विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० सं० ॥३३०॥

तृ०खं० अ० ३३ ॥३३०॥

एवमध्येष्य संयुक्ता वीरमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ९९ ॥ एवमध्येष्य संस्यूतै भैरवी चापरा भवेत् ॥ द्वेऽन्योन्या तु संग्राह्या इत्यमध्येन संयुतम् ॥ १०० ॥ पृष्ठमध्येन च क्रान्तं स्तम्भनी चापरा भवेत् ॥ उत्सङ्गमध्यगा तु संग्राद्याहेममध्यव्येन चाहतम् ॥ १०१॥ पातालभञ्जनी नाम शुद्धमध्यपरा भवेत् ॥ तर्जन्यौ मध्यमा चैव तथा चैव त्वनामिकाम् ॥ १०२ ॥ मध्यपर्वसु संयुक्तां पृष्ठतः कारयेन्नरः ॥ शङ्खमुद्रेयमुद्दिष्टा पूर्वमुक्ता तथपरा ॥ १०३ ॥ प्रसार्य सर्वाश्वाङ्गुल्यः कण्ठपृष्ठे च योजयेत् ॥ चक्रमुद्रा भवेत्सेषां पूर्वमुक्ता तथपरा ॥ १०४ ॥ कटिभागप्रदेशे तु मुष्टिस्तु विशिखा भवेत् ॥ गदा मुद्रा भवेत्त्येषा सर्वविघ्नप्रणाशिनी ॥ १०५ ॥ अन्योन्याभिमुखौ कृत्वा करौ संवेष्टिताङ्गुली ॥ सह्वाह्वेन निदिष्टा मुद्रा कौस्तुभसंज्ञिता ॥ १०६ ॥ संस्पृश्य वेतिक्षिपिकां वामचक्रिणकं स्पृशेत् ॥ इयं मुद्रा विनिर्दिष्टा वनमालेति पार्थिव ॥ १०७ ॥ अनामीनौरंतरे द्वव्ये संजं द्वव्य कूर्कुट्ये ॥ जंघामध्यगतौ कृत्वा चिबुकौडर्घसमुद्यतौ ॥ १०८ ॥ मुखं विधृतकं कुर्याज्ज्वलजिह्वा तु लेलिहा ॥ एषा मुद्रा महामुद्रा नारसिंहेति कीर्तिता ॥ १०९॥ अङ्गुष्ठं मुदिना ग्राह्यं हृत्प्रदां परिकीर्तिता ॥ मुष्टिं बद्ध्व चाङ्गुष्ठं तिर्यग्भं कारयेच्छिरः ॥११०॥ स्पृष्ट्वा तु तर्जनीमुष्ठौ शिरसामुद्रा प्रकीर्तिता ॥ तर्जनीप्रान्तसंस्पृष्टे द्वे सृष्टी कवचं भवेत् ॥ १११॥ सृष्टी बद्ध्वा तु हस्तौ द्वे उभयोरंसयोजितौ॥ गदामुद्रा समाख्याता सर्वकर्मकरी शुभा ॥ ११२॥तार्जनी तु तथाङ्गुष्ठं प्रातिष्ठित्तौ तु कारयेत् ॥ शेषाः प्रसारिताङ्गुल्यो नेत्रमुद्रा भवेन्नृप ॥ ११३॥उत्तानमूर्ध्वोऽञ्जलीं कृत्वा तर्जन्यन्तानां सप्त श्ग्रवातामध्यम्यौ चोत्रितौ कृत्वा अङ्गुष्ठौ क्षेपिताौ समौ ॥ ११४॥एषा मुद्रा समाख्याता दिव्या च शिरसो नृप॥अञ्जलिः प्रमदा मुद्रा क्षिप्रं देवम सातितम् ॥ ११५॥ वन्दने हृदया मग्ना पूर्वदक्षिणतोऽपरा ॥ ऊर्ध्वोऽङ्गुष्ठौ वामसव्यैर्दिक्षणोऽङ्गुष्ठबन्धनः ॥ ११६॥ संन्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठौ यस्या ऊर्ध्वं प्रतिष्ठितम् ॥ वासुदेवस्य मुद्रेषा बद्धा स्थापनघातिनी ॥ ११७ ॥ हस्तयोरुभयोरेव कनिष्ठाङ्गुष्ठगर्भेको ॥ शेषाः प्रसारिताः स्थिता मुद्रा सङ्कर्षणस्य तु ॥ ११८ ॥ तर्जन्यावधतः स्थिता समाङ्गुष्ठा तु लेलिता ॥ एषा मुष्टि ततः कृत्वा मुद्रा प्रद्युम्नसंज्ञिका ॥ ११९ ॥ अङ्गुलीं वलितां यत्र सूपकणगौ तु कारयता। वेष्टयाङ्गुष्ठमध्यस्थः कार्यवनिर्निरुद्ध तु कारयेत् ॥ १२० ॥ इत्युद्देशे तु ते प्रोक्ता मुद्राहस्ता मया नृप ॥ दर्शनेनन्त्व युक्तानां परां सिद्धिमभीप्सिताम् ॥ १२१॥ यथामन्त्रं यथादेवं यथाविधिविनिर्दितः ॥ मन्त्रैर्मुद्रेवतायुक्ता बहवो मुद्राः प्रकीर्तिताः ॥ १२२॥ तासां मन्त्रं

१ 'शिखरे वामदक्षिणकम्' इति ख० । २ 'कण्ठामे नामतो' इति ख० । ३ 'उच्चार्य' इति 'कूर्कुटो' इति ०ख। ४ 'लोहिता' इति ख० । ५ 'हृन्मुद्रा' इति ख० । ६ 'मध्यामौ वह्निगौ' इति ख० । ७ 'तर्जन्या नम' -इति ख० ।

उत्तानी तूसतौ हस्तौ कृत्वाङ्गुष्ठौ तु कुञ्चितौ ॥ मध्यसंस्थौ करौ कृत्वा आवाहन्यास्तु लक्षणम् ॥ ७५ ॥ अङ्गुष्ठौ कुञ्चितौ द्वौ तु स्वकीयाङ्गु लिवेष्ठितौ । ऊर्ध्वो चाभिमुखौ हस्तौ योजयित्वा तु रीङ्गण ॥ ७६ ॥ उत्तानं दक्षिणाङ्गुष्ठं वामाङ्गुष्ठेन वेष्टयेत् ॥ भ्रामयेद्दुर्लभा मुद्रा मुद्रा प्रोक्ता विसर्जने ॥ ७७ ॥ विस्रस्तिसद्गयसंयोगाद्गङ्गामुद्रा प्रकीर्तिता ॥ सृष्टिः प्रभासिता ज्ञेया लिङ्गमुद्रा तथैव च ॥ ७८॥ सन्दष्टे मार्जितोबष्ठौ जीर्णमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ प्रसारितौ भुजौ कृत्वा भुजाग्रे कुञ्चितौ तथा ॥ ७९ ॥ अप्राप्यौ कुञ्चितांशेन कल्पहृक्षसत्रिभौ ॥ तर्जनी कुञ्चितां कृत्वा अङ्गुष्ठोपरि विन्यसेत् ॥ ८० ॥ निक्कुब्जौ बाहुदण्डौ तु बन्धीयाच्च पृथक्पृथक् ॥ क्षेपिणी नाम मुद्रेषा कथिता सूर्यदेवता ॥ ८१ ॥ पद्माकारौ करौ कृत्वा संश्लिष्टौ ग्रथिताङ्गुलिः ॥ अङ्गुल्या कारयेत्तस्मिन्त्रिष्वङ्गुलि प्रकीर्तिता ॥ ८२ ॥ सम्मुखौ तु करौ कृत्वा संश्लिष्टौ ग्रथिताङ्गुलीः ॥ कनिष्ठामध्यमे योज्यौ तर्जन्यौ मध्यमे तथा ॥ ८३ ॥ हृदि मूर्ध्नि शिखाबन्धे मूर्द्धे व्योमसंज्ञिता ॥ मूर्ध्निन्योच्छ्रितां कृत्वा मध्यहस्तस्य तर्जनीम् ॥ ८४ ॥ तारेशचन्द्वदन्तासौ तु मुद्रा चान्द्रम्य कीर्तिता ॥ मध्यमा तर्जनी चैव स्पृष्टहस्तस्य चोच्छ्रिते ॥ ८५ ॥ कनिष्ठानमिके कुब्जे साङ्गुष्ठेनैव संज्ञिता ॥ नेत्रप्रदर्शिता ज्ञेया गोपुच्छागमने तथा ॥ ८६ ॥ उत्तानौ तु करौ कृत्वा सर्वाङ्गुल्यो विकुञ्चिताः ॥ कृत्वा चोपरि चाङ्गुष्ठं चालयेत पुनः पुनः ॥ ८७ ॥ सर्वासानेव शक्तीनां सर्वज्ञा मुद्रप्रकीर्तिता ॥ दीप्ता मुद्रेयमाख्याता मृदा विसर्जितामला तथा ८८ ॥ अमोघा विहृता चैव नवमा सर्वतोमुखी ॥ इति नामानि शक्तीनां सर्वसस्यानि निर्दिशेत ॥ ८९ ॥ सम्मुखौ तु करौ कृत्वा श्लिष्टौ चैव प्रसारितौ ॥ इयं मुद्रा नमस्कारे रवि सान्निध्यकारिणी ॥ ९० ॥ अनामिकाग्रिकायाः सन्दंशो रविसुद्रा प्रकीर्तिता ॥ सोममुद्रा मध्यकया भौममुद्रा धनाग्रया ॥ ९१ ॥ कनीयस्या बुधे मुद्रा उत्फुल्ले जीवसंज्ञिता ॥ अनामिका सुलगा तु शुक्रमुद्रा प्रकीर्तिता ॥९२ ॥ मध्यमासुलगाङ्गुष्ठा शनिमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ९३ ॥ तर्जनीमूलगाङ्गुष्ठे राहु मुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ९३ ॥ तर्जनी चलनाज्ज्ञेया केतुमुद्रा नराधिप ॥ वासस्तेन शिरस्यः कौचमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ९४ ॥ सम्पुटौ तु करौ कृत्वा बाधोल्ङ्ख्यां नराधिप ॥ एषा वराहमुद्रा तु सर्वकर्मकरी शुभा ॥ ९५ ॥ वामेन वेष्टितो हस्तौ दक्षिणा भैरवी भवेत् ॥ हस्तद्विधौ कुर्याद्यत्र हृद्विद्यापस्तथा भवेत् ॥ ९६ ॥ पातालगासिनी नाम मुद्रेषा कथिता नृप ॥ कंपित्थानाममनामिका दीर्घस्तम्भनी तु निगद्यते ॥ ९७ ॥ करमध्यगतु संत्राणिमिव मध्येन चाहतम् ॥ एवं मध्यन संयुक्ता क्रोधिनी परिकीर्तिता ॥ ९८ ॥ सहमध्या तु संप्राह्या स्वतमध्ये द्विहस्तम् ॥

१ 'विध्यम्यभिमतांगुली' इति ख० ।

वि० ध० बृ० सं० अ० ३३ ॥ ३२९ ॥

मध्यमे द्वे च संकोच्य अनामा पृष्ठतो न्यसेत् ॥ दत्वा चैव तु तर्जन्यौ मध्यमाः परिविन्यसेत् ॥ ५० ॥ महामुद्रा मयख्या सर्वद्रव्यप्रपूरणी ॥
अनामा मध्यमे द्वे तु अन्योन्यान्तर्गते कृते ॥ ५१ ॥ संयोज्य मध्ये स्वाग्रं तर्जनीद्वयमथ च ॥ कनिष्ठाग्रे तथा द्वेदे स्वाग्रे नाभिन
नियोजयेत् ॥ ५२ ॥ अर्थोन्मत्तो नथांगुष्ठौ अमृताख्या प्रकीर्तिता ॥ चण्डीशमुद्रा कथिता अंजलिः कुब्जतर्जनी ॥
॥ ५३ ॥ अक्षांबुद्रा भवेद्राजन् पद्मः स्यात्संहतांजलिः ॥ दक्षिणेन तु हस्तेन मुष्टिं बद्धा प्रयत्नतः ॥ ५४ ॥ अङ्गुष्ठमु
न्नतं कृत्वा वामाङ्गुष्ठे तु निक्षिपेत् ॥ दक्षिणां च तथा मुष्टिं वामाङ्गुल्या तु वेष्टयेत् ॥ ५५ ॥ सद्योजातस्य मुद्रेषा कथिता
पापनाशिनी ॥ इयमेव विपर्य्यस्ता वामदेवस्य कीर्तिता ॥ ५६ ॥ करसम्पुटकं कृत्वा वामां नासां तु कारयेत् ॥ दक्षिणे मध्यमांकुञ्च्य अङ्गुष्ठौ
कुञ्चयेत्तथा ॥ ५७ ॥ शूलाग्रकं ततः कृत्वा हृदयं परिवेष्टयेत् ॥ अघोरस्य स्मृता मुद्रा सर्वविघ्नविनाशिनी ॥ ५८ ॥ उत्तानौ तु करौ कृत्वा
अनामाङ्गुष्ठयोजितौ ॥ तन्मूर्द्धापरि चाङ्गुष्ठौ तर्जन्यौ द्वे च कुञ्चिते ॥ ५९ ॥ मध्यनामे तु तेद्वे तु कनिष्ठामकतो न्यसेत् ॥ मुद्रेषा वक्रसं
ज्ञस्य सर्वदुरुतिनिवारणी ॥ ६० ॥ कनिष्ठोनामिके द्वेद्वे अन्तरानान्तरयोजिते ॥ आकुञ्च्यान्तारिते योज्ये शेषं चैव प्रसारिते ॥ ६१ ॥ ईशानस्य
भेन्मुद्रा सर्वकर्मार्था गुह्या ॥ तर्जन्त्यौ कुञ्चिते कृत्वा तथैव च कनीयसी ॥ ६२ ॥ अथोमुखं स्पृष्टनखां स्थितां मध्ये करस्य तु ॥ चतस्रश्चो
च्छ्रिताः पृष्ठे त्वङ्गुष्ठकन्तः कुरु ॥ ६३ ॥ नाल्व्यवास्तितौ द्वौ तु मुद्रा व्योमः प्रकीर्तिता ॥ मुष्टिं बद्धा तु वामेन तर्जनीं सम्प्रसारयेत् ॥ ६४ ॥
आद्या दक्षिगपुञ्ज्या तु मुद्रा सर्वार्थमना भवेत् ॥ वाममुष्टीं तथाङ्गुष्ठं दक्षिणं प्रक्षिपेदधः ॥ ६५ ॥ करजा पृष्ठतो योज्या मुद्रेषा शिवसंज्ञिता ॥
अङ्गुष्ठोन्नांतोहिताः सर्वा वर्तुल्या गर्भसंस्थिता ॥ ६६ ॥ प्रसृता मध्यमा युक्ता शिखामुद्रा प्रकीर्तिता ॥ अथोमुखास्तु वे तिस्रः तिर्यक्तस्य सुसंस्थि
ताः ॥ ६७ ॥ कनीथ्वस्पुरि त्वार्सों त्वाश्च सर्वा अथोमुखाः ॥ तासामुपरि चाङ्गुष्ठे दक्षिणं सम्प्रयोजयेत् ॥ ६८ ॥ वामे चर्मद्रमुद्रा कथिता लङ्गि
लस्य तु ॥ बन्ध्ये त्वनामिका त्वरिमन्मुद्रा ह्वक्षस्य कीर्तिता ॥ ६९ ॥ उत्तानौ तु करौ कृत्वा उभामेक्त योजयेत् ॥ करजास्तु स्मृताः सर्वा मुद्रा
गायत्रिसंज्ञिताः ॥ ७० ॥ मुष्टी प्रसारयेत्कामंगुली तु क्रमात्त्वप ॥ तर्जन्यन्तां कनिष्ठार्थ्यां शक्तिमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ७१ ॥ बदि न्यस्तोऽञ्जलिर्ज्ञेयो
नमस्कारो नराधिप ॥ कपित्थव्यजनौ गुह्य रित्सरेणु व्यजो भवेत् ॥ ७२ ॥ अङ्गुष्ठे योज्य तर्जन्यौ हस्तोत्तानों स्मृताङ्गली ॥ मणिबन्धौ
निपीड्यैव शशिकर्णो भवेन्नृप ॥ ७३ ॥ सम्पुटीकृत्य हस्तौ द्वौ किंचित्सङ्कुचिताङ्गुलिः ॥ मुकुला तु समाख्याता पङ्कजं प्रस्ततं सा ॥ ७४ ॥

दिक्पालानाञ्च मुद्रैषा सर्वेन्मध्यप्रसारिता ॥ २६ ॥ उत्ताने प्रसृतांगुल्यः करे भवति वारुणी ॥ तामेव तु यदा तिर्यक्तदा भवति मारुती ॥ २७॥
निक्षिप्योर्ध्वञ्च ताः सर्वाः कौवेरी तु प्रकीर्तिता ॥ मध्ये प्रसारितास्तिस्रो मुद्रेशानी प्रकीर्तिता ॥ २७ ॥ अङ्गुष्ठौ पद्ममुद्रा स्याद्द्योगोऽनन्तस्य
कीर्तिता ॥ वामासक्तस्य वामां तु दक्षिणानामपक्रमे ॥ २८ ॥ तयोश्चापि गृहीत तर्जन्यग्रेण तु ॥ संकोचयेत्पडलानि स्वांगुष्ठे तर्जनीं
न्यसेत् ॥ २९ ॥ वज्र एषः समाख्यातः शक्तिः पूर्वसमुदाहृता ॥ करौ बाह्वोश्च चैव दण्डमुद्रा प्रसारिता ॥ ३० ॥ कनिष्ठामनामिके द्वन्द्वे अन्त-
र्बहिर्मुखीकृतौ ॥ चत्वारः प्रसृता युग्मः खड्गमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥ वर्तुलं तर्जनीं कृत्वा अंगुष्ठोपरि विन्यसेत् ॥ दक्षिणं तर्जनीं चैव
तस्यास्य तु नियोजयेत् ॥ ३२ ॥ दक्षिणं कुंचितं कृत्वा तिस्रो वामाः प्रसारिताः ॥ मुष्टिं कृत्वा तु वामेन त्वंगुष्ठं तु समुच्छ्रयेत् ॥ ३३ ॥
अंगुष्ठेन तु संरुद्ध्य पताका प्रसृता करा ॥ तिर्यक्करं तु कृत्वा वै सङ्ख्य चतुरंगुलीः ॥ ३४ ॥ अंगुष्ठं प्रसृतं कृत्वा गदामुद्रा तथा परा ॥ अन्योन्यं
योजयेद्धस्तौ कनिष्ठाङ्गुष्ठयोजितौ ॥ ३५ ॥ तदेव युग्मं प्रसृता शूलमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ नित्यं प्रसारयेद्धस्तं स्वल्पाकारं तु योजयेत् ॥ ३६ ॥
मध्यमंकल्यसंसिद्धे प्रसृताग्रे नियोजयेत् ॥ तर्जनीद्वयं संकुच्य मध्यमापृष्ठसंस्थिता ॥ ३७ ॥ द्व्यङ्कपा स्मृता ह्येषा आत्मभावे नियोजयेत् ॥
उत्तानों तु करौ कृत्वा पदेङ्गुल्यः स्मृताः ॥ ३८ ॥ समानाः सुसमानाश्च योजिता वैष्णवी भवेत् ॥ तर्जन्यौ कुंचिते कृत्वा मध्यमा पृष्ठतो
न्यसेत् ॥ ३९ ॥ कनिष्ठोपरि चांगुष्ठौ धेनुमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ उत्तानं वामहस्तं च दक्षिणं चाप्यधोमुखम् ॥ ४० ॥ मध्यमानामनामिके द्वे द्वे संकुच्यां-
ङ्गुष्ठसंस्थिते ॥ तर्जनीकन्यका चैव मध्यमाभ्यां समाक्रमेत ॥ ४१ ॥ द्वितीया द्व्यरूपी च गन्धमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ उत्तानौ तु करौ कृत्वा
कनिष्ठेनानामिला तथा ॥ ४२ ॥ संकोचयित्वा चत्वारो मध्यमे द्वे प्रसारयेत् ॥ अंगुष्ठे च तर्जन्यौ पुष्पमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ४३ ॥ उत्तानौ तु
करौ कृत्वा पर्युदञ्चितनिकुञ्चितौ ॥ प्रसृते तर्जनीं कृत्वा चाग्रमग्रे नियोजयेत् ॥ ४४ ॥ तयोर्मूले तथैवाङ्गुष्ठौ धूपमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ तर्जन्या तर्जनीं
यत्र कनीयस्या कनीयसी ॥ ४५ ॥ चतस्र उत्थिताः कृत्वा पृष्ठे पृष्ठे नियोजयेत् ॥ अंगुष्ठाग्रनिकुञ्चितौ कृत्वा दीपमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ४६ ॥ उत्क्षिप्तौ
तांवुलयः सर्वाः कनीगोष्ठमथोरपि ॥ पृष्ठे पृष्ठे तु संयोज्य अंगुष्ठाग्रे नियोजयेत् ॥ ४७ ॥ नैवेद्यमुद्रा कथिता फलकारकरा शुभा ॥ अंगुल्यः
संहताः सर्वास्तथा संकुचिताश्च याः ॥ ४८ ॥ पुष्पमुद्रा विनिर्दिष्टा द्वितीया युडनन्दन ॥ अंगुष्ठौ चैकतः कृत्वा अनामा च कनीयसी ॥४९॥

१ 'श्रवणा'—इति ख० ।
२ 'हृत्मुद्रा' इति ख० ।
३ 'कन्यसीनामिका' इति ख० ।

वि० ध० ॥३२८॥ तृ० खं० अ० ३३ ॥३२८॥

स्तात्त्रिलोचन मे ॥ इति श्रीवि०ध०सं०तृतीयखण्डे रहस्यमुद्रावर्णनो नाम द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः॥ ३२॥ मार्कण्डेय उवाच॥ उत्तानं तु करं कृत्वा चतुरंगुलिकुञ्चितम् ॥ अंगुष्ठपर्वतो योज्यो भस्ममुद्रा प्रकीर्तिता ॥ १॥ सा तिसृर्भिस्त्वंगुलिभिर्लङ्गमद्रा प्रकीर्तिता ॥ अंगुल्यस्त्रयः सङ्कोच्या ग्रांगुष्ठपरिसंस्थिताः ॥ २ ॥ तर्जनीं प्रसृतां कृत्वा जटामुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ३ ॥ वेणुमुद्रा गदा तस्यां नेत्रांन्ते तर्जनी भवेत् ॥ ३ ॥ बन्धस्यौ तु प्रकुर्वीत चांगुष्ठं प्रसृतं तथा ॥ ५॥ उत्तानं मुष्टिं संयोज्य शशाङ्कं तु विनिर्दिशेत् ॥४॥ अंगुल्यः प्रसृताः सर्वा वर्तूलाः शृङ्गरूपकाः ॥ मूत्तिं कृत्वा तु तां मुद्रां गोवृषं तु विनिर्दिशेत् ॥ ६ ॥ तिर्यक्कृत्वा तु तं हस्तं सर्वसङ्कुचितांगुलिम् ॥ अंगुष्ठं मध्यमार्थेणपर्यस्तं तु विनिर्दिशेत् ॥ ६ ॥ कनिष्ठिकां सङ्कुचितामंगुष्ठापरि विन्यसेत् ॥ कनिष्ठिकामिकामध्यं दशांगुष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ ७ ॥ उत्तानौ तु करौ कृत्वा अन्योन्यान्तरितांगुली ॥ कनिष्ठिकान्तरे चांगुष्ठमन्तर्नि प्रकीर्तिता ॥ ८ ॥ उत्तानं दक्षिणं हस्तं तथो वामं तथोपरि ॥ करजान्योन्यसंयोगाद्दक्षस्य परिकीर्तिता ॥ ९ ॥ सा चैव विपरीता तु ज्ञानस्य परिकीर्तितम् ॥ कनिष्ठिके द्वे चांगुष्ठौ युग्मीकृत्या प्रसारयत् ॥ १० ॥ वैराग्यस्य भवेन्मुद्रा सर्वकर्मकरी शुभा ॥ पृष्ठे पृष्ठं तु संयोज्य करयोरुभयोरपि ॥ ११ ॥ कनीन्यङ्गुष्ठयोगेन भवेत्तथैवामेव च ॥ पद्माकारौ भवद्धस्तः कनिष्ठान्तर्जनीयुतः ॥ १२ ॥ चतस्र उच्च्छ्रिताः कृत्वा पृष्ठेन्योन्यं तु योजयेत् ॥ अंगुष्ठविकृतः कृत्वा प्रणालं चैव कारयेत् ॥ १३ ॥ सकलस्य भवेन्मुद्रा इयंनार्णा शमनी शुभा ॥ त्रयः सङ्कोचिता यत्र कनिष्ठांगुष्ठकर्कलाः ॥ १४ ॥ उत्तान दक्षिणांगुष्ठं वामांगुष्ठेन वेष्टयेत् ॥ दक्षिणांगुलिभिश्चात्र वामांगुष्ठं तु वेष्टयेत् ॥ १५ ॥ वामस्यांगुलिभिर्भयान्न लघुलौ परिवेष्टयेत् ॥ तर्जन्यों कुञ्चितौ कृत्वा मुद्रा निष्कळारूपिणी ॥१६॥ उत्तानौ तु करौ कृत्वा अंगुष्ठांगुलिकुञ्चितौ ॥ कस्यचत्त्यस्थिता ह्येता नखस्तांसां तु गोपयेत् ॥ १७ ॥ पृष्ठे पृष्ठे तु संयोज्य त्वंगुष्ठौ विन्यसेत्समम् ॥ मालाकारं ततः कृत्वा दूत्या मुद्रा प्रकीर्तिता ॥ १८ ॥ अंगुष्ठगुष्ठेके योज्यः कनिष्ठियां कनिष्ठिका ॥ करमथ्यं तु तां कृत्वा पद्माभ्यमीरुतेः कुरु ॥ १९ ॥ संकुच्य तु पदान्तानि शस्याकारं तु कारयेत् ॥ स्कन्दस्य तु स्मृता मुद्रा अथैषा त्रिदशैरपि ॥ २० ॥ अधोमुखं करं कृत्वा तिलाङ्गल्यग्रं कुञ्चिताः ॥ विताला मध्यमा तत्र किंचित्सङ्कोचिता भवेत् ॥ २१ ॥ तर्जन्यां योजयेदंगुष्ठं दन्ताकारं तु दर्शयेत् ॥ विघ्नराजस्य मुद्रेषा सर्वविघ्नप्रणाशिनी ॥ २२ ॥ उत्तानौ प्रसृतौ हस्तौ तर्जन्यङ्गुष्ठसंहतौ ॥ अस्य वामौ तु संयोज्य शङ्खमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ २३ ॥ संकोच्य करजां मध्यां हस्तयोरुभयोरपि ॥ प्रसृताङ्गुष्ठसुप्तानां योज्या मुद्रा हुताशने ॥ २४ ॥ अर्धमुखं करं कृत्वा यस्य स्यात्कुंचितांगुलिः॥

१ 'कनीयामागुष्ट' इति ख० । २ 'योजगोष्ठे' इति ख० । ३ 'संयुतौ'-इति ख० । ४ 'सङ्कोशां' इति क० 'सकोरा' इति ख० ।

गतासु सर्वास्वंगुलीषु क्रमात्कुब्जीकृतास्वङ्गुष्ठासु अ इ उ ए ओ प्रसारितासु अै इ उ ऋ ऌ ऐ औ अं मुकुलः अः मुकुलविशेषः अङ्गुष्ठमूलगतया परहस्ततर्जन्या क्रमात्कवचं। सर्वाधःपरं रेखागतया तवर्गः। तदुपरि ववशराख्यैः पवर्गः। तर्जन्याद्यस्तु प्रथमपर्वगतया षवर्गः। अग्रेषु शवर्गः। मध्यमा नखस्पर्शे र अ इति । अ वासुदेवः । आ सङ्कर्षणः। अं प्रद्युम्नः । अः अनिरुद्धः । अञ्जलिपुरुषः करयोः परस्परपृष्ठलयोः । कनीयस्या कनी- यसी चेति, तर्जन्या तर्जनी अङ्गुष्ठेनाङ्गुष्ठ इति तार्क्ष्यमुद्रा । पताकः कुञ्चिताग्रस्तालः तिर्यक्प्रसारिताङ्गुष्ठो मकरः। कुञ्चिताङ्गुलिरर्धचन्द्रः । द्व्यग्रशिखरो कनीयस्यङ्गुष्ठौ श्लिष्टौ । संहताङ्गुष्ठः शंखः । अः कारो संहतो स्पष्टाङ्गुलो पद्मः ॥ कुब्जाङ्गुष्ठो लक्ष्मीः । मकरः प्रसारिताङ्गुलिः । शेषस्तदुपरि शिखरो भोगशयनः । अः कार एव प्रसारितमध्यमाङ्गुलीर्ध्व उर्ध्वः । तत्रैव मध्यमाङ्गुलिः शिखरागृहीता गरुडवाहनम् । मध्यमाना- सिकायोर्द्वयङ्गुष्ठश्रोत्राभियोगे चक्रः । उपर्युपरि कपित्थयोश्चोपरि चिबुकं गदा । कपित्थकुब्जमध्यमिकौ हलः । कर्केटके मुसलम् । कपित्थमध्यमा- ङ्गुलिः । चर्म कपित्थं पृष्ठतलाङ्गुलिः खड्गःशिखरो मध्यमाङ्गुल्यूर्ध्वः तर्जनीमध्यमिकोर्ध्वनां संहतानां वियोगाच्छरः। मुकुलास्थितकनीनिकः कोदण्डम् । द्वौ शिखरो पृथक् वनमाला । अः कारो पृथगल्यौ नृसिंहः । शिखरप्रसारितकनीनिकायो वराहः । इ हयशिराः । ओं वामनः । वितस्ति- स्त्रिविक्रमः । अर्धचन्द्रो मत्स्यः। उग्रोमुखः कुब्जपताकः कूर्मः।शिखरप्रसारितकनीयानुद्वृत्तसंज्ञो हंसः। पताकः कुब्जाग्रमध्यो दशांग्रियः।। कपित्थः परशुरामः । द्वौ शिखरो युक्तौ दाशरथी। पताकः कृष्णः। द्विपताको बलदेवः। शिखरो विष्णुः । उत्तानपताकः पृथिवी । कुब्जः पताकः प्रसारितोङ्गुष्ठ- स्ताम्यः । अङ्गुष्ठाङ्गुलिसंस्पर्शमार्जतोदधिः । चलत्पताको वायुः । तिर्यक्सुप्रसारिततर्जनीकोऽन्तरिक्षम् । वितस्तिसदृशयोगो वर्तुलीकृतोऽर्कः अनामिकाग्रेण चक्रचन्द्रः । सर्वासुकुञ्चितासु प्रसारितो मध्यमा तर्जनी नरानारायणौ । तत्रैव प्रसारितभगन्धनासिका गुणाः ब्रह्मैविष्णुमहेश्वराः । वासस्य प्रसारिताङ्गुलेस्तदुपरि तथाविध एव दक्षिणः कपिलः । चतस्रोप्यङ्गुल्यः प्रसारितास्तन्मूले कुञ्चिताङ्गुष्ठान्तरागता तोयः । प्रसारितात्कनि- ष्ठिका ऋग्वेदः । सैवानासिकया सह प्रसारिता यजुर्वेदः ॥ चतुरानना प्रसारितांस्तुतः सामवेदः । वेष्ट्यमानासर्वांगुलीषु करमध्यगमनेन गायत्री । सामवेदोद्योसुसर्वांगुलिः शिक्षा । सैव दक्षिणादिशि नीता कल्पः । तर्जन्यंगुष्ठयोगे व्याकरणम् । शिखरांगुष्ठेन तर्जनीमध्ययोगेन निरु- क्तम् । खटकामुखवान्यां ज्योतिषम् । अथोमुखश्छन्दोविचितिः ॥ एता रहस्यमुद्रास्ते मयोक्ता नृपसत्तम ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि सामान्यां

१ 'मध्यमिकयोः' - इति क० ।

वि० ध० ॥३२४॥

तृ० खं० अ० ३० ॥३२४॥

चौर्यादिजातसम्भ्रान्तस्य ग्लानिः कार्या प्रयोक्तृभिः ॥ ३६ ॥ वातप्रायस्तथोन्मादो यथा ज्ञेयो वियोगजः ॥ असमवेक्ष्याप्रलापेन तस्याभिनयकारणम् ॥ ३७ ॥ व्याधिभिर्वा प्रहारैर्वा मरणं नाम जायते ॥ कर्तव्योऽभिनयस्तस्य मूढेन्द्रियविवेचनैः ॥ ३८ ॥ महाभैरवनादाच्चैत्रासः समुपजायते ॥ संक्षिप्ताङ्गप्रकम्पाभ्यामेतस्य त्वभिनयो भवेत् ॥ ३९ ॥ विचाराणाञ्च सन्देहः कार्यो भ्रूक्षेपकम्पनैः ॥ क्रोधादुपशयाद्भवति क्रोधाच्चाभिनयदर्शनः ॥ ४० ॥ मद्योपशमजोज्ञेयो हर्षग्लानिनयात्मकः ॥ मनोवृत्त्यात्मजो हर्षो रोमाञ्चेन प्रदर्शयेत् ॥ ४१ ॥ भीतिक्रोधेष्व उभये रोमाञ्चस्य समुद्भवः ॥ स्वरभेदो भयाद्धास्यत्रासभेदेन दृश्यते ॥ ४२ ॥ शोकानन्दसमुद्भूतम् अश्रु स्याद्रोदनेन तु ॥ वर्णाविपर्ययाद्भिन्नेयं वैवर्ण्यं नाट्ययोगिभिः ॥४३॥ वैवर्ण्यनापिनेतव्यं प्रयत्नाद्धि दुःखरूप ॥ ४४ ॥ ग्लानिः शङ्काऽभ्यसूया च श्रमश्चापलता तथा ॥ ४५ ॥ रोमाञ्चहर्षे निद्रा च उन्मादो मद एव चा¹॥ स्वेदश्चैव विहिताश्च भावा हास्यरसे स्मृताः ॥ ४६ ॥ आलस्योग्रत्वजुगुप्साऽविभावा हि परिकीर्त्तिताः ॥ उद्वहन्ति शृङ्गारे रसमास्वादसंश्रयम् ॥ ४६ ॥ स्वेदश्चैव च चिन्ता च दैन्यग्लान्यनुपातनम् ॥ जडता मरणं चैव व्याधिश्च करुणारसे ॥ ४७ ॥ असम्मोहस्तथोन्मादो विषादो मद एव च ॥ असूयाऽव्यभिचारं चैव भावा बीभत्सरसंश्रयाः ॥ ४८ ॥ स्तम्भः स्वेदश्च रोमाञ्चो जुगुप्सा विस्मयस्तथा ॥ प्रवेगो जडता हर्षोऽसूया त्वद्भुते रसे ॥ ४९ ॥ स्वेदश्च वेपथुश्चैव रोमाञ्चो गद्गदस्तथा ॥ मतिश्चैव तथोन्मादोऽमर्षो मद एव च ॥ ५० ॥ रोमाञ्चः स्वरभेदश्च क्रोधाऽसूया धृतिस्तथा ॥ गर्वश्चैव वितर्कश्च वीरे भावा भवन्ति वै ॥५१॥ ये चान्ये सात्त्विका भावा नानाभिनययोजिताः ॥ रसेष्वेतेषु ते सर्वे विज्ञेया नाट्यकोविदैः ॥५२॥ बहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्बहु ॥ स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणः स्मृताः ॥ ५३ ॥ शृङ्गारे त्रिविधं विद्याद्वाग्नेपथ्यक्रियात्मकम् ॥ अङ्गनेपथ्यभावश्च हास्यरौद्रौ प्रकीर्तितौ ॥५४॥ धर्मार्थश्चानुघातेन करुणो द्विविधः स्मृतः ॥ युद्धवीरे दयावीरे दानवीरे तथैव च ॥ ५५ ॥ रसं वीरमिति प्राहुस्तज्ज्ञाश्चोभयसम्भवे च ॥५६॥ व्याजात्त्रासापराधे च त्रिधा विद्याद्भयानकम् ॥ ५६ ॥ न ह्येकरसजं काव्यं किञ्चिदस्ति प्रयोगजम् ॥ भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिरितरेण च ॥५७॥ एकोनपञ्चाशदिमे सप्रभावा ह्यवस्था गदिता मया ते ॥ युक्त्या च ये यत्र रसे नियुक्ताः प्रोक्तं तदग्र्यं नृपसुप्रसन्नम् ॥ ५८॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे एकोनपञ्चाशद्भावनिरूपणो नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥२९॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच ॥ अथातो मुद्रास्ता व्याख्यास्यामः ॥ वामस्य प्रसारिताङ्गुष्ठस्योपरि यदा कुञ्चिततर्जनी भवति तदोद्वेगकरः ॥ करमध्य

¹ 'एव च' इति क० । २ खपुस्तके तु नास्त्येतत् ।

उद्वेगोऽसहस्तैर्ह्यभिनयो विष्णौ ॥ दारिद्र्याद्दारिविनाशो च निर्वेदो नाम जायते ॥ १७॥ परस्पराविभिः शास्त्रैस्तस्याभिनयक्रिया ॥ वान्ते विरक्ते श्रान्ते च ग्लानिः स्यात्तपसा तथा ॥ १८॥ मन्दक्रिमशक्तकम्पाद्यैः क्षामत्वेन च दर्शयेत् ॥१९॥ चौर्यादिभिर्गृहीतस्य शङ्का नामेह जायते ॥ आकारावरणं तस्याः कार्यं दिगवलोकनम् ॥ परापराधसम्भूत असूया नाम जायते ॥ १४ ॥ गुणनशनिविद्वेषैः साभिनेया तथा बुधैः ॥ मदोपयोगेन मदो जायत च त्रिमस्तथा ॥ १६ ॥ उत्तमाधममध्यत्वाद्रूपगुणां स्वभावतः ॥ दृष्टगर्वोन्नतमत्तमानं स्यान्मध्यमानां वाक्यह्लापतः ॥ १७ ॥ अधमानां च पतनेरसम्बद्धप्रलपनैः ॥ आयासैर्नायनाभ्याञ्च श्रमो नामेह जायते ॥ १७॥ गात्रमर्दनिःश्वासैज्जृम्भणैस्तत्प्रयोजयेत् ॥ गर्वेण खेदद्रोगेण ह्यालस्यं स्यात्स्वभावतः ॥ १८ ॥ तस्य प्रयोगः कर्तव्यः शयना१सनसेवनात् ॥ २० ॥ दौर्गत्येन मनस्तापाद्देन्यं नामेह जायते ॥ १९॥ हृदयस्य वितर्कण तस्य त्वभिनयो भवेत् ॥ अभ्यन्तरे तस्कराद्दृष्ट्वा त्रासनैर्निर्विचेष्टतया ॥ २० ॥ तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते ॥ व्यसनेनाभिघातेन वेगात्स्मरणेन च ॥२१॥ सर्वेन्द्रियाणां मोहेन स तु कार्यः प्रयोक्तृभिः ॥ स्मरणात्पूर्ववृत्तानां स्मृतिर्नामेह जायते ॥ २२ ॥ भृभ्रूसुश्लेषणात्तस्याः प्रयोगः कार्यलोचनात् ॥ लोके वृत्तान्तविज्ञानाद् धृतिर्नामेह जायते ॥ २३ ॥ प्रयोक्तव्यो लब्धभोगेन अलब्धस्य विवर्जितम् ॥ क्रीडा नामेह भवति चापल्याद्धर्षसम्भवा ॥ २४ ॥ क्रीडनेन प्रयोक्त्या सा गुरुवाक्यप्रतीक्रमैः ॥ कृताकार्यस्य राजेन्द्र ब्रीडा नामेह जायते ॥२५॥ अधोमुखेन सा कार्या मूले स्वीकरणेन च ॥ ज्ञेया चपलता राजन् विचार्या क्रिययावता ॥ २६ ॥ अयमेव प्रयोगस्य तथैव समुदाहृतः ॥ मनोरथानां लाभे तु हर्षो नामेह जायते ॥२७॥ मुखप्रसादरोमाञ्चस्वेदैरभिनयेद् बुधः ॥ सम्भ्रमाज्जायते राजन्नावेगो इति सर्वदा ॥२८॥ आः शब्दैः सहसानर्थ्या दर्शनेण भुविस्थे ते ॥ विषादस्य समुत्पत्तिः कार्यनाशेण जायते ॥ २९ ॥ निद्रा निःश्वसितन्याजैः साभिनेया तथा भवेत् ॥ उक्त ण्ठाकरणैः संवेरात्सुखैयं नाम जायते ॥ ३० ॥ आलस्यजृम्भणोत्तत्वे ध्यानेनाक्षिनिमेषैश्च तत् ॥ रात्रिजागरणग्लान्याश्रमदैरिनिद्रं तु जायते ॥ ३१ ॥ नेत्राभिमर्दनात्कार्या जृम्भणा गात्रगौरवात् ॥ अपस्मारस्तु भवति देवादीनां प्रकोपततः ॥ ३२ ॥ निःसंज्ञत्वं समृद्धानि तस्येह्याभिनयो भवेत् ॥ निद्रासमर्थं सुतत्वं स्वप्नं तत्र योजयेत् ॥ ३३ ॥ निद्रोच्छेद्वोदि बोधन्तु जृम्भणं तत्र योजयेत् ॥ विधारशौर्यघनाद्यै२र्मर्षोनाम जायते ॥ ३४ ॥ शिरसः कम्पनैस्तस्य कार्यस्त्वभिनयो बुधैः ॥ धाष्ट्याद्यैर्हेतुभिस्सम्पत्तो ह्यवहित्थ्योभयात्मकः ॥ ३६॥ सर्वाङ्गोपगतत्त्कार्योऽभिनयो नर्तनेस्य च ॥

१ 'आस्याने' इति क० पुस्तके तु नास्त्येव ।
२ 'विघासाशौचेर्यधैय्र्ये:' इति पुस्तकान्तरे पाठः ।

वि० ध० ॥३२६॥ तृ० खं० अ० ३० ॥३२६॥

स संव्रादा ॥ १३ ॥ ईषद्विकम्पितैर्गण्डैः कटाक्षैस्सहोन्वितैः ॥ अलक्षितद्विजं चैव उत्स्मानं स्मितं भवेत् ॥ १४ ॥ तथा दर्शितदन्तं तु मध्यमोनं प्रकीर्तितम् ॥ सासं तदुच्यमानं स्यात्सहस्वनं च महीभुजाम् ॥ १५ ॥ शृङ्गारो द्विविधः प्रोक्तः संयोगोविप्रल- म्भथा ॥ विप्रलम्भहेतव्वान निवेडोऽभिमन्त्रयिकः ॥ १६ ॥ विप्रलम्भे तु निर्दिष्टाः कामावस्थास्तथा दश ॥ चक्षुःप्रीतिर्निनादीहा प्रथमायां नराधिप ॥ १७ ॥ मनसश्च तथा सङ्गो द्वितीयायां प्रकीर्तितः ॥ स्मरणं च तथा प्रोक्ते तृतीयायां निरन्तरम् ॥ १८ ॥ निर्दामभेदश्चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यां तनुता तथा ॥ व्यावृत्तिर्विषयेभ्यस्तु षष्ठ्यां प्रोक्ता नराधिप ॥ १९ ॥ लज्जाप्रणाशः सप्तम्यामुरुन्मादस्तदनन्तरम् ॥ नवम्यां तु तथा मूर्च्छा दशम्यां मरणं भवेत् ॥२०॥ द्वयोरुज्ज्वलवेषोस्तु सम्भोगोग्निनयो भवेत् ॥ मुखप्रसादेदृष्टिप्रेक्षो यत्र माल्योनुलेपनम् ॥ २१॥ पुरुषप्रमदायुक्तं शृङ्गार इति संज्ञितः ॥ शोकाद्भवति राजेन्द्र तथैव करुणो रसः ॥ २२ ॥ भ्रस्तगात्राङ्गदिनैःश्वासपरिवेदितेरोदनैः ॥ मुखवैवर्ण्य शोषेश्च तस्येहाभिनयो भवेत् ॥ २३ ॥ क्रोधाद्भवति रौद्रस्तु रसस्य तु समुद्भवः ॥ रक्तनेत्रैर्भुकुटिकोधरोष्ठैः ससाहसैः ॥ २४ ॥ पीडनैः शस्त्रसङ्घातैस्तस्येहाभिनयो भवेत् ॥ जुगुप्सा च भवति बीभत्सस्य समुद्भवः ॥ २५ ॥ नासाविक्षेपनिर्नालस्य चोद्वेगेन तथैव च ॥ आश्चर्येण स- मुत्पत्तिरद्भुतं तस्यकीर्तितम् ॥ २६ ॥ प्रस्फुरितशिरोरामैर्जडुलीभ्रमणादिभिः ॥ स्वेदेन चाभिनेयः स्यादङ्गतस्तु तथा रसः ॥ २७ ॥ नाट्यस्य मूले तु रसः प्रदिष्टो रसेनहीनं न हि वृत्तम्स्ति ॥ तस्मात्प्रयत्नेन रसाश्रयस्य वृत्तस्य यत्नं पुरुषेण कार्यम् ॥ २८ ॥ इति श्रीविष्णुध- र्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रसगुणनो नाम त्रिंशत्तमो ऽध्यायः ॥ ३० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ भावाख्यास्यामतो वह्निय तन्मे निगद- तः शृणु ॥ हासाद्याः कथिता भावाः पञ्चाशत्त्वेकवर्जिताः ॥ १ ॥ परचेष्टानुकरणाद्भवद्वासस्समुपजायते ॥ स्मितहासाभिहस्तेनेरोत्सिनेयस्य पण्डितैः ॥ २ ॥ इष्टार्थविप्रथाघातो रोतिरत्युपजायते ॥ सौम्यत्वादभिनेया सा बाष्पाश्रुद्यादिभिस्तथा ॥ ३ ॥ इष्टबन्धुवियोगेन धननाशेन पार्थिव ॥ शोको भवति तस्य स्याद्रोदितार्सिनिरूपक्रिया ॥ ४ ॥ क्रोधश्चतुःप्रकारश्च कर्तव्यो नाट्यचोदभिः ॥ रिपुजो गुरुजश्चैव भृत्यजः प्रणयोद्भवः ॥ ५ ॥ निर्धियान्तः स शत्रूणां गुरूणां स्वेदसंयुतः ॥ भृत्यानां च दृगाडः स्यात्स्त्रीणां च प्रणयोद्भवः ॥ ६ ॥ कर्मातिरिश्रानिवृतौ विस्मयो हर्षसंभवः ॥ सिद्धस्र्थाने त्वसौ साध्यो रोमाञ्चहस्रसनादिभिः ॥७॥ असौ मोहाद्विनिर्वृत्तो व्यवसायलयात्मकः। उत्साहस्त्वभिनेयः स्याद्दप- गाद्दिक्रियादिभिः॥८॥ सावरागभवसुद्धतं भयं नामेद् जायते ॥ वेपथुस्त्रासपतनेरभिनेयस्य सद्रमः॥९॥ बीभत्सदर्शनानिश्चेत्तु जुगुप्सा नाम जायतो ॥ १०॥

गतिर्भवेत् ॥ व्याधिग्रस्तस्य च तथा तपःश्रान्तस्य चैव हि ॥ २९ ॥ दीर्घाध्वनि गतस्यापि शनैर्मन्दपरिक्रमा ॥ मत्तस्य तु गतिः कार्या स्खलिता पार्श्वयोर्द्वयोः ॥ ३० ॥ उन्मत्तस्यापि कर्तव्या गतिस्त्वनियतक्रमा ॥ असम्बद्धप्रलापी स्यान्मलिनो रोमशस्तथा ॥ ३१ ॥ विक्कवानामपि गतिः कार्या भूषा कार्याणुरूपतः ॥ स्थूलदेहस्य कर्तव्या गतिर्दण्डाकरिणी ॥ ३२ ॥ विद्रूपकस्य कर्तव्या गतिर्हस्यप्रदा तथा ॥ स्वभावजातं विनयंम्य कुटिले वामके करे ॥ ३३॥ गतो स्मृतं चेदानां दृष्टिश्चाधिविचारिणी ॥ नानादेशसमुद्भूता पुरुषाणां स्वभावतः ॥ ३४ ॥ पाददानां पङ्गूनां च गतिः कार्या नराधिप ॥ शेषाणामर्थसंयोगेन स्थानकानि प्रयोजयेत् ॥ ३५ ॥ द्वेषोपपन्ना गतिरुत्तमानां मध्या गतिर्मध्य मसंज्ञितानाम् ॥ द्रुता गतिश्च प्रचुराग्यमानां लघ्वव्य सत्ववरेन योज्यम् ॥ ३६ ॥ रंगे विक्लवा तु नृपप्रधान गतागतेः पादगतिप्रचारः ॥ कार्या वशादेव गृहस्य नित्यं समीक्ष्य रङ्गे तु यथाऽनुरूपम् ॥ ३७ ॥ स्त्रीणां गतिः स्याल्ललितप्रचारा धीरा नराणां च तथोद्धता स्यात् ॥ गति प्रचारोऽप्यवरेन योज्यश्चेष्टाविदुक्ते तव राजसिंहा ॥ ३८ ॥ वयोज्ञेयः प्रथमस्तु वेशो वेषानुरूपश्च गतिप्रचारः ॥ गतिप्रचारागतं च नाट्यं नाट्यात् रूपोऽभिनयश्च कार्यः ॥ ३९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गतिप्रचारवर्णनो नामैकोनविंशतितमोऽध्यायः ॥ १९ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ हास्यशृङ्गारकरुणाद्रौद्रवीरभयानकाः ॥ बीभत्साद्भुतशान्ताख्या नव नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ १ ॥ शान्तो रसः स्वतन्त्रोत्र पृथगेव व्यवस्थितः ॥ शृङ्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राच्च करुणोदयः ॥ २॥ वीराच्चैवाद्भुतोत्पत्तिर्बीभत्साच्च भयानकः ॥ एतेषामङ्गरूपांश्च सात्विकोद्गमि नन्नृपः स्मृतः ॥ ३ ॥ शान्तस्वभाववर्णस्तु रसः प्रोक्तो नराधिप ॥ शृङ्गारस्तु भवेच्छ्यामो रक्तो रौद्रः प्रकीर्तितः ॥ ४ ॥ सितो हास्यश्च विज्ञेयः कृष्णश्चैव भयानकः ॥ गोरो वीरस्तु विज्ञेयः पीतश्चैवाद्भुतः स्मृतः ॥ ५ ॥ कपोतः करुणश्चैव नीलो बीभत्समेव च ॥ हास्यः प्रमथदैवस्त्व शृङ्गारो विष्णुदैवतः ॥ ६ ॥ रौद्रो रौद्राधिदेवश्च करणो यमदेवतः ॥ बीभत्सस्य महाकालः कालदेवो भयानकः ॥ ७ ॥ वीरो महेन्द्रदैवः स्यादद्भुतो ब्रह्मदेवतः ॥ शान्तस्य देवो विज्ञेयः परः पुरुष एव त ॥ ८ ॥ शान्तस्य तु समुत्पत्तिर्नृप वैराग्यतः स्मृता ॥ स चापि ज्ञेयो भवति लिङ्गग्रहणतस्तथा ॥ ९ ॥ सर्वभूतदयाज्ञानमोक्षमार्गप्रवर्तनैः ॥ नास्ति यत्र सुखं दुःखं न द्वेषो नापि मत्सरः ॥ १० ॥ समः सर्वेषु भूतेषु स शान्तः प्रथितो रसः ॥ हास्यस्य तु समुत्पत्तिरसम्बद्धप्रलापतः ॥ ११ ॥ असम्बद्धतया वेशद्राद्रवतीति विनिश्चयः ॥ आत्मस्थश्च परस्थश्च द्विविधः स च कीर्तितः ॥ १२ ॥ आत्मस्थश्च स्वयं हासातपरस्थः परहासनात् ॥ उत्तमाधमसुख्यानां त्रिविधः

वि० ध० ॥३२८॥ तृ० खं० अ० २९ ॥३२९॥

गमने तथा ॥ ३ ॥ एतदेव तु सर्वत्र स्थिरं कार्यं गतिर्बुधैः ॥ अस्वस्थे कम्पिते चैव भये विकासिते तथा ॥ ४ ॥ आनङ्गे चैव हर्षे च कार्यं मृदु त्वरान्वितम् ॥ अनिभृतश्च चैव ज्ञेयं चाद्भुतदर्शने ॥ ५॥ अपि चाभ्यधिके कार्यं तथा चैवाभिसारिणे ॥ अपमानावसारेण त्रासादागतो तथा ॥ ६ ॥ एवंविधेषु कार्येषु गतिं शीघ्रां प्रयोजयेत् ॥ गतिः शृङ्गारिणी कार्या स्वस्थकामिसम्भवे ॥ ७ ॥ दूतीदर्शितमार्गेतु ह्यवेक्षणपरिक्रमे¹ ससोद्वेगसमायुक्तैर्लयतालवरोत्तुंगैः ॥ ८ ॥ पादयोरनुगौ वापि हस्तौ कार्यों प्रयोक्तृभिः ॥ अङ्कस्यैकाग्रिते गच्छन्न चात्यर्थं विक्षिपेतू ॥ ९ ॥ कृशणवासाः पदमंदैः शब्दाशङ्की मुहुर्मुहुः ॥ वेपमानशरीरश्च शङ्कितः प्रस्खलन्मुहुः ॥ १० ॥ अङ्गस्रग्भावनेपथ्यो रौद्रस्तु त्रिविधो मतः ॥ शोणिताङ्गनिदर्शनैः पद्यांनाङ्गरसस्तथा ॥ ११ ॥ बद्धायुधधरो रौद्रेनेपथ्येन प्रकीर्तितः ॥ कक्षो निर्मत्सनैकथ्यो निर्षणस्तु स्वभावतः ॥ १२ ॥ विविधव्यासपि राज्ञ्ज्य चतुरतालान्वरा गतिः ॥ अदृष्ट्वा तु मही यत्र श्मशानरणसंकुला ॥ १३॥ आसन्ना च विवृद्धा च तत्र बीभत्सिका गतिः ॥ गतिर्विधे च कर्त्तव्या पादविक्षेपसंयुता ॥ १४ ॥ विस्मये चैव हर्षे च विचित्रपदविक्रमा ॥ गतिः स्मेरपदा प्रोक्ता तथैव करुणाह्वये ॥ १५ ॥ न तत्र सौष्ठवं कार्यं न प्रमाणं तथाविधम् ॥ विधूर्णिताशरीरश्च स्तब्धश्च शिथिला गतिः ॥ १६ ॥ गाढप्रहारिते कार्या गतिः पिण्डितविग्रहा ॥ ह्रुता भयानक्रे कार्या सत्वग्वा कार्यवशादथ ॥ १७ ॥ सत्वे तु विकृते दृष्टे गतिर्विस्फूरितेक्षणा ॥ तापसानां भवेन्मन्दा युगमात्रेक्षणा गतिः ॥ १८ ॥ हस्तसंस्पर्शलोनामन्ध्यापञ्चन्चकारे गतिर्भवेत् ॥ रथस्थस्यापि कर्तव्या गतिर्मण्डपदर्पण् ॥ १९॥ समपादं बुधस्थानं कृत्वा रथमति ब्रजेता॥ धनुर्गृहीत्वा हस्तेन तथा चैकेन कूबरम् ॥ २० ॥ सूतश्चास्य भवेदत्र प्रतोदग्रहणोद्धृतः ॥ विमानस्थस्य कर्तव्या गतिर्गगनदर्शिनी भवेत् ॥ २१ ॥ आरोहश्चावरोहश्च ऊर्ध्वोर्ध्वार्वेक्षणेगतिः ॥ मण्डलावर्तनैः कार्यमाकाशगमनं तथा ॥ २२ ॥ ऋजुवागतोव्रीतैः पादैरैक्ष्यमानस्तु वाह्रवेत् ॥ उच्चिद्रतारोहणं कार्यमपक्तानपदेश्य ॥ २३ ॥ तथावतरणं कार्यं शंकितैरिव संहितैः² ॥ उत्क्षिप्तपदसञ्चारा सलिले च गतिर्भवेत् ॥ २४ ॥ उत्तिष्ठस्तत्सस्त्थाग पादारोहोण भवेत् ॥ सूचोविद्धैरपक्रान्तैः पदैः पार्श्वगतैरथ ॥ २५ ॥ अङ्गुष्ठश्रमहाभांगं स्वलीनाग्रहणाद्र्यम् ॥ प्रग्रह ग्रहणादैव अन्येषां कारयेद्गतिम् ॥ २६ ॥ अश्वयाने गतिः कार्या वैराख्यस्याविकीन ह् ॥ प्लवगानां गतिः कार्या पदैः स्वस्तिकसंयुतैः ॥ ॥ २७ ॥ विटस्यापि तु कर्तव्या गतिर्ललितविक्रमा ॥ कंचुकीयस्य कर्तव्या कम्पिता स्खलिता गतिः ॥२८॥ विदूषकस्यतिप्राणा कुहकस्यापि

¹ 'ह्यवेक्षणपरिक्रमे' इति ख० । ² 'संहतैः' इति क० ।

चेत ॥ ४३ ॥ शुकश्च शारिका चैव सूक्ष्मा ये चैव पक्षिणः ॥ शिरसाऽसन्नसंज्ञाभ्याः स्थूला ये च स्वभावतः ॥ ४४ ॥ पश्चाद्ब्रह्मादिदिव्येषु स्तेषामभिनयो भवेत् ॥ भूताः पिशाचा यक्षाश्च दानवा राक्षसास्तथा ॥ ४५ ॥ अङ्गहारैरभिनेयाः प्रत्यक्षा न भवन्ति ये ॥ प्रत्यक्षा श्चामिनेयाः स्युस्तयोर्योगः सविस्मयैः ॥ ४६ ॥ देवान्प्रणामकरणैः प्रत्यक्षे तु नराधिप ॥ परोक्षे विविधैश्चिह्नैरितरस्त्यानुकृष्णैः गुणैः ॥ ४७ ॥ संयोजितेन हस्तेन त्वरालेन शिरः स्पृशेत् ॥ नरोऽभिवादनं ह्येतत्केवलेनैव तथा स्त्रियाः ॥ ४८ ॥ महाजनं ससिखण्डं विदूषकंर्जनं तथा ॥ परि मण्डलसंज्ञेन हस्तेनाभिनयद्बुधः ॥ ४९ ॥ प्रवृत्तान्यूर्ध्वयोगेन वृक्षांश्चैव समुत्थितान् ॥ प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यामुत्क्षिप्तस्याभ्यां प्रदर्शयेत् ॥ ५० ॥ ( समूहं सुमहत्सेनं बहुविस्तीर्णमेव च ॥ पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां योतिस्त्वाभ्यां प्रदर्शयेत् ॥ ) शौर्यं च धैर्यरूपं च गर्वमोदार्यमुच्छ्रयम् ॥ ललाटस्थानसंस्थेन त्वरालेन प्रदर्शयेत् ॥ ५१ ॥ प्रज्ञो देशमदाद्विद्धो करो तु मृगशीर्षिकौ ॥ विस्तीर्णशृङ्गोदस्तोष्णो योऽन्यो यस्तस्याडुपानृतम् ॥ ॥ ५२ ॥ अधोमुखोतानतलं हस्तं किञ्चित्प्रसारितम् ॥ कृत्वा चाभिनयो ज्ञे व विलग्याहं गृहं गृहम् ॥ ५३ ॥ कामातर्तिज्ज्वरितांश्चैव शापो पहतचेतसः ॥ तेषामभिनयः कार्य उच्छ्वासैः कम्पनेस्तथा ॥ ५४ ॥ प्रत्यक्षश्चाभिनयः कार्यों दोलाय्याः परिदोलने ॥ आकाशरचनानीह वन्ध्याग्यास गतानि च ॥ ५५ ॥ अपवारितकं चैव जनान्तिकमथापि च ॥ परस्सम्भाषणं यत्स्यात्तदाकाशवचः स्मृतम् ॥ ५६ ॥ अन्यैरश्रवणीयन्तु जनान्तित कमिहोच्यते ॥ अपवारितकं कुर्या पुनरुक्तं प्रचक्षते ॥ ५७ ॥ हस्तमन्तर्हितं कृत्वा त्रिपताकं प्रयोगतः ॥ जनान्तिके प्रयोगोऽयमपवारितकं तथा ॥ ५८ ॥ स्वभाषयैते चाभिनेय वाचा गूढश्च भवेत् ॥ वृद्धानां योजयेत्पाठ्यं गूढरूपलताक्षरम् ॥ ५९ ॥ असमग्राक्षरं चैव बालानां तु कलस्वनम् ॥ दीर्घो च्छ्वासयुतं ज्ञानं व्याधितानां तु योजयेत् ॥ ६० ॥ उच्छ्वासेन तु दीर्घेण मृत्युत्काले तु नाट्यवेत् । गात्रानिस्पंदभावेन सुतस्याभिनयो भवेत् ॥ सात्त्विक काभिनयं वक्ष्ये रसभावेषु पार्थिव ॥ ६१ ॥ एतावदभिधानेये तु तुभ्यं शक्यं मया पार्थिवसुखेषु वक्तुम् ॥ नाट्यं हि विश्वस्यः यतोऽनुकारं कृत्स्नं ततो वक्तुमशक्यमीश ॥ ६२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सामान्याभिनयो नामाष्टाविंशतितमोऽध्यायः ॥ २८ ॥ मार्क ण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि गीतानां लक्षणं तव ॥ स्वभावोनोऽङ्गजतौ कार्यं जाजुकटीरसम् ॥ १ ॥ युद्धचारी प्रचारेषु जाज्रुस्तनसमं न्यसेत् ॥ उद्वान्ते च क्षुधान्ते च तपःश्रान्ते रुजान्विते ॥ २ ॥ विह्वते चावहित्ये च तथोत्सुक्यसमन्विते ॥ शृङ्गारे चैव शोके च स्वच्छन्द

१ कोष्ठान्तर्गतः पाठः बहुपुस्तके नास्ति । २ 'पाठ्यम्'-इति क० । ५५

वि० द० ॥३२४॥ तृ० खं० अ० २८ ॥३२४॥

पीडायाः सर्वाभिग्रहणं भवेत् ॥ १९ ॥ श्रुत्यं श्रवणयोगेन दृश्यं दृष्टिविलोकितैः ॥ आत्मसंस्थं परस्थं वा मध्यस्थं वा विनिर्देशेत् ॥ २० ॥ विद्युदुल्काशनिरजो विस्फुलिङ्गाभिपतनम्था¹ ॥ प्रतोदोडुविनिमेषश्च तैमिर्य्याः प्रयोक्तृभिः ॥ २१ ॥ स्वस्तिको त्रिपताकौ कार्यं भ्रमरादिनिवारणे ॥ कृत्वा स्वस्तिकसंस्थानौ पद्मकोशावधोमुखौ ॥ २२ ॥ सिंहशेषाप्सरादीनां कर्त्तव्यं तु निरूपणम् ॥ स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गृह्णतां पादव- न्दने ॥ २३ ॥ स्वकस्वस्तिकौ चापि प्रतोदग्रहणे भवेत् ॥ एकाब्दानां दशान्तानां संख्या त्वङ्गुलिभिर्भवेत् ॥ २४ ॥ दशाख्या च शताख्या च स्थानसंख्या ततः परम् ॥ पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां वाचा चाभिनयो भवेत् ॥ २५ ॥ छत्रध्वजपताकाश्च विज्ञेया दण्डधारणात् ॥ नाना- प्रहरणं चैव विज्ञेयमिह वारुणैः ॥ २६ ॥ एकचित्तो ह्यधोदृष्टिः शिरः किञ्चिन्नतं भवेत् ॥ सन्दंशहस्तश्च संदर्शयिष्यते ध्याने विताङ्किते² ॥ २७ ॥ उद्धाटितं शिरः कृत्वा हंसपक्षं प्रदक्षिणम् ॥ अपनयरूपेण कार्यमुद्भ्रान्तं च प्रयोक्तृभिः ॥ २८ ॥ अरालं च शिरः स्थाने समुद्वाहा³ च वामतः ॥ गते निवृत्ते व्यस्ते च श्रानं वाक्यं नियोजयेत् ॥ २९ ॥ जितेन्द्रियस्तथा युक्तं प्रसन्नवदनं तथा ॥ विविक्तकुसुमालोको शरदं तु निरूपयेत् ॥ ॥ ३० ॥ गात्रस्य कम्पनात्तज्ज्ञैस्तथा चान्याभिलाषितैः ॥ हेमन्तरूपमभिवेद्यः स्यात्तुतुषारमध्यमार्थैः⁴ ॥ ३१ ॥ शिरोदन्तौष्ठकम्पेन गात्रसङ्कोचनेन च ॥ कूजितैश्च ससीत्कारैः⁵ शीतस्याभिनयो भवेत् ॥ ३२ ॥ प्रसादजननैरङ्गैर्मधुरूपप्रयोगः ससम्भ्रमः ॥ वसन्तरूपमभिनेतव्यो नानापुष्पप्रदर्शनात॥ ॥ ३३ ॥ स्वेदप्रमार्जनाच्चापि भूमिपतितपोजविनैः ॥ उष्णस्य वायोः स्पर्शेश्च ग्रीष्मस्याभिनयो भवेत् ॥ ३४ ॥ गम्भीरनादश्रवणात्पश्यावृष्ट्यभि- नयो भवेत् ॥ वञ्चसाभिनयः कार्यो भृङ्गानां सुखदुःखयोः ॥ ३५ ॥ स्वभावाभिनये स्थानं पुंसिः कार्यं तु वैष्णवम् ॥ आवृत्तं चावलित्थं च स्त्रीभिः कार्यं स्वभावतः ॥ ३६ ॥ धैर्य्यलीलासमुद्रै पुरुषगुणां विनोदितम् ॥ द्यूतलीलाङ्गहारैस्तु स्त्रीणां कार्यं विचेष्टितम् ॥ ३७ ॥ आलि- ङ्गनं तु कर्त्तव्यं स्मितेरोमाञ्चसंयुतम् ॥ रोमाञ्चेन तु हर्षः स्यात्कोशवृद्धैस्तथाक्षुषा ॥ ३८ ॥ ईर्ष्या क्रोधस्तु कर्त्तव्यो माल्याभरणवर्जितम् ॥ शिरासः कम्पनं चैव मर्मसंस्पर्शयेव च ॥ ३९ ॥ अधोमुखः सनिःश्वासो दुःखं सन्दशयेन्नरः ॥ भूमिहस्तार्सिघातेन स्त्रीणां स्याद्दुःखितं तत ॥ ४० ॥ आनन्दितसमुद्भूतं रुदितं द्विविधं स्मृतम् ॥ हृष्टेन चाप्यहृष्टेन तं मुखेन निरूपयेत् ॥ ४१ ॥ सम्भ्रमावेगोदविग्नैः पुरुषाणां भयं भवेत् ॥ चातुरङ्ग्वेणपादैव उत्थैराक्रन्दित्रेन च ॥ ४२ ॥ नराङ्ग्लिङ्गनतश्चैवं भयं कार्यं भवेत्स्त्रियाः ॥ विगताङ्काङ्गुलिम्ययां तु चलिताभ्यां योज-

¹ 'स्रस्ताङ्गक्षितिसम्प्रथा' इति ख० ।
² 'मुन्याद्ययान्' इति घ० ।
³ 'द्वाभ्या तु' इति ख० ।
⁴ 'तु ज्ञेः' इति क० 'त्यङ्गेः' इति ख० ।
⁵ 'सीत्करै' इति क० ख० ।

तिस्रस्त्वाश्रमसा॥४३॥ सञ्जीव इति यत्प्रोक्तं तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्॥ प्रवेशस्तु तिस्रणां वै सञ्जीव इति संज्ञितः॥४४॥ तेषां प्रस्तेन कर्तव्या प्रकृतिः पुरुषांतरात्॥ तौर्यबाद्यहस्तानां कर्तव्या हेतयः शुभाः ॥४५॥ एवं लोकोपचारेण स्वबुद्ध्या विभवेन च ॥ नाट्योपकरणानीह यथावत्परिकल्पयेत् ॥ ४६ ॥ हेतिममलो न तु गूढमध्ये कार्या मदश्यापि॥ वेशं सुरस्य ॥ आहार्याभिनयो नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि सामान्याभिनयं तव ॥ तस्मिन्कार्याः प्रयत्नेस्तु नाट्यान्तरशरीरिणः ॥ १ ॥ शब्दं स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ इन्द्रिया- णोन्द्रियार्थास्तु भावेनाभिनयेद् बुधः ॥ २ ॥ कृत्वा साचीकृतं दृष्टि शिरः किञ्चिन्नतं भवेत् ॥ तर्जनीकर्णदेशे तु शब्दन्तवभिनयेद्बुधः ॥ ३ ॥ किञ्चिदङ्कुचिते नेत्रे कृत्वोन्फुल्लां त्वनासिकाम् ॥ एकश्वासो भवेच्चापि गन्धमेवं विनिर्दिशेत् ॥४॥ इन्द्रियार्थास्तु पञ्चैते त्रिविधाः परिकीर्तिताः ॥ इष्टास्तथा ह्यनिष्टाश्च मध्यस्था नृपसत्तम ॥ ५ ॥ गात्रप्रह्लादनेनेह तथा पुलकितेन च ॥ नितानताक्षक्रियाभिश्च सर्वमिष्टं निरूपयेत् ॥ ६ ॥ परावृत्तेन शिरसा तथा चानेन चक्षुषाः ॥ नेत्रनासाविकूतेन ह्यनिष्टमिति निर्दिशेत् ॥ ७ ॥ मध्यस्थेनैव भावेन मध्यस्थ्यकरणं भवेत् ॥ आत्माऽऽभावी चोध्वः स्यादात्मस्थ इति संज्ञितः ॥ ८ ॥ पराध्वंवनिं चाथ पश्यतीति च कीर्तितम् ॥ उत्तानौ तु करो कृत्वा स्वस्तिको पार्श्वसंस्थितौ ॥ ९ ॥ उन्नहितेन शिरसा तथा चोर्ध्वनिरीक्षणम् ॥ प्रभातं गगनं रात्रिः प्रदोषं दिवसं तथा ॥ १० ॥ ऋतूनन्यांश्चाथ चैव विस्तीर्णांश्च जलाशयान् ॥ दिशोमहत्सूनशस्त्राद्यन्चत्स्वगते तुप ॥ ११ ॥ तस्य त्वभिनयः कार्यो नानादृष्टिसमन्वितः ॥ एभिरेव करैर्भूयः स्तनैश्च शिरसा तथा ॥ १२ ॥ अधोनिरीक्षितेनाथ भूमिष्ठान्सम्प्रयोजयेत् ॥ चन्द्रं ज्योत्स्नां सुखं वायुं स्पर्शनाभिनयेद्बुधः ॥ १३ ॥ वस्त्रावृतेनच्छन्नाद्सूर्य ज्जोषुमानलंसंस्तथा ॥ भूमितप्तमथोग्रष्णं च कुर्याच्छ्वासानिलापह्तः ॥ १४ ॥ ऊर्ध्वेकनेत्रदृष्ट्या तु मध्या- ह्नस्थं दिवाकरम् ॥ उदयास्तगतं चैव विस्मयार्थे प्रदर्शयेत् ॥ १५ ॥ चन्द्रं विस्मितया दृष्ट्या तथा तारांश्च दर्शयेत् ॥ सुख स्पृर्शानि सर्वाणि रोमांचं न तु दर्शयेत् ॥ १६ ॥ दुःखानि च तयोद्वेगं सुखस्य तु विकूणनैः ॥ सम्मीरोद्गत संयुक्तानीथांसोक्षवसंयुतान्॥ १७॥ यज्ञोपवितदेशस्थमबालं हस्तमादिशेत् ॥ हारावहारयोगेषु सग्दामस्य च दर्शने ॥ १८ ॥ भ्रमरेण प्रदेशिन्या दृष्टेः परिगमेन च ॥ ^१अळंघ्पद्याक

^१ 'घ्प्नालुर्वे' इति क० ।

वि० च० ॥ ३२३ ॥ बृ० सं० अ० २७ ॥ ३२३ ॥

षट्सु द्वीपेषु पुरुषाः कर्तव्याः कनकप्रभाः ॥ ॥ १९ ॥ जम्बूद्वीपस्य वर्षेषु ऋतस्त्वेकं भारतं नृप ॥ भारतेषु तथा कार्या नानादेशभवस्तथा ॥ ॥ २० ॥ पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायशो वर्णतोऽसिताः ॥ शकाश्च यवनाश्चैव पह्नवा बाह्लिकाश्च ये ॥ २१ ॥ प्रायेण गौराः कर्तव्याः उत्तरा पथसम्भवाः ॥ पाञ्चालाः शूरसेनाश्च तथा ये चान्ध्रमागधाः ॥ २२ ॥ अङ्गा बङ्गाः कलिङ्गाश्च प्रायशो वर्णतोऽसिताः ॥ चन्द्रवर्णा द्विजाः कार्या राजन्याः पद्मवर्णभाः ॥ २३ ॥ आपाण्डुरस्तथा वैश्याः श्यामा शूद्राश्च वर्णतः ॥ नानावर्णाः स्मृता भूता गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ २४ ॥ गौराणां पद्मगर्भाभा ये चापि मुनिनो जनाः ॥ कुष्ठिनो ग्रहग्रस्ता व्याधितास्तप आश्रिताः ॥ २५ ॥ आयस्तकर्मणश्चैव असिताः कुलजाल गः ॥ वर्णः प्रत्यङ्गदष्टस्य कर्तव्यः सदृशस्तथा ॥ २६ ॥ देवगन्धर्वसिद्धानां कुमाराणां च पार्थिव ॥ श्मश्रु तेषां न कर्तव्यं ये च दीक्षां समाश्रिताः ॥ २७ ॥ दिव्या ये पुरुषाश्चैव तथा विद्याधराश्च ये ॥ शृङ्गारिणो नरेन्द्राश्च चित्रश्मश्रुधरास्तथा ॥ २८ ॥ शुद्धं तु लिङ्गिनां कार्यं तथामात्यपुरोधसाम् ॥ मध्यस्था ये च पुरुषा ये च दीक्षां समाश्रिताः ॥ २९ ॥ अनिर्णीतप्रतिज्ञानां दुःखितानां तपस्विनाम् ॥ मुनीनां चिर बद्धानां दीर्घं श्मश्रु प्रकीर्तितम् ॥ ३० ॥ चर्मधृतोर्ध्वनेत्राश्च भवेच्छूद्रो नराधिप ॥ वणिजां कञ्चुकीयानां ब्राह्मणानां तथैव च ॥ ३१ ॥ राज्ञां विचित्रो वेषः स्याद्वैश्यशूद्राणां च यादृक् ॥ यथालिङ्गं भवेद्वेशस्तथान्यान्येषु तु लोकतः ॥ ३२ ॥ त्रिविधा मुकुटा ज्ञेया देवपार्थिवसंश्रयाः ॥ देवानां पार्थिवानां च कर्तव्यास्तु किरीटकाः ॥ ३३ ॥ देवानां सप्तशिखराः पार्श्वसम्भूता तथा ॥ त्रिभिश्च शिखरैः कार्या महिषीषूपराजयोः ॥ ३४ ॥ सेनाध्यक्षस्य कर्तव्यस्त्वेकशिखरो नृप ॥ दैत्यदानवयक्षाणां पन्नगानां सस्रजाम् ॥ ३५ ॥ एकपट्टास्तु विस्तीर्णा कर्तव्या मुकुटाः शुभाः ॥ विद्याधराणां सिद्धानां वानराणां तथैव च ॥ ३६॥ ग्रन्थिमन्तस्तु कर्तव्या मुकुटस्तु प्रयोक्तृभिः ॥ देवदानवगन्धर्वाः कृष्णपक्षाः प्रकीर्तिताः ॥ ३७ ॥ दैत्यदानवपक्ष्याश्च पिशाचनागराक्षसाः ॥ हरिश्चन्द्रशुक्राः कार्यास्तथा पिङ्गेक्षणा नृप ॥ ३८ ॥ कञ्चुकीयाश्च कर्तव्यास्तथा मुक्तशिरोरुहाः ॥ अमात्यकञ्चुकीयानां तथा श्रेष्ठपुरोधसाम् ॥ ३९ ॥ वेष्टनापट्टबद्धानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत् ॥ पिशाचो न्मत्तभूतानां तापसानां तथैव च ॥ ४० ॥ उन्मत्ततीर्णप्रतिज्ञानां लम्बकेशो भवेदिह ॥ बालनामपि कर्तव्यं शिरसि षण्डकीविभूषणम् ॥ ४१ ॥ जटायूथोद्यतं कार्यं मुनीनामपि पार्थिव ॥ चेतानामपि कर्तव्यं त्रिचिरः खण्डमेव च ॥ ४२ ॥ निबद्धकक्ष्य स्खलितैः स्यात्कञ्चुकपादमेव च ॥ रोषणपाणासुतोयोगेन शेषजा

१ 'विद्याधरो मनु' - इति क० । पिशाचोन्मर्त्तु-इति ख० । २ 'खण्डा'- इति ख० ।

प्रकीर्तिताः ॥ ९१ ॥ नानार्थरससंयुक्तं प्रयोगं कालसंश्रयम् ॥ विज्ञेयं नृत्तहस्तानां तेन नामिहितं मया ॥ ९२ ॥ आचिख्यासे जगन्तै च नियमस्थे जगद्विते ॥ मते प्रसङ्गे चिन्तायां नाभिनेयः करो भवेत् ॥ ९३ ॥ उद्वृत्तं सम्प्रवृत्तं च विचेष्टितमिति त्रिकम् ॥ क्रमेद् नृत्तहस्तानां विज्ञेयं च चतुर्विधम् ॥ ९४ ॥ कार्या ललितसञ्चारा नृत्तहस्तापरा बुधैः॥ लालित्यमेव विज्ञेयं नृत्तस्य प्रतिबोधनम् ॥ ९५ ॥ देशं कालं प्रयोगं च ह्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च ॥ हस्ता एते प्रयोक्तव्या नृणां च नर्तके ॥ ९६ ॥ हस्ता मयैते कथिता नृवीर सर्वं करायस्तमिदं हि नृत्तम् ॥ यन्नञ्च कार्यंस्तु करेषु तस्माच्चा- त्युल्लास्याभिनयोषयुक्तम् ॥ ९७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नृत्तहस्तव्यवस्थानिर्णयो नाम षड्विंशतितमो ऽध्यायः ॥ २६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वाचिकश्च तथा ज्ञेयस्त्वाङ्गिकस्सात्त्विकस्तथा ॥ चतुष्प्रकारोऽभिनयः कीर्तितो नाट्यकोविदैः ॥ ॥ १ ॥ वाचिको वचसा प्रोक्तः शृणु हार्यं नराधिप ॥ चतुर्विधं तु विज्ञेयं पुस्तलङ्कार एव च ॥ २ ॥ तथाऽङ्गरचना चैव ज्ञेया सञ्जीवमेव च ॥ मृदा वा दारुणा वापि वस्त्रेणाप्यथ चर्मणा ॥ ३ ॥ लोहैरङ्कुरितैर्वापि पुस्त इत्यभिधीयते ॥ देवदान- वयक्षाणां गजाश्वमृगपक्षिणाम् ॥ ४ ॥ कार्याणि प्रतिशीर्षाणि नाट्यज्ञैः पुस्तकर्मणा ॥ अलङ्कारस्तु विज्ञेयो माल्याभरणवाससाम् ॥ ५ ॥ नानाविधः समायोगो ह्यङ्गोपाङ्गविनिर्गतः ॥ तञ्च कार्यो नृपो बुद्ध्या नियोगं जातिमेव च ॥ ६ ॥ आधिपत्यं तथा स्थानं देशं च नृपसत्तम ॥ अतोऽङ्गरचनां तुभ्यं वक्ष्यामि नृप वर्णनाम् ॥ ७ ॥ श्वेतो रक्तस्तथा पीतः कृष्णो हरितमेव च ॥ मूलवर्णाः समाख्याताः पञ्च पार्थिवसत्तमा ॥ ८ ॥ एकद्वित्रिसमयोगाद्भावकल्पनया तथा ॥ सदृश्यैर्वान्तरवर्णानां लोके कर्तुं न शक्यते ॥ ९ ॥ अत्यर्थंसमयोगाव्लोकेऽहं नृपपुङ्गव ॥ विभागं सम्प्रवक्ष्यामि वर्णानां श्यामगौरोर्योः ॥ १० ॥ द्विमभाग रुचिरैर्यस्मात्सर्वस्येह प्रकीर्तिता ॥ गौरो पृथग्विधा तत्र श्यामा द्वादशधा भवेत् ॥ ॥ ११ ॥ रुक्मगोरी दन्तगोरी स्फुटचन्दनगौरिणि ॥ शरदघनचन्द्रकन्दोदरी पृथग्विधा स्मृता ॥ १२ ॥ रक्तश्यामा भवेत्पूर्वं शुद्धश्यामा निरन्तरम्॥ ततो दूर्वाङ्कुरश्यामा पाण्डुश्यामा च पार्थिव ॥ १३ ॥ ततश्च हरितश्यामा पीतश्यामा ततो भवेत् ॥ ततः प्रियङ्गु कङ्कःश्यामा कपिश्यामा च पार्थिव ॥ ॥ १४॥ ततो नीलोत्पलश्यामा चापश्यामा ततः परम्॥ ततो रक्तोत्पलश्यामा घनश्यामा तथा परा॥ १५॥ द्युत्यायुक्तेषुवर्णेषु तासां व्यक्तिरुदाहृता ॥ रङ्गव्यतिकरैः शोभामधिकृत्य महीपते ॥ १६॥ वक्ष्यामि वर्णांन्देवानां मयापृष्ट विनिश्चयम् ॥ तत्र येषां न वक्ष्यामि ते कार्या गौरवर्णकाः ॥ १७॥ श्यामस्तु वासुकिः कार्यो नागा गौरस्तु द्वापरौ ॥ दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसा गुह्यकासुगाः ॥ १८ ॥ पिशाचा जलसङ्काशा सम्मितानि तु वर्णतः ॥

ना० शा० ॥३२२॥ तृ० खं० अ० २६

मुखान्वितौ ॥ शैलेरधोमुखौ विद्धाववहत्थ इति स्मृतः॥६५॥दीर्घत्वञ्च सिते कार्यो गात्राणां च निदर्शने॥ ज्ञेयो वै वर्धमानस्तु हंसपक्षौ पराङ्मुखौ ॥ ६६ ॥ जालावातायनादीनां प्रयोगस्तेन चेष्यते ॥ संयुतानां कराणां तु लक्षणं कथितं मया ॥ ६९ ॥ एवं ज्ञेयाः कराः सर्वे नानारससमुद्भवाः ॥ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नृत्तहस्तमथापरम् ॥ ७० ॥ वक्षसोऽष्टाङ्गुलस्थौ तु प्राङ्मुखौ खटकामुखौ ॥ समानकूर्परांसौ तु चतुरस्रौ प्रकीर्तितौ॥७१॥ हंसपक्षौ स्मृतौ हस्तौ व्यावृत्तौ तालवृन्तकौ ॥ उदद्रुताविति विज्ञेयावथ वा तालवृन्तकौ ॥ ७२ ॥ चतुरस्रीकृतौ हस्तौ हंसपक्षौकृतौ तथा ॥ तिर्यङ्मुखावृर्ध्वतलौ ज्ञेयो ह्युद्‌वृत्तभाषितौ करौ ॥ अधोमुखतलाविद्धावाविद्धाविति कीर्तितौ ॥ ७६ ॥ सर्पशीर्षौ यदा हस्तौ भवतः स्वस्तिक भुजौ सकूर्पराग्रौ तु कुटिलावावितौ करौ ॥ अधोमुखतलाविद्धावाविद्धाविति कीर्तितौ ॥ ७६ ॥ सर्पशीर्षौ यदा हस्तौ भवतः स्वस्तिक स्थितौ ॥ तिर्यक्प्रसारितांस्यौ च ज्ञेयौ सूचीमुखाविति ॥ ७६ ॥ रेचितौ चापि विज्ञेयौ हंसपक्षाङ्गुतभ्रमौ ॥ प्रसारितोतानतलौ रचितावेव सं स्थितौ ॥ ७७ ॥ चतुरस्रो भवेद्दामः सव्यहस्तश्च रेचितः ॥ विज्ञेयो नाटयसत्त्वज्ञैरेवं रेचितसंज्ञितः ॥ ७८ ॥ अञ्चितौ कूर्पराभ्यां तु त्रि पताकौ यदा करौ ॥ किञ्चित्तिर्यग्गतावन्तावावृत्तौवविपर्ययः प्रकीर्तितः ॥ ७९ ॥ मणिवन्धननिंसिक्तौ शिथिलौ पल्लवौ स्मृतौ ॥ बाहू शीर्षविनिष्क्रान्तौ नितम्बौ परिकीर्तितौ ॥ ८० ॥ अंसदेश प्रभृतौ तु परिपाश्र्वस्थितौ तथा ॥ विज्ञेयो केशबंन्धाख्यौ करावार्यार्चसम्मतो ॥ ८१ ॥ तिर्यक्प्रसा रितावेव पार्श्वसंस्यौ तथैव च ॥ लताख्यौ तु करौ ज्ञेयौ नृत्ताभिनयने प्रति ॥ ८२ ॥ सम्प्रता लताहस्तः पार्श्वोपार्श्वविलोड़ितः ॥ द्वितोयः खटकाख्यश्च करिहस्तः प्रकीर्तितः ॥ ८३ ॥ कटिशीर्षानिविष्टाग्रौ त्रिपताकौ यदा करौ ॥ पक्षावचितको वामे तदा ज्ञेयो प्रयोगवित्भिः ॥ ८४ ॥ तावेव तु परावृत्तौ पक्षावातौ कराविति ॥ अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयो गरुडपक्षको ॥ ८५ ॥ तथा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ ॥ तौ चोर्ध्वमण्डलो ज्ञेयौ गूरुदेशविवर्तनात ॥ ८६ ॥ तावेव पार्श्वविन्यस्तौ विज्ञेयो पार्श्वमण्डलो ॥ वेष्टितावेष्टितौ हस्तौ तयोर्मण्डलको स्मृतौ ॥ ८७ ॥ तावेव मणिबन्धन्तौ स्वस्तिकाङ्कतिसंज्ञितौ ॥ स्वस्तिकाविति विख्यातौ विख्यातौ च प्रकी र्तिको ॥ ८८ ॥ द्वावेव प्रभकोशाग्रौ पद्मकोशाविति स्मृतौ ॥ करावूद्धं जिताग्रौ तु विज्ञेयावलिपल्लवौ ॥ ८९ ॥ ऊर्ध्वप्रसारितौ विद्धौ विज्ञेयावृल्ल पाणिती ॥ पक्ष्वौ तु शिरोदेशे सम्प्राप्तौ ललितान्विति ॥ ९० ॥ कूर्परस्वस्तितकव्यस्तौ ललितावलितौ स्मृतौ ॥ संयुता विवृताश्चैव नृत्तहस्ताः ॥३२२॥

१ 'कुटिलाग्राविती' इति क०, 'उद्वृत्ताग्राग्रौ' इति ख० ।

वचसां विनियोगे च माध्ये चैव प्रयोजयेत्॥४१॥ अनेनैव तथा कार्यं वर्णानां तु निरूपणम् ॥ ऊर्ध्वस्थे च नवे धूते रक्ते स्यादर्धमण्डलम् ॥४२॥
मण्डलं न भवत्येतं नीले च मुदिते भवेत् ॥ स्वभावस्थेन हस्तेन च शेषा वर्णानिथैव च ॥ ४३ ॥ मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी ॥
ऊर्ध्वमान्याः प्रकीर्णाश्च भ्रमरश्च तदा भवेत् ॥ ४४ ॥ पद्मादिग्रहणे कार्यं कर्णपूरे तथाप्ययम् ॥ तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठा त्रेताग्निस्या निरन्तरम् ॥
॥ ४५ ॥ भवेद्भ्रमरकस्य शेषा ह्वन्याः प्रसारिताः ॥ मृणालाद्यवभग्नेि सास्वादनेषु प्रयोजयेत् ॥ ४६ ॥ तिर्यक् पिण्डीकृता यस्मिन्नग्रता च
कनिष्ठिका ॥ अङ्गुष्ठः कुञ्चितस्तन्वे हंसपक्ष इति स्मृतः ॥ ४७ ॥ गण्डसंश्रयसंनेतेन भोजनः सपरिग्रहः ॥ स्पर्श चोद्वालपार्थे कार्यं संवाहने
तथा ॥ ४८ ॥ तर्जन्यङ्गुष्ठसंदंशस्तत्समस्तस्य यदा भवेत् ॥ निसृतेनलमण्डपेऽथ सन्दंश इति स्मृतः ॥ ४९ ॥ संदंशोविविधो ज्ञेयस्वश्रो मुखज
स्तथा ॥ तथा पार्श्वस्तथैव तस्य कर्माणि मे शृणु ॥ ५० ॥ संदंशेग्रहणे कार्यः शल्योद्धारे तथायजः ॥ आलेखसारने चैव तर्जनीपीडने तथा
॥ ५१ ॥ यज्ञोपवीती पार्श्वस्थः स्थिरःसंदंशने तथा ॥ समागताम्राङ्गालको मुक्तेः पद्माकोशकेः ॥ ५२ ॥ देवाचर्चिकरणे कार्यो बलो
पदर्शनरूपेण ॥ असंयुताः करा होते यथावत्कीर्तिता मया ॥ ५३ ॥ पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संम्पुटोऽञ्जलिस्च्यते ॥ देवतानां गुरूणां
च पितॄणां चेष्यते पुनः ॥ ५४ ॥ अन्योन्यपार्श्वसंश्लिष्टौ कराभ्यां स्यात्कपोतकः ॥ शीते भये च कार्योऽयं विनि
योगास्य तथा ॥ ५५ ॥ अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य अङ्गुष्ठ्यन्तरनिःसृताः ॥ स कर्कट इति ज्ञेयः कर्तव्यस्तु विजृम्भिते ॥ ५६ ॥ मणिबन्धन
विन्यस्तस्वास्तलौ वर्धमानकः ॥ उत्तानौ नतपार्श्वस्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः ॥ ५७ ॥ विस्तीर्णे सर्वतोतेन ऋतवो गगनं चनम् ॥ समुद्ग
श्चास्मिन्ज्ञेयः स्याद्विमिश्रि मजुजेष्वर ॥ ५८ ॥ खटकः खटके न्यस्य खटका वर्धमानकः ॥ शूद्रारार्थे प्रयोक्तव्यः प्रणामकरणेषु च ॥ ५९ ॥
अग्रलौ तु विपर्य्यस्तावुत्तानौ वर्धमानकौ ॥ उत्सङ्ग इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणे परः ॥ ६० ॥ मुक्तलं तु यदा हस्तं कपित्थं परिवेष्टयेत् ॥
स विज्ञेयस्तदा हस्तो निषेधो नाम नामतः ॥ ६१॥ संहिते चैव निहिते तथा कार्यः प्रपोदिते ॥ पताको कम्पितौ हस्तौ दोलेति परिकीर्तिता ॥
॥ ६२ ॥ ध्यानादिदाने कर्तव्यो मष्ट्यादिकरणेषु च ॥ द्वितीयपार्श्वसंश्लिष्टः पूर्वः पुष्पपुटः स्मृतः ॥ ६३ ॥ पूर्वांण चाभिनेयानि करणान्वेव
पार्थिव ॥ पताकौ तु यदा हस्तौ भूतहस्तावधोमुखौ ॥ ६४ ॥ उपर्युपरि विन्यस्तौ तदा सम्मकरः करः ॥ सिंहव्याघ्रमृगाद्यानां कर्तव्योऽधिनियोगो
भवेत् ॥६५॥ अञ्चितौ कूर्परासा तु यदा स्यात्सर्पशीर्षके ॥ गजदन्तस्तथा नाम्ना कार्यः शैलोनिवहने ॥६६॥ शुक्तुण्डौ करौ कृत्वा वक्ष्यसि

वि० ध० ॥ ३२३ ॥

पद्मोत्क्षेपे रचितक उत्सङ्गेऽथ धारणे ॥ अन्योऽकनामिला वक्रा त्रिपताका तथा भवेत् ॥ १७ ॥ आवाहने प्रयुञ्जीत मुकुटाभिनयेऽप्युत ॥
अचलाङ्गीक्षुरभ्येषु लघूपोत्खननेऽपि ॥ १८ ॥ तयोर्नासिकया कार्यं तथैवाश्रुप्रमार्जनम् ॥ मङ्गलस्पर्शनं कार्यं शिरसश्च निवेशनम् ॥ १९ ॥
श्रोत्रसंस्पर्शने चैव कार्यं मुनिसुखेन तु ॥ मुञ्जनाममभिनयं भ्रमराणां तथैव च ॥ २० ॥ त्रिपताका यदा हस्ते भवेत्पृथावलोकिनी ॥
तर्जनी तु तदा ज्ञेयः कर्तरीमुखसंज्ञकः ॥ २१ ॥ मेखले जघने चैव कुर्यान्मानेन कुण्डलम् ॥ २३ ॥ अनामिका तु साङ्गुष्ठा अर्धचन्द्रे करे भवेत् ॥ कुञ्चितास्तथा ॥
बालचन्द्राभिनये बालस्यावस्रवस्तथा ॥ मेखलां जघने चैव कुर्यान्मानेन कुण्डलम् ॥ २४ ॥ गम्यमीषत्स्रशौण्डीर्यकेशसंवेदनादिषु ॥ स्वेदस्य चापनयने रोषे चैव करो भवेत् ॥
शेषा मित्रोर्ध्ववलिता मृगलेङ्गुल्यः करे ॥ २५ ॥ वक्रितानामिलाङ्गुष्ठैः ॥ नाहन्वन्सिश्येतानेन नित्यं यामिन्यदे बुधः ॥ २६ ॥ अङ्गुल्यो यस्य
॥ २६ ॥ मृगशः शुकतुण्डश्च वक्रितानामिकाङ्गुलिः ॥ तासामुपरीताङ्गुष्ठः स शुकैरिति संज्ञितः ॥ २७ ॥ एष प्रहारे व्यायामे निर्देशस्तनपीडने ॥
हस्तस्य तलमध्येऽधःप्रसारिताः ॥ तासामुपरिताङ्गुष्ठः स शुकैरिति संज्ञितः ॥ २८ ॥ ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोऽभव स्यात्करः शिखरसंज्ञितः ॥ एष रश्मिग्रहे कार्यश्चापाङ्कुशधनुर्ग्रहे ॥२९॥
सन्धारणोऽसिग्रहमोश्च ग्रहणे कुन्तदण्डयोः ॥ २८ ॥ ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोऽभव स्यात्करः शिखरसंज्ञितः ॥ एष रश्मिग्रहे कार्यश्चापाङ्कुशधनुर्ग्रहे ॥२९॥
क्षुहिमध्यगतेऽङ्गुष्ठः कपित्थ इति कीर्तितः ॥ अनेनाभिनयः कार्यो मध्ये चक्रे शरे तथा ॥ ३० ॥ उत्क्षिप्तवक्रा तु यदानामिला सक्कनीयसी ॥
अस्यैव तु कपित्थस्य ततः स्यात्सूतकमुखः ॥ ३१॥ क्षेत्रे छत्रग्रहे चैव कर्षणे व्यजने तथा ॥ सङ्गमाद्रवगे कार्योह्यसङ्कोचायसङ्ग्रहः ॥३२॥
प्रसृता तर्जनी चात्र यदा सूचीमुखस्तदा ॥ निष्पादने चामिनयेदक्षरक्रमदेशयोः ॥ ३३ ॥ अस्याङ्गुल्यस्तु विपुलाः सहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः ॥
ऊर्ध्वाधंसनखस्पर्शेन स भवेत्पद्मकोशकः ॥ ३४ ॥ श्लिष्टोङ्गुष्ठो निमनमध्यः पताकोहरिरंशो भवेत् ॥ सलिलस्य प्रदाने तु कार्यो तेन च सूचनम् ॥
॥ ३६ ॥ अधोमुखोनां सर्वासामङ्गुलीनां यदा भवेत् ॥ कनिष्ठाङ्गुष्ठका चोर्ध्वा तदा स्यान्मृगशीर्षकः ॥ ३६ ॥ संविते चोदिते कार्यं शय्या
स्वोत्थानेने तथा ॥ गेलोभ्रिसंस्थिता मध्या तर्जन्यङ्गुष्ठयोर्यदा ॥ ३७ ॥ काङ्गुले नामिका वक्रा तथा चोर्ध्वा कनीयसी ॥ अनेन खलु कर्तव्यं
फलानां तु निरूपणम् ॥ ३८ ॥ आवर्तिते करतले मध्यमाङ्गुल्यः करस्य वै ॥ पार्श्वनागर्तविकीर्णाश्च कोहपद्म इति स्मृतः ॥ ३९ ॥ प्रतिषेध
कृते योज्यो नास्ति शून्येपु चाप्यथ ॥ तिस्रः प्रसारिताङ्गुल्यस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी ॥ ४० ॥ तस्या मध्याश्रितोऽङ्गुष्ठः करः स चतुरः स्मृतः ॥

तृ० खं० अ० २६ ॥३२४॥

१ 'कहे पद्म' इति ख० ।

छिद्रे क्रोधे परे हास्ये समं शेषेषु कारयेत् ॥ विवर्तनं तथा कम्पो विसर्गोऽथ विगूहनम् ॥ ६९ ॥ संदंशश्च समुद्गश्च कूर्माख्यश्चरजानि च ॥ मुक्ता सूक्तकरणं विवर्तितमिति स्मृतम् ॥ ७० ॥ वेपनं चापि विज्ञेयमधरस्य तु कम्पने ॥ यो निष्क्रमोऽधरस्याथ स विसर्ग इति स्मृतः ॥ ७१ ॥ अन्तःप्रवेशनं चैव विनिगूहितमुच्यते ॥ दन्तोष्ठपीडनाच्चैव संदंशकमिति स्मृतम् ॥ ७२ ॥ पिण्डताम्युद्गतश्चैव समुद्गक इति स्मृतः ॥ विवाततस्तथाऽन्यो रोषकम्पितमित्युच्यते ॥ भयानके विसर्गश्च कर्षणेऽथ निगूहनम् ॥ ७३ ॥ ततोन्मादादिकारेषु संदष्टं वीररौद्रयोः ॥ समुद्गमन्तकम्पायां शेषं कार्यं स्वभावजम् ॥ ७४ ॥ उपाङ्गकर्ममीहितं तथैतं मया समासेन नरेन्द्रचन्द्र ॥ कार्यः प्रयत्नेऽत्र सदा बुधेन यस्मा- दुपाङ्गाश्रयमेव नृत्यम् ॥ ७५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उपाङ्गकवर्णनो नाम पञ्चविंशतितमोऽध्यायः ॥ २५ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ पताकस्त्रिपताकश्च तथा वैकर्तरीमुखः ॥ अर्धचन्द्रो ह्यरालश्च शुकतुण्डस्तथापरः ॥ १ ॥ मुष्टिश्च शिखराख्यश्च कपित्थः खटकामुखः ॥ सूच्यास्यः पद्मकोशश्च मृगशीर्षो मृगस्य च ॥ २ ॥ लाङ्गूलः कालपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथा ॥ हंसास्यो हंसपक्षश्च संदंशो मुकुलस्तथा ॥ ३ ॥ असंयुताः करा ह्येते द्वाविंशतिरुदाहृताः ॥ अथ संयुक्ता हस्तान् गदतस्तन्निबोध मे ॥ ४ ॥ अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ॥ खटको वर्धमानश्च उत्सङ्गो निषधस्तथा ॥ ५ ॥ दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च ॥ गजदन्तोऽवहित्थश्च वर्धमानस्तथैव च ॥ ६ ॥ एते वै संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश ॥ नृत्तहस्तांस्तथैवोक्तान् भूयो नाद्रि निबोधत ॥ ७ ॥ चतुरस्रस्तथा वृत्तस्तथा ल्पुमुखौ स्मृतौ ॥ तथा चैव तु विज्ञेयौ ह्यरालखटकामुखौ ॥ ८ ॥ आविद्धवक्षस्संयार्व्वौ रेचितावङ्गिरोचितौ ॥ अव- हित्यः पक्षविततो नितम्बः केशबन्धनौ ॥ ९ ॥ लतारख्यौ करिहस्तौ च पक्षोद्योतावधैस्थितौ ॥ ज्ञेयो गरुडपक्षौ च दण्डपक्षौ तथैव च ॥ १० ॥ ऊर्ध्वमण्डलौ चैव पार्श्वमण्डलजावपि ॥ पार्श्वमण्डलौ चैव उरोमण्डलको तथा ॥ ११ ॥ इत्यस्वस्तिकवाक्यौ तथा वै पद्मकोशिकौ ॥ अलपक्ष्व- वसंज्ञौ च तथा चोल्बणसंज्ञितौ ॥ १२ ॥ ललितौ वलितौ चैव ज्ञेया नृत्त्यकराः सदा ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि करणाणां कर्मलक्षणम् ॥ १३ ॥ प्रसारिताग्रा संहता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि ॥ अञ्चितश्च तथाऽङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥ १४ ॥ एष प्रहारग्रहणे रोधने स्यात्प्रतापने ॥ चलिताङ्गुलिरप्येष वायुवीधिनिरूपणे ॥ १५ ॥ ऊर्ध्वगश्च तथोत्साहे छत्रानिड्वृव्यथेषुसः ॥ पुक्षकप्रहितस्तले समः प्रचलिताङ्गुलिः ॥ १६ ॥

१ क पुस्तके ऽयमत्र 'अविहितः' स्ततत्र ख० पुस्तके 'अवाहित्थ' इति वर्तते ।