्षिकादंशमशकैरावृतः सर्पवृश्चिकैः ॥ भक्ष्यमाणोऽपि तैर्जन्तुर्भिद्यते चापि राक्षसैः ॥ २२ ॥
उत्कृत्योत्कृत्य सहसा न च प्राणैर्वियुज्यते ॥ मुद्गरैश्चूर्णयते घोरैस्तुद्यते लोहकण्टकैः ॥ २३ ॥ क्षुधया तृषया चैव धोग्या चापि पीड्यते ॥
दह्यमानोऽतिघोरेण सैकतेन च नीयते ॥ २४ ॥ एवं संप्राप्यमानस्तु प्राप्यते यममन्दिरम् ॥ दशभिः स मुहूर्त्तैस्तु पन्थानमतिदुस्तरम् ॥ २५ ॥
प्राप्नोति भीमिनिर्घोषं दुर्गन्धभयदर्शनम् ॥ तत्कालं सुमहद्भीतो पुरुषो देवमायया ॥ २६ ॥ पापानुरूपं तत्कालं तस्य तत्राभिजायते ॥ कस्यचि-
द्दिशते कालं कस्यचिच्छतसम्भवम् ॥ २७ ॥ क्षुत्तृष्णासम्भवाश्चैव भवन्त्यथ महाभयाः ॥ दण्डपिण्डुष्य धर्मज्ञ प्रेतत्वमुपजायते ॥ २८ ॥ प्रेत-
लोके स वसति ततः संवत्सरं नरः ॥ सोदकुम्भमथोन्नान्नं बान्धवैस्तस्य दीयते ॥ २९ ॥ दिनेदिने यद्धर्मज्ञ तद्भुङ्क्ते नात्र संशयः ॥ न दीयते तु
यस्यैतत्स तु तत्र यथा स्वयम् ॥ ३० ॥ पूर्वदत्तमथान्नाद्यं प्राप्नोति स्वयमेव तु ॥ स्वयमंत्र न दत्तं तु तथा दाता न विद्यते ॥ ३१ ॥
न चास्त्युदकदाता च स तु तत्परितप्यते ॥ बान्धवैर्वस्तुदकं दत्तं तन्न तत्रास्य जायते ॥ ३२ ॥ नदी शीतलजला नाम बहुपानीयसंयुता ॥ मासि

१ 'यममन्दिरम्' इति पुस्तकान्तरे पाठः ।
४४

मासि च यच्छ्राद्धं तस्य तत्र प्रदीयते ॥ ३३ ॥ तेन तृप्तिमवाप्नोति परमां नात्र संशयः ॥ मानुष्येण तु मासेन पितृलोके दिनं स्मृतम् ॥ ३४ ॥ प्रेतलोके तु दिवसो मानुष्येण विधीयते ॥ तस्माद्दिनेदिने देयं प्रेतायान्नं तु वत्सरम् ॥ ३५ ॥ एवं स याप्यमानस्तु प्राप्नोति यममन्दिरम् ॥ ततः पश्यत्यसौ देवं पापात्मा घोरदर्शनम् ॥ ३६ ॥ चित्रगुप्तस्ततस्तस्य ज्ञात्वा कर्म यथाविधम् ॥ आज्ञापयति धर्मज्ञ शुभं वा यदि वाशुभम् ॥३७॥ ततः श्मशानिका नाम देवा याम्या भयावहाः ॥ शीतवातातपतपेते तदा रक्षन्ति मानवम् ॥ ३८ ॥ यथेह बन्धने कश्चिद्दृश्यते विषमंनरैः ॥ प्रेत पिण्डेस्ततो दत्तेर्द्दशमासेति भार्गव ॥ ३९ ॥ भोगदेहस्थितिं भोक्तुं क्रमादेव न संशयः ॥ प्रतिपीडा न दीयन्ते यस्य तस्य विमोक्षणम् ॥ ४० ॥ श्म शानिकेभ्यो देवेभ्य आकल्पं नैव विद्यते ॥ तत्रास्य यातना घोराः शीतवातातपोद्भवाः ॥ ४१ ॥ ततः सपिण्डीकरणे बान्धवैश्च कृते नरः ॥ पूर्णे संवत्सरे देहमतोऽन्यं प्रतिपद्यते ॥ ४२ ॥ ततः स नरकं याति स्वर्गं वा स्वेन कर्मणा ॥ ततः स कालं वसति कर्मणामनुरूपतः ॥ ४३ ॥ अर्वाक् सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सरात्कृतम् ॥ प्रेतत्वमपि तस्यापि शीघ्रं संवत्सरं ध्रुवम् ॥ ४४ ॥ यैरिटं विविधैर्यज्ञैः पूजितौ यैश्च केशवः ॥ प्रेतलोकं न ते यान्ति तथाये समरे हताः ॥ ४५॥ श्मशानिकानां देवानां भवन्ति वशगा न ते प्रेतलोकं प्रपद्यन्ते तथा घोरं भयावहम् ॥ ४६ ॥ एवं यात्येन मार्गेण यान्ति पापा नराधमाः ॥ आरामसदनं यान्ति तथैव द्रुमरोपकाः ॥४७॥ शीतलेन तु मार्गेण फलपुष्पवता सुखम् ॥ छत्रदाश्च सुखं यान्ति मार्गेण सुखेन ते ॥ ४८ ॥ यानमश्वतरीयुक्तमाश्रयायोपनाहप्रदाः ॥ विमानैर्यानविन्दा यान्ति तथा शय्यासनप्रदाः ॥ ४९ ॥ गृहदाः सविहान्तु यान्ति तथा जलप्रदाः ॥ भक्ष्यैर्भोज्यैस्तथा तृप्ता यान्ति भोजनदायिनः ॥ ५० ॥ दीपप्रदाः प्रकाशेन यान्ति मार्गेण ते सुखम् ॥ पूज्यमाना यमभटैर्यन्ति भक्ता जनार्द्दनम् ॥ ५१ ॥ नास्ति तेषां भयं किञ्चिदिहलोके परत्र च ॥ ते तृप्ताः सर्वकामैश्च तरसा यान्ति मानवाः॥ ॥ ५२ ॥ बुद्धिं समास्थाय तु सात्त्विकीं ये भक्ताः सुरेशस्य जनार्द्दनस्य ॥ तेषां गतिस्तत्र तु यत्र राम श्वेताः पुमांसो गतसर्वपापाः ॥ ५३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने यममार्गावणनोनाम षोडशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११६॥राम उवाच ॥ भगवञ्श्रोतु मिच्छामि ये नराः स्वर्गगामिनः ॥ केन धर्मभृतां श्रेष्ठ तथा निरयगामिनः ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ आश्रमस्थेु यथोक्तेषु वर्तन्ते ये द्विजोत्तमाः ॥ स्वधर्मसक्ताः सततं ते नराः स्वर्गगामिनः॥२॥वर्तन्ते ये महीपाल राजधर्मानुसारतः ॥ पुरोहितमते युक्ता राजानः स्वर्गगामिनः ॥ ३ ॥ प्रजासुखे सुखं येषां तद्दुःखे ये च दुःखिताः ॥ दुष्टनिग्रहकर्त्तारो ज्ञेयास्ते स्वर्गगामिनः ॥४॥ स्वाम्यर्थे ब्राह्मणार्थे वा मित्रकार्य्ये च ये हताः ॥ गोष्ठे निहता

॥२६१॥

ये च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ६ ॥ देहंधातून्परित्यज्य सलिलारण्यवह्निषु ॥ अनशने वा धर्मज्ञा मृताः स्युः स्वर्गगामिनः ॥ ६ ॥ तीर्थयात्रा प्रसक्ताश्च नित्यमध्वनि कर्षिताः ॥ तपसा कर्षिता ये च ते ज्ञेयाः स्वर्गगामिनः ॥ ७ ॥ मधुमांसानिवृत्ताश्च निवृत्ता मधुपानतः ॥ कामधेनुव्रतं श्चापि विज्ञेयाः स्वर्गगामिनः ॥ ८ ॥ मातापितृपरा दान्ता गुरुभक्ताः प्रियंवदाः ॥ सत्यार्जवरता ये च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ९ ॥ वैशा- कानां वस्त्राणां प्रपाणां ये प्रदायिनः ॥ उद्यानारामकर्त्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १० ॥ तडागकूपकर्त्तारस्तथा शय्याप्रदायकाः ॥ छत्रोपानत्प्रदा- तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ११ ॥ इन्धनानां प्रदातारस्तथा गोयामदायिनः ॥ गवां शुश्रूषका ये च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १२ ॥ परोपकार- सक्ताश्च परवञ्चविवर्जकाः ॥ पूज्यपूजयितारश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३ ॥ स्वाध्यायसक्ता धीमन्तो गुरुशुश्रूषणे रताः ॥ उपासकाश्च वृद्धा- नां ते ज्ञेयाः स्वर्गगामिनः ॥ १४॥ प्रतिश्रयप्रदातारस्तथा ये सत्रदायकाः ॥ भक्ता गोद्विजविप्राणां ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १५ ॥ श्रोतारो ये च धर्म्मानां ये तथा यज्ञयाजिनः ॥ उपवासरता ये च ते ज्ञेयाः स्वर्गगामिनः ॥ १६ ॥ कृशाननुभवन्तीह शास्त्राध्ययनतत्पराः ॥ शास्त्राणां च हिते युक्तास्ते ज्ञेयाः स्वर्गगामिनः ॥ १७॥ आर्त्तानामप्रदा ये च ये च हिंसाविवर्जकाः ॥ अभीताश्च भयात्तानां ते नराः स्वर्गगामिनः॥ ॥१८॥दादिङ्गाश्च दातारः प्रभवश्च क्षमान्विताः ॥ यौवनस्थाश्च ये शान्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥१९॥ पौत्रदौहित्रसंयुक्ता ये तथा चिरजीवि- नः॥प्रियङ्कराश्च बालानां ते नराः स्वर्गगामिनः॥२०॥ पोषकाणामनाथानां ये चैवोद्वाहककारिणः॥द्विरागमनदा ये च ते नराः स्वर्गगामिनः॥२१॥ ग्रहाणां पूजका ये च तथा श्राद्धकारिणः ॥ संविभागकरा ये च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२ ॥ सर्वासां देवतानां च ये च पूजारताः सदा ॥ सर्वदानरता ये च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २३ ॥ अहताश्च तथा तत्र कृत्वा कर्मातिदुष्करम् ॥ कालेनापि मृता राम ते नराः स्वर्ग- गामिनः ॥२४॥ ये भक्तिमन्तो मधुसूदनस्य देवेश्वरस्याप्रतिमस्य नित्यम् ॥ सत्त्वेन हीना रजसा विमुक्तास्ते यान्ति नाकं सुरसंघपूज्याः॥२५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने स्वर्गभागवर्णनन्नाम सप्तदशोत्तरशततमोऽध्यायः॥११७॥ पुष्कर उवाच ॥ महापातकिनो ये च ये च पातकिनो जनाः ॥ मांसाशिनो नरा ये च तथा येऽन्यायगामिनः ॥ परदाररता ये च ते वै निरयगामिनः ॥ १ ॥ अतिक्रामन्ति ये भार्या पीडयन्ति च ये नरान् ॥ ये समासञ्जयन्ते तै वै निरयगामिनः ॥ २ ॥ बहुभार्याश्च भार्यासु वर्तन्ते न समं च ये ॥ ऋतुकालहरा ये च ते वै निरयगामिनः॥३॥ सम्यग्भर्तृषु या नार्यो वर्त्तन्ते नावलेपतः ॥ अप्रिये च तथा सक्ता ज्ञेयास्ता निरयङ्गमाः॥४॥

वि० ध० ॥२६०॥

द्वि० सं० अ० ११८

भर्तारमवमन्यन्ते भाषन्ते विप्रियाणि च ॥ स्वातन्त्र्येण च वर्तन्ते ज्ञातय्या निरयुङ्क्ष्माः ॥ ५॥ राजशास्त्रापदेशं ये संत्यज्य वसुधाधिपाः ॥ वर्तन्ते सर्वकार्येषु ते वै निरयगामिनः ॥ ६ ॥ वर्णाश्रमोक्तं वर्तन्ते धर्मं त्यक्त्वा तु ये नराः ॥ बहिःशास्त्रान्महाभाग ते वै निरयगामिनः ॥ ७ ॥ अयाज्ययाजिनो ये च कूटसाक्ष्यप्रदाश्च ये ॥ तथानृतगता ये च ते वै निरयगामिनः ॥ ८ ॥ व्यवहारेषु ये सक्ताः पक्षपाताभिधायिनः ॥ असम्य- ग्दर्शिनो ये च ते वै निरयगामिनः ॥ ९ ॥ प्रीयमाणे परिजने मिष्टमश्नन्ति ये नराः ॥ असंविभज्य धर्मज्ञ ते वै निरयगामिनः ॥ १० ॥ भृतकास्त महाभाग कुर्वन्ते नैव ये भृतम् ॥ अनिर्दिष्टमुपञ्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ ११ ॥ वञ्चका भृतकानां च तथैवाश्रितवञ्चकाः ॥ वञ्चकाश्च तथाऽन्येषां ज्ञेया निरयगामिनः ॥ १२ ॥ कृतघ्ना निर्गुणा ये च परस्वादायिनश्च ये ॥ शठाचाराश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः ॥ १३ ॥ गवां पानप्रवृत्तानां ये तथा विघ्नकारिणः ॥ तथाऽन्येषां च भूतानां ते वै निरयगामिनः ॥ १४ ॥ धर्मकार्यप्रवृत्तस्य ये नरा विघ्नकारिणः ॥ पापप्रोत्साहकाश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ १५॥ त्यागिनस्त्वन्निराश्रितानां ये ऋत्विजां त्यागिनश्च ये ॥ याज्यानां च गुरूणां च ते वै निरय- गामिनः ॥ १६ ॥ त्यागिनो देवतानां च वह्नीनां त्यागिनश्च ये ॥ शास्त्राणां त्यागिनो ये च ते वै निरयगामिनः ॥ १७ ॥ बालकातिथिविप्राणां सुराणां चैव मानद ॥ ये च पूर्वभुजो नित्यं ते वै निरयगामिनः ॥ १८ ॥ रजस्वलां च ये यान्ति ये च प्रेत्यकरां स्त्रियम् ॥ वियोनिं ये च गच्छन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ १९ ॥ शुक्लं त्यजन्त्ययोनौ ये तथाकाशे च निर्घृणाः ॥ पर्वस्वपि च धर्मज्ञ ते वै निरयगामिनः ॥ २०॥ अनध्यायेशु ये राम स्वाध्यायमिह कुर्वते ॥ निन्दन्ति च गुरून्थे वै ते वै निरयगामिनः ॥ २१॥ देवतानां च वेदानां ब्राह्मणानां च निन्दकाः ॥ पुराणचरितानां च ते वै निरयगामिनः ॥ २२ ॥ ये नास्तिका नरा राम ये च श्रद्धाविव- र्जिताः ॥ अहङ्कारगृहीताश्च ते वै निरयगामिनः ॥ २३॥ कुकर्मसक्ता मनुजाः सुकर्मपरिवर्जकाः ॥ स्वामिमित्रद्रुहो ये च ते वै निरयगामिनः ॥ २४॥ ये च द्रोहरता राज्ञां ब्राह्मणानां गवामपि ॥ सुहृदामपि धर्मज्ञ ते वै निरयगामिनः ॥ २५ ॥ ये तु पैशुन्यसंसक्ताः परधर्मस्पृशोऽपि च ॥ अशुचयश्च तथा मद्यैस्ते वै निरयगामिनः ॥ २६ ॥ सोमविक्रयिणो ये च बीजविक्रयिणस्तथा ॥ आत्मविक्रयिणो ये च ज्ञेया निरयगामिनः ॥ २७ ॥ रजः पश्यन्ति धर्मज्ञ येषां वेश्मनि कन्यकाः ॥ शुल्कं च दत्ता सा यैश्च ते वै निरयगामिनः ॥ २८ ॥ ब्रह्महाभ्रूणहावानां च ये नरा भेदवादिनः ॥ तमोऽभिभूताः पतितास्ते वै निरयगामिनः ॥ २९॥ कुलजानां सपिण्डानां ये च पिण्डविलोपकाः ॥ अश्राद्धदाश्च पूर्वषां ते वै निरयगामिनः ॥ ३०॥

॥२६०॥

कामात्मानो नरा ये च ये तथाधर्मपरायणाः ॥ ये च धर्मद्विषो लोके ते वै निरयगामिनः ॥ ३१ ॥ नाभिपश्यन्ति ये शक्त्या दीनमातुरामाश्रितम् ॥ आर्तं च नाभिधावन्ति ते वै निरयगामिनः ॥३२॥ ये चावहासं कुर्वन्ति दीनानां मानगर्विताः ॥ अनागसं परिभवन्त्येते निरयगामिनः ॥ ३३ ॥ पीडामथोत्पाद्य नरस्य राम यथाकथंचिन्नरकं प्रयाति ॥ तस्मात्प्रयत्नेन विवर्जनीया परस्य पीडा मनुजेन राम ॥ ॥ ३४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने निरयगामिवर्णनन्नामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११८ ॥ ॥ राम उवाच ॥ नामानि नरकाणां च यातना विविधास्तथा ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पुंसां नरकगामिनाम् ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ तामिस्रं मन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ ॥ नरकं कालसूत्रं च महानरकमेव च ॥२॥ संजीवनं महावीचिं तपनं संप्रतापनम् ॥ संघातं च सकाकोलं कश्मलं प्रतिमृत्तिकम् ॥ ३ ॥ लोहशंक

वि० ध० ॥२६१॥

द्वि० खं० अ० ११९

तेन महतीं वेदनां गतान् ॥ २१ ॥ त्वचमुत्कृत्य चान्यत्र शुनां नरकवासिनः ॥ त्यजन्ति ते च भक्ष्यन्ते तीक्ष्णदंष्ट्रैर्मुहुर्मुहुः ॥ २२ ॥ अन्धकारे तथान्यत्र भीमगन्धे भयावहे ॥ अत्युष्णे तैश्च पात्यन्ते गर्भवाससमे जनाः ॥ २३ ॥ काकैकङ्कैर्गृध्रैरायुविभिः सर्पैर्वृश्चिकैर्मूषकैरपि ॥ मक्षिकामिश्च भक्ष्यन्ते तेषामन्यत्र शासनात् ॥ २४ ॥ अन्यत्र शाल्मलिं घोरं संततं तीक्ष्णकण्टकम् ॥ सर्पकीटादिसंयुक्तमारोह्यन्ते नराधमाः ॥ २५ ॥ अन्यत्र च तथा घोरां सन्तप्तामयसः शिलाम् ॥ आलिङ्गन्ते मुहुः स्पर्शात्तेषामेव तु शासनात् ॥२६॥ अन्यत्रास्रौघवसतो वसन्ति भयपीडिताः ॥ तत्र तेषां तु नासाक्षिकर्णवक्त्रेषु मानद ॥ २७ ॥ प्रविशन्ति महाभागाः कृमयो मांसभोजिनः ॥ क्षारनद्यां तथैवान्ये पात्यन्ते नारकाञ्छुशुः ॥२८॥ बहुशीतान्धकारे च पात्यन्ते नरके परे ॥ रक्ततोयवहामन्ये प्रपद्यन्ते महानदीम् ॥२९॥ असिपत्रवने चान्ये कृष्यन्ते भीमदर्शनाः ॥ तृष्णया क्षुधया चान्ये बाध्यन्ते तत्र मानवाः ॥ ३० ॥ पाराश्वानं लिप्सन्तस्ताड्यन्ते कूटमुद्गरैः ॥ पाययन्ति तथाप्यत्र पारायन्मयमदास्तथा ॥ ३१ ॥ कूटौगा तीव्रधूममथोवक्राञ्चन्द्धा वृक्षेषु मानद ॥३२॥ त्वचोत्कर्त्तनमन्यत्र तिलशः क्रियते भटैः ॥३२॥ काष्ठाञ्चन्यत्र बध्यन्ते नारकाणां तथास्थिषु ॥ ३४॥ सन्तप्ते रप्रमाणैश्च तथा देहैर्भयार्दिताः ॥३३॥ सूचीवक्त्रैस्तथान्त्रेषु पात्यन्ते क्षुधया भृशम् ॥ सिच्यन्ते च तथान्यत्र तैलेन च गुडेन च ॥३४॥ सन्तप्ते न महाभाग भृशं दुःखप्रदायिनाम् ॥ अन्यत्र जातपिटकाः सरुजाविह्वलाः॥३५॥ घोरात्पर्षविनिस्त्रिशता भक्ष्यन्ते च पिपीलिकैः॥ सूत्रेणान्यत्र छिद्यन्ते पादतः प्रभृति क्रमात् ॥ ३६ ॥ तिलशो मुहुशार्दूल नारकाः पर्वतोपमाः ॥ यावच्च तेषां मूर्धानं तावदेव पुनःपुनः ॥ ३७ ॥ कृत्वा च पिष्टं पच्यन्तेऽन्ये तथा भृशम् ॥ अयःपात्रेषु चान्यत्र तीक्ष्णशङ्कुभिरायतैः ॥ ३८ ॥ क्रियन्ते संयता घोरैः सन्तप्तेषु महासुज ॥ आपेथ्यन्ते तथान्यत्र विनिगृह्य शिलासु ते ॥ ३९ ॥ गर्तेषु ते मुदं दत्त्वा पूर्ववन्ते मुसलैर्भृशम् ॥ वद्धास्तम्भे तथान्यत्र क्षिप्यन्ते सायकैर्नराः ॥ ॥ ४० ॥ शृङ्खलामिश्च बध्यन्ते लोट्यन्ते कण्टकेषु च ॥ गन्धेनान्यत्र बोध्यन्ते विषमेण पुनःपुनः ॥ ४१ ॥ नारकैश्च तथा सर्वैर्नारीना वैर्भयानकैः ॥ यातनाभिश्च बर्हीभिर्यात्यन्ते नरके भृशम् ॥ ४२ ॥ अन्योन्यस्य च मांसानि भक्षयन्त्यपरे तथा ॥ हा तात मातेति तथा क्रन्दमानाः पुनःपुनः ॥ ४३ ॥ निन्दन्तः स्वानि कर्माणि ताड्यमानाश्च तैर्भटैः ॥ यातनाभिश्च बर्हीभिर्यात्यन्ते मृयु नन्दन ॥ ४४ ॥ विमुक्तान्नारका ह्यन्ये वहिमन्ध्ये पुरोहितम् ॥ विजानन्ति महाभाग सुखस्पर्शरतंम तथा ॥ ४५ ॥ विमुक्तो नारकाच्छीतात्सुखोष्णं हिमसंक्षयम् ॥ मन्यते सर्वमेवान्यत्सुखस्पर्शरतंम तथा ॥ ४६ ॥ नरकेभ्यश्च शास्त्रेभ्यो विमुक्तो यो नराधमः ॥

॥२६१॥

शस्त्राण्यान्यानि जातानि सुखस्पर्शसमानि च ॥४७॥ सुखदुःखे तु मानुष्ये त्रिदिवे केवलं सुखम् ॥ नरके दुःखमेवैकं सततं भृगुनन्दन ॥ ४८॥ तृष्णा तत्र क्षुधा तत्र गन्धस्तीव्रो भयङ्करः ॥ यातना विविधाः प्रोक्ता भयं तत्रातिदारुणम् ॥ ४९ ॥ दुर्निष्कण्टककार्पासं तथा कुणपसंकुलम् ॥ केशास्थिबहुलं भीमं नरकं दुःखमेव तु ॥ ५० ॥ आर्तनादमहानादकाककङ्कव्याघ्रसंकुलम् ॥ कृमिकीटपतङ्गाढ्यं पूयासृग्बहुलं तथा ॥ ५१ ॥ अन्योऽन्यक्लेशसंयुक्तमन्योऽन्यपकृकारकम् ॥ अन्योऽन्यताडकं घोरं तथाऽन्योऽन्यभयङ्करम् ॥ ५२ ॥ एवमेतेषु ते पापा नरकेषु समागताः ॥ बह्व्यः खलु याप्यन्ते मानवाः पापकारिणः ॥ ५३ ॥ यावत्तेषां न पापानि क्षयं यान्ति भृगूत्तम ॥ तावते न विमुच्यन्ते नरकाद् घोरदर्श- नात् ॥ ५४ ॥ अत्यन्तभीमा नरकाः सुघोरा भयावहव्यालगणावकीर्णाः ॥ भक्तिं वहन्तः पुरुषोत्तमस्य न यान्ति ते भार्गववंशमुख्य ॥ ५५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामं प्रति पुष्करोपाख्याने नरकयातनावर्णनन्नामैकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ ११९॥ राम उवाच ॥ कर्मणा केन धर्मज्ञ नरा नरकवासिनः ॥ कांकां योनिं प्रपद्यन्ते तन्मे ब्रूहि तपोमय ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ अमेध्यमध्ये क्रूरा ये महापातकिनो जनाः ॥ भवन्ति बहुधा भूम्यां तथैव शिलासु ते ॥ २ ॥ तृणगुच्छलतागुल्मद्रुमत्वं प्राप्यते क्रमात् ॥ भवन्ति च मृगाः पश्चान्निवर्त्त्य व्याधभया- र्दिताः ॥ ३ ॥ ब्रह्मस्वहारिणो हिंस्रा रौद्राचाराः सदैव तु ॥ अटव्यां घोररूपायां जायन्ते ब्रह्मराक्षसाः ॥ ४ ॥ परदाररता मूढाः सन्तप्तायां तथा भुवि ॥ कृकलासा हि जायन्ते पिशाचाश्चाप्यनन्तरम् ॥ ५ ॥ अटव्यां घोररूपायां शुष्कद्रुमकोटरे ॥ कृष्णाऽहयो हि जायन्ते ततः पश्चान्न संशयः ॥ ६ ॥ कूटसाक्षिप्रदाः पापास्त्वमेध्ये कृमयश्चिरम् ॥ भूत्वा भवन्ति सर्पास्ते पिशाचास्तदनन्तरम् ॥ ७ ॥ गुरुमित्रद्रुहः पापा ये च स्वा- मिद्रुहो जनाः ॥ द्विजशिष्यद्रुहश्चैव कृतघ्ना नास्तिकास्तथा ॥ ८ ॥ त्यागिनो बान्धवानां च त्यागिनः शरणाथिंनाम् ॥ निक्षेपहारिणो ये च कन्यकाक्रयिणश्च ये ॥ ९ ॥ अमेध्ये कृमयः सर्पा मृगा व्यालानुगास्तथा ॥ ततो घोरनखोपेता जायन्ते जम्बुकाः खलाः ॥ १० ॥ परस्वहा- रिणः पापाः कुञ्जरास्तुरगाः खराः ॥ बलीवर्दास्तथैवोष्ट्रा जायन्ते नात्र संशयः ॥ ११ ॥ हतं यस्य तु तद्द्रव्यं तस्य भाग्यानुरूपतः ॥ आत्म- दोषाऽनुसारेण जायन्ते धनिनास्तु ते ॥ १२ ॥ चन्द्रार्कग्रहणे भुक्त्वा जायन्ते कुब्जका नराः ॥ आमश्राद्धं तथा भुक्त्वा जायन्ते गृध्रयोनिषु ॥ १३ ॥ असत्प्रतिग्रहं राम गृहीत्वा वानरास्तथा ॥ आशाभङ्गं तथा कृत्वा शृगालाश्च तथाधमाः ॥ १४ ॥ सूचकस्तु दुराचारो वागुरिर्नाम जायते ॥ बहु- कालं महाभाग भूयोभूय इति श्रुतिः ॥ १५ ॥ मांसं भुग् यावतां राम मांसमश्नाति देहिनाम् ॥ तावतां योनिमाप्नोति भूयोभूयो न संशयः ॥ १६ ॥

भोक्तव्यानि च तैस्तस्य राम मांसान्यसंशयम् ॥ यावन्तः प्राणिनो येन बह्विधैर्वा निपातिताः ॥ १७॥ तावत्यो योनयस्तेन गन्तव्या भृगुसत्तम ॥
योनीयोनौ च हन्तव्यस्तेनैतासो नात्र संशयः ॥ १८॥ वान्ताशी गुणपाशी च पूयस्रुतिश्चिराशिनः ॥ स्वकर्मविच्युता वर्णा जायन्ते प्रेतयोनिषु ॥ १९॥
धान्यं हत्वा भवत्याखुः कांस्यं हंसो जलेप्लवः ॥ मधु दंशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम् ॥ २०॥ मांसं गृध्रो वसां मद्रुस्तैलं
तैलापगः खगः ॥ चीरीवाकस्तु लवणं बलाका शकुनिर्द्धिधु ॥ २१ ॥ कौशेयं तित्तिरिर्हत्वा क्षौमं हत्वा च दर्दुरः ॥ कार्पासं तान्तवं क्रौञ्चो गां
गोधा वागुदो गुडम् ॥ २२ ॥ छुच्छुन्दरिः शुभान्गन्धान्पत्रशाकं शिखी तथा ॥ मक्षिकान्त्तु तथैवान्नमकृतान्नं तु शल्यकः ॥ २३ ॥ भेको
भवति हत्वानिं गृहहारी च तस्करः ॥ रत्नानि हत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः ॥ २४ ॥ वृको मृगेभं व्याघ्राश्वं जग्ध्वा चैवार्हतं हविः ॥
स्त्रियं हत्वा भवेद्यक्षो यानसूरः पशूनजः ॥ २५ ॥ यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः ॥ अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवादृतं हविः ॥
॥ २६ ॥ तिर्यक्षु दुःखं परमं विदित्वा पापानि वर्ज्यानि नरेण नित्यम् ॥ भक्तिश्च कार्या मधुसूदनस्य तया स दुःखं सकलं जहाति ॥ २७ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने तिर्यग्योनिवर्णननाम त्रिंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२० ॥ राम
उवाच ॥ नरकान्भ्रान्ति तिर्यक्त्वं ततो मानुष्यमेव च ॥ तेषां चिह्नानि मे ब्रूहि मानुषत्वे वरुणात्मज ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ मणिसुक्ताप्रवालानि
रत्नानि विविधानि च ॥ अपहृत्य नरो राम जायते हेमकूटेषु ॥ २ ॥ यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहृत्य नरो बलात् ॥ प्राप्नोति भृगुशार्दूल मानुष्यं
भारवाहिताम् ॥ ३ ॥ यं कञ्चिद् घातयित्वापि प्राणिनां भृगुनन्दन ॥ मांसं भुक्त्वा तु धर्मज्ञ भवन्तीह गदातुराः ॥ ४ ॥ सुवर्णचोरः कुनखी
सुरापः श्यावदन्तकः ॥ ब्रह्महा क्षयरोगी स्याद्धर्म्मघ्नो गुरुतल्पगः ॥ ५ ॥ पिशुनः पूतिनासः स्यात्सूचकः पूतिक्रकचः ॥ धान्यचोरोऽङ्गहीनः
स्याद्दग्धो मिश्रिद्वेव ॥ ६ ॥ व्याधितश्चाह्रतहर्त्ता स्यान्मूको वागपहारकः ॥ वस्त्रापहारकः श्वित्री पङ्गुश्चाश्वापहारकः ॥ ७ ॥ खल्वाटो
मत्सरी राम नास्तिको वेदनिन्दकः ॥ भूय एव समाप्नोति तथा नास्तिक्यतां द्विज ॥ ८॥ अन्यो दीपापहारी स्यात्काणो निर्वापकस्तथा ॥
अन्धो भवति गोघ्नस्तु वाण्टिकस्तोलकस्तथा ॥ ९ ॥ दरिद्रः परवित्तघ्नो उन्मत्तश्च तथाभिदः ॥ प्रतिकूलो गुरोर्यस्तु सोऽपमारी प्रजापते
॥ १० ॥ मिष्टाश्येको महाभाग वातगुल्मी भवेन्नरः ॥ खगभक्ष्यस्तु कुण्ठाशी दीर्घरोगा च पीठकः ॥ ११ ॥ भवतीह सुगन्ध्याश्वस्त्वग्विक्रे
यस्य विक्रयात् ॥ श्रीपदी चावकोर्णी स्यान्मूर्खश्चाक्रोशको भवेत् ॥ १२॥ उक्तस्त मुख्य हि मया तिरश्चां या योनयो यानि च लक्षणानि ॥