विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वचसां विनियोगे च माध्ये चैव प्रयोजयेत्॥४१॥ अनेनैव तथा कार्यं वर्णानां तु निरूपणम् ॥ ऊर्ध्वस्थे च नवे धूते रक्ते स्यादर्धमण्डलम् ॥४२॥
मण्डलं न भवत्येतं नीले च मुदिते भवेत् ॥ स्वभावस्थेन हस्तेन च शेषा वर्णानिथैव च ॥ ४३ ॥ मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी ॥
ऊर्ध्वमान्याः प्रकीर्णाश्च भ्रमरश्च तदा भवेत् ॥ ४४ ॥ पद्मादिग्रहणे कार्यं कर्णपूरे तथाप्ययम् ॥ तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठा त्रेताग्निस्या निरन्तरम् ॥
॥ ४५ ॥ भवेद्भ्रमरकस्य शेषा ह्वन्याः प्रसारिताः ॥ मृणालाद्यवभग्नेि सास्वादनेषु प्रयोजयेत् ॥ ४६ ॥ तिर्यक् पिण्डीकृता यस्मिन्नग्रता च
कनिष्ठिका ॥ अङ्गुष्ठः कुञ्चितस्तन्वे हंसपक्ष इति स्मृतः ॥ ४७ ॥ गण्डसंश्रयसंनेतेन भोजनः सपरिग्रहः ॥ स्पर्श चोद्वालपार्थे कार्यं संवाहने
तथा ॥ ४८ ॥ तर्जन्यङ्गुष्ठसंदंशस्तत्समस्तस्य यदा भवेत् ॥ निसृतेनलमण्डपेऽथ सन्दंश इति स्मृतः ॥ ४९ ॥ संदंशोविविधो ज्ञेयस्वश्रो मुखज
स्तथा ॥ तथा पार्श्वस्तथैव तस्य कर्माणि मे शृणु ॥ ५० ॥ संदंशेग्रहणे कार्यः शल्योद्धारे तथायजः ॥ आलेखसारने चैव तर्जनीपीडने तथा
॥ ५१ ॥ यज्ञोपवीती पार्श्वस्थः स्थिरःसंदंशने तथा ॥ समागताम्राङ्गालको मुक्तेः पद्माकोशकेः ॥ ५२ ॥ देवाचर्चिकरणे कार्यो बलो
पदर्शनरूपेण ॥ असंयुताः करा होते यथावत्कीर्तिता मया ॥ ५३ ॥ पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संम्पुटोऽञ्जलिस्च्यते ॥ देवतानां गुरूणां
च पितॄणां चेष्यते पुनः ॥ ५४ ॥ अन्योन्यपार्श्वसंश्लिष्टौ कराभ्यां स्यात्कपोतकः ॥ शीते भये च कार्योऽयं विनि
योगास्य तथा ॥ ५५ ॥ अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य अङ्गुष्ठ्यन्तरनिःसृताः ॥ स कर्कट इति ज्ञेयः कर्तव्यस्तु विजृम्भिते ॥ ५६ ॥ मणिबन्धन
विन्यस्तस्वास्तलौ वर्धमानकः ॥ उत्तानौ नतपार्श्वस्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः ॥ ५७ ॥ विस्तीर्णे सर्वतोतेन ऋतवो गगनं चनम् ॥ समुद्ग
श्चास्मिन्ज्ञेयः स्याद्विमिश्रि मजुजेष्वर ॥ ५८ ॥ खटकः खटके न्यस्य खटका वर्धमानकः ॥ शूद्रारार्थे प्रयोक्तव्यः प्रणामकरणेषु च ॥ ५९ ॥
अग्रलौ तु विपर्य्यस्तावुत्तानौ वर्धमानकौ ॥ उत्सङ्ग इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणे परः ॥ ६० ॥ मुक्तलं तु यदा हस्तं कपित्थं परिवेष्टयेत् ॥
स विज्ञेयस्तदा हस्तो निषेधो नाम नामतः ॥ ६१॥ संहिते चैव निहिते तथा कार्यः प्रपोदिते ॥ पताको कम्पितौ हस्तौ दोलेति परिकीर्तिता ॥
॥ ६२ ॥ ध्यानादिदाने कर्तव्यो मष्ट्यादिकरणेषु च ॥ द्वितीयपार्श्वसंश्लिष्टः पूर्वः पुष्पपुटः स्मृतः ॥ ६३ ॥ पूर्वांण चाभिनेयानि करणान्वेव
पार्थिव ॥ पताकौ तु यदा हस्तौ भूतहस्तावधोमुखौ ॥ ६४ ॥ उपर्युपरि विन्यस्तौ तदा सम्मकरः करः ॥ सिंहव्याघ्रमृगाद्यानां कर्तव्योऽधिनियोगो
भवेत् ॥६५॥ अञ्चितौ कूर्परासा तु यदा स्यात्सर्पशीर्षके ॥ गजदन्तस्तथा नाम्ना कार्यः शैलोनिवहने ॥६६॥ शुक्तुण्डौ करौ कृत्वा वक्ष्यसि

वि० ध० ॥ ३२३ ॥

पद्मोत्क्षेपे रचितक उत्सङ्गेऽथ धारणे ॥ अन्योऽकनामिला वक्रा त्रिपताका तथा भवेत् ॥ १७ ॥ आवाहने प्रयुञ्जीत मुकुटाभिनयेऽप्युत ॥
अचलाङ्गीक्षुरभ्येषु लघूपोत्खननेऽपि ॥ १८ ॥ तयोर्नासिकया कार्यं तथैवाश्रुप्रमार्जनम् ॥ मङ्गलस्पर्शनं कार्यं शिरसश्च निवेशनम् ॥ १९ ॥
श्रोत्रसंस्पर्शने चैव कार्यं मुनिसुखेन तु ॥ मुञ्जनाममभिनयं भ्रमराणां तथैव च ॥ २० ॥ त्रिपताका यदा हस्ते भवेत्पृथावलोकिनी ॥
तर्जनी तु तदा ज्ञेयः कर्तरीमुखसंज्ञकः ॥ २१ ॥ मेखले जघने चैव कुर्यान्मानेन कुण्डलम् ॥ २३ ॥ अनामिका तु साङ्गुष्ठा अर्धचन्द्रे करे भवेत् ॥ कुञ्चितास्तथा ॥
बालचन्द्राभिनये बालस्यावस्रवस्तथा ॥ मेखलां जघने चैव कुर्यान्मानेन कुण्डलम् ॥ २४ ॥ गम्यमीषत्स्रशौण्डीर्यकेशसंवेदनादिषु ॥ स्वेदस्य चापनयने रोषे चैव करो भवेत् ॥
शेषा मित्रोर्ध्ववलिता मृगलेङ्गुल्यः करे ॥ २५ ॥ वक्रितानामिलाङ्गुष्ठैः ॥ नाहन्वन्सिश्येतानेन नित्यं यामिन्यदे बुधः ॥ २६ ॥ अङ्गुल्यो यस्य
॥ २६ ॥ मृगशः शुकतुण्डश्च वक्रितानामिकाङ्गुलिः ॥ तासामुपरीताङ्गुष्ठः स शुकैरिति संज्ञितः ॥ २७ ॥ एष प्रहारे व्यायामे निर्देशस्तनपीडने ॥
हस्तस्य तलमध्येऽधःप्रसारिताः ॥ तासामुपरिताङ्गुष्ठः स शुकैरिति संज्ञितः ॥ २८ ॥ ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोऽभव स्यात्करः शिखरसंज्ञितः ॥ एष रश्मिग्रहे कार्यश्चापाङ्कुशधनुर्ग्रहे ॥२९॥
सन्धारणोऽसिग्रहमोश्च ग्रहणे कुन्तदण्डयोः ॥ २८ ॥ ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोऽभव स्यात्करः शिखरसंज्ञितः ॥ एष रश्मिग्रहे कार्यश्चापाङ्कुशधनुर्ग्रहे ॥२९॥
क्षुहिमध्यगतेऽङ्गुष्ठः कपित्थ इति कीर्तितः ॥ अनेनाभिनयः कार्यो मध्ये चक्रे शरे तथा ॥ ३० ॥ उत्क्षिप्तवक्रा तु यदानामिला सक्कनीयसी ॥
अस्यैव तु कपित्थस्य ततः स्यात्सूतकमुखः ॥ ३१॥ क्षेत्रे छत्रग्रहे चैव कर्षणे व्यजने तथा ॥ सङ्गमाद्रवगे कार्योह्यसङ्कोचायसङ्ग्रहः ॥३२॥
प्रसृता तर्जनी चात्र यदा सूचीमुखस्तदा ॥ निष्पादने चामिनयेदक्षरक्रमदेशयोः ॥ ३३ ॥ अस्याङ्गुल्यस्तु विपुलाः सहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः ॥
ऊर्ध्वाधंसनखस्पर्शेन स भवेत्पद्मकोशकः ॥ ३४ ॥ श्लिष्टोङ्गुष्ठो निमनमध्यः पताकोहरिरंशो भवेत् ॥ सलिलस्य प्रदाने तु कार्यो तेन च सूचनम् ॥
॥ ३६ ॥ अधोमुखोनां सर्वासामङ्गुलीनां यदा भवेत् ॥ कनिष्ठाङ्गुष्ठका चोर्ध्वा तदा स्यान्मृगशीर्षकः ॥ ३६ ॥ संविते चोदिते कार्यं शय्या
स्वोत्थानेने तथा ॥ गेलोभ्रिसंस्थिता मध्या तर्जन्यङ्गुष्ठयोर्यदा ॥ ३७ ॥ काङ्गुले नामिका वक्रा तथा चोर्ध्वा कनीयसी ॥ अनेन खलु कर्तव्यं
फलानां तु निरूपणम् ॥ ३८ ॥ आवर्तिते करतले मध्यमाङ्गुल्यः करस्य वै ॥ पार्श्वनागर्तविकीर्णाश्च कोहपद्म इति स्मृतः ॥ ३९ ॥ प्रतिषेध
कृते योज्यो नास्ति शून्येपु चाप्यथ ॥ तिस्रः प्रसारिताङ्गुल्यस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी ॥ ४० ॥ तस्या मध्याश्रितोऽङ्गुष्ठः करः स चतुरः स्मृतः ॥

तृ० खं० अ० २६ ॥३२४॥

१ 'कहे पद्म' इति ख० ।

छिद्रे क्रोधे परे हास्ये समं शेषेषु कारयेत् ॥ विवर्तनं तथा कम्पो विसर्गोऽथ विगूहनम् ॥ ६९ ॥ संदंशश्च समुद्गश्च कूर्माख्यश्चरजानि च ॥ मुक्ता सूक्तकरणं विवर्तितमिति स्मृतम् ॥ ७० ॥ वेपनं चापि विज्ञेयमधरस्य तु कम्पने ॥ यो निष्क्रमोऽधरस्याथ स विसर्ग इति स्मृतः ॥ ७१ ॥ अन्तःप्रवेशनं चैव विनिगूहितमुच्यते ॥ दन्तोष्ठपीडनाच्चैव संदंशकमिति स्मृतम् ॥ ७२ ॥ पिण्डताम्युद्गतश्चैव समुद्गक इति स्मृतः ॥ विवाततस्तथाऽन्यो रोषकम्पितमित्युच्यते ॥ भयानके विसर्गश्च कर्षणेऽथ निगूहनम् ॥ ७३ ॥ ततोन्मादादिकारेषु संदष्टं वीररौद्रयोः ॥ समुद्गमन्तकम्पायां शेषं कार्यं स्वभावजम् ॥ ७४ ॥ उपाङ्गकर्ममीहितं तथैतं मया समासेन नरेन्द्रचन्द्र ॥ कार्यः प्रयत्नेऽत्र सदा बुधेन यस्मा- दुपाङ्गाश्रयमेव नृत्यम् ॥ ७५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे उपाङ्गकवर्णनो नाम पञ्चविंशतितमोऽध्यायः ॥ २५ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ पताकस्त्रिपताकश्च तथा वैकर्तरीमुखः ॥ अर्धचन्द्रो ह्यरालश्च शुकतुण्डस्तथापरः ॥ १ ॥ मुष्टिश्च शिखराख्यश्च कपित्थः खटकामुखः ॥ सूच्यास्यः पद्मकोशश्च मृगशीर्षो मृगस्य च ॥ २ ॥ लाङ्गूलः कालपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथा ॥ हंसास्यो हंसपक्षश्च संदंशो मुकुलस्तथा ॥ ३ ॥ असंयुताः करा ह्येते द्वाविंशतिरुदाहृताः ॥ अथ संयुक्ता हस्तान् गदतस्तन्निबोध मे ॥ ४ ॥ अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ॥ खटको वर्धमानश्च उत्सङ्गो निषधस्तथा ॥ ५ ॥ दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च ॥ गजदन्तोऽवहित्थश्च वर्धमानस्तथैव च ॥ ६ ॥ एते वै संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश ॥ नृत्तहस्तांस्तथैवोक्तान् भूयो नाद्रि निबोधत ॥ ७ ॥ चतुरस्रस्तथा वृत्तस्तथा ल्पुमुखौ स्मृतौ ॥ तथा चैव तु विज्ञेयौ ह्यरालखटकामुखौ ॥ ८ ॥ आविद्धवक्षस्संयार्व्वौ रेचितावङ्गिरोचितौ ॥ अव- हित्यः पक्षविततो नितम्बः केशबन्धनौ ॥ ९ ॥ लतारख्यौ करिहस्तौ च पक्षोद्योतावधैस्थितौ ॥ ज्ञेयो गरुडपक्षौ च दण्डपक्षौ तथैव च ॥ १० ॥ ऊर्ध्वमण्डलौ चैव पार्श्वमण्डलजावपि ॥ पार्श्वमण्डलौ चैव उरोमण्डलको तथा ॥ ११ ॥ इत्यस्वस्तिकवाक्यौ तथा वै पद्मकोशिकौ ॥ अलपक्ष्व- वसंज्ञौ च तथा चोल्बणसंज्ञितौ ॥ १२ ॥ ललितौ वलितौ चैव ज्ञेया नृत्त्यकराः सदा ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि करणाणां कर्मलक्षणम् ॥ १३ ॥ प्रसारिताग्रा संहता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि ॥ अञ्चितश्च तथाऽङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥ १४ ॥ एष प्रहारग्रहणे रोधने स्यात्प्रतापने ॥ चलिताङ्गुलिरप्येष वायुवीधिनिरूपणे ॥ १५ ॥ ऊर्ध्वगश्च तथोत्साहे छत्रानिड्वृव्यथेषुसः ॥ पुक्षकप्रहितस्तले समः प्रचलिताङ्गुलिः ॥ १६ ॥

१ क पुस्तके ऽयमत्र 'अविहितः' स्ततत्र ख० पुस्तके 'अवाहित्थ' इति वर्तते ।

वि० ध० ॥३२०॥

मण्डलावर्तनं मध्य पुटयोर्भ्रमणं स्मृतम् ॥ ४२ ॥ वलनं गमनं तिर्यग्वलनाच्चलितं भवेत् ॥ आभ्यन्तरत आकर्षः प्रवेशात्सम्प्रकीर्तनम् ॥ ४३ ॥ तथा चापाङ्गसञ्चाराद्वर्धितं समुदाहृतम् ॥ पातनं त्रस्तभावश्च निष्क्रमाद्भाषिकञ्च तथा ॥ ४४ ॥ ऊर्द्धतानपरागाप्तिः प्राकृतं तु स्वभावतः ॥ हास्ये तु वलनं कार्यं मदे भ्रमणमेव च ॥ ४५ ॥ वीरे रसे स्याच्चलनं बीभत्से संप्रवेशनम् ॥ विवर्तितं तु शृङ्गारे पातनं करुणे रसे ॥ ४६ ॥ भयानके निष्क्रमणं वीरे चोद्धर्तनं तथा ॥ प्राकृतं शेषभावे तु यथाद्योगं प्रयोजयेत् ॥ ४७ ॥ ससंभ्रमं साचीकृतं नतं स्यादुद्वृत्तमतः परम् ॥ आलोकितं चोल्लोकितमवलोकितमेव च ॥ ४८ ॥ साम्प्रतारं च सौम्यं च दृष्टिकर्म समं भवेत् ॥ पक्ष्मान्तसंनतारं च साचीकृतमिहोच्यते ॥ ४९ ॥ रूपनिर्वर्तनंयुक्तमनुस्रुतमिति स्मृतम् ॥ सहसा दर्शनं यत्स्यात्तदालोकितमिष्यते ॥ ५० ॥ ऊर्द्धञ्चावलोकितं ज्ञेयं सर्वतो लोकितं तथा ॥ विलोकितं तु पार्श्वभ्यां पृष्ठतश्चावलोकितम् ॥ ५१ ॥ दृष्टीनामनुगं चैव भ्रुवोः कर्म प्रयोजयेत् ॥ गत्या नेत्रे प्रसर्पद्भिर्नानाभावरसाश्रयम् ॥ ५२ ॥ नेत्रस्यालोकनेनैव भ्रुवोस्तु चलनं भवेत् ॥ उत्क्षेपः पातनं चैव भ्रुकुटीचतुरं तथा ॥ ५३ ॥ निकुञ्चितं कुञ्चितं च तथा स्वाभाविकं भवेत् ॥ भ्रुवोरुद्गमनमुत्क्षेपः पातनं पतनं भवेत् ॥ ५४ ॥ द्वयोर्मूलोर्ध्वविगमाद्भ्रुकुटी परिकीर्तिता ॥ चतुरः किञ्चिदुच्छ्वासात्कथ्यतेऽथ भ्रुवा ॥ ५५ ॥ एकस्या उभयोर्वापि स्यादुन्नभ्रं निकुञ्चितम् ॥ एकस्या ललिताभोगाद्गात्रैचितं नाम कीर्तितम् ॥ ५६ ॥ यथास्थिते स्वभावस्थे भ्रुवाः कर्म निबोध मे ॥ समुत्क्षेपस्तु लीलायाः कारुण्यात्पातनं भवेत् ॥ ५७ ॥ क्रोधे च भ्रुकुटी ज्ञेया शृङ्गारचतुरं तथा ॥ क्षामं दूरां तु विज्ञेयं फुल्ले विकसितं भवेत् ॥ ५८ ॥ सम्पूर्णं पूर्णमित्युक्तं कम्पितं परिनर्तितम् ॥ बुद्धिमितैश्चुल्लितकं सरोमाञ्चं तथाविधम् ॥ ५९ ॥ प्राकृते तु स्वभावस्थं मन्दं प्रीति मनीषिभिः ॥ क्षामं दुःखे तु कर्तव्यं फुल्ले हर्षे प्रयोजयेत् ॥ ६० ॥ पूर्णे तुष्टे तु कर्तव्यं तथा रोषे च कम्पितम् ॥ हास्ये स्यात्कुञ्चितं स्पर्शे सरोमाञ्चं विधीयते ॥ ६१ ॥ प्राकृते तु स्वभावस्थं स्वप्रयोगेन योजयेत् ॥ नता मन्दा विकृष्टा च सोच्छ्वासा कुणितानता ॥ ६२ ॥ स्वाभाविके च कर्तव्या प्रयोगे नासिका बुधैः ॥ नतानता तु विज्ञेया मन्दा नतपुटा भवेत् ॥ ६३ ॥ विचेष्टा कुञ्चिता चोर्ध्वं सोच्छ्वासा वधुरेरिता ॥ संङ्घाननात्कुणिता स्यात्स्वभावस्या स्वनासिका ॥ ६४ ॥ नता तु रुचिते कार्या मन्दा शोके विधीयते ॥ तीव्रगन्धे विकृष्टा तु सोच्छ्वासा तु तथा प्रिये ॥ ६५ ॥ विकूणिता जुगुप्सायां शेषा स्वाभाविकी मता ॥ कूणनं खण्डनं छिन्नं शुकितं समता तथा ॥ ६६ ॥ जिह्वाग्रयोद्घट्टनं च दन्तकर्मणि कारयेत् ॥ कुट्टनं मत्तवच्छेदे खण्डनं तु विवेदनम् ॥ ६७ ॥ छिन्नं निकृन्तमेव स्याच्छुकितं विद्रमं च ॥ व्यथौ तु कुट्टनं कार्यमुत्साहे खण्डनं भवेत् ॥ ६८ ॥

तृ० सं० अ० २६ ॥३२०॥

त्रस्ता विस्फारिता च या ॥ किंचिद्विभ्रान्ततारा तु विषण्णा दृष्टिरुच्यते ॥ १७ ॥ अनवस्थिततारा च शङ्किता परिकीर्तिता ॥ दृशा ललित-
तारा च प्रताम्यन्त्या समा भवेत् ॥ १८ ॥ उत्फुल्ला तु विशोकाख्या तथा च निमिषेक्षणा ॥ अनवस्थितनेत्रा च विभ्रान्ता भ्रान्ततारका ॥ १९ ॥
कुञ्चिता कुञ्चिता दृष्टिः किंचिद्विकसितातराका ॥ स्थितान्तरापुटा शून्या संशून्या समदर्शना ॥ २० ॥ प्रस्पन्दमानपद्माग्रा मुकुला मुकला मता ॥
उद्गतोर्ध्वपुटाऽधस्ता तु वितर्के स्तनयत्तारका ॥ २१ ॥ उत्फुल्ला मदिरा नाम तथा वलिततारका ॥ फुल्लितान्ता सलावण्या सस्मिता ललिता मता
॥ २२ ॥ प्रलुप्तपद्मा सा साश्रा ग्लानस्त्या मुकुलीकृता ॥ कान्ता दृष्टिः कटाक्षे तु वासने तु भयानका ॥ २३ ॥ हास्या हास्ये च विज्ञेया
करुणा करुणे रसे ॥ स्तब्धो चाद्भुता कार्या रौद्री रौद्रे विधीयते ॥ २४ ॥ वीरा वीरे च कर्तव्या बीभत्सा च जुगुप्सिते ॥ शान्ता शान्ते तु
निर्दिष्टा स्निग्धया स्निग्धयाऽवलोकने ॥ २५ ॥ दृष्टा दृष्टे तु कर्तव्या जिह्मा कार्योन्मुखास्विति ॥ क्षुब्धा क्षुद्रे तु निर्दिष्टा भीता भीते तथा भवेत्॥
॥ २६ ॥ लज्जिता लज्जितार्या स्यादृतोत्साहेगतेषु च ॥ विस्मिता विस्मये दृष्टिः सौम्या सौम्यावलोकने ॥ २७ ॥ मलिना विरहे कार्या
सम्भोगे केकरा भवेत् ॥ श्रान्ता श्रान्तस्य कर्तव्या निर्वेदे त्वभितप्तका ॥ २८ ॥ विप्लुतास्या तु दैन्ये स्याद्विषादे तु विषण्णिका ॥ शंकिते
शंकिता चैव त्रस्ते त्रस्ता विधीयते ॥ २९ ॥ ज्ञाने विशोका च तथा स्पर्शे कार्या निमीलिता ॥ विभ्रान्ता विभ्रमे कार्या कुंचिता सूक्ष्मदर्शने
॥ ३० ॥ चिन्तान्वितस्य शून्या स्यान्मुक्ता घ्राणकर्मणि ॥ वितर्के तु वितर्कास्यान्मदे तु मदिरा भवेत् ॥ ३१ ॥ क्षीणां हेतुस्तु ललिता
ग्लाने ग्लाना विधीयते ॥ उत्सवेष्वथ निष्पक्ष्म प्रसारिताविर्वर्तिते ॥ ३२ ॥ आकुञ्चितं समं चैव स्फुरितं विहतं ततः ॥ ताडितं पुटयोः कर्म नवधा
परिकीर्तितम् ॥ ३३ ॥ समागमः पुटानां यः स निमेष इति स्मृतः ॥ विश्लेषणं चैव नुस्ताभ्यां स उन्मेषः प्रकीर्तितः ॥ ३४ ॥ प्रसारितौ पुटौ
यत्र भवेत्तद्धि विवर्तितम् ॥ आकुञ्चिताभ्यां ताभ्यां तु ज्ञेयमाकुञ्चितं बुधैः ॥ ३५ ॥ स्वभावपुटसंस्थानं समं तद्धि प्रकीर्तितम् ॥ पुटौ प्रस्फुरितौ
यत्र स्फुरितं तदिहोच्यते ॥ ३६ ॥ पुटावभिहितौ यत्र पिहितं नाम तद्भवेत् ॥ ससत्त्वमूलौ पुटौ यत्र तद्धि ताडितमुच्यते ॥ ३७ ॥
गन्धस्पर्शे तथाऽनिष्टे ज्ञेयमाकुञ्चितं बुधैः ॥ विस्मयार्थे तथा वीरे तच्च कार्यं प्रसारितम् ॥ ३८ ॥ शृङ्गारे तु समं कार्यमसिघातेऽथवाऽतडि-
तम् ॥ क्षीणां प्रणयरुषेषु स्फुरितं तदिहेष्यते ॥ ३९ ॥ शीते वातोष्णवर्षेषु पिहितं कार्यमेव तु ॥ क्रोधे विवर्तितं कार्यं निमेषोन्मेषयोः समम् ॥
॥ ४० ॥ वलनं भ्रमणं चैव चलनं संप्रणाशनम् ॥ विवर्तितं पाटनं तु विज्ञेयं विस्तृतं तथा ॥ ४१ ॥ उद्वृत्तः प्राकृतं चैव तारकाकर्म चोच्यते ॥

वि० ध० ॥२१९॥ तृ० खं० अ० २६

स्वभावाभिनयाश्रयः ॥ उत्सिक्ता तु भवेत्तूष्णीं पादेऽन्यतलसंचरे ॥ ५९ ॥ निर्ललितोरंचिते भ्रान्ते पदे नृत्सादितो भवेत् ॥ ललितश्चायम् व स्यात्पादो रेचितसंज्ञितः ॥ ६० ॥ एष प्रदानसंचारे ललितोद्धरितो भवेत् ॥ उत्थिताग्रतलः पादः कथितस्तु तथाञ्चितः ॥ ६१ ॥ नानामभ्रमणकालेषु कार्यः पादोऽग्रसंस्थितः ॥ ६२ ॥ पादः कुञ्चितमध्योऽयं भवेत्कुञ्चितसंज्ञितः ॥ ६३ ॥ अतिक्रान्ताभिगमने पादमन्त्रप्रयोजयेत् ॥ एकपादप्रचारो यः स चारित्येव संज्ञितः ॥ ६३ ॥ द्विपादक्रमणं यत्र करणं नाम तद्भवेत् ॥ करणानां समायोगः खण्ड इत्यभिधीयते ॥ ६४ ॥ द्वाभ्यां त्रिभिर्वा यदि वा चतुर्भिर्मण्डलं भवेत् ॥ भवेन्मण्डलमेव नाम्ना ॥ इत्युक्तमार्मिहितं ब्रवीमि निबोध राजंस्त्वथपादकर्म ॥ ६५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अङ्गवर्णनं नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ॥ २४ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ् ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शान्ता भयानका हास्या करुणा दृढता तथा ॥ रौद्रा वीरा च बीभत्सा विज्ञेया रसदृष्टयः ॥ १ ॥ स्निग्धा हृष्टा च जिह्मा च क्रुद्धा भीता च लज्जिता ॥ तृप्ताथ विस्मिता सौम्या स्थायिभावेषु दृष्टयः ॥ २ ॥ मलिना केकरा श्रान्ता चाभितप्ता विह्वला ॥ ॥ ३ ॥ विषण्णा शङ्किता चैव त्रस्ता शोका निमीलिता ॥ विभ्रान्ता कुञ्चिता शून्या मुकला च वितर्किता ॥ मदिरा ललिता धूता इत्येवं दृष्टिसंग्रहः ॥ ४ ॥ षड्विंशद्दृष्टयो ह्येता नामतोऽभिहिता मया ॥ संक्षेपसङ्कटाशा तु कान्ता ज्ञेया समक्षसी ॥ ५ ॥ उद्वृत्तपुष्पपक्ष्माभा चलास्रा भयानका ॥ ६ ॥ किञ्चिदकुञ्चितपुटा हास्यस्निग्धान्ततारका ॥ ६ ॥ पतितोर्ध्वपुटा सास्त्रा करुणा नष्टतारका ॥ किञ्चित्कुञ्चितपक्ष्मोग्रा चक्षुरावृत्ततारका ॥ ७ ॥ समा विकसिता चैव साद्भुता दृष्टिरिष्यते ॥ उद्धता कथिता रौद्रा भुकुटी कुटिला तथा ॥ ८ ॥ उत्फुल्लपक्ष्मणा वीरा तु कथिता समतारका ॥ बीभत्सा कथिता दृष्टिरपाङ्गाहिततारका ॥ ९ ॥ व्यक्तादन्निमिषा शान्ता ह्यधोमार्गविलो- किणी ॥ व्यक्तेकोशमध्यमा मधुरा स्निग्धया प्रहसिता मता ॥ १० ॥ उत्फुल्लपक्ष्मा प्रचला हृष्टा पर्यन्तलोकिणी ॥ जिह्मायोनततारा चः गूढा मग्ना निरीक्षिणी ॥ ११ ॥ भुकुटीकुटिला क्रुद्धा तथा निश्चलतारका ॥ आकुञ्चिता लज्जिता स्यात्तथा निश्चलतारका ॥ १२ ॥ सत्वसम्निद्रितोपेष्टा दृप्ता विकसिता भवेत् ॥ समा विकसितोपाङ्गा विस्मिता सा निगद्यते ॥ १३ ॥ समा सौम्या विनिर्दिष्टा तथा च समता- रका ॥ आकुञ्चितपुटा भीता दृश्या व्यावृततारका ॥ १४ ॥ पुटौ प्रसृतिंतौ यस्या मलिना सा निगद्यते ॥ आकुञ्चितपुटा या तु दृष्टिरकेकरा भवेत् ॥ १५ ॥ किञ्चिदुन्नामितपुटा शान्ता सा तु विधीयते ॥ अभितप्ता तथा मन्दा मन्दतारपुटा तु या ॥ १६ ॥ विप्लुताविह्वला प्रोक्ता

॥३१९॥

सुनिस्सृते पार्श्वे तद्दिनतं भवेत् ॥ ३२ ॥ प्रसारणादुभयतः पार्श्वयोः स्यात्प्रसारितम् ॥ परिवर्तनान्निवृत्तस्यापि विवर्तितमिहेष्यते ॥ ३३ ॥ अस्य चैवोपमानञ्चोद्देष्टव्यंसुतैः पुनः ॥ नतं त्यपसृते कार्यं चोन्नतं तृपसर्पिते ॥ ३४ ॥ प्रसारिते प्रहर्षार्थो त्रासे चापसृते पुनः ॥ विवर्तिते विवृत्तं च कारणं पार्श्वयोरुच्यते ॥ ३५ ॥ क्षामं नतं च पूर्णं च संप्रेक्षितमुदरं त्रिधा ॥ क्षामं तु हसिते कार्यं तथा चैव विजृम्भिते ॥ ३६ ॥ व्यायिते तपसि श्रान्ते क्षुधार्ते निन्ममेव च ॥ पूर्णं निःश्वसिते चैव द्वाऽरोग्ये ललिते तथा ॥ ३७ ॥ प्रकम्पिता च च्छिन्ना च निवृत्ता रेचिता तथा ॥ उद्वाहिता चैव कटिर्नृत्ते पञ्चविधा स्मृता ॥ ३८ ॥ तिर्यग्गता गता क्षिप्तं विज्ञेया प्रप्रकम्पिता ॥ मध्यस्थवलनाच्चैव च्छिन्ना संपरिकीर्तिता ॥ ३९ ॥ परावृत्तस्वस्तिकासौ निवृत्ता परिकीर्तिता ॥ सर्वतोभ्रमणाच्चैव रेचितेत्यभिधीयते ॥ ४० ॥ निश्चेष्टाद्रोदनाच्चैव तथोद्वाहिता मता ॥ नीच वामनकुब्जानां गतौ कार्या प्रकम्पिता ॥ ४१ ॥ व्यायामे त्वथ संभ्रांते व्यावृत्तिक्षेपितेषु च ॥ छिन्ना कार्या कटिस्तज्ज्ञैर्निर्वृत्ता यतितेषु च ॥ ४२ ॥ गेयिता रेचिते कार्या अन्या लीलागते क्रिया ॥ कम्पनं वलनं चैव स्तम्भनोद्वेष्टने तथा ॥४३॥ विवर्तनं च पञ्चैव ऊर्वोः कर्माणि निर्दिशेत् ॥ नमसन्नोन्नमने परन्तयमोद्घृष्टुद्घृष्टे युदा ॥ ४४ ॥ स्थिता पादतलेग्रेण कंपितं तत्प्रदिष्यते ॥ गच्छेद्द्ह्यन्तरं जानु शनैर्षादोलितं तु तत् ॥ ४५ ॥ स्तम्भनं चापि विज्ञेयमधृतक्रियांकुलम् ॥ वलिताविद्धभावे स्यादुद्वेष्टनंतथापि च ॥ ४६ ॥ पार्णिभ्याभ्यन्तरं गच्छेद्यूत्र तन्निवर्तितम् ॥ गतिक्लमभ्रसत्राणां कम्पितं संप्रयोजयेत् ॥ ४७ ॥ वलनं चैव कर्तव्यं स्त्रीणां स्वैरपरिक्रमे ॥ भीमोर्ध्वसाविषादेषु स्तम्भनं संप्रयोजयेत् ॥ ४८ ॥ व्यायामे ताण्डवे चैव कार्यमुद्वेष्टनं तथा ॥ विवर्तनं च कर्तव्यं संक्रामादिपरिक्रमे ॥ ४९ ॥ आवर्तितं नतं क्षिप्तं चोद्वाहितमथापि च ॥ परिवृत्तं तथा पञ्च जङ्घाकर्माणि निर्दिशेत् ॥ ५० ॥ आवर्तितं तु विज्ञेयमासादमदशिगज्जङ्घयोः ॥ जान्वोरङ्गुष्ठयोर्नैच नतं ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः॥५१॥ विक्षेपाद्भव जङ्घाभ्याः क्षिप्तमित्यभिधीयते ॥ उद्वाहिते तु विज्ञेयंमृद्धद्धासनगतादिषु ॥ ५२ ॥ प्रतीपनयनं यत्र परिवृत्तं तदिष्यते ॥ उद्वर्त्तने प्रयोक्तव्यं विद्भिःकपरिक्रमे ॥ ५३ ॥ नतं चापि हि कर्तव्यं स्थानासनासन्गतादिषु ॥ क्षिप्तं व्यायामयोगेषु ताण्डवेषु प्रयोजयेत् ॥ ५४ ॥ तथा चोद्वाहितं कार्यमाविद्धगमनादिषु ॥ ताण्डवादौ प्रयोक्तव्यं परिवृत्तं प्रयोक्तृभिः ॥ ५५ ॥ उद्घटितसमश्चैव ................ संचरः ॥ अञ्चितः कुञ्चितश्चैव पादः पञ्चविधः स्मृतः ॥ ५६ ॥ स्थिनत्वा पादतलेग्रेण पाणिंभूमौ निपातयते ॥ यस्य पादस्य करणत्स तद्घटित उच्यते ॥ ॥ ५७ ॥ कार्योऽङ्गुरस्करकरणे ( चैव ) प्रचारे ललिते तथा ॥ ( स्वभावसंस्थितो भूमौ समस्थानः समः स्मृतः ॥ ५८ ॥ एष कार्यः सदा पादः

५४

वि० ध० ॥३१८॥

तृ० खंड अ० २४ ॥३१८॥

हितम् ॥ ६॥ साधने विस्मये दर्पे लीलार्यां च तदिष्यते ॥ सकृदुद्वाहितं चोर्ध्वं तदुद्वाहितमुच्यते ॥६॥ उच्चाङ्गे दर्शने गवें तथैवोर्ध्वनिरीक्षणे ॥ आधूतं संहृतं स्याद्वक्त्रसंयोगात्तथा ॥७॥ सन्देहेऽलापसंज्ञासु तथाचा वाहनादिषु ॥ किञ्चित्पार्श्वगतंशीर्षं रितो विज्ञेयमध्यिभः ॥ ८ ॥ मूर्च्छिते व्यथिते चैव संक्षिप्ते दुःस्थिते मदे ॥ (उल्लिसद्बाहोरुत्सङ्गस्तथाचिताशिरोऽथवा ॥ ९॥ निकुञ्चितं च तद्वेवं विलासे च प्रयोजयेत् ॥ पराग्वृत्तमधोवक्त्रं कार्यं धुतेनविशिषा ॥ १० ॥ ) उत्क्षिप्तं चापि विज्ञेयमुल्लासवलितं स्थिरः ॥ आधु दिव्यप्रयोगे च कार्यं तच्च प्रयोजकम् ॥ क्तृभिः ॥ ११ ॥ अधोमुखमूर्ध्वस्थं चापि बुधैः प्रादुरधोगतम् ॥ लज्ञायां च प्रमाणे च दुःखे तच्च प्रयोजयेत् ॥ १२ ॥ सर्वतो लोलनाच्चैव परिलोलितमुच्यते ॥ व्याधिते मूर्च्छिते मते मवेत्तु परिलोलितम् ॥ १३ ॥ एतत्तु शिरसः कर्म कथितं ते नराधिप ॥ अञ्चितं रेचितं मुक्तं विवृतं चतुरं तथा ॥ १४ ॥ प्रसारितं तथा स्तब्धं ग्रीवाकर्माणि निर्दिशेत् ॥ अञ्चितं किञ्चिदेकांशं लोलनादाञ्चितं तु तत् ॥ १५ ॥ रेचितं भ्रमणान्मुक्तं विवृते चलितं च तत् ॥ मयूरं चतुरं प्रोक्तमन्तर्भ स्यात्प्रसारितम् ॥ १६ ॥ स्तब्धं स्तब्धं तथा प्रोक्तं शिरःकर्म्मानुगानि च ॥ अञ्चितं स्याद्वि- लासाङ्गौ रेचितं मण्डलेक्षणे ॥ १७ ॥ मुक्ते मूर्च्छादिदोषेषु विवृतं ललितादिषु ॥ सौम्यभावे तु चतुरं दृष्टौ कार्यं प्रसारितम् ॥ १८ ॥ स्तब्धं शैत्येऽथ वा व्याधावविकारि स्वभावतः ॥ विवृद्धं विनिगूढं च निर्भुग्नं सुष्ठुमेव च ॥ १९ ॥ विवृतं च तथोर्ध्वकर्मण्यस्य विनिर्दिशेत् ॥ व्यासङ्गे स्याद्विवृद्धान्तु निवृत्तं पिहिते भवेत् ॥२०॥ अवाहमुखसम्बाधसुभ्रु निर्भुग्न चोर्ध्वगं तु तत् ॥ सुष्ठं स्यादाननं किञ्चिन्निवृतं विवृतं भवेत्॥ ॥२१॥उत्कृष्टवाचसाम्भर्त्सणे च तयोः कर्माणि लक्षते ॥ विरुद्धकरणे कार्यं मेषविस्त्वमथाङ्गिनाम्॥२२॥ विनिघ्नतमधुस्यान्मीर्षाव्याधिक्रोपकेषु च ॥ विवृत्तं चापि विज्ञेयं गम्भीरालोकिनामिदु ॥ २३ ॥ सुष्ठं तु लज्जिते योज्यं यतीनां तु स्वभावतः ॥ निभृतं वापि कर्तव्यं हास्यशोकभयादिषु ॥ २४ ॥ ऋजुसम्भावसंस्याने कर्तव्यं यदुनन्दन ॥ आधुमध्यम निर्भुग्नं तथा चैव प्रकम्पितम् ॥ २५ ॥ उद्वाहितं समं चैव पञ्चरोषः प्रकीर्तितम् ॥ चायेते यच्च निर्भुग्नं तदा सुष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ २६ ॥ शास्त्रदृष्टो विघाते च हृदोगे च तदिष्यते ॥ स्तब्धं च निष्प्रष्टं च निर्भुग्नं नाम तत्स्मृतम् ॥ २७ ॥ स्तम्भे सविस्मये माने विषादे च तथेष्यते ॥ उत्स्रस्तूर्ध्वविक्षेपः प्रकम्पितमहोच्यते ॥ २८ ॥ हसिते रोदिते कार्यं श्रमे व्याधिवये तथा ॥ उद्वाहितं यदूर्ध्वं तु तदुद्वाहितमुच्यते ॥ २९ ॥ ऊर्ध्वं निगमिते कार्यं जुम्भितेषु प्रयोगतः ॥ चतुरस्रं समं नाम विज्ञेयं सौष्ठवे तत् ॥ ३० ॥ समुन्नतं नतं चैव प्रभान्निरितिवर्ण्यते ॥ तयोस्तुसमुन्नते हि पार्श्वयोः कर्म पश्यथा ॥ ३१ ॥ कतिपायैर्वसुंभांसान्नैवेहस्तेः स्यात्तत्समुन्नतम ॥ कटी यत्र

स्थानां त्रत्स्थानां स्थानमेतत्प्रयोजयेत् ॥ द्वौ तालौवर्धतालं च पदयोरंतरं भवेत् ॥ ६ ॥ अञ्चिते यत्र जंघे तु पदौ पक्षस्थितौ तथा ॥ वैशाखं नाम तत्स्थानं स्कन्दश्चैवात्र देवता ॥ ७ ॥ स्थानेनानेन कर्तव्यमश्वानां वाहनं बुधैः ॥ व्यायामो निर्गमश्चैव प्रवेशो धनुषस्तथा ॥ ८ ॥ अतः परं मण्डलं स्याच्चतुरस्त्रांतरन्तथा च ॥ कटी जानुसमा यत्र पादौ पक्षस्थितौ यथा ॥ ९ ॥ धनुश्चक्रग्रहणं मण्डलेन प्रयोजयेत् ॥ वाहनं कुञ्जराणां तु नृत्ते चोड्डडनक्रिया ॥ १०॥ आदौ च दक्षिणं पादं पश्चात्तालं प्रसारयेत् ॥ आलीढं नाम तत्स्थानं रुद्रश्चात्रत्य दैवतम् ॥११॥ अनेन कार्यं स्थानेन सर्वैरौद्रगणक्रिया ॥ रौद्रपाश्चरस्तु संग्रामस्य निरूपणम् ॥ १२ ॥ सिंहयोर्भिन्नयं चैव संस्फोटै शत्रुणां च निरूपणे ॥ खड्गयुद्धे नियुद्धे च मण्डलश्रमणे तथा ॥ १३ ॥ उत्तरोत्तरसञ्जल्पे रोषामर्षसमुद्भवे ॥ मल्हानां चैव संस्फोटै शत्रूणां च निरूपणे ॥ १४ ॥ तथासिप्लवणं चैव शस्त्राणां च विमोक्षणम् ॥ अञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामं पादं प्रसार्य च ॥ १५ ॥ आलीढं परिवर्तन्ते प्रत्यालीढमिति स्मृतम् ॥ प्रत्यालीढं तु विज्ञेयं स्थानं च नवदैवतम् ॥ १६ ॥ आलीढेनोदितं शस्त्रं प्रत्यालीढं न मोचयेत् ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां स्थानत्रयं तुप ॥ १७ ॥ आयतं चावहित्थं च ह्यक्रान्तमथवापि च ॥ एकंश्वाश्रुद्रुतौ यत्र पादौ विरचितः समः ॥ १८ ॥ तालमात्रान्तरन्यस्तः त्र्यश्रः पक्षगतोऽपरः ॥ प्रसन्नासन्ननञ्चुरः समं यत्र समुन्नितम् ॥ १९ ॥ कृतानितम्बगौ हस्तौ स्थानं ज्ञेयं तदायतम् ॥ रङ्गावतरणे ह्येतत्तथा पुष्पाञ्जलौ भवेत् ॥ २० ॥ पादौ विरचितस्य ( अ ) स्तस्तद्व्यपेक्षतः समः ॥ पादस्ततालान्तरन्यस्तस्त्विहिकर्मीप्सुसम्भ्रतव ॥ २१ ॥ अवहित्थं समाख्यातं स्थानमेतद्द्विजोत्तम ॥ विलासलीलालावण्यशृङ्गारात्मनिरूपणे ॥ २२ ॥ स्थानमेतत्प्रयोक्तव्यं वरमार्गावलोकने ॥ समास्थितौ यत्र पादस्वन्यः पादस्त्कलोत्थितः ॥ २३ ॥ तालेननियतश्चैव स्थानको हि विधीयते ॥ सूचीविद्धमपिह्वेदं वा तद्श्वक्रान्तमिष्यते ॥ २४ ॥ शाखावलम्बनस्तबकौ खद्ये च विष्वृनेत्रासनसम्पृक्लापे ॥ स्वभावसंलापविधौ च कार्यं स्थानं त्विदं गाढवशंवशुस्य ॥ २५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० ब० सं० जयितादिस्थानककथनो नाम त्रयोविंशतितमोऽध्यायः ॥ २३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शिरसः प्रथमं कर्म गदतो . मे निबोध तत् ॥ स्वभावदृष्टुनोन्मिषेरेषणाक्रिस्यकं संकृत ॥ १ ॥ संज्ञोपदेशपृच्छासु स्वभावावमणे भवेत् ॥ बहुशः कथितं यत्र तदा कंपितमिष्यते ॥ २ ॥ (रोपतर्जनतकेंषु प्रतिज्ञासु च दृश्यते ॥ शिरसो रेचनं यत्तु शनैस्तुतमुच्यते ॥ ३ ॥ विषादे विस्मये चैव प्रतिषेधे तदिष्यते ॥ विधूतं नामतः प्रोक्तं तथा पार्श्वविकम्पनैः ॥ ४ ॥ शीतग्रस्ते ज्वरातें च मते च ज्वरीते भवेत् ॥ मण्डला भ्रमणं चैव भवेत् परिग

देयं स्थानमेतत्तयोर्मतम् ॥ चिबुकाश्रितौ हस्तौ बाहूरोणीचितं शिरः ॥ ५ ॥ सर्वाभिनयने चैव विज्ञेयं श्रानननाशनम् ॥ बलिना निगृहीतस्य रिपुणा खण्डितस्य च ॥ ६ ॥ शोक्लान्तस्य च तथा स्थानमेतद्विनिर्दिशेत् ॥ अधो हस्तौ विमुक्तं च शरीरमलसं तथा ॥ ७ ॥ नेत्रालसं तथा चक्षुर्वक्त्रं स्वस्थालसं तु तत् ॥ श्रमग्लानौ मदे चैव मूर्च्छायां व्यथिते तथा ॥ ८ ॥ मोहे प्राणभये चैव स्थानमेतद्योजयेत् ॥ विष्टकुम्भिवाञ्चितौ पादौ कुरु विष्कुम्भितौ भुजौ ॥ ९ ॥ निमीलिते तथा चक्षुः स्थाने विष्कुम्भिते सति ॥ स्ववशोगतया दृष्ट्या योगे ध्याने विधीयते ॥ १० ॥ पित्र्ये समाधौ जप्थे च होमादिकरणेषु च ॥ १२ ॥ एतस्थानं विधातव्यं यथागमनकर्मणि ॥ एकं जानु भूतस्तलं चैव ज्ञेयं मुकुटवासनम् ॥ १३ ॥ ज्ञातव्यं भूमिपश्चैव ! सुरेणाजुकमासनम् ॥ एतद्भूतव्यलीकानां प्रियाणां सम्प्रसादने ॥ १४ ॥ मञ्जने कुटिलाग्रोपृ विधीयते ॥ १५ ॥ महीगताभ्यां जानुभ्यां स्थानं जानुगतं भवेत् ॥ १६ ॥ राज्ञां विज्ञापने कार्ये सुराणां चैव पूजने ॥ भूमौ यदूध्वं पतनं तद्विसुक्तमिति स्मृतम् ॥ १६ ॥ प्रहारतः प्रयोक्तव्यसादेशे क्रन्दने तथा ॥ भद्रासनं तु देवानां राज्ञां सिंहासनं भवेत् ॥ १७ ॥ कृप्यासनं तु दातव्यं सांवत्सधपुरोधसोः ॥ वेत्रासनमथामात्यानां मन्त्रिणां तु तथा भवेत् ॥ १८ ॥ मन्दासनं तु दातव्यं सेनानीयुवराजयोः ॥ मुनीनां च द्विजानां च तथा मूलफलाश्रिणाम् ॥ १९ ॥ वृषी देया महाराज ये चान्ये नियमे स्थिताः ॥ स्थानीययाः पुरुषा ये च मुख्याः पौराश्च ये तथा ॥ २० ॥ वणिजश्च तथा मुख्यास्तेषां भवति पीठिका ॥ वेश्यानां कुमाराणां तथा भृत्यजनस्य च ॥ २१ ॥ मसूरकं तु दातव्यं शेषे भूम्यासनं भवेत् ॥ सिंहासनं विना राजन्गृहे स्वच्छन्दमासनम् ॥ २२ ॥ नैकासनं स्याद्रूपा तु राजन्रथे गजे वापि शिलातले च ॥ नैकासने स्याद्रूपेण तु दोषोऽय वाणिदिने फलके च नित्यम् ॥ २३ ॥

॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आसनवर्णनो नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः ॥ २२ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ वैष्णवं सम्पादं च वैशाखं मण्डलं तथा ॥ १ ॥ प्रत्यालीढं मथ्रालीढं पद् पुंसां स्थानकानि तु ॥ १ ॥ स्वभावसंस्थितः पादश्चतुर्हस्तः पलागतोऽपरः ॥ किञ्चिदञ्चितजङ्घश्च वैष्णवं स्थानमुच्यते ॥ २ ॥ स्थानेनानेन कर्तव्यः संलापस्तु स्वभावतः ॥ सम्पादं तु विज्ञेयं समस्तालन्तरैः पदैः ॥ ३ ॥ स्वस्वभासोष्ठवोपेतं रुद्राक्षादिदैवतम् ॥ अनेन कार्यं स्थानेन विप्रमण्डल्करणम् ॥ ४ ॥ बलानां पक्षिणां चैव वरोत्कौतुकमेव च ॥ स्वस्थानं न्यन्द्नस्थानां विमानस्यायिनामपि ॥ ५ ॥ लिङ्गि

...ञ्चितं चोलुपदं च हरिणप्लुतमेव च ॥ ५३ ॥ प्रेङ्खोलितं नितम्बं च स्खलितं परिकस्तकम् ॥ ५२ ॥ असर्पिततलं चैव सिंहविक्रीडितं तथा ॥ ५४ ॥ क्रीडितं चैव गङ्गावतरणं तथा ॥ ५५ ॥ अयोपसंहृतं चैव करणानां प्रकीर्तितम् ॥ सुकुमारं तथा विद्धं नृत्तं द्विविधमुच्यते ॥ ५४ ॥ उद्धतं पुरुषप्रायं सौम्यं सुकुमारकम् ॥ देशैश्चिह्नैस्तथाकारा पिण्डी भवति पार्थिव ॥ ५६ ॥ भारती सात्वती चैव कौशिकीत्यारभटी तथा ॥ चतस्रो वृत्तयः प्रोक्ता वाग्विधाना तु भारती ॥ ५६ ॥ तस्या वीरसप्राया विज्ञेया सात्वती नृप ॥ तथा रौद्ररसप्राया च भवत्यारभटी सदा ॥ ५७ ॥ शृङ्गारबहुला तथा संवृति कौशिकी ॥ आवन्ती दाक्षिणात्या च तथा चैवात्र मागधी ॥ ५८ ॥ पञ्चाली मध्यमा चेति वृत्तिः सा तु चतु- र्विधा ॥ देशभाषाऽनुरूपं तथानाचारप्रवर्तनम् ॥ ५९ ॥ प्रवृत्तिरिति विख्याता वृत्तीनामाश्रयास्तु ताः ॥ नाट्यलोकप्रवृत्त्या च द्विधर्मश्च द्विविधा मता ॥ ६० ॥ सिद्धिञ्च द्विविधा नाट्ये दैविकी मानुषी तथा ॥ व्यायामान्न्यादृशी तत्र दैवी देवप्रसादजा ॥ ६१ ॥ रसेन भावेन समन्वितं च तालाङ्गं काव्यरूपसमुद्भवम् ॥ गीतानुरूपं वृत्तवृत्तिं चन्दं सुखप्रदं धर्मविवर्धनं च ॥ ६२ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुध- र्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सामान्याभिनयो नाम विशोध्यायः ॥ २० ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सप्तत्रिंशत्कथं चैव प्रचारानिलविद्यतिते ॥ उदाहृतं ततं षोढा शय्यास्थानानि निर्दिशेत् ॥ १ ॥ उत्तानितं सुखं चैव सावत्सुककरं तथा ॥ समं वासकसंस्थस्य स्थानकं तु विधीयते ॥ २ ॥ स वैराङ्गिकिशिरोजैः शय्याविदे च जातुनी ॥ स्थानमाकुञ्चितं नाम गीतालनां प्रयोजयेत् ॥ ३ ॥ एकं भुजं समाधाय संप्रसारितजानुकम् ॥ स्थानं प्रसारितं नाम सुखसुप्तस्य कारयेत् ॥ ४ ॥ अधोमुखे स्थितं चैव विवलितमिति स्मृतम् ॥ शक्तेि सूते विषदं मत्तोन्मत्तेषु तद्भवेत् ॥ ५ ॥ अंशोपरि शिरः कृत्वा कुञ्चितोर्धमुखमिव च ॥ उदाहृतं तु विज्ञेयं लीलयाः शंसने प्रभो ॥ ६ ॥ तस्या यदुक्तममृतं तु जंध स्तस्तो करो तं नतमुद्रिशन्ति ॥ आलस्यखेदश्रममोहितेषु कार्येस्तु तस्याभिनयप्रयोगः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० वज्रसंवादे शय्यासनस्थानवर्णनो नामैकत्रिंशतितमोऽध्यायः ॥ २१ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ स्वस्थ्यमन्द- लसक्रान्तं प्रस्थालसमथायि च ॥ विष्कुम्भितं तत्कटुकं मुक्तजानु तथा समम् ॥ १ ॥ जानुगतं विमुक्तं च स्थानकान्युपवेशने ॥ विष्कम्भितास्थितौ पादौ वक्षः किञ्चित्समुन्नतम ॥ २ ॥ हस्तौ कट्यूकविन्यस्तौ स्वस्थौ स्वस्थोपवेशने ॥ एकः प्रसारितः पादस्त्वन्य- श्चैवासनमाश्रितः ॥ ३ ॥ पार्श्व नतं तथा कार्यं स्थानं मण्डलकं तु तत् ॥ चिन्तायां तु तथौत्सुक्ये निर्वेदे विमदे तथा ॥ ४ ॥ विषदेषु सदा

वि० ध० ॥३७॥

नृ० सं० अ० २० ॥३१॥

पार्थिव ॥ भ्रमरस्यात्कन्दिते स्यातां मर्दवं च ततः परम् ॥ २६ ॥ समा संनतिमित्याहुरेवंकारेणकीर्तिते यथा ॥ अङ्गैस्तं शकटान्वं च तथाहंयासिनी स्मृतम् ॥ २७ ॥ विष्टुकुञ्जं च विज्ञेयं तथा चापगतं पुनः ॥ अथाङ्गहारान्वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोध मे ॥ २८ ॥ स्थिरहस्तोऽङ्गीहारस्तु तथैवा क्षिप्तकः स्मृतः ॥ उद्घाटितस्तृतीयः स्यात्तथा चान्योऽपवाहितः ॥ २९ ॥ मत्ताक्रीडोऽथ विष्कम्भः तथा स्वस्तिकरेचितः ॥ वृश्चिकापसृतश्चैव तलमन्दा न सर्पितः ॥ ३० ॥ मत्तल्लीस्खलितश्चैव भ्रमरः पार्श्वस्वस्तिकः ॥ मदोद्विलसितश्चैव विष्टितो गतिमण्डलः ॥ ३१ ॥ वैशारखरेचितश्चैव पार्श्वदण्डसमन्वितः ॥ ३२ ॥ आक्षिप्तो रेचितश्चैव संम्योऽथ कतितस्तथा ॥ सूचीविद्धोऽपविद्धश्च विलापोव विद्युद्भ्रान्तः परावृत्तः पार्श्वक्रान्तो संप्रोक्ता ह्यङ्गहारा यूदस्रम् ॥ एतेषां संप्रवक्ष्यामि कारणानि यथाक्रमम् ॥ हस्तपाद प्रचारश्च यथा योजनः प्रयोक्तृभिः ॥ ३६ ॥ सर्वेषामङ्गहाराणां निष्पत्तिः कारणं भवेत् ॥ तान्यहं संप्रवक्ष्यामि नामभिः कर्मभिस्तथा ॥ ३६ ॥ हस्तपादसमायुक्तो नृत्तस्य करणं भवेत् ॥ द्वे नृत्तकरणे चैव भवेतां नृप मातृका ॥ ३७ ॥ त्रिभिः कलापकश्चैव चतुर्भिः खण्डकः स्मृतः ॥ पञ्चैव करणानि स्युः संघात इति स्मृतः ॥ ३८ ॥ षड्भिस्तु संस्तितिविद्धि अष्टभिर्निर्मलस्तथा ॥ करणैर्हि संयुक्ता अङ्गहारा इति स्मृताः ॥ ३९ ॥ एतेषां चैव वक्ष्यामि नामान्यहमसत्तमः परम् ॥ तल्पुष्पाणिबद्धे द्वे लीनस्वस्तिकरेचितम् ॥ ४० ॥ मण्डले स्वस्तिकं चैव ऊरु वृत्ते निकुञ्चकम् ॥ सूचीविद्धं कटिच्छिन्नंमर्धरेचितमेव च ॥ ४१ ॥ वक्षः स्वस्तिकसूतपत्रे स्वस्तिकं पृष्ठगं पुनः ॥ दिक्स्वस्तिकमलताख्यञ्च घंस्नोकीटीसमम॥४२॥आक्षिप्तरेचितं क्षिप्तमंचस्वलितकसंज्ञितम् ॥ भुजङ्गासितं चैव ऊर्ध्वजानु निकुञ्चितम्॥४३॥मत्तल्लीस्रग्वंसतस्तथाऽप्येकनिशि कूपकञ्च ॥ पराविद्धं तद्विद्धान्तं वलितं घूर्णितं तथा ॥४४॥ ललितं दण्डपक्षं च भुजङ्गत्रस्तरचितम्॥ नूपुरं रेचितं चैव भ्रमरं चतुरं तथा॥४५॥ भुजङ्गाभिसमन्वयस्याच्छिन्नं वृश्चिकरेचितम् ॥ लतावृश्चिकमन्यत्स्याच्छिन्नं वृश्चिकरोचितम् ॥४६॥ वृश्चिकं व्यंसितं चैव सूचीविद्धकमेव च ॥ ललाटतिलकं चैव कुण्डलं चक्रसण्डलम् ॥४७॥ तरोमण्डलमाक्षिप्तं लतातालसितमार्गसम् ॥ विक्षिप्तं भ्रमितं चैव विलासं वानरष्टमम्॥४८॥परिवृत्तं निवृत्तं च पार्श्वक्रान्तं निकुञ्चितम् ॥ अतिक्रान्तममक्रान्तं दोलापादविवर्जितम् ॥४९॥ नागप्रक्रीडितं चैव विहृतं गरुडप्लुतम् ॥ गण्डसूची परिवृत्तं पार्श्वजानुकमेव च ॥ ५० ॥ गृहावलोकितं लीनं विष्णुकान्तमजप्लुतम् ॥ आक्रान्तं मण्डितं चैव मयूरललितं नसम् ॥ ५१ ॥ स

रञ्जनं गायकानां निवेशनम् ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आतोद्यविधिनैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ परस्याङ्गकृति- र्नाट्यं नाट्यज्ञैः कथितं नृप ॥ १ ॥ तस्य संस्कारकं नृत्तं भवेच्छोभाविर्वर्धनम् ॥ १ ॥ नृत्यं तु द्विविधं प्रोक्तं नाट्यलास्याश्रयं सदा ॥ २॥ द्वैविध्यं द्विवि- धस्यापि पुनरुक्तं नराधिप ॥ २ ॥ अभ्यन्तरश्च बाह्यं च बाह्यं लक्षणवर्जितम् ॥ ३॥ अभ्यन्तरं लक्षणवन्मङ्गल्यं तत्प्रयोगतः ॥ ३ ॥ लास्यं स्वच्छन्दतः कार्यं मण्डपे यदि वा बहिः ॥ नाट्यं मण्डप एव स्यान्मण्डपं द्विविधं भवेत् ॥ ४ ॥ आयतं चतुरस्रं तु द्वात्रिंशद्धस्तसम्मितम् ॥ चतुरस्रं न कर्तव्यमायतं द्विगुणायतम् ॥ ५॥ हीनाधिकं न कर्तव्यं दृष्टादृष्टशुभप्रदम् ॥ हीने भवति सम्मर्दो विस्तीर्णे नाट्यगोपयोः ॥ ६ ॥ व्यक्तिर्नैवोपपद्येत तस्मात्तत्तु परिवर्जयेत् ॥ आदावेव तु कर्तव्यं विदुषाणां तु पूजनम् ॥ ७ ॥ पूजनं जर्जरस्यापि वासुदेवप्रपूजनम् ॥ एवं कृत्वा ततो नाट्यं नान्दीपूर्वकमिष्यते ॥ ८ ॥ ततो जवनिकाक्षेपैः प्रतिपात्रप्रवेशनम् ॥ प्रवेशानिर्गमौ कार्यौ कृत्वा कार्यस्य सूचनम् ॥ ९ ॥ पुण्याह- लिर्मृदङ्गश्च नाट्यान्ते वास्तुपूजनम् ॥ पाठ्ये गीते समानासक्तः पात्रतुल्यः परिक्रमः ॥१०॥ चतुष्कलो नायकानां मध्यानां त्रिकलो भवेत् ॥ द्विकलोऽधमानां स्यात्सव्यं नृपकर्मणि ॥ ११ ॥ एकाधिकेन सर्वेषां कर्तव्यं कार्ययोगतः ॥ देवा धीरोद्धता ज्ञेया उद्धता दानवादयः ॥ १२ ॥ नृपाश्च धीरललिता धीरास्तदुपजीविनः ॥ प्रशान्तधीरा ऋषयः प्रशान्तास्तत्पदाऽनुगाः ॥ १३ ॥ धीरोदात्तास्तथा विप्रा उदात्ता वणिजो मताः ॥ एवंविधाश्च कथिता एतेषामेव योगतः ॥ १४ ॥ आद्यैः सात्त्विकैश्चैव यान्त्रिकौशिक एव च ॥ चतुष्षट्करोऽभिनयः कर्तव्यो नाट्यकर्मणि ॥ १५ ॥ आहार्य्यः प्रतिशीर्षाङ्गिकृतो वेश उच्यते ॥ धीरोदात्तानां वेशः स्यात् चातुर्य्यसमुत्थणः ॥ १६ ॥ उद्धतश्चोद्धतानां स्याद्राज्ञो ललित इष्यते ॥ प्रतिनायकवेशस्तु कर्तव्यश्च तथोद्धतः ॥ १७ ॥ अन्येषां सदृशो वेशो देशकर्माऽऽश्रयो भवेत् ॥ अथाङ्गश्च कर्तव्यः श्मश्रुकेशादिभिः समाः ॥ १८ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि सात्त्विकाभिनयं तव ॥ अश्रुप्रपातरोमाञ्चस्वेदनं स्पन्दनं तथा ॥ १९॥ तथा च वर्णविन्यासः सात्त्विकाभिनयो स्मृता ॥ १८ ॥ अथाङ्गिको वाचया प्रोक्तो वक्ष्याम्याङ्गिकमुत्तरे ॥२०॥ नाट्यनृत्तं तु कर्तव्यं हर्षस्थाने सदा बहु ॥ शोकस्थाने न कर्तव्यं किञ्चिद्वा कारयेत्ततः ॥२१॥ चतुर्धा रेचकं प्रोक्तं कटिपादाङ्गिकन्धरम् ॥ चार्याकाश्या महाचारी चारी च द्विविधा मता ॥ २२ ॥ सुकुमाराङ्गवाक्यैश्च चारी भवति यादव ॥ एतैरभ्यासैर्ज्ञेया महाचारी नरेश्वर ॥ २३ ॥ मण्डलानि दशैवाऽस्य चारिसंयोगजानि तु ॥ अतिक्रान्तं विचित्रं च तथा ललितसञ्चरम्॥ ॥ २४ ॥ सूचीविद्धं दण्डपादं विक्रान्तालतसंज्ञिते ॥ वामबद्धं सुललितं कान्तं चाकाशगानि तु ॥ २५ ॥ मण्डलानि दशान्यानि शृणु भौमानि

वि० ध० ॥३१५॥ तृ० खं० अ० १९ ॥३१६॥

करुणे निषादगान्धारौ । बीभत्सभयानकयोर्धैवतम् । शान्ते मध्यमम् । तथा लयाः हास्यशृङ्गारयोर्मध्यमा । बीभत्सभयानकयोर्विलम्बितः । वीररौद्राद्भुतेषु द्रुतः । मोक्षाभियोगः स्वराराधने रूपकेषु प्रकारानुगतः मनुष्यव्यपदेशेन ते भवन्ति। भवन्ति चात्र श्लोकाः ॥ ग्रहोंशास्तारमन्द्रे च न्यासोपन्यास एव चा। अल्पत्वं च बहुत्वं च षाडवौडविते तथा॥एवमेव बुधैर्ज्ञेया जातयो दशलक्षणाः॥अलङ्काराश्च चत्वारो भवन्ति वसुधाधिप ॥ प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नश्चाद्यन्त एव च ॥ प्रसन्नमध्यश्च तथा क्रमणैवं विनिर्दिशेत् ॥ उपरान्तकसूह्नोऽथ मन्द्रकः मकरी तथा ॥ उवेणकं सरोबिन्दुस्सप्तमं गीतकानि तु ॥ ऋग्गाथा पाणिका देशेविहिता ब्रह्मगीतिका॥गीतमेतत्तदाभ्यासः कारणञ्चापवर्गसञ्ज्ञः ॥ संक्षेपेण मया प्रोक्तं सुराराधनकारणात् ॥ गीतेनो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् ॥ देवस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० गीतलक्षणो नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथातोवाद्यविधानम् ॥ चतुर्विधमतोद्यं ततं सुषिरं घनमवनद्धं च । ततं वीणादि, सुषिरं वंशादि, घनं तालादि, अवनद्धं मुरजादि, तत्र स्वरास्तुल्याः शारीरा वैणवाश्च । तद्देशाः किन्तु यथा शरीरगणामारोहावरोहणे तथा वेणुवाणां वंशानां विपर्ययात् तालाः कालप्रयोज्यः । पञ्चलक्षणशारण्याकल्यमाद्यास्तित्सो धृतयः । चित्रा वृत्तिर्दक्षिणा द्विधा । मात्रार्कलाचित्रे चतुर्मात्रावृत्तौ अष्टमात्रा दक्षिणाया । अष्टमात्रादक्षिणे अवश्या निष्क्रयो विक्षेपः प्रवेशः शम्पतातभेदः । संनिपातभेदः । कलासमूहोयुक्तः । चतुस्स्यः अयुक्तः संयटपुट्लः ध्रुतान्तः पश्चपाणिः स इति तादृशा यथाशरस्यः । तत्र लयाः द्रुतमध्यविलम्बिताः । लघवस्तालाः । प्रकरणद्विविधम् । कुलकं च्छेदकञ्च । अथावनद्धं तत्र पौष्करवतकण्णान्वितं करूणान्वितम । तत्र षोडशाक्षराणि क ख ग घ ट ठ ड ण त थ द ध न् र ल् ह् व् इति, तत्र कटस्थशङ्गादिसिणसुखे, प्रथमा वामे, गङ्करा मूर्द्धिः टण्लता आलिङ्गे अथाउए३ओ अइ च ओ यथायोगं स्वगथानां रेफेण योगः । कक्ष्मदानां पलथ्वः । समस्तसंनिपातादाङ्गलीप्रभवश्लोर्ध्वावमेकयोः समस्तसंनिपातप्रदर्शिनी तद्वद् द्वह्वानों योगः समापाण्यर्धपाणिपूर्वादिपाणिरूपपाणिः द्विकस्तमदेशिनीप्रणीतानि समापाणिप्रह्रतोपकाराः ध्यणडाउअव्यर्धपाणौ कथ्यकारा । अध्यर्धपाणौ ण्णलहहनाह्निद्वहस्तेन तलव्यदेशिनीप्रह्रतोऽहितितस्तलितगोसुवीमार्गाः शूद्धरहासय्यगोरडितः । वीररौद्राद्भुतेषु वितस्तः करूणशान्तयोश्चारिणतः । बीभत्सभयानकयोर्गोसुखद्दर्भपणवाश्चहुङ्कारानुगमं भवति । भवन्ति चात्र नेपथ्यबन्धनराससमानमङ्गलिबीक्षणम् । मुरजाः पृष्ठतस्तेषां तदन्मार्जनिका भवेत् ॥ गान्धतस्तस्य विज्ञेयो दर्दुरः पणवास्तथा ॥ उत्तरामिसुखो गाता तथा दक्षिणतो भवेत् ॥ वामतो गैरिकातस्य दक्षिणे वंशादको ॥ गातुर्वाममियु-

प्रतिमुखं नृप ॥ ५४ ॥ औदार्यं सत्पथे शौर्यं नायकस्तु न संत्यजेत् ॥ नायिकापि तथा राजन्त्येवमष्टा प्रतिनायकाः ॥ ५५ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि नायिकाष्टकलक्षणम् ॥ निजापराधत्वाद्गेहे वाससज्जा तु नायिका ॥ ५६ ॥ विरहोत्कण्ठिता सैव या त्वनागतनायिका ॥ स्वाधीन- भर्तृका प्रोक्ता या स्यात्स्वाधीनभर्तृका ॥ ५७ ॥ कलहान्तरिता प्रोक्ता कलहादन्तनायिका ॥ खण्डिता या च न स्याद्यैतेति प्रगोपितम् ॥ ५८ ॥ विप्रलब्धा तु सा ज्ञेया संकेते कानतावंचिता ॥ प्रवासगतकान्ता तु तथा प्रोषितभर्तृका ॥ ५९ ॥ एतासाञ्चाभिसारिकारूपाल्लीलाभिवन्द्यनं यनम् ॥ नाटकादिषु रूपेषु कर्तव्यं द्वादशस्वपि ॥ ६० ॥ शृङ्गारहास्यकरुणवीरोद्रौभयानकाः ॥ बीभत्साद्भुतशान्ताख्या नव नाट्यरसाः स्मृताः ॥६१॥ बन्धो रसाङ्गः कार्यः सर्व्वेस्वेषु यत्नतः ॥ रसभावनसंवैतत्सर्व्वनाट्यं नराधिपः ॥ ६२ ॥ एते कलाकौशलशौलयुक्ताः कार्यस्तथा लोक- विधानयुक्ताः ॥ धर्मार्थकामाह्युपदेशभाञ्च हिताय लोकस्य नरेन्द्रचन्द्र ॥ ६३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयव- ज्रसंवादे द्वादशद्रूपकवर्णनो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ अथ गीतलक्षणं भवति तस्य त्रीणि स्थानानि उरः कण्ठः शिरश्च, तेभ्यो मन्दमध्यतारोत्पत्तिः । त्रयो ग्रामाः । षड्जमध्यमगांधाराः । सप्त स्वराः । षड्जर्षभ गान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादचेवताः एकत्रिशतिर्मूर्च्छनाः सप्त सप्त प्रतिग्राममाश्रिताः । तद्यथासां नामानि सौवीरी हारिणाश्वा कलोप- नता शुद्धमद्यमा मार्गौ पौरवी हृष्यका चेति ॥ एताः सप्त मध्यमग्रामिण्यः उत्तरासङ्गाः । प्रथिनी उत्तरायता शुद्धषड्जमत्सरीकृता अश्वक्रान्ता उद्गता च एताः सप्त षड्जग्रामिकाः । आलापी कुनितमा श्रुदा उत्तरा षड्जा पञ्चावता.............एताः सप्त गान्धारग्रामिकाः । अथैकोनपञ्चाशत्तानाः । अग्निष्टोमिकः अत्यग्निष्टोमिकः पौण्डरीकः आश्वमेधिकः राजसूयिकः बहुसुवर्णिकः गोसविकः महाव्रतिकः ब्रह्म तानः प्राजापत्यः नागयज्ञयः युद्धायज्ञयः गोदानिकः हयक्रान्तः अजक्रान्तः विष्णुकक्रान्तः अश्वरथः मस्तकोत्किलः उज्जैविकश्चेति एते विंशतिर्म- ध्यमग्रामिकाः । प्रस्थापनं वैशाखः जीवनः सावित्रः अर्धसावित्रः सर्वतोभद्रः सुवर्णः विष्णुः जिष्णुर्विष्णुवरः शारदः विजयः हंसः ज्येष्ठ इति एते चतुर्दश षड्जग्रामिकाः । तुम्बरुप्रियः महालक्ष्यणः गन्धर्वामृतः अलम्बुसप्रियः नारदप्रियः भीमसेनप्रियः वितानः मातङ्गः मार्गवप्रियः अतिरामः सैनान्त्यः किन्नरप्रियः पुण्यः मनोहरः कल्याणकरश्चेति एते पञ्चदश गान्धारग्राम्याश्रिताः एतञ्चतूर्विधं स्वरपदलयवाद्यतानयोगात् । मूर्च्छनस्थानदिमध्यगते वाडिसंवाद्यन्वयादिसंज्ञातो वृत्तम् । पूर्वोक्ताश्च नव रसाः तत्र हास्यशृङ्गारयोर्मध्यमपञ्चमौ । वीररौद्राद्भुतेषु षड्जपञ्चमौ ।

वि० च०
॥ ३१४ ॥
द० सं०
अ० १७
॥३१४॥

लिङ्गिभ्योऽभिमुखोऽजम् ॥ द्विजन्मनां सुराणां च दैत्यदानववेश्मनाम् ॥ ३० ॥ नायिकाकादस्रमाणां व्यञ्जलिर्द्रवतो तथा ॥ विदूषकाणां च
ऽवत्स्यानुकृतं वचनं नृप ॥ ३१ ॥ बालस्त्रीनीचषण्ढानां ये चान्ये नाटकादिताः ॥ तेषां वाक्यप्रचारं तन्न ज्ञात्वा प्रयोजयेत् ॥ ३२ ॥
स्वयुक्तानुत्कीर्तानां मे नाममात्रं शृणु लक्षणम् ॥ शर्म वर्मथनान्त्यन्ते वर्णानां दासवतथा ॥ ३३ ॥ राज्ञां विक्रमसंयुक्तममात्यानां तथा भवेत् ॥
स्त्रीणां सुखोदययुक्तं नायिकानां मनोहरम् ॥ ३४ ॥ राज्ञोपरिजनस्त्रीणां कल्लाकोरलतासंयुतम् ॥ राज्ञः परिजनस्त्रीणां
विजयोत्तारसंयुक्त्यत् ॥ ३५ ॥ सांवत्सराणां माङ्गल्यं शान्तिगर्भं पुरोधसाम् ॥ शूरयाधममात्यानामायुष्यं भिषजामपि ॥ ३६ ॥
विटानां युष्माभ्यय दर्शनीनं कुसुमादिकम् ॥ ३८ ॥ ॠषिणामाश्रयो कार्यों कञ्चुकीयाविदूषकौ ॥ ३७ ॥ दूता विप्रा तथा सेना वेश्या नाम ततो भवेत् ॥
आर्त्याभगराङ्गुकपाणि तथा देवोनिकारिणाम् ॥ ३८ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि येन वाच्यस्तु यो यथा ॥ देवेति राजा वक्तव्यो भृत्यैः प्रहृति
भिरतथा ॥ ३९ ॥ राज्ञेति विषवेक्तव्यो ॠषिभिर्निसगोत्रतः ॥ अपत्यप्रत्ययग्राह्यैवयस्येति समो जनः ॥ ४० ॥ विदूषकोऽपि वक्तव्यो वयस्य
इति नायकैः ॥ आयुष्मन्निति सूतेन रथी वाच्यस्तथा भवत ॥४१॥ भगवन्निति वक्तव्या ऋषयो गुरवः सुराः ॥ पुत्र वत्सेति शिष्यस्य तथा वा
नामगोत्रतः ॥ ४२ ॥ आयुष्मन्निति वक्तव्यः दिष्या भर्ता नराधिप ॥ नाम्ना भार्या तु वक्तव्या राज्ञी देवीति नायिका ॥ ४३ ॥ पिता तातस्त
था वाच्यो मातृभिश्चोक्तः पिता ॥ युवराजः कुमारः स्यान्मान्यो भावः समीरितः ॥ ४४ ॥ मान्यमानस्तथा भार्यो भर्तृदारः कुमार्कः ॥
हल्लेते तु समानां स्त्री वक्तव्या समया तथा ॥ ४५ ॥ आर्येति ब्राह्मणी वाच्या शेषा लिङ्गार्धतस्तथा ॥ अन्तःपुरचरो यस्तु सौधभागोपरिव्र
जिताः ॥ ४७ ॥ स तु वर्षधरो ज्ञेयस्तदध्यक्षस्तु कञ्चुकीः ॥ ब्राह्मणः स भवेद् वृद्धो मान्यश्च बहुवाग्विषः ॥ ४८ ॥ विद्वेष
को ब्राह्मणः स्याद्धर्मवाक्यस्य रहस्यवित् ॥ नटः प्रधानः स भवेत्सत्रधारो नराधिप ॥ ४९ ॥ ज्ञेया बीजसमुत्पत्तिर्मुखे नाना
रसोद्भवः ॥ मुखेन्वेषबीजोद्घाटनं तथा प्रतिमुखं स्मृतम् ॥ ५० ॥ प्राप्याशाप्रतियत्नो गर्भस्तत्स्योद्भेदर्शदर्शितः ॥ तदेवोद्देशबीजोत्थायो विसर्गों
व्यसनान्वितः ॥ ५१ ॥ मुखादीनां निवेहणं तथा निर्वहंतं भवेत् ॥ नाटके समकरणे कर्तव्याः पात्रसन्धयः ॥ ५२ ॥ डिमे समवकारे च वि
सर्गं नैव कारयेत् ॥ व्यायोगेहामृगो काव्यो तथा संथिवीजीतो ॥ ५३ ॥ उत्सृष्टाङ्के प्रहसनं वीथी भाणकमेव च ॥ एतेषां नावकर्तव्यं तथा

उपोद्घातप्रदौ च तथा संहार एव च ॥ २ ॥ चतुष्पादं हि कथितं पुराणं भृगुनन्दन ॥ ३ ॥ सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ॥ वंशानु- चरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ ४ ॥ तत्र वा विदितं सर्वं त्रैलोक्ये गीतलक्षणम् ॥ वृत्तस्य लक्षणं चैव नाटिकाख्यानलक्षणम् ॥ ५ ॥ तस्मादहं त्वां पृच्छामि द्विज नाट्यस्य लक्षणम् ॥ सम्भेदं तन्ममाचक्ष्व सर्वज्ञोऽसि यतः प्रभो ॥६॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इतिहासानुसारेण पुराणा- नां समीक्षितम् ॥ चरिते त्रिदशानां वा नाटकं तत्र कीर्त्तितम् ॥७॥ पञ्चाननगैकसंयुक्तं नायकख्यातनायकैः ॥ संयुक्तमथ वा कार्यः काव्ये वै तत्र नायकः ॥८॥ सर्वास्तु वृत्तयस्तत्र तत्र सर्वे तथा रसाः ॥ कालप्रयोगं च तथा वृत्तस्य संदर्शनंनृप ॥९॥ पञ्चावसादकं तत्रोक्तं तथाऽष्टपरं शुभम् ॥ एकद्वे- यत्तिकं वृतमङ्के राजन्युद्धेष्विष्यते ॥ १० ॥ तदन्ते सर्वपात्राणां निष्क्रमश्च विधीयते ॥ युक्त्युपन्याससंयुक्तं तथा निष्क्रमणं मतम् ॥११॥ मरणं राज्यविभ्रंशो नगरस्योपरोधनम् ॥ एतानि दृश्येऽङ्के तथा युद्धं च पार्थिव ॥ १२ ॥ प्रवेशकेन कर्तव्यं तेषामाख्यानकं बुधैः ॥ पात्रद्वयेन कर्तव्यं तथा नित्यं प्रवेशकम् ॥ १३ ॥ पात्रे परिजने तत्र कर्तव्यं नायकेन तु ॥ मित्रे पात्रद्वयं यत्र तत्र विष्कम्भकं स्मृतम् ॥१४॥ तयोरन्ते तु कर्तव्या तथा रङ्गस्य शून्यता ॥ अङ्कान्ते च तथा कार्या न कार्या सन्धथा भवेत् ॥ १५ ॥ बहुदैवतिके वृत्ते कर्तव्यं तु प्रवेशकम् ॥ संक्षेपोक्तिश्च कर्तव्या कर्तव्यो नहि विस्तरः ॥ १६ ॥ प्रख्यात्तनायकवधं न च तत्र प्रवेशयेत्॥ तस्य प्रकारनं कार्यमङ्केष्वेव नराधिप ॥ १७ ॥ नायकाभ्युदयः कार्यो नाटकान्ते तथैव च ॥ बह्व्योऽपि नायिका यत्र तत्रासामपि तथा भवेत् ॥ १८ ॥ एवंविधा सङ्करा चतुरङ्गा नादिका ॥ कृते प्रकरणं तद्वत्सर्ववृत्तमुपाद्य वस्तुना ॥ १९ ॥ ब्राह्मणो नायकस्तत्र वणिक्त्व नृपसत्तम ॥ एवं प्रकरणी कार्या चतुरङ्गापि सा भवेत् ॥ २० ॥ इतिहासानुसञ्ज- न्थो वा स्वयमुत्पाद्य वा कृतः ॥ भारतीकरुणप्रायो निवृत्तं समनन्तरम् ॥ २१ ॥ चतुरङ्गोऽङ्कः कर्तव्यो दिव्यनायकवर्त्तितः ॥ इतिहासानुसारेण प्राणश्चैकाहिकैः स्मृतः ॥ २२ ॥ एकांको युद्धबहलस्त्वात्मसंशपरास्तथा ॥ आकाशकथनैर्युक्तस्त्वेकपात्रेतत्क्रियः ॥ २३ ॥ प्रोक्तः समवतारो- ऽप्यसिद्धराशुरसनायकः ॥ त्रिप्रकारैर्बकपटस्तथा द्वादशनायकः ॥ २४ ॥ ईहामृगोऽथ बह्वङ्गस्तथा गन्धर्बनायकः ॥ शृङ्गारबहुलः कार्योऽतस्त- द्योनिगसाध्यवः ॥ २५ ॥ एकांहिको हतरसो व्यायोगश्चैकनायकः ॥ वीथी त्रयोदशाङ्गा स्यान्रथा नायकवर्जिता ॥२६ ॥ डिमाख्यश्च तथाप्रोक्तो रसस्तु सुरनायकः ॥ तथा रौद्ररसप्रायः प्रख्यातेविषयान्वितः ॥ २७ ॥ एकाङ्गो हास्यबहुलस्तथैवोदात्तनायकः ॥ कार्यः प्रहसनारव्यस्तु वेश्यावि- टसमन्वितः ॥ २८ ॥ सूत्रधारस्य वाक्येन काव्यवस्तुनिबन्धनम् ॥ सर्व प्रकारेणदादो सर्वेष्वेतेषु वस्तु यत ॥ २९ ॥ संस्कृतं नायकवचो

दुश्चेष्टंवाप्यथार्थमप्रसिद्धमथानवत् ॥ काव्यबन्धं न कर्तव्यं पुनरुक्तं च यद्भवेत् ॥ १० ॥ विस्मये वाप्यसूयायां भयशोकतरासु च ॥ हर्षे च वीप्सा कर्तव्या पुनरुक्तं न तद्विदुः ॥ ११ ॥ दूतवाक्ये तथा स्वप्ने कार्यस्यातो तयागते ॥ पुनर्वचननिर्देशे पुनरुक्तं न तद्विदुः ॥ १२ ॥ ससंशयं न वक्तव्यं प्रतिज्ञातं हितं तथा ॥ पूर्वापरविरुद्धं च यच्च लोकविगर्हितम् ॥ १३ ॥ शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरे भयानकेः ॥ बीभत्साद्भुतशान्तान्ये रसैः काव्यं समन्वितम् ॥ १४ ॥ काव्यं कलाकौशलोरसंप्रयुक्तं धर्मेण चार्थेन तथोपपन्नम् ॥ धर्मेण युक्तस्य च नायकस्य काव्यं तथा चाभ्युदयान्व- मेव ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महाकाव्यलक्षणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच॥ काव्ये येऽभिहिता दोषाः केचिद्देयाः प्रहेलिकाः ॥ कर्तव्यैषा तथैवान्यास्तासां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १ ॥ श्लोकेनैकेन वा द्वाभ्यां कर्तव्या तु नरोत्तम ॥ न कर्तव्यैषा तु राजन्बहुश्लोकनिबन्धना ॥ २ ॥ तस्यां मात्रार्थशब्दार्थौ गोप्येते सा समागता ॥ पर्यायवचनैश्चान्या वन्दिता सा प्रकीर्त्तिता ॥ ३ ॥ वृत्तान्तगोपिकान्यास्यात्पदैरर्थावहिर्भवैत् ॥ अप्रसिद्धैस्तु पर्यायैर्दुःखिता नाम सा स्मृता ॥ ४ ॥ कल्पनारोगोपिलात्तैस्तु कथिता परिहासिका ॥ समानरूपतुल्यार्थौ शब्दैरन्यैः प्रकीर्तिता ॥ ५ ॥ दुर्बोधशब्दसम्बन्धा च परुषा नामतः स्मृता ॥ संख्यामात्रसमानत्वाद्संख्याताख्या तथोच्यते ॥ ६ ॥ अर्थान्तरान्विकल्पनया कल्पिता च तथोच्यते ॥ अन्यस्य संज्ञाव्यासामोहान्नाम्नान्तरिसंहिता ॥७॥ अर्थव्यमोहतः प्रोक्ता निभृता च महामृप ॥ ९ ॥ समानशब्दा कथिता तुल्यशब्दाभिगोपिते ॥ संकीर्णा सम्भवोपेता या तदर्धकरी भवेत् ॥ १० ॥ तदर्थकरी यत्रार्थैः ज्ञायतेऽन्या- र्थकारकः ॥ राजन्प्रणष्टदंष्ट्रास्या च कथिता व्यभिचारिणी ॥ ११ ॥ उक्तैरर्थे ह्यतन्बन्धेन माययौभिः स्थापिता तथा ॥ नष्टार्था वा च सा प्रोक्ता द्युतबन्धनिदर्शिता ॥ १२ ॥ नष्टाक्षरा तु कथिता विलोकेन तदर्थदा ॥ अन्यथाँता तथैवोक्ता वर्णभ्रंशा नरेश्वर ॥ १३ ॥ कालस्य रूपरूपाणां व्याख्यानेन तदर्थदा ॥ बीजमात्रेण लेशाख्या संसिपाल प्रकीर्तिता ॥ १४ ॥ अश्लीलमेतास्वपि नैव कार्यं तद्वर्ज्यमाहुः कवयो नरेन्द्र ॥ उद्वेजनीयं तु सतां तदुक्तमश्लीलमन्यं सुसदं न काव्यम् ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रहेलिकांलक्षणो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ ॥ मन्त्राः सब्राह्मणाः प्रोक्तास्तदर्थं ब्राह्मणं स्मृतम् ॥ कल्पना च तथा कल्पः कल्पश्च ब्राह्मणस्तथा ॥ १ ॥ कथितानि तथार्थानि पुराणं च तथा द्विज ॥ प्रक्रिया प्रथमः पादः कथावस्तुपरिश्रहः ॥ २ ॥

खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अभिधानकोशे नपुंसकविधौ त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एकैकस्य तु वर्णस्य विन्यासो यः पुनःपुनः ॥ अर्धगत्या तु संख्यातास्तद्भासं पुरातनैः ॥ १ ॥ अत्यर्थं तद्गतं राजन्ग्राम्यतामुपगच्छति ॥ शब्दाः समानानुपूर्व्या यमकं कीर्तितं पुनः ॥ २ ॥ आदौ मध्ये तथैवान्ते पादस्य तु तदिष्यते ॥ संदष्टकसमुद्गौ तथैव यमको मतौ ॥ ३ ॥ समस्तपादजंयमकं दुष्करं परिकीर्तितम् ॥ उपमानेन तुल्यत्वादुपमेयस्य रूपकम् ॥ ४ ॥ रूपकाभ्यधिकं नाम तदेवैकागुणाधिकम् ॥ गुणानां व्यतिरेकेण व्यतिरेकमुदाहृतम् ॥ ५ ॥ उपमानविरुद्धैश्च गुणैस्तदपरं मतम् ॥ द्व्यर्थैर् वाचकैः शब्दैः श्लेष इत्यभिधीयते ॥ ६ ॥ अन्यद्रूपस्य चार्धस्य कल्पना वाच्यया भवेत् ॥ उत्प्रेक्षाख्यो ह्यलङ्कारः कथितः स पुरातनैः ॥ ७ ॥ उपन्यासात्स्तथान्योः स्यात्प्रस्तुतार्थः क्वचिद्भवेत् ज्ञेयः सोर्थान्तरन्यासः पूर्वार्थानुगतो यदि ॥ ८ ॥ उपन्यासेन चान्यस्य यदन्यः परिकीर्त्यते ॥ उपन्यासम्बलङ्कारं तं नरेन्द्र प्रचक्षते ॥ ९ ॥ हेतुं विना वितततां प्राप्ता सा तु विभावना ॥ प्रोक्ता चातिशयोक्तिस्तु ह्येतद्रूपप्रसाधुभिः ॥ १० ॥ यथा स्वरूपकथनं स्वभावोक्तिः प्रकीर्तिता ॥ भूयसाञ्चापिधानानां निर्देशः क्रमगस्तथा ॥ ११ ॥ यथासंख्यमिति प्रोक्तमलङ्कारः पुरातनैः ॥ विशेषाणाम्बाहुल्ये विशेषोक्तिस्तथा नृप ॥ १२ ॥ या क्रिया चान्यफलदा विरोधात्तु स इष्यते ॥ स्तुतिरूपेण या निन्दा निन्दास्तुतिरितीष्यते ॥ १३ ॥ निन्दास्तुतिस्तथैवोत्क्ता निन्दारूपेण या स्तुतिः ॥ वस्तूनां सूक्ष्मभावेन दर्शनं तन्निदर्शनम् ॥ १४ ॥ विना तथा स्यादुपमा तु यत्र तेनैव तस्यैव भवेन्नृवीर ॥ अनन्वयाख्यं कथितं पुराणैरेताबदुक्तं तव लेशमात्रम् ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अलङ्काराध्यायो नाम चतुर्दशोऽ ध्यायः ॥ १४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां शास्त्रं स्यादुपदेशकम् ॥ पूर्वेषां चरिते सार्द्धं धर्मकामार्थसाधकम् ॥ १ ॥ मोक्षस्य चोपपन्न्यास इतिहासः स उच्यते ॥ तदेव काव्यमित्युक्तं चोपदेशं विना कृतम् ॥ २ ॥ एकस्य चरितेनैव तथा काव्यं प्रकीर्तितम् ॥ निबद्धो यत्र राजेन्द्र नायकप्रतिनायकौ ॥ ३ ॥ प्रयाणोपेतसंरोधयुद्धैर्युक्तं तदेव तु ॥ नायकस्याभ्युदयोपेतं महाकाव्यं तदिष्यते ॥ ४ ॥ वर्णयेन् महाकाव्ये देशपत्तणपा र्थिवान् ॥ ऋत्वादीन्दिनसंन्ध्याश्च तथा नारीश्च पार्थिव ॥ ५ ॥ वर्णनीयो नथेवान्नायकःप्रतिनायको ॥ नायको धर्मविजयी सताम्पन्थानमाश्रितः॥ ६॥ तथा च लोकविजयी विज्ञेयः प्रतिनायकः ॥ प्रतिनायकबधातस्तु वक्तव्यो नेतरस्य तु ॥ ७ ॥ नायकस्य महाराज मरणं नैव वर्णयेत ॥ सशरी रस्य यस्य स्यात्स्वंर्गप्राप्तिरितस्तस्य वर्णयेत् ॥ ८ ॥ छन्दोविरहितं गद्यं शब्दशास्त्रविरोधि च ॥ कथाक्षेपदन्याससमश्लेषलक्षणान्वितम् ॥ ९॥ तस्या

५३

वि० ध० ॥३१२॥

तृ०खं० अ० १३ ॥३१२॥

रपि ॥ ६ ॥ पुत्रपर्याय शब्दाश्च पितृपर्यायसंयुताः ॥ कण्ठनालोस्तथा संज्ञाः स्तनकेशरदस्य च ॥६॥ गुल्फनामानि कर्णेश्च द्रुहः प्रग्नो विधि र्निधिः ॥ कपोलनामानि तथा निर्यासौकुकणैक्ययः ॥ ७ ॥ कलिर्विन्दो घटो जूटः पटः पायुः कुरोऽङ्कुशः ॥ बिन्दुः स्वरः कुठारश्च पण शाणौ च पर्पटः ॥ ८ ॥ वटो बन्धः पुटो मृत्युर्मन्युः शोषः किणः फणः ॥ गुणोद्रुणो गणः पथ्या अश्वाड्डः पूग एव च ॥९॥ कमण्डलुः प्लवो ङ्गुष्ठ गण्डः स्थूलश्च कङ्कटः ॥ प्रस्थः शङ्को र्थ्यश्वश्च रसो वर्गस्तथो बुधः ॥ १० ॥ यवो माषस्तथा शब्दः स्पर्शो गन्धः शठो वणिक् ॥ करीषस्त रलो मंद्रो रथो मण्डप एव च ॥ ११ ॥ नक्तो तूपस्थैव ससुढौ लोक एव च ॥ कार्षापण्यः कोणमूसलौ ऊमूलः शूर्पदुर्दरौ ॥ १२ ॥ पञ्च पिण्याकऋपर्ण्यश्च वातण्डण्डकुरोङ्कुशाः ॥ १२ ॥ कुणपः ग्रैवेयश्चौ व कुन्तदण्डर्णवण्णुकाः ॥ ध्वजो वंशस्तथा वेणुः क्रिमिकल्किपिकंदराः ॥ १३ ॥ पुस्तकश्चाश्ववो द्रौहेरम्बुदौशन एव च ॥ १४ ॥ स्तंभः पशूर्मेदामिनदण्डकुम्भाः कटायुधस्तकबोकाः सफेनाः ॥ नितम्बषण्डेषु सुपर्णपुष्पाः पुंसि स्मृता यादववंशमुख्य ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽभिधानकोशे पुंल्लिङ्गनिर्देशो नाम द्वादशो ध्यायः ॥ १२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अन्त्यलिङ्गेऽथ वर्तन्ते ये शब्दा नृपसत्तम ॥ तानहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व गदतो मम ॥ १ ॥ जलनामानि सर्वाणि विनापो यदुसत्तम भ्रान्ताश्च पूर्वे येनोक्तास्ते शब्दा लोचनवाचकाः ॥ २ ॥ दृग्भो नान्तास्तथा ये च नोक्तास्ते यदुसत्तम ॥ असृग्वनं धनं सर्वं जरसोऽन्यच्च यादव ॥ ३ ॥ नपुंसके च वर्तन्ते शब्दा लोहनामभानि यानि च ॥ अहर्निशं शकृत्सास्थि धनुः शोणितदारुणी ॥४॥ क्षीरं विषासृक् दधि च सक्थि वा गूदजानीक्षणा॥५॥ श्मश्रुश्चक्रं कुलं पर्णं लोहनामानि यानि च ॥ गगनं वनमाकाशं सुखदुःखपदानि च ॥ कूपबीजेऽथ पल्ललं तरपद्म षण्ढं फलमूलमलानि च ॥ पुरं मधु खलं नालं चीवरं चीवरमम्बरम् ॥७॥ फलन्द्वन्द्राक्षराणि च ॥ ९ ॥ धान्यश्मशानरत्नोग्रद्वयत्नयुगानि च ॥ शवानि चा॥८॥निमित्तितीक्ष्णोपशितप्रमुञ्चमस्यानि चातोर्यपञ्चरवेलानि फलितं विषम् ॥ श्मशानं मिथुनं तत्त्वं क्लिबिषं विद्दलं हिमम् ॥११॥ गोपपत्तनसन्ध्यार्घमङ्गलद्युध्वनानि च ॥ १० ॥ नगरं हरितालं च तिमिरं पङ्किकं युगलं कूटं कपालं शूलहेमरे ॥ पातालं विवरं वृन्दं कुतूहलं शौष्ठ शरावं शिखरं पलम् ॥ वृतं च सुकृतं पुण्यं मलमंशुुकमेव च ॥ १२ ॥ इंद्रियं च तुङ्गिनं द्रगमस्पदम् ॥ १४ ॥ राष्ट्रं तलं रन्ध्रं छिद्रमाकाशमेव च ॥ १३ ॥ तृणं शुत्रमिमं चैव कुङ्कुमं शुष्कचीवरम् ॥ मृणालमजिनेः खङ्गं वहिनं नद्यां नपुंसके स्यात् ॥१५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय किट्कफ तथाऽयुः स्थूलं स्खलीनं प्लक्षं पलायम् ॥ काष्ट रणं पार्श्वकुन्दरं च सन्देहेके चैव नपुंसके स्यात् ॥१५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय