याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
टिप्पणी (नोट्स) ६६१ श्लो० ११२—अति-भोजनम्—अत एव मनु ने कहा है— अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चाति-भोजनम् । अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत् ॥ श्लो० ११३—आसीमान्तम्—यहाँ अपरार्कव्याख्या में तीन प्रकार की सीमा बतलाई गई है—सीमा त्रिविधा—वास्तु-सीमा, ग्राम-सीमा, क्षेत्र-सीमा च; सा चानुवजनीयगुणापेक्षया व्यवस्थापनीया। श्लो० ११६—वार्धके—मनु का कथन है—शूद्रोपि दशमीं गतः । ९० वर्ष की अवस्था के बाद शूद्र भी प्रतिष्ठित होता है। परन्तु गौतम ने ८० वर्ष को ही परमावधि मानी है । श्लो० १२७—कुशूलेति—द्वादशदिनोचित-धान्याधारा कोषी कुशूलः, षडिनोचित-धान्याधारा कुम्भी—शूलपाणिः । श्लो० १३९—प्रेतधूमम्—बालम्भट्टीकार ने प्रेतधूम का अर्थ बालातप किया है। इन्होंने अपने मत के समर्थन में निम्न लिखित मनु के वचन को ध्यान में रक्खा था—ऐसा प्रतीत होता है— बालातपः प्रेतधूमो वर्ज्यं भिन्नं तथाऽऽसनम् । परन्तु यहाँ बालातप एवम् प्रेतधूम मे उद्देश्य-विधेय-भाव की कल्पना करना अमूलक है। यहाँ तो बालातप एवं प्रेतधूम दोनो हीं स्वतन्त्र पदार्थ हैं जिनको मनु ने वर्ज्य माना है। अतः प्रेतधूम का अर्थ दह्यमान-शव-धूम हीं करना चाहिए । श्लो० १४०—न राज्ञः प्रतिगृह्णीयात्—इस प्रसङ्ग में मनु के निम्न- लिखित वचनों को देखना चाहिए— यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति लुब्धस्योच्छास्त्रवर्त्तिनः । स पर्यायेण यातीमान् नरकानेक-विंशतिम् ॥ तामिस्रमन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ । नरकं कालसूत्रं च महानरकमेव च ॥ सञ्जीवनं महावीचिं तपनं संप्रतापनम् । संघातं च सकाकोलं कुड्मलं प्रतिमूर्तकम् ॥ लोहशङ्कुमृषीजं च पन्थानं शाल्मलिंनदीम् । असिपत्रवनं चैव लोहदारकमेव च ॥ एतद्विदन्तो विद्वांसो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । न राज्ञः प्रतिगृह्णन्ति प्रेत्य श्रेयोऽभिकांक्षिणः ॥
१६२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्लो० १४१—इस प्रसङ्ग में मनु का कथन अधिक स्पष्ट है :— न राज्ञः प्रतिगृह्णीयात् अराजन्यप्रसूतितः । सूनाचक्रध्वजवतां वेशेनेव च जीवताम् ॥ दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः ॥ दशसूनासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः । तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः ॥ श्लो० १४६—अमावाश्या आदि में अध्ययन के दुष्परिणाम का वर्णन मनुस्मृति में इस प्रकार किया गया है : अमावास्या गुरुं हन्ति शिष्यं हन्ति चतुर्दशी । ब्रह्माष्टकापौर्णमास्यौ तस्मात्ताः परिवर्जयेत् ॥ ब्रह्म = वेद को । श्लो० १५४—आचारमाचरेत्—इस प्रसङ्ग में मनु के वचन को ध्यान में रखना चाहिए— आचाराल्लभतेह्यायुः आचारादीप्सिताः प्रजाः । आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥ सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः । श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ श्लो० १५५—पुत्रं शिष्यं च ताडयेत्—यह ताडन केवल अनुशासन के लिए करना चाहिए । अत एव मनु ने कहा हैः— शिक्षार्थं ताडयेत्तु तौ ॥ ब्राह्मण की निन्दा का फल मनुस्मृति में बतलाया गया है— ब्राह्मणायावगूर्येव द्विजातिर्वधकाम्यया । शतं वर्षाणि तामिस्रे नरके परिवर्तते ॥ ताडयित्वा तृणेनापि संरम्भान्मतिपूर्वकम् । एकविंशतिमाजातीः पापयोनिषु जायते ॥ इत्यादि ! श्लो० १५७-५८—इन लोगों से विवाद नहीं करने पर इन लोगों के अधीनस्थ लोकों पर विजय मिलती है । इन लोगों के वशीभूत लोकों का विवरण मनु मे निम्नलिखित प्रकार से पाया जाता हैः— आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः ।
टिप्पणी (नोट्स) ६६३ अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य चर्त्विजः ॥ जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवस्य बान्धवाः । सम्बन्धिनो ह्यपां लोके पृथिव्यां मातृमातुलौ ॥ आकाशेशास्तुविज्ञेयाः बालवृद्धकृशातुराः । भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः ॥ छाया स्वो दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम् । तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेताऽसञ्ज्वरः सदा ॥ जामयः = विद्यमानभर्तृकाः भगिनीस्नुषाद्याः; बान्धवाः = पितृमातृपक्षाः जनाः; सम्बन्धिनः = जामातृश्यालकादयः; कृशः = कृशधनः; संभ्रितः = भाभितः इत्यर्थः । श्लो० १५९—मुनि ने परकीय जलाशय आदि में स्नान का प्रतिषेध किया है— परकीय-निपानेषु न स्नायाच्च कदाचन । निपान-कर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते ॥ अंशेन = चतुर्थांशेन । इसका प्रायश्चित्त भी व्यासने बतलाया है— अन्यैः खानिताः कूपाः तड़ागा वाप्य एव च । एषु स्नात्वा च पीत्वा च प्राजापत्येन शुध्यति ॥ इसी मे विशेष व्यवस्था बतलाने के लिए याज्ञवल्क्य ने—पञ्च पिण्डान- नुद्धृत्य न स्नायात् पर वारिणि—कहा है । इसका तात्पर्य यह है कि यदि स्नानार्थ अकृत्रिम नदी आदि की उपलब्धि नहीं होती हो तो परकीय निपान में भी पाँच पिण्ड का उद्धरण कर स्नान करना चाहिए । अत एव विष्णु का वचन है—"पर-निपानेषु न स्नानमाचरेत् आचरेद्वा पञ्च पिण्डानुद्धृत्य आपदि" इति । सर्वार्थमुत्सृष्टेषु परकीयस्वाभावादनुद्धरणेऽपि न दोषः—ऐसा हेमाद्रि का मत है । स्नायानन्दी-देव०—अत एव मनु का भी मत है— नदीषु देवखातेषु तड़ागेषु सरःसु च । स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्त-प्रस्रवणेषु च ॥ श्लो० १६०—इस विषय में मनु ने पाप का निर्देश किया है— यानशय्यासनमभ्यस्य कूपोद्यान-गृहाणि च । अदत्तान्युपभुञ्जान एनसः स्यात्तुरीयभाक् ॥ अदत्तानीति स्वाम्यभावः अनुमत्यभावश्च विवक्षितः—ऐसा शूलपाणि का मत है ।
६६४ | याज्ञवल्क्यस्मृतिः अग्निहीनस्य-श्रौत-स्मार्त्ताग्न्यधिकारहीनस्य शूद्रस्य अविधिनोत्सृष्टा- न्नेद्विजस्यापि । श्लो० १६१-कदर्य्यति-कदर्य की परिभाषा नारद ने इस तरह की है- आत्मानं धर्मकृत्यञ्च पुत्रदारांश्च पीडयन् । लोभाद्यः प्रचिनोत्यर्थान् स कदर्य इति स्मृतः ॥ बद्धः-निगडबद्धः । अत एव मनु का कथन है-बद्धस्य निगडस्य च । निगडस्येति तृतीयार्थे षष्ठी-कुल्लूकभट्ट । रङ्गावतारी-नटगायकव्यति- रिक्तस्य रङ्गावतरणजीविनः-कुल्लूकभट्ट, मेधातिथि । वार्धुष्यः-यस्तु निन्देत परं जीवं प्रशंसत्यात्मनो गुणान् । स वै वार्धुषिको नामः-विष्णुः समर्घ पण्यमुद्धृत्य महार्घ यः प्रयच्छति । स वै वार्धुषिको नाम यश्च वृद्धया प्रयोजयेत्-यम । श्लो० १६२-एषामन्नं न भोक्तव्यम्-इन सबों के अन्न-भक्षण मे दोष मनुस्मृति मे बतलाया गया है- य एतेऽन्ये त्वभोज्यान्नाः क्रमशः परिकीर्त्तिताः । तेषां त्वगस्थिरोमाणि वदन्त्यन्नं मनीषिणः ॥ तेषां त्वगस्थि-रोम्णां भक्षणेन यः दोषःएव तेषामन्नभक्षणेऽपि-कुल्लूकभट्ट । श्लो० १६६-अर्धसीरिणः-कार्षिकाः । ये शब्द सापेक्ष शब्द हैं । अत एव जो जिसकी कृषि करता हो उसी का अन्न उस व्यक्ति मात्र के लिए भोज्य है। इसी तरह दास गोपाल आदि के विषय मे भी समझना चाहिए । यश्चात्मानं निवेदयेत्-निवेदन का प्रकार मनु ने बतलाया है- यादृशोऽस्य भवेदात्मा यादृशं च चिकीर्षितम् । यथा चोपचरेदेनं तथाऽऽत्मानं निवेदयेत् ॥ श्लो० १७०-सन्धिनी-ऋतुमती वृषमिच्छती गौः । या गर्भिणी सति दुग्धे सा सन्धिनी-हरदत्त । अनिर्दशा-यह अजा तथा महिषी का भी उपलक्षण है । अत एव यम का कथन है- अनिर्दशाहं गोक्षीरमाजं माहिषमेव च ॥ श्लो० १७५-मत्स्यांश्च कामतः-मत्स्य-भक्षण की निन्दा मनुस्मृति में की गई है :- यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मांसाद उच्यते । मत्स्यादः सर्वमांसादः तस्मान्मत्स्यान् विवर्जयेत् ॥
श्लो० १७६—इस श्लोक में कथित लशुन तथा गृञ्जन पलाण्डु के
टिप्पणी (नोट्स) ६६५ मत्स्य के सर्वमांसभक्षक होने के कारण मत्स्यादः सर्वमांसादः कहा गया है । श्लो० १७६—इस श्लोक में कथित लशुन तथा गृञ्जन पलाण्डु के ही भेद हैं— लशुनो दीर्घपत्रश्च पिच्छगन्धो महौषधम् । तरुण्डश्च पलाण्डुश्च नरलङ्कः पराकिका । गृञ्जनो यवनेष्टश्च पलाण्डोर्दश जातयः ॥ श्लो० १७७–भक्ष्याः पञ्चनखाः—यहाँ मनु ने यद्यपि खड्ग का भी निर्देश किया है तथापि वह श्राद्धविषयक है—ऐसा शूलपाणि का मत है । सेधा = स च श्वभक्षको व्याघ्रविशेषः—अपरार्क । गोधा = बल्लीसद्मः प्राणि-विशेषः—अपरार्क । श्लो० २१२—सर्वधर्ममयं ब्रह्म—अतएव मनु का भी मत है— सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते । श्लो० २१५—अयाचिताहृतम्—मनु का भी निर्देश है— आहृतामभ्युद्यताम् भिक्षाम् पुरस्तादप्रचोदिताम् । मेने प्रजापतिर्ग्राह्याम् अपि दुष्कृतकर्मणः ॥ श्लो० २१६—सर्वतः—देव आदि के अर्चन के लिए ही न कि आत्म- पालन के निमित्त भी । अतएव मनुस्मृति में कहा गया है :— गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षन् अर्चिष्यन्देवतातिथीन् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयात् न तु तृप्येत् स्वयं ततः । आत्मवृत्त्यर्थमेव च—मनुस्मृति में आत्मवृत्ति के लिए केवल साधुजन के अन्न का ही प्रतिग्रह विहित माना गया है— गुरुषु त्वभ्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् । आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन् गृह्णीयात्साधुतः सदा ॥ श्लो० २१७–१८ = व्यतीपातः— श्रवणाश्विधनिष्ठऽऽर्द्रानागदैवतमस्तके । यद्यमा रविबारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ गजच्छाया— योगो मघात्रयोदश्यां कुञ्जरच्छायसंज्ञितः । भवेन्मघायां संस्थे च शशिन्यर्के करे स्थिते ॥ ( ब्रह्मपुराण ) करे = हस्तनक्षत्र मे । श्राद्धम्—“अथैतन्मनुः श्राद्धं कर्म प्रोवाच प्रजा निः- श्रेयसार्थं तत्र पितरो देवता ब्राह्मणाश्चाहवनीयार्थे” इस आपस्तम्ब के वचन के
६६६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः अनुसार पितृगण के उद्देश्य से द्रव्य के उत्सर्ग से ब्राह्मण के द्वारा उस द्रव्य के स्वीकार तक का कर्म श्राद्ध-पद-वाच्य है । देवश्राद्ध आदि पदों में श्राद्ध शब्द गौण है—यह कल्पतरु का मत है । श्लो० २२१—पञ्चाग्निः—पाँच अग्नियों के नाम ये हैं :— पवनः पावनश्चैता यस्य पञ्चाग्नयो गृहे । सायं प्रातः प्रदीव्यन्ते स विप्रः पंक्ति-पावनः ॥ ( हारीत ) पवनः = आवसथ्याग्निः; पावनः = सभ्याग्निः । त्रेता = आहवनीय गार्हपत्य तथा दक्षिणाग्नि । श्लो० २२२—रोगी = दीर्घरोगी—अपराकं । श्लो० २२४—इससे अतिरिक्त निन्द्य पुरुषों का विवरण मनुस्मृति के तृतीयाध्याय में देखना चाहिए । श्लो० २२५—निमन्त्रणम् = अप्रत्याख्येयो नियोगः निमन्त्रणम्— अपरार्कं । संयतैर्भाव्यम्—इस विषय में मनु का कथन यह है— निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत्सदा । न च छन्दांस्यधीयीत यस्य श्राद्धं च तद्भवेत् ॥ निमन्त्रितान्हि पितरः उपतिष्ठन्ति तान्द्विजान् । वायुवच्चानुगच्छन्ति तथासीनानुपासते ॥ इत्यादि । श्लो० २३६—अभ्यनुज्ञातः—ब्राह्मणों के द्वारा अभ्यनुज्ञात । अतएव मनु का कथन है— अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो ब्राह्मणो ब्राह्मणैः सह । अनुज्ञासामर्थ्याच्च प्रार्थनाऽपि पूर्वं कर्त्तव्या, सा च स्वगृह्यानुसारेण करवाणि, करिष्ये इत्यादिका । अनुज्ञा अपि ‘ओम्’ इत्येवं रूपा ‘कुरुष्व’ इति वा—( कुल्लूक भट्ट ) । यदि अग्नि का अभाव हो ( अग्न्याभावश्च अनुपनीतस्य सम्भवति, उप- नीतस्य समावृत्तस्य च पाणिग्रहणात्पूर्वम् , मृतभार्यस्य वा ) तो ब्राह्मण के हाथ में ही समर्पण करना चाहिए— अग्न्याभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् । यो ह्यग्निः स द्विजो विप्रैर्मन्त्रदर्शिभिरुच्यते ॥ ( मनु ) तथा कात्यायन का भी कथन है :— पित्र्ये यः पंक्तिमूर्द्धन्यः तस्य पाणावनग्निकः । हुत्वा मन्त्रवदन्येषां तूष्णीं मन्त्रेषुनिः क्षिपेत् ॥
टिप्पणी (नोट्स) ६६७ श्लो० २३९—वाग्यतः—मनु का कथन निम्न-लिखित है— अण्युष्णं सर्वमन्नं स्यात् भुंजीरंस्ते च वाग्यतः । न च द्विजातयो ब्रूयुः दात्रा पृष्टा हविर्गुणान् ॥ दात्रा अन्नादिगुणान् पृष्टा वक्त्राद्यभिनयेनाऽपि न ब्रूयुः, वाग्यतत्वस्य अत्रैव विधानात्—कुल्लूक भट्ट। श्लो० २४५—इदं जपेत्—यह पितृ प्रार्थना है। अतएव मनु का कथन हैः— दक्षिणां दिशमाकांक्षन् याचेतेमान् वरान् पितॄन् ॥ दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यगमत् बहुदेयं च नोऽस्त्विति ॥ अतः दातारो नोऽभि० आदि की भूमिका में "ब्राह्मणप्रार्थना”—का विज्ञानेश्वरकृत निर्देश उचित नहीं प्रतीत होता है । श्लो० २५४—स्त्रिया अपि—स्त्री के सपिण्डीकरण के विषय में हारीत का कथन निम्नलिखित हैः— स्वेन भर्त्रा सहैवास्याः सपिण्डीकरणं स्त्रियाः । एकत्वं सा गता यस्मात् चह्ममन्त्राहूतिम्रतैः ॥ तस्मिन् सति सुताः कुर्युः पितामह्या सहैव तु । तस्यां चैव तु जीवन्त्यां तस्याः श्वश्रवेति निर्णयः ॥ तस्याः श्वश्र्वाः = प्रपितामही के साथ । श्लो० २५५—वृद्ध्याद्यपकर्षनिमित्तं सपिण्डनं मध्येऽपि कर्त्तव्यम् । कृते तस्मिन् अभ्युघटश्राद्धं वर्षपर्यन्तं कर्त्तव्यमेव । किन्तु प्रेतपदोल्लेखो न कार्यः— शूलपाणि । श्लो० २५६—प्रतिसम्वत्सरम्—एतच्च निरग्निविषयम्—ऐसा शूल- पाणि का मत है। श्लो० २६७—पिण्ड-प्रक्षेप के विषय में मनु का मत निम्नलिखित है— एवं निर्वपणं कृत्वा पिण्डांस्तांस्तदनन्तरम् । गां विप्रमजमग्निं च प्राशयेदप्सु वा क्षिपेत् ॥ पिण्डनिर्वपणं केचित्पुरस्तादेव कुर्वते । वयोभिः खादयन्त्यन्ये प्रक्षिपन्त्यनलेऽप्सु वा ॥ पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा । मध्यमन्तु ततः पिण्डमद्यात्सम्यक् सुतार्थिनी ॥ आयुष्यमन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम् । धनवन्तं प्रजावन्तं सात्त्विकं धार्मिकं तथा ॥
६६८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः मध्यमं पिण्डम् = पितामहपिण्डम् । सत्सु विप्रेषु०— मनु का भी वही मत है—उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद् यावद् विप्राः विसर्जिताः ॥ परन्तु वशिष्ठ ने दिनपर्यन्त रखने को कहा है— श्राद्धे नोद्वासनीयानि उच्छिष्टान्यादिनक्षयात् । द्योतन्ति हि स्वधाहाराः ताः पिवन् सकृतोदकाः ॥ श्लो० २५९—वाराहपद माहिष का भी उपलक्षण है । अत एव मनु का कथन है:— दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः ॥ इसी प्रकार शश पद भी कौर्ममांस का उपलक्षक है । श्लो० २६०—महाशल्कः = शल्यकः—मेधातिथि । महाशल्कः = मत्स्य- विशेषाः इति युज्यन्ते, महाशल्कलिन्नो मत्स्याः इति वचनात्—विज्ञानेश्वर- प्रभृति । मनु ने महाशल्क प्रभृति के मांस को अक्षय तथा वार्ध्रीणस के मांस को द्वादशवार्षिक तृप्ति का सम्पादक माना है:— वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥ कालशाकं महाशल्काः खड्गलोहामिषं मधु । आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः ॥ श्लो० २६१—तथा वर्षात्रयोदश्याम्—अत्र च प्रोष्ठपद्यपरपक्षे या त्रयोदशी याश्च मघाः ता एव गृह्यन्ते—अपरार्क । प्रोष्ठपद्याः श्रावणपूर्णिमाथाः अपरे भाद्रकृष्णे—ऐसा अर्थ करना चाहिए । अत एव शंख का वचन है:— प्रोष्ठपदामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् । प्राप्य श्राद्धं हि कर्त्तव्यं मधुना पायसेन च ॥ श्लो० २६४—शस्त्रेण—यहाँ शस्त्र पद उपलक्षण है । अत एव मरीचि का कथन है:— विषसर्पश्वापदाहितिर्यग्ब्राह्मणघातिनाम् । चतुर्दश्यां क्रियाः कार्याः अन्येषान्तु विगर्हिताः ॥ श्लो० २६९—वसुरुद्रादितिसुताः—अत एव पैठीनसि का वचन है:— य एवं विद्वान् पितॄन् यजते वसवो रुद्रा आदित्याश्चास्य प्रीताः भवन्ति । श्लो० २७८—सर्वौषधैः— मुरामांसीवचाकुष्ठं शैलेयं रजनीद्वयम् । शुण्ठचम्पकमुस्तं च सर्वौषधिगणः स्मृतः ॥
टिप्पणी ( नोट्स ) ६६६ अथवा—ब्रीहयः शालयो मुद्गाः गोधूमाः सर्षपास्तिलाः । यवाश्चोषधयः सप्त विपदो घ्नन्ति धारिताः ॥ श्लो० २९५—गृहयज्ञं समाचरेत्—इस यज्ञ के लिए उत्तरायण आदि कालनियम अनपेक्षित है । अत एव दक्ष का वचन है :— नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा । तथा तथैव कार्याणि न कालस्तु विधीयते ॥ श्लो० ३१८—निबन्धम्—आयस्थाने प्रतिनियतवस्तुदानम्—शूल- पाणि । अस्मिन् ग्रामे प्रतिक्षेत्रं क्षेत्रस्वामिना एतद्धनमस्मै प्रत्यब्दं प्रतिमासं वा देयम् इत्यादिनियमः—अपरार्कं । श्लो० ३२४—अकूटैः— न कूटैरायुधैर्हन्यात् युध्यमानो रणे रिपून् । न कर्णिभिर्नापि दिग्धैः नाग्निज्वलिततेजनैः ॥ श्लो० ३२७—स्नात्वा—स्नानग्रहणं सकलमाध्याहिकोपलक्षणम्— ऐसा अपरार्क का मत है । श्लो० ३४४—सुरक्षितम्—अत एव मनु का वचन है— यस्य मन्त्रं न जानन्ति समागम्य पृथग्जनाः । स कृत्स्नां पृथिवीम् भुंक्ते कोशहीनोऽपि पार्थिवः ॥ श्लो० ३४९—दैवे पुरुषकारे च—दैव = पूर्वजन्मकृत-कर्म-फल, पुरुष- कार = ऐहिकपुरुष प्रयत्न । अत एव व्यासने कहा है— दैवमात्मकृतं विद्यात् कर्म यत्पौर्वदेहिकम् । स्मृतः पुरुषकारश्च क्रियते यदिहापरम् ॥ श्लो० ३५०—संयोगे = साहित्ये । अत एव मत्स्यपुराण में कहा गया है :— दैवं पुरुषकारश्च कालश्च पुरुषोत्तम । त्रयमेतन्मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात् फलाय वै ॥ श्लो० ३५२—मित्रलब्धिः—मित्र का लक्षण निम्नलिखित है :— धर्मज्ञं च कृतज्ञं च तुष्टप्रकृतिमेव च । अनुरक्तं स्थिरारम्भं लघु मित्रं प्रशस्यते ॥ श्लो० ३५८—धर्माद्विचलितः—अत एव दक्ष का कथन है :— पारिव्राज्यं गृहीत्वा तु यः स्वधर्मे न तिष्ठति । श्वपादेनाङ्कयित्वा तं राजा शीघ्रं विवासयेत् ॥
उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ।
६७० याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्लो० ३६७—दण्ड-स्थान का निर्देश मनुस्मृति में मिलता है:— दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् । त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥ उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् । चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥ श्लो० ३६८— कालम् = दिवारात्रिसन्ध्यात्मकम्—शूलपाणि । कालम् = सुभिक्षदुर्भिक्षादियुक्तम्—वीरमित्रोदय । कर्म = अग्निहोत्रादि तथा सूनाधिष्ठानादि ॥ यथाचार्यमथाचारे याज्ञवल्क्यनिरूपिते । नारायणेन मिश्रेण टिप्पणीयं समापिता ॥
व्यवहाराध्याय श्लो० १—व्यवहारपदार्थस्वरूपनिरूपण के लिए अपरार्कमे कात्यायन का वचन है :— प्रयत्न-साध्ये विच्छिन्ने धर्माख्ये न्याय-विस्तरे । साध्य-मूलोऽत्र यो वादः व्यवहारः स उच्यते ॥ न्यायविस्तरे = न्यायप्रपञ्च मे । ऋणादानादिनानाविवादपद-विषय-संशयः निराक्रियते अनेनेति नाना संशयहारी विचारो व्यवहारः यह शूलपाणि का मत है । “लोभश्च उत्कोचादिरूपेण परवित्तलिप्सा लोभः। अज्ञान-प्रमादावप्यत्र वर्जनीयतया द्रष्टव्यौ” ( अपरार्क ) व्यवहार-काल के विषय में पराशर-माधवीय में बृहस्पति का वचन है :— दिवसस्याष्टमं भागं मुक्त्वा कालं सुसंविशेत् । स कालो व्यवहाराणां शास्त्र-दृष्टः परः स्मृतः ॥ अपरार्क में उद्धृत कात्यायन का मत है :— आद्यादह्नोऽष्टभागाद्यत् ऊर्ध्वम्भागत्रयं भवेत् । स कालो व्यवहारस्य शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः ॥ व्यवहार-दर्शन की विधि मनु में कही गई है :— तत्रासीनः स्थितो वापि पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् । विनीत-वेषाभरणः पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम् ॥ श्लो० २—सभासदाश्च बहु-शास्त्रज्ञाः ब्राह्मणाः तदलाभे क्षत्रियाः तदलाभे तादृशा एव वैश्याः शूद्रंस्तु न कथमपीति कात्यायनमनुप्रामाण्यात्—(अपरार्क) लो० ३—कार्यवशात् = व्यवहारदर्शनादधिकगुरुतरकार्यवशात् रोगादि- वशाद्वा—( अपरार्क ) श्लो० ४—स्मृत्यपेतादीत्यत्रादिपदात् व्यवहारापेतस्य ग्रहणम्—शूलपाणि एतच्च दण्डविधानं धन-विषय-विवादे, वादान्तरे तु पारुष्यादिविषये दण्डान्तरं वेदितव्यम्” ( अपरार्क ) श्लो० ६—जात्यादि—यहाँ आदि पद से कात्यायनोक्त द्रव्यसंख्या आदि परिग्राह्य हैं।
६७२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः अपरार्क में कात्यायन के वचन ये हैं :— साध्यं प्रमाणं द्रव्यं च संख्या नाम तथात्मनः । राज्ञां च क्रमशॊ नाम निवासं साध्यनाम च ॥ क्ष्माऽऽपितॄणां नामानि पीडामाहर्तृणदायकौ । क्षमालिङ्गानि चान्यानि पक्षे संकीर्त्य कल्पयेत् ॥ देशादि के अनुल्लेख होने पर पक्ष-स्वीकार नहीं होता है । अत एव जी- मूत-वाहनकृत व्यवहार-मातृका बृहस्पति का वचन है :— देश-काल-विहीनश्च द्रव्य-संख्या-विवर्जितः । साध्य-प्रमाण-हीनश्च पक्षोऽनादेय इष्यते ॥ ( अनादेयः = अग्राह्यः राज्ञा इत्यर्थः ) ॥ श्लो० ७–( पूर्वार्ध ) उत्तर-लेख से पूर्वकालिक कृत्य के विषय में पराशर-माधवीय में बृहस्पति का वचन है :— विनिश्चिते पूर्वपक्षे ग्राह्याग्राह्य-विशेषिते । प्रतिज्ञाते स्थिरीभूते लेखयेदुत्तरन्ततः ॥ उत्तरदान में अवधि का परिमाण स्मृति-कल्पतरु में बृहस्पति ने बतलाया है :— शालीनत्वाद्भयात्तद्वत् प्रत्यर्थी स्मृति-विभ्रमात् । कालम्प्रार्थयते यत्र तत्रेमं लब्धुमर्हति ॥ एकाहन्द्र्यहपञ्चाहसप्ताहं पक्षमेव वा । मासं ऋतुत्रयं वर्षं लभते शक्त्यपेक्षया ॥ कात्यायनीय मे तो कुछ विशेष बतलाया गया है :— सद्यो वैकाह-पञ्चाहौ त्र्यहं वा गुरुलाघवात् । लभेतासौ त्रिपक्षम्वा सप्ताहम्ववा ऋणादिषु ॥ कालं शक्तिं विदित्वा तु कार्याणां च बलाबलाम् अल्पं वा बहु वा कालं दद्यात्प्रत्यर्थिने प्रभुः ॥ उभयोर्लिखिते वाक्ये प्रारब्धे कार्यनिर्णये । अनुक्तं तन्न यो ब्रूयात् तस्मादर्थात्स हीयते ॥ श्लो० ७–( उत्तरार्ध ) सद्य इति । यहाँ कात्यायन का निम्न-लिखित वचन द्रष्टव्य है :— सद्यः कृतेषु कार्येषु सद्य एव विधीयते । कालातीतेषु वा कालं दद्यात्प्रत्यर्थिने प्रभुः ॥
टिप्पणी ( नोट्स ) ६७३ श्लो० १०—कलहो वाक्पारुष्यम् , साहसो दण्डपारुष्यम्—( अपरार्कः ) श्लो० ११—प्रत्यर्थी के द्वारा निह्नव करने पर अर्थी के कृत्य के विषय में मनु का कथन है :— अपह्नवेऽधमर्णस्य देहीत्युक्तस्य संसदि । अभियोक्ता विशेद् देश्यं करणं वान्यदुद्दिशेत् ॥ ( देश्यम् = धनप्रयोगदेशवर्त्तिसाक्षिणम् , अन्यद्वा करणं पत्रादि इति । एवं निह्नवे प्रत्यर्थिना कृते यदि साक्ष्यादि-प्रमाणेन अर्थी प्रत्यर्थिनोऽपराधं भावयति तदा प्रत्यर्थी भावित इत्युच्यते, स च अर्थिना अभियुक्तं धनं दत्त्वा राज्ञे च स्वापह्नव-भाषणजन्य-दोषप्रयुक्तदण्डरूपेण तत्समन्धनन्दापयेदिति तात्पर्यम् ।) श्लो० १२—सहसा हठेन जनसमक्षं यत्परहिंसादि क्रियते तत्साहसम्— ( अपरार्कः ) श्लो० १३-१५—अत एव मनु ने भी कहा है :— बाह्यैः विभावयेल्लिङ्गैः भावमन्तर्गतं नृणाम् । स्वर-वर्णैङ्गिताकारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च ॥ आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्र-वक्त्र-विकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ (८।२५-२६ ) श्लो० १३-१५—आकृति से मनोभाव का अभिव्यञ्जन रामायण में भी बतलाया गया है :— आकारश्छाद्यमानोऽपि निग्रहीतुं न शक्यते । बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम् ॥ श्लो० १६—नारद ने पाँच प्रकार के हीन का निर्देश किया है :— अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थायी निरुत्तरः । आहूतप्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः ॥ श्लो० १८—सपणः—जितेन मया एतावद्देयम् इत्यभ्युपेतं धनं पणः ( अपरार्कः ) श्लो० २०—एतत्तु वचनमपह्नववादिनः सावष्टम्भे प्रतिवचने द्रष्टव्यम् । यथा—एतेषामर्थानां मध्ये यद्येकमप्यर्थमर्थी साधयति तदा सर्वानेतानहं ददा- मीति । कुत एतत् ? छलोदाहरणपरत्वादस्य वाक्यस्य । अन्यथा— अनेकार्थाभियोगेऽपि यावत्संसाधयेद्धनी । साक्षिभिस्तावदेवासौ लभते साधितं धनम् ॥
१०४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः इति कात्यायनवचनविरोधः स्यात् (अपरार्कः) श्लो० २१-प्रमाणान्तरदृष्टार्थविषया स्मृतिः अर्थशास्त्रम् । वेदैकसमधिगम्यार्थविषया तु धर्मशास्त्रम् ॥ (अपरार्कः) दोनों के विरोध होने पर धर्मशास्त्र प्रबल माना जाता है— यत्र विप्रतिपत्तिः स्याद् धर्मशास्त्रार्थशास्त्रयोः । अर्थशास्त्रोक्तमुत्सृज्य धर्मशास्त्रोक्तमाचरेत् ॥ श्लो० २४-धनस्य दशवार्षिकी-यहाँ विशेष द्रष्टव्य है :- सम्प्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदाचन । धेनुरुष्ट्रो वहन्नश्वो यश्च दम्यः प्रयुज्यते ॥ (मनुस्मृतिः) श्लो० २५-इनसे अतिरिक्त पदार्थों का भी निर्देश बृहस्पति ने किया है :- विवाह्य श्रोत्रियैर्भुक्तं राजामात्यैस्तथैव च । सुदीर्घेणापि कालेन तेषां सिध्यति तत्त न ॥ असक्तालसरोगार्त्तबालभीतप्रवासिनाम् । शासनाढेन्येन भुक्तं भुक्त्वा न हीयते ॥ शासनाढम् = ताम्रपट्टादिलिखितम् । श्लो० २७-पूर्वक्रमागतम् = पूर्व शब्द का अर्थ है-पिता, पितामह तथा प्रपितामह । इससे स्पष्ट है कि पूर्वक्रमागत भोग आगम से बलवत्तर होता है । अत एव बृहस्पति का कथन है :- अनुमानाद् गुरुः साक्षी साक्षिभ्यो लिखितं गुरु । अव्याहता त्रिपुरुषी भुक्तिरेभ्यो गरीयसी ॥ त्रिपुरुषी भुक्ति का अर्थ व्यास ने निम्नोक्त प्रकार से किया है :- प्रपितामहेन यद्भुक्तं तत्पुत्रेण विना च तम् । तौ विना तस्य पित्रा च तस्य भोगस्त्रिपौरुषः ॥ तीनों पूर्वजों के जीवित रहने पर किया गया भोग त्रिपुरुषभोग नहीं होता है । अत एव बृहस्पति का भी मत है :- पिता पितामहो यस्य जीवेच्च प्रपितामहः । त्रयाणां जीवतां भोगो विज्ञेयस्त्वेकपौरुषः ॥ श्लो० ३४-विद्वानशेषमादद्यात्-परन्तु ब्राह्मण भी निधि को प्राप्त कर पहले राजा को निवेदित करे, पश्चात् राजा की अनुमति पाकर उसका उपभोग करे । अत एव नारद का कथन है :-
श्लो० ३७–अशीतिभागः-सपादरूप्यकं प्रतिशतम् ।
टिप्पणी ( नोट्स ) ६७५ ब्राह्मणोऽपि निधिं लब्ध्वा क्षिप्रं राज्ञे निवेदयेत् । तेन दत्तं तु भुञ्जीत स्तेनः स्यादन्निवेदयन् ॥ श्लो० ३७–अशीतिभागः-सपादरूप्यकं प्रतिशतम् । यह वृद्धि-प्रकार वसिष्ठ-निर्दिष्ट है । अत एव मनुस्मृति में कहा गया है- वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद्वित्तविवर्धिनीम् । अशीतिभागं गृह्णीयान्मासाद्वार्धुषिकः शते ॥ इत्यादि । यहाँ व्यास ने कुछ विशेष बतलाया है :- सबंधे भाग अशीतः षष्ठिभागः सलग्नके । निराधारे द्वेकशतं मासलाभ उदाहृतः ॥ श्लो० ४०-न वाच्यो नृपतेः-अत एव मनु का भी कथन है :- यः स्वयं साधयेदर्थमुत्तमर्णोऽधमर्णिकात् । न स राज्ञाऽभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन्धनम् ॥ परन्तु यह संसाधन यथेच्छ विधि से नहीं होना चाहिए । उसकी विधि भी मनु ने ही बतलायी है- धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च ! प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च ॥ धर्म की व्याख्या बृहस्पति ने की है :- सुहृत्सम्बन्धिसन्दिष्टैः साम्ना चानुगमेन च । प्रायेण वा ऋणी दाप्यो धर्म एव उदाहृतः ॥ व्यवहारेण = लिखित आदि प्रमाण के आधार पर । मेधातिथि ने तो दूसरी व्याख्या की है :- “निःस्वो यः स व्यवहारेण दापयितव्यः । अन्यत्कर्मोपकरणं धनं दत्त्वा कृषिवाणिज्यादिना व्यवहारयितव्यः । तदुत्पन्नं धनं तस्माद् गृह्णीयात् ।” छल, आचरित तथा बल की व्याख्या बृहस्पति ने निम्नलिखित प्रकार से की है :- छद्मना याचितं चार्थमानीय ऋणिकाद् बली । अन्वाहतादि वाऽऽहृत्य दाप्यते तत्र सोपधिः ॥ दारपुत्रपशून् रुध्वा कृत्वा द्वारोपवेशनम् । यत्रार्थी दाप्यतेऽर्थं स्वं तदाचरितमुच्यते ॥ ( विज्ञानेश्वर ने तो 'अचरितेन' शब्द को अभिप्रेत मान कर 'अभोजनेन' अर्थ किया है । अपरार्क के अनुसार 'आचरितेन = देशाचारेण' अर्थ है ।) ४३ या०
६७६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बद्ध्वा स्वगृह्मानीय ताडनाद्यैरुपक्रमैः । ऋणिको दाप्यते यत्र बलात्कारः प्रकीर्तितः ॥ ( बलं = भोजननिषेधादिना पीडनम्—अपरार्कः ) पूर्व-पूर्व उपाय के अभाव में उत्तरोत्तर का अनुसरण करना चाहिए । श्लो० ४३—अत एव बृहस्पति का भी मत है :— ऋणिनं निर्धनं कर्म गृह्मानीय कारयेत् । शौण्डिकाद्यम् , ब्राह्मणस्तु दापनीयः शनैः शनैः ॥ किन्तु यदि उत्तमर्ण अधमर्ण से पूर्वानुक्त अनुचितकर्म करवाता है तो अधमर्ण ऋणमुक्त हो जाता है और उत्तमर्ण दण्ड्य हो जाता है । अत एव कात्यायन का कथन है :— यदि ह्याद्भावनाविष्टमशुभं कर्म कारयेत् । प्राप्नुयात्साहसं पूर्वमृणान्मुच्येत चर्णिकः ॥ श्लो० ४४—वर्धते न ततः परम्—अत एव संवर्त्त का वचन है :— न वृद्धिः स्त्रीधने लाभे निक्षेपे च तथा स्थिते । सन्दिग्धे प्रातिभाव्ये च यदि न स्यात् स्वयङ्कृता ॥ स्थिते = मध्यस्थ के यहाँ जमा किये हुए धन की । यदि न स्यात् स्वयङ्कृता का तात्पर्य है कि यदि अधमर्ण वृद्धि की प्रतिज्ञा नहीं की हो तो वृद्धि नहीं होती, अन्यथा उपर्युक्त धन में भी वृद्धि होती है । श्लो० ४५—अत एव नारद का भी वचन है :— पितृव्येणाविभक्तेन भ्रात्रा वा यदृणं कृतम् । मात्रा वा यत्कुटुम्बार्थे दद्युः तत्सर्वमृक्थिनः ॥ श्लो० ४६—न पुत्रेण कृतं पिता—इसका अपवाद बृहस्पति ने बत- लाया है :— ऋणं पुत्रकृतं पित्रा शोध्यं यदनुमोदितम् । सुतस्नेहेन वा दद्याद् नान्यथा दातुमर्हति ॥ यहाँ पुत्र पद उपलक्षण है योषिदादि का भी । अतः भार्या आदि के द्वारा कृत ऋण भी स्वानुमोदित होने पर समाधेय है । श्लो० ४७—तथैव—यह प्रातिभाव्य तथा क्रोधकृत ऋण का भी उपलक्षण है । प्रातिभाव्य का निर्देश मनु ने किया है :— प्रातिभाव्यं वृथा दानमाक्षिकं सौरिकं च यत् ।
दण्डशुक्लावशेषं च न पुत्रो दातुमर्हति ॥ दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यात् पूर्वचोदितः । क्रोधकृत ऋण का निर्देश नारद ने किया है :— न पुत्रर्णं पिता दद्याद् दद्यात् पुत्रस्तु पैतृकम् । काम-क्रोध-सुरा-द्यूत-प्रातिभाव्यकृतं विना ॥ क्रोधकृत ऋण की परिभाषा कात्यायन ने की है :— यत्र हिंसां समुत्पाद्य क्रोधाद् द्रव्यं विनाशय वा । उक्तं तुष्टिकारं यत्तु विद्यात् क्रोधकृतं हि तत् ॥ परस्य हिंसां धनविनाशं वा क्रोधात् कृत्वा तत्तुष्टये यद्द्रव्यं दातव्य- स्वेन अङ्गीकृतं तत् क्रोधकृतम्—( अपरार्कः ) श्लो० ४९—प्रतिपन्नम्—कभी कभी अप्रतिपन्न ऋण को भी चुकाना पड़ता है, जैसा कात्यायन ने कहा है :— मर्तुकामेन या भर्त्रा प्रोक्ता देयमृणं त्वया । अप्रपन्नाऽपि सा दाप्या ऋणं पत्याश्रितं स्त्रियाः ॥ श्लो० ५२—अत एव नारद का भी कथन है :— साक्षित्वं प्रातिभाव्यं वा दानं ग्रहणमेव च । विभक्ताः भ्रातरः कुर्युः नाविभक्ताः परस्परम् ॥ परन्तु यदि सर्वानुमत हो तो अविभक्त को भी साक्षित्व आदि का अधिकार हो सकता है । श्लो० ५३—बृहस्पति ने चार प्रकार का प्रतिभू बतलाया है :— दर्शने प्रत्यये दाने ऋणद्रव्यार्पणे तथा । चतुष्प्रकारः प्रतिभूः शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः ॥ प्राहैको दर्शयिष्यामि साधुरेषोऽपरोऽब्रवीत् । दाता तवैतद् द्रविणमर्पयिष्यपरोऽब्रवीत् ॥ आद्यौ तु वितथे दाप्यौ तत्कालावेदितं धनम् । उत्तरौ तु विसंवादे तौ विना तत्सुतौ पुनः ॥ सुता अपि—सुत शब्द के प्रयोग से मनु के वचन में प्रयुक्त 'दायाद' (दान-प्रतिभुवि प्रेते दायादानपि दापयेत्) शब्द से पुत्र-पौत्रादि-संग्रह- विषयक भ्रम का निवारण हो जाता है । तात्पर्य यह है कि पुत्रमात्र ही प्रातिभाव्य का समर्पण करे पौत्र आदि नहीं । अत एव कात्यायन का मत है :— प्रातिभाव्यागतं पौत्रैर्दातव्यं न तु तत् कचित् ।
६७८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः पुत्रेणापि समं देयम् ऋणं सर्वत्र पैतृकम् ॥ समम् = वृद्धिरहितम् । श्लो० ५५—एकच्छायाश्रिताः = प्रत्येकं विकल्पेन सकलधनदायकत्व- माश्रिताः—(अपरार्कः) श्लो० ५६—द्विगुणम्—यदि धनिक के द्वारा प्रतिभू ऋणिक-गृहीत धन देने के लिए पीड़ित हुआ हो तब की स्थिति है। साधारणतः अपने धन का समान रूप ही प्रतिभू ऋणिक से प्राप्त करने का अधिकारी है। अत एक कात्यायन का कथन है— यस्यार्थे येन यद् दत्तं विधिनाऽभ्यर्थितेन तु । साक्षिभिर्भावितेनैव प्रतिभूस्तत्समाप्नुयात् ॥ द्वैगुण्य की अवधि बृहस्पति ने बतलायी है :— त्रिपक्षात्परतः सोऽर्थं द्विगुणं लब्धुमर्हति ॥ श्लो० ५७—स्त्रीपशुषु = गोमहिष्यादिषु—(अपरार्कः) स्त्री च पशुश्च... दास्यादि छाग्यादि च—(शूलपाणिः) श्लो० ६०—स्वीकरणात् = परिग्रहात्......स्वीकरणं च भोग्याधौ भोगपर्यन्तं गोप्याधौ भाण्डागारप्रवेशपर्यन्तम्—(अपरार्कः) श्लो० ६१—प्रयोजके = बन्धकग्रहीतरि । असति = मृते प्रोषिते वा (अपरार्कः) श्लो० ६६—राजदैविकतस्करैः—अत एव मनु का भी मत है :— चौरैर्हृतं जलेनोढमग्निना दग्धमेव च । न दद्याद् यदि तस्मात्स न संहरति किञ्चन ॥ श्लो० ६९—साक्षिणः—साक्षी शब्द का विवेचन मनु ने किया है :— समक्षदर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति । यथाजाति यथावर्णम्—अत एव मनु का कथन है :— स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः । शूद्राश्च सन्तः शूद्राणामन्त्यानामन्त्ययोनयः ॥ श्लो० ७२—एकोऽपि—अत एव मनु का कथन है :— एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्यात्...। व्यास का भी मत है :— शुचिर्द्धियश्च धर्मज्ञः साक्षी यत्रानुभूतवाक् । प्रमाणमेकोऽपि भवेत् साहसेषु विशेषतः ॥
टिप्पणी (नोट्स) ६७५ साहसम् = “स्यात्साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत्कृतम्” (मनुस्मृतिः) श्लो० ७८—अत एव नारद का भी कथन है :— साक्षिविप्रतिपत्तौ तु प्रमाणं बहवो मताः । तत्साम्ये शुचयो ग्राह्यास्तत्साम्ये शुचिमत्तराः ॥ श्लो० ८१—विवास्यो ब्राह्मणः—अतएव मनु ने कहा है :— न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्ववस्थितम् । राष्ट्रादेनं बहिः कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् । कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः । प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणन्तु विवासयेत् ॥ मौण्ड्यं प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते । इतरेषान्तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ॥ इत्यादि । श्लो० ८३—चरुः सारस्वतः—इसका विकल्प मनु ने बतलाया है :— कूष्माण्डैर्वापि जुहुयाद् घृतमग्नौ यथाविधि । उदित्यृचा वा वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन तु ॥ द्वादशरात्रे पयः पिबन् कूष्माण्डैर्जुहुयात् (बौधायनः) शूद्रश्चैकदिनकं गोद्दशकस्य ग्रासं दद्यात् (विष्णुः) श्लो० ८६—स्वहस्तेन—यह अक्षराभिज्ञ ऋणी के विषय में है । अक्षरा- नभिज्ञ ऋणी को अन्य सत्पुरुष द्वारा लिखवाना चाहिए । अत एव व्यास का कथन है :— अलिपिज्ञ ऋणी यः स्याल्लेखयेत् स्वमतं तु सः । श्लो० ९५—दिव्य का विषय नारद ने बतलाया है :— यदा साक्षी न विद्येत विवादे वदतां नृणाम् । तदा दिव्यैः परीक्षेत शपथैश्च विभावयेत् ॥ शीर्षकस्थे = यदि अभियोक्ता साभिमान ऐसा उद्घोष करे कि यदि अभि- युक्त अपराधी नहीं सिद्ध होगा तो वह अभियोक्ता स्वयं दण्डभागी बनेगा— तो (तुला आदि दिव्य का प्रयोग होना चाहिए) । श्लो० ९८—यहाँ कात्यायन का वचन द्रष्टव्य है :— राजन्येऽग्निं घटं विप्रे वैश्ये तोयं निधापयेत् । सर्वेषु सर्वं दिव्यं वा विषवर्जं द्विजोत्तमे ॥ गोरक्षकान् वाणिजकान् तथा कारुकुशीलवान् । प्रेष्यान् वार्धुषिकांश्चैव ग्राहयेत् शूद्रवद् द्विजान् ॥
विषं सहस्रेऽपहृते पादोने तु हुताशनः ।
६८० याज्ञवल्क्यस्मृतिः
श्लो० ९९—इस प्रसङ्ग में बृहस्पति के निम्नलिखित वचन अव- धेय हैं :— संख्या रश्मिरजोमूला मनुना समुदाहृता । कार्षापणान्ता सा दिव्ये नियोज्या विनयेत्तथा ॥ विषं सहस्रेऽपहृते पादोने तु हुताशनः । त्रिपादोने च सलिलमर्धे देयो घटः सदा ॥ चतुःशताभियोगे च दातव्यस्तप्तमाषकः । त्रिंशते तण्डुला देयाः कोशश्चैव तदर्थके ॥ शते हृतेऽपहृते च दातव्यं धर्मशोधनम् । गोचौरस्य प्रदातव्यः सभ्यैः फालः प्रयत्नतः ॥ एका संख्या निकृष्टानां मध्यानां द्विगुणा स्मृता । चतुर्गुणोत्तमानां च कल्पनीया परीक्षकैः ॥ निकृष्टानां = जाति, गुण तथा कर्म से निकृष्ट । श्लो० १००—१०२—प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वाऽवतारितः । इसका तात्पर्य है कि दिव्यकर्त्ता के तोलने के समय तुला की रज्जु की लम्बाई जितनी रहे उसको परीक्षा के समय यथावत् समझने के लिए रज्जु की उस बिन्दु (जहाँ तुला संलग्न रहे) पर रेखा डाल देनी चाहिए । यह विधि अधिवास के दिन की है । अधिवास के दिन एक बार दिव्यकर्त्ता को तौलना चाहिए । और तौलने के बाद दिव्यकर्त्ता तुला से उतर कर तुला को अभिमन्त्रित करे । अतः 'रेखां कृत्वाऽवतारितः' से लेकर 'तुलामित्यभिमन्त्रयेत्' तक का कार्य अधिवास के दिन का है—यह ध्यान रखना चाहिए । इसके बाद पर दिन में अभिमन्त्रित तुला पर दिव्यकर्त्ता को तौलना चाहिए । तौलने के बाद निर्णय के प्रकार का निर्देश निम्न-लिखित श्लोक में किया गया है :— तुलितो यदि वर्धेत विशुद्धः स्यान्न संशयः । समो वा हीयमानो वा न विशुद्धो भवेन्नरः ॥ यद्यपि मिताक्षरा में यह श्लोक पितामह के नाम से उद्धृत है तथापि वीरमित्रोदयकार के अनुसार यह मूल याज्ञवल्क्य-स्मृति का ही माना जाता है । विचार करने पर यही उचित भी लगता है कि यह मूल-ग्रन्थ का है । यदि इसे मूल श्लोक नहीं माना जाय तो मूल-में न्यूनता रह जाती है, क्योंकि तुला-परीक्षा के निर्णय का प्रकार अस्पष्ट ही रह जाता है । अतः इस श्लोक को मूल-ग्रन्थ का ही अङ्ग मानना उचित है। भूमिकान्तर्गत