अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
| १६० | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
शकुन्तला— ( आत्मगतम् ) हिअअ पढमं एव्व सुहोवणदे मणोरहे कादरभावं ण मुंचसि। साणुसअविहडिअस्स कहं दे संपदं संदावो। ( पदान्तरे स्थित्वा प्रकाशम् ) लदावलअ संदावहारअ आमंतेमि तुमं भूओ वि परिभोअस्स [ हृदय ! प्रथममेव सुखोपनते मनोरथे कातरभावं न मुञ्चसि। सानुशयविघटितस्य कथं ते सांप्रतं संतापः ? लतावलय ! संतापहारक ! आमन्त्रये त्वां भूयोऽपि परिभोगाय ]। ( इति दुःखेन निष्क्रान्ता शकुन्तला सहेतराभिः )।
राजा— ( पूर्वस्थानमुपेत्य सनिःश्वासम् ) अहो विघ्नवत्यः प्रार्थितार्थसिद्धयः। मया हि—
शकुन्तलामस्तके कूर्चेन जलविन्दून् अभिषिञ्च्य संगमथ्य ) वत्से ! = पुत्रि ! परिणतः = अस्तं गतः दिवसः = दिनम्, एहि = मया सह आगच्छ उटजं = पर्णशालामेव गच्छामः = यामः इति = एतत्कथनानन्तरम् प्रस्थिताः ताः प्रचलिताः।
शकुन्तला—( आत्मगतं = स्वगतम् ) अथ गौतम्या सखीभ्यां च सह प्रस्थिता शकुन्तला प्रियविरहातुरा तदाख्ये परिचुम्बनादौ आत्मनः प्रतिकूलाचरणं स्मरन्ती सोत्कण्ठा पश्चात्तापपरवशा च सती स्वगतं स्वहृदयमुपालभते — हृदय इति। हृदये ! प्रथममेव गौतम्यागमनात् पूर्वमेव सुखेन उपनते सुखोपनते = अनायासप्राप्ते मनोरथे = अभिलाषे मनोरथविषये प्रियतमं तत्कर्तृ चुम्बनादौ साध्वसं न मुञ्चसि = न त्यजसि। सानुशयविघटितस्य-सानुशयस्य = पश्चात्तापसहितस्य अत एव विघटितस्य = वियोजितस्य कथं = किमर्थं व्यर्थं साम्प्रतं = इदानीम् ते = तव सन्तापः = पीडा ( पदान्तरे स्थित्वा प्रकाशम् ) अथ विरहविधुरा शकुन्तला पुनरपि प्रियतममावर्जयन्ती प्रच्छन्नं तं प्रियतमं सन्तापहारकुलतापदेशेन ब्रवीति-सन्तापहारक ! लतावलय ! इति। लतावलय !—लतानां = वल्लरीणां वलयः = मण्डलः तत्सम्बुद्धौ हे लतावलय ! लतागृहसन्निहितप्रियतम ! संतापहारक। = संतापमयं हरतीति संतापहारकः तत्सम्बुद्धौ हे संतापहारक ! = कामसन्तापहारिन् ! त्वां = भवन्तं भूयः = पुनरपि परिभोगाय सुखाय आमन्त्रये = संभोगार्थं प्रार्थये त्वया मम कामजसन्तापहरणार्थं पुनरप्यत्रागन्तव्यमिति भावः। इति = एवमुक्त्वा दुःखेन = क्लेशेन इतराभिः = अन्याभिः गौतमीप्रियंवदानसूयाभिः साकं निष्क्रान्ता = निर्गता।
**राजा—**अथ नायकस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य पूर्वप्रसक्तं विप्रलम्भमवतारयति—पूर्वस्थानमिति— ( पूर्वस्थानं = पूर्वं = प्रथमं मिलनकालिकं च तत् स्थानं = भूमिम् प्रियया शकुन्तलया परिभुक्तं लतामण्डपं उपेत्य उपगम्य विश्वासेन सह सनिःश्वासं दीर्घं निश्वस्य ) अहो, हन्त ! विघ्नवत्यः = विघ्नबहुलाः गौतमीप्राप्त्या प्रियाविप्रलम्भात् सान्तरायाः
शकुन्तला—( मन ही मन ) हृदय, मनोरथ, दुष्यन्त के आसानी से मिल जाने पर पहली बार भी डर नहीं छोड़ा, अब पश्चाताप सहित अलग हुए तुम्हारा संताप कैसा ( अगले कदम पर ठहर कर, प्रगट में ) सन्ताप दूर करने वाले लता मण्डप ! पुनः सुख भोग के लिए तुम से विदा लेती हूँ। ( शकुन्तला दुःखपूर्वक उन स्त्रियों के साथ बाहर चली जाती है )
**विशेष—**यह बात लतापरक और दुष्यन्तपरक है।
राजा—( पूर्व स्थान पर पहुँच लम्बी साँस लेकर ) हाय, मनोरथ की सिद्धियाँ भी विघ्न से भरी हुई होती हैं क्योंकि देखो --
तृतीयोऽङ्कः १६१
मुहरङ्गुलिसंवृताधरोष्ठं प्रतिषेधाक्षरविकलवाभिरामम् ।
मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु ॥ २२ ॥
क्व नु खलु संप्रति गच्छामि । अथवा इहैव प्रियापरिभुक्तमुक्ते लतावलये मुहूर्तं स्थास्यामि । ( सर्वतोऽवलोक्य )
प्रार्थितानां = मनोरथविषयीभूतानामर्थानां सिद्धयः = लाभा इति प्रार्थितार्थसिद्धयः अभिलषितार्थसम्पत्तयः, मया = अनेन हि = यतः । उक्तमर्थं स्ववृत्तान्तेन समर्थयति-मुहुरिति ।
अन्वयः—पक्ष्मलाक्ष्या अङ्गुलिसंवृताधरोष्ठं प्रतिषेधाक्षरविकलवाभिरामं मुहरंशविवर्ति मुखं मया हि कथमपि उन्नमितं न तु चुम्बितम् ।
गौतम्यागमनेन विघ्नितमनोरथायाः शकुन्तलायाः ताभिः सह प्रस्थाने कृते भूयोऽपि तमेव शकुन्तलापरिभुक्तमुक्तं लतामण्डपमुपेत्य दीर्घं निःश्वस्य राजा दुष्यन्तः ब्रवीति—मुहुरिति । पक्ष्मले = प्रशस्तर रोमवती अक्षिणी = नयने यस्याः सा तस्याः पक्ष्मलाक्ष्याः = चारुनेत्रलोमललितलोचनायाः अङ्गुल्या = तर्जनीरूपया संवृतः = आच्छादितः अधरोष्ठः = अधरो यत्र तत् अङ्गुलिसंवृताधरोष्ठम् = तर्जनीसमाच्छादिताधरोष्ठम् प्रतिषेधाक्षराणि = निषेधबोधकानि = मा मा अलमित्यादीनि तेषां प्रतिषेधाक्षराणां विक्लवेन = वैक्लव्येन स्फुटमनुच्चारणेन अभिरामं = सुन्दरमिति प्रतिषेधाक्षरविकलवाभिरामम् = नहि नहि-मा-मा अलमित्याद्याक्षरस्फुटोच्चारणमनोरमम् मुहुः = वारं वारम् अंसविवर्ति = अंसयोः = स्कन्धयोः विवर्तितुं = निर्वातितुं शीलं यस्य तत् अंसविवर्ति स्कन्धापरावर्तनशीलम्, मुखम् = आननम् । मया = दुष्यन्तेन कथमपि = अतिकृच्छ्रेण, बलात्कारद्यात्मकेन प्रयत्नातिरेकेण उन्नमितं = चुम्बनार्थमूर्ध्वीकृतम्, तु = किन्तु यथेच्छं न चुम्बितं = गौतमोसमा-गमादेव अधरस्वादो न लब्धः ।
अर्थ भावः—कथञ्चित् सौभाग्योग्दयेन स्वभावमोरुः एषा प्रिया शकुन्तला रहसि समधिगता बहुभिः प्रयत्नैपि लज्जापसारणं विधाय तदधररसं परिपातुकामस्य ममाभिप्रायं विज्ञाय तर्जन्या स्वाधरोष्ठमाच्छाद्य मा-मा-नहि-नहि-अलमलमिति प्रतिषेधयन्त्याः तस्या विवर्तनशीलं मुखमुत्थाप्य चुम्बितुमारब्धं, परं गौतम्या आगमनेन तस्य रसास्वादावसरो न लब्धः । अत्र स्वभावोक्ति-काव्यलिङ्ग-श्रुतिवृत्यनुप्रासा अलङ्कारा मालमरिणी वृत्तं च ।२२।
इत्थं विरहोत्कण्ठितो राजा स्वमनोविनोदोपायं विमृशन्नाह—क्व = कुत्र नु खलु सम्प्रति = प्रियाविरहितः सन् अधुना गच्छामि = यामि, भूयः स्वकर्तव्यं निश्चिन्वानो राजा प्राह—अथवा = यद्वा इहैव = अत्रैव आदौ प्रियया परिभुक्तः = सेवितश्च पश्चात् = तदनन्तरं प्रियापरिभुक्तमुक्ते = प्रियया शकुन्तलया परिभुक्ते मुक्ते च लतावलये—वल्लरीमण्डपे मुहूर्तं क्षणं स्थास्यामि = उपवेक्ष्यामि ( सर्वतः = सर्वत्र, अवलोक्य = दृष्ट्वा )।
सुन्दर नेत्र वाली अपनी प्यारी की अंगुलियों से ढके नहीं, नहीं, बस, बस रहने दो, जाने दो इत्यादि मधुर अक्षरों से और घबराहट से युक्त पीछे की ओर घुमाए मुख को किसी तरह उठाकर भी मैं वारम्बार चुम्बन नहीं कर सका ॥ २२ ॥
अब मैं क्या करूँ ? या अपनी प्रिया के संभोग संपर्क से मनोहर सुखद लता-गृह में ही थोड़ी देर बैठूँ ( चारों ओर देखकर ) ।
११ शाकु०
१६२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
तस्याः पुष्पमयी शरीरलुलिता शय्या शिलायामियं क्लान्तो मन्मथलेख एष नलिनीपत्रे नखैरर्पितः । हस्ताद् भ्रष्टमिदं बिसाभरणमित्यासज्यमानेक्षणो निर्गन्तुं सहसा न वेतसगृहाच्छक्नोमि शून्यादपि ॥ २३ ॥
( आकाशे ) राजन् !
अन्वयः—शिलायां पुष्पमयी शरीरलुलिता इयं तस्याः शय्या ( अस्ति ) नलिनीपत्रे नखैः अर्पितः क्लान्तः एषः ( तस्याः ) मदनलेखः । हस्ताद् भ्रष्टम् इदं ( तस्या एव ) विसाभरणं इति आसज्जमानेक्षणः ( अहम् ) शून्यादपि वेतसगृहात् सहसा निर्गन्तुं न शक्नोमि ।
प्रियापरिभुक्तमुक्ते लतामण्डपे परितो दत्तदृष्टिः राजा दुष्यन्तः स्वमनसि विमृशति— तस्या इति । शिलायां = शिलाफलके पुष्पमयी = सुमनप्रचुरा, कुसुमनिर्मिता, ननु पल्लवमयी तस्याः ततोऽपि मृदुलत्वात् शरीरलुलिता = देहपरिवर्तनेन मृदिता इयं = एषा पुरोदृश्यमाना तस्याः = शकुन्तलायाः शय्या = तल्पम् अस्ति । नलिनीपत्रे = पद्मिनीदले नखैः = नखरैः अर्पितः = लिखितः, तदनुरागसूचकः अङ्कितः, क्लान्तः = मलिनः एषः = अयम् तस्या एव मन्मथलेखः = स्वप्रणयसूचकः कामलेखः हस्तात् = कामाग्निसन्तापशोषेण क्षामात् = करात् भ्रष्टं = गलितं, च्युतम्, इदम् = एतत् तस्या एव विसाभरणं मृणालवलयं कमलऩालभूषणम् दृश्यते इति, एवं कृत्वा आसज्जमानेक्षणः = आसज्यमाने सम्बध्यमाने ईक्षणे = नेत्रे यस्य स आवध्यमानेक्षणः = संसक्तलोचनयुगलः अहम् शून्यात् प्रियाविरहितात् वेतसगृहात् = वेतसलतामण्डपात् सहसा = सद्यः निर्गन्तुं = बहिः प्रयातुं न शक्नोमि = न पारयामि-प्रियापरिधानि आभरणादीनि निरीक्षमाणोऽहं नास्माद्वानीरकुञ्जाद्बहिर्गन्तुं समर्थोऽस्मीति भावः ।
**अयं भावः—**शिलाफलके मदनानलसन्तप्तशरीरस्य परिवर्त्तनेन मृदितेयं पुष्पमयी शय्या दृश्यते, तया शकुन्तलया मामुद्दिश्य स्वप्रेमप्रकाशनाय पद्मिनीदले नखैः शोभनाक्षरैः अङ्कितः करस्पर्शात् म्लानो मदनलेखश्च मन्नयने समाकर्षति, अपि च कामकृतया बाधया दुर्बलाङ्ग्याः तस्या हस्ताच्च्युतं मृणालवलयं च विद्यते । एतेन सर्वेणाकृष्यमाणहृदयोऽहं साम्प्रतं प्रियाविरहितात् तस्मात् लतामण्डपात् बहिर्निर्यातुं न शक्नोमि । अत्र विभावना-सन्देहसङ्कर-काव्यलिङ्गालङ्कारा शार्दूलविक्रीडितं च छन्दः ॥ २३ ॥
नाटकनायकस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य गमनावसरसम्पादनार्थं रसान्तरप्रवेशमवतारयितुमुपक्रमते कविः—आकाशे = व्योम्नि क्वचन नेपथ्ये इति पाठे तु यवनिकायामिति बोध्यम् । हे राजन् ! इति पात्रप्रवेशार्थं सम्बोधनं मुनिशिष्योक्तिर्बोद्धव्या ।
इधर तो इस शिला-फलक पर यह मेरी प्रिया के शरीर से दबी हुई परिम्लान पुष्पों की शय्या दीख रही है और इधर कमलिनी के पत्ते पर लिखा काम बाधा सूचक उसका प्रेमपत्र पड़ा है, उधर उसके हाथ से खिसक कर गिरा हुआ यह मृणालवलय = कमलकङ्कण पड़ा है। इस प्रकार यहाँ चारों तरफ मेरी दृष्टि आकृष्ट होकर अटक रही है। इसलिए प्रियारहित इस वेतसलतागृह से भी सहसा अन्यत्र जाने में सर्वथा असमर्थ हो रहा हूँ ॥ २३ ॥
**विशेष—**यहाँ कवि ने कामियों के मानसिक भाव को व्यक्त किया है ।
तृतीयोऽङ्कः । १६३
सायंतने सवनकर्मणि संप्रवृत्ते वेदीं हुताशनवतीं परितः प्रयस्ताः।
छायाश्चरन्ति बहुधा भयमादधानाः संध्यापयोदकपिशाः पिशिताशनानाम् ॥२४॥
राजा— ( आकर्ण्य सावष्टम्भम् ) भो भोस्तपस्विनः ! मा भैष्ट मा भैष्ट, अयमयमागच्छामि । ( इति निष्क्रान्तः )
इति तृतीयोऽङ्कः ।
**अन्वयः—**सायंतने सवनकर्मणि संप्रवृत्ते ( सति ) हुताशनवतीं वेदीं परितः प्रयस्ताः भयमादधानाः सन्ध्यापयोदकपिशाः पिशिताशनानां छाया बहुधा चरन्ति ।
मुनीनां यज्ञशालासु सायङ्कालीनोमवावसरे हव्यद्रव्यगन्धमाघ्राय समागतानां राक्षसानां बद्धपङ्क्तीश्छाया अवलोक्य मुनयः ससम्भ्रमराजानं निवेदयन्ति—सायन्तने इति । सायंभवे सायन्तने = सायं निवर्तनीये सन्ध्याकालीने सवनकर्मणि = यज्ञकार्ये संप्रवृत्ते = अस्माकं रक्षको राजा दुष्यन्तः सन्निहितोऽस्तीति बुद्ध्या निर्भयं सम्यगारब्धे हुतं = हव्यम् अशनं = भोजनं यस्यासौ हुताशनोऽग्निः सोऽस्तीति हुताशनवती तां हुताशनवतीम् = वैश्वानरवतीम् वेदीं = यज्ञवेदीम् परितः = सर्वतः, वेद्याः समन्तात् प्रयस्ताः इतस्तत विक्षिप्ताः भयं = साध्वसं आदधानाः = आमीक्ष्ण्येनोत्पादयन्त्यः पिशितं = रुधिरं अशनं भोजनं येषां ते तेषां पिशिताशनानां = मांसाशिनां राक्षसां सन्ध्यायाः = सायं-कालस्य पयोदाः = वारिदाः तद्वत् कपिशाः = आरक्ताः धूम्रवर्णा इति सन्ध्यापयोदकपिशाः सायङ्कालिकमेघपुञ्जवद्दधूम्रवर्णा छायाः = पङ्क्तयः बहुधा = बहुप्रकारः नैकविधाः वारं बारं चरन्ति = भ्रमन्ति, गतागतं कुर्वन्ति ।
**अयं भावः—**राजन् ! अस्माकं संरक्षको भवान् सन्निहित एवास्तीति मत्वा अस्माभिः सान्ध्यकालीनो होमः समारब्धः तत्र हुताज्यचारुगन्धमाघ्राय उपस्थिता भयङ्कराकारा रक्तश्मश्रुकेशा अस्मान् भीषयन्तो बद्धश्रेणयो राक्षसाः यज्ञवेदीः समन्तात् गतागतं कुर्वन्ति । अतः शीघ्रतरं भवता तत्प्रतिकारः करणीयः, नो चेद्विलम्बे यज्ञहान्या राजधर्म-विलोपो भवेत् । अत्रोपमा-काव्यलिङ्ग-छेकानुप्रासवृत्यनुप्रासालङ्काराः वसन्ततिलका-छन्दश्च ॥ २४ ॥
**राजा—**राजा दुष्यन्तो नेपथ्ये यज्ञकर्मणि राक्षसानां भयावहं वृत्तमाकर्ण्य सावष्टम्भं संवेगमाह—भो भो तपस्विनो मा भैष्ट = युष्माभिः भय न कार्यम् अयमहमागच्छामि, अयं = एषोऽहं महेन्द्रादीनामपि साहाय्यकारी दुष्यन्तः अहम् = इदानीमेव भवतां यज्ञरक्षायै द्रागेव आगच्छामि, आगच्छामीत्यनेन ममागमनमेव प्रतिविधानो विलम्बः मय्युपस्थिते
( आकाश में ) अहो राजन् ! सावधान सावधान देखो देखो हमारे यज्ञ के सायंकालिक हवन का अनुष्ठान प्रारम्भ होते ही यज्ञाग्नि से सुशोभित वेदी के चारों ओर फैली हुई भय देने वाली सायंकालिक मेघों की घटा के समान काली-पीली मांसभोजी राक्षसों की ये छाया दिखाई पड़ रही हैं ॥ २४ ॥
राजा—( सुनकर बड़े गर्व और धैर्य के साथ ) अरे तपस्वियों, डरो मत, डरो मत, आपके यज्ञ की रक्षा के निमित्त मैं यह आया, ( यह कहकर बाहर निकल जाते हैं ) ।
**विशेष—**राक्षसों का भय विशेष कर रात में ही होता है । इसलिए सन्ध्या होते ही यज्ञ के
चतुर्थोऽङ्कः (शकुन्तला विदाई व दुर्वासा शाप)
चतुर्थोऽङ्कः
( ततः प्रविशतः कुसुमावचयं नाटयन्त्यौ सख्यौ )
अनसूया—पिअंवदे जहवि गंधव्वेण विहिणा णिव्वुत्तकल्लाणा सउंदला अणुरूव-भत्तुगामिणी संवृत्तत्ति निव्वुदं मे हिअअं तह वि एत्तिअ चिंतणिज्जं [ प्रियंवदे यद्यपि गान्धर्वेण विधिना निर्वृत्तकल्याणा शकुन्तलानुरूपभर्तृगामिनी संवृत्तेति निर्वृतं मे हृदयम् तथाप्येतावच्चिन्तनीयम् ]
क्षणादेव सर्वं सुस्थं स्यादिति द्योत्यते । एतेन राज्ञो दुष्यन्तस्य युद्धवीरत्वं दयावीरत्वं च व्यज्यते । ( इति = एवमुक्त्वा, निष्क्रान्तः = निर्गतः ) 'अन्तर्निष्क्रान्तनिखिलपात्रोऽङ्कः परिकीर्तितः ।' इत्युक्तेरङ्कान्ते पत्रनिर्गमस्यावश्यकत्वादिति शिवम् ।
( इति = समाप्तः तृतीयः तार्तीयिकः अङ्कः = प्रकरणम् )
इति कविवरकालिदासेन प्रणीतस्याभिज्ञानशाकुन्तलनाटकस्य
तृतीयेऽङ्के पं० श्रीकृष्णमणित्रिपाठिना संस्कृते कृता
विमलाख्या व्याख्या समाप्ता ।
यस्मिन् चतुर्थेऽङ्के तपोवनप्रक्रान्ताया इष्टेः समाप्तौ कण्वेन विस्रजितायाः शकुन्तलायाः पतिगृहे प्रेषणं मुख्यो भागः । तत्पूर्वमागतया कुसुमावचयव्यग्रयोः प्रियम्वदानसूययोः सख्योर्मिथः सम्वादेन दुर्वाससः शापादेर्वर्णनम् । तत्र कुलपतिः महर्षिः कण्वः प्रधान-पात्रम्, इतरे च पात्राणि सन्ति तदङ्गानि । प्रायेण करुण एवात्र प्रधानो रसः, स च शृङ्गारस्याङ्गम् । दुहितृवात्सल्यादि-लोकवृत्त-प्रदर्शनमात्र-सर्वामीष्टं कल्पनम् । आत्म-सदृशेन भर्त्रा संगतायाः शकुन्तलायाः पतिगृहगमनात् स्वास्थ्यमापन्नोऽहमिव समस्तो लोकोऽपि स्वस्थः स्यादिति महर्षेः कण्वस्य हृदयम् ।
अथ कथा-संघटनाय पूर्ववर्णितयोः शकुन्तलायाः सख्योः प्रियम्वदानसूययोः प्रवेश-द्वारा विष्कम्भकं योजयति—तत इति ।
( ततः = तदनन्तरं तृतीयाङ्ककथासमाप्तौ कुसुमावचयं = पुष्पाणामादानं
नाटयन्त्यौ = अभिनयन्यौ पुष्पत्रोटनं कुर्वन्त्यो सख्यौ = आल्यौ
प्रियम्वदा अनसूया च प्रविशतः = रङ्गभूमौ दृश्येते )
अनसूया—शकुन्तलायाः सातिशयस्नेहवती सखी-अनसूया तत्सौभाग्यविषये संलापं
हवन कुण्ड में प्रक्षिप्त सुगन्धित द्रव्यों की सुगन्ध पाकर राक्षसों का उपद्रव प्रारम्भ हो गया । इसलिए मुनियों ने राक्षसों की भयावह छाया को देखकर रक्षा के निमित्त राजा दुष्यन्त का आह्वान कर शकुन्तला में आसक्त उनके हृदय को शृङ्गार रस से छोड़कर वीर रस में परिवर्तन कर दिया है ।
॥ तृतीय अङ्क समाप्त ॥
( पुष्प तोड़ने का अभिनय करती हुई दो सखियों का प्रवेश )
अनसूया—हे सखि प्रियम्वदे ! यद्यपि गान्धर्व विधि से राजा दुष्यन्त के साथ शकुन्तला का
चतुर्थोऽङ्कः १६५
प्रियंवदा—कहं विअ [ कथमिव ] ।
अनसूया—अज्ज सो राएसी इट्ठिं परिसमाविअ इसीहि वसज्जिओ अत्तणो णअरं पविसिय अंतेउरसमागदो इदोगदं वृत्ततं सुमरदि वा ण वेत्ति [ अद्य स राजर्षिरिष्टिं परिसमाप्य ऋषिभिर्विसर्ज्जित आत्मनो नगरं प्रविश्यान्तःपुरसमागत इतोगतं वृत्तान्तं स्मरति वा न वेति ] ।
प्रियंवदा—वीसद्धा होहि ! ण तादिसा आकिदिविसेसा गुणविरोहिणो होंति । तादो दाणि इमं वृत्तंतं सुणिअ ण आणे किं पडिवज्जिस्सदि ति [ विश्रब्धा भव । न तादृशा आकृतिविशेषा गुणविरोधिनो भवन्ति । तथा इदानीमिमं वृत्तान्तं श्रुत्वा न जाने किं प्रतिपत्स्यत इति ] ।
कुरुते—प्रियंवदे ! यद्यपि गान्धर्वेण विधिना = गान्धर्वविवाहरीत्या निवृत्तं = सम्पन्नं कल्याणं = विवाहमङ्गलं यस्याः सा निवृत्तकल्याणा = जातविवाहमङ्गला, शकुन्तला अनुरूपं = योग्यं भर्तारं = पतिं दुष्यन्तं गच्छति तच्छीला = अनुरूपभर्तृगामिनी संवृत्ता = जाता मे = मम हृदयं = अन्तरं निवृत्तं = शकुन्तलायाः सानुरागानुरूपभर्तृगामित्वात् निश्चिन्तं सुखितं, तुष्टं जातम् तथापि एतावत् = चित्तं = चिन्ताविषयः ।
प्रियंवदा—कथमिव चिन्तनीयम् विनयप्रकारेण चिन्तेति भावः ।
अनसूया—चिन्ताप्रकारमेवानसूया प्रस्तौति—अद्य = इदानीं सः=पूर्वोक्तः राजर्षिः = राजा दुष्यन्तः इष्टिं = यज्ञं परिसमाप्य = परितः समाप्य ऋषिभिः = मुनिभिः विसर्जितः = प्रहितः, अनुज्ञातनगरगमनः आत्मनः = स्वस्य नगरं = हस्तिनापुरं प्रविश्य = राजधानीम् अन्तर्गत्वा अन्तःपुरे = राज्ञीप्रासादे समागतः मिलितः इत्यन्तःपुरसमागतः । इतोगत = अत्र तपोवने गतं = जातं संबद्वं वृत्तान्तं = शकुन्तलाया गान्धर्वविवाहादिकम् स्मरति न वा राजकार्यव्यग्रतया अन्तःपुरस्थस्त्रीसमाजसङ्गमेन वा न स्मरति वेत्यर्थः । अयमेव चिन्ता-विषयः ।
प्रियंवदा—न विस्मरतीति पक्षे कृतविश्वासा प्रियम्बदा वदति—विश्रब्धा = विश्वस्ता भव = विश्वसीहि । तादृशाः = तथाविधाः, आकृतिविशेषाः = दुष्यन्ते दृश्यमानाकृतयः गुणविरोधिनः = सौजन्यादिगुणरहिता न भवन्ति न जायन्ते—यत्राकृतिस्तत्र गुणा भवन्ति, इत्युक्तेः । तस्मान्न विश्वस्ता भव । राजा सर्वं संस्मृत्य शकुन्तलां स्वपुरं निष्पत्येव । राजविषये न किमपि चिन्तास्पदम् । पिता, कुलपतिः तातः = महर्षिः कण्वः
मङ्गलमय विवाह सम्पन्न हो गया, और उसने अपने योग्य पति को भी प्राप्त कर लिया, यह सोच कर मेरा मन शान्त है, फिर भी मेरा मन प्रसन्न नहीं हो रहा है चिन्ता बनी हुई है।
प्रियंवदा—क्यों, अब तुम जिस बात की चिन्ता कर रही हो ?
अनसूया—यही कि, यज्ञ समाप्त हो जाने से ऋषियों ने अपने नगर को जाने के लिए अनुमति दे दी है । वे राजधानी में आकर अन्तःपुर की रानियों के साथ भोग-विलास में लिप्त हो जाने से सखी शकुन्तला का स्मरण करेंगे या नहीं ?
प्रियम्बदा—हे सखि ! तुम बिल्कुल निश्चिन्त रहो, क्योंकि ऐसी सुन्दर तथा सौम्य मूर्ति वाले महापुरुष कर्म दया, दाक्षिण्य आदि गुणों से रहित नहीं होते । हाँ, यह अवश्य चिन्तनीय है कि पिताजी तीर्थ-यात्रा से लौट आये हैं, ये इस बात को सुनकर न जाने क्या कहेंगे ।
१६६ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
**अनसूया—**जह अहं दक्खामि तह तस्स अणुमदं भवे [ यथाहं पश्यामि तथा तस्यानुमतं भवेत् ] ।
**प्रियंवदा—**कहं विअ [ कथमिव ] ।
**अनसूया—**गुणवदे कण्णआ पडिवादिणिज्जेत्ति अअं दाव पढमो संकप्पो । तं जइ देव्वं एव्व संपादेदि णं अप्पआसेण किदत्थो गुरुअणो [ गुणवते कन्यका प्रतिपादनीयेत्ययं तावत्प्रथमः संकल्पः । तं यदि दैवमेव संपादयति नन्वप्रयासेन कृतार्थो गुरुजनः] ।
प्रियंवदा—(पुष्पभाजनं विलोक्य) सहि अवइदाइं बलिकम्मपज्जत्ताईं कुसुमाईं, [ सखि अवचितानि बलिकर्मपर्याप्तानि कुसुमानि ] ।
**अनसूया—**णं सखीए सउंदलाए सोहागदेवआ अच्चणीया [ ननु सख्याः शकुन्तलायाः सौभाग्यदेवताऽर्चनीयाः ] ।
इदानीं = अधुना विवाहानन्तरं इयं वृत्तान्तं = आत्मनोऽनुज्ञां विना कृतं गान्धर्वविवाहं श्रुत्वा = निशम्य न जाने = न जानामि किं प्रतिपत्स्यते = उचितमनुचितं वेति किं कल्पयिष्यति । इति न जाने इत्यर्थः ।
**अनसूया—**तन्न चिन्त्यमित्यनसूया प्राह—यथा अहं जानामि = विचारयामि तस्य तातकण्वस्य अनुमतं = आज्ञाया समर्थितं भवेत् = स्यात् । यदि मां पृच्छसि चेत्तदा पूर्वापरभावेन विचारे क्रियमाणे तातस्येदमवश्यमनुमतं भवेदिति मे प्रतिभातीत्यर्थः ।
**प्रियंवदा—**कथमिव = केन प्रकारेण इव, तातस्यानुमतमिति कथं जानासीत्यर्थः !
**अनसूया—**गुणवते = श्लाघ्यगुणप्राचुर्यवते पुरुषाय कन्यका = कुमारी प्रतिपादनीया प्रदेया इति = एवं, अयं तावत् = अयमेव प्रथमः सङ्कल्पः = पूर्वमेवेदं संकल्पितमित्यर्थः । तं = सङ्कल्पं यदि = चेत् दैवमेव = भाग्यमेव सम्पादयति = सफलयति, स्वयमेव तथा भवेदिति यावत्, ननु = निश्चितं अप्रयासेन = अनायासेन कृतार्थः = कृतकृत्यः गुरुजनः = पिता कण्वः । तथा प्रतिपत्तेरवसर एव नास्तीत्यर्थः ।
प्रियम्बदा—( पुष्पभाजनं = पुष्पपात्रं विलोक्य = दृष्ट्वा ) सखि = आलि अनसूये ! बलिकर्मपर्याप्तानि = नित्यपूजाकार्यप्रचुराणि कुसुमानि = पुष्पाणि अवचितानि = गृहीतानि ।
**अनसूया—**मेरी समझ में तो पिताजी शकुन्तला का गान्धर्व विवाह अनुचित नहीं समझेंगे ।
**प्रियम्बदा—**यह कैसे ?
**अनसूया—**गुणवान् योग्य व्यक्ति को कन्या देनी है, यही उत्तम विचार हैं, उसको यदि भाग्य ने अपने आप सम्पादन कर दिया तो गुरुजन कृतार्थ ही होते हैं । इसलिए यदि शकुन्तला को दुष्यन्त जैसे योग्य वर स्वयं मिल गये तो पिताजी प्रसन्न ही होंगे ।
**विशेष—**पिताजी को अप्रसन्न होने की बात तब होती जब वे प्रियसखी शकुन्तला को जीवन भर अविवाहिता ही रखना चाहते, विवाह करना होगा, योग्यतम वर अपने आप ही मिल गये तब नाराज होने की बात ही क्या है । इसलिए प्रियम्वदे ! तुम सन्देह न करो, पिताजी प्रसन्न ही होंगे, नाराज नहीं होंगे ।
**प्रियम्बदा—**ठीक है, ( फूलों की डालियों को देखकर ) हे सखि अनसूये ! बलि-कर्म देव-पूजा के लायक तो फूल हो गये । इसलिए अब फूल तोड़ना बन्द करें ।
चतुर्थोऽङ्कः १६७
प्रियंवदा--जुज्जदि [ युज्यते ] ।
( इति तदेव कर्मारभेते )
( नेपथ्ये ) अयमहं भोः ।
अनसूया-( कर्णं दत्वा ) सहि सहि अदिधीणं विअ णिवेदइदं [ सखि अतिथीनामिव निवेदितम् ] ।
प्रियंवदा-णं उडजसंणिहिदा सउंदला । ( आत्मगतम् ) अज्ज उण हिअएण असंणिहिदा [ ननूटजसंनिहिता शकुन्तला । अद्य पुनर्हृदयेनासंनिहिता ] ।
अनसूया-होदु अलं एत्तिरएहि कुसुमेहि [ भवतु अलमेतावद्भिः कुसुमैः ]
( इति प्रस्थिते ) ।
अनसूया—ननु = निश्चयेन शकुन्तलायाः = सख्याः सौभाग्यदेवता = सौभाग्यवत्यादिप्रदायिनी हरगौरीमूर्तिः = इन्द्राणी देवता वा अर्चनीयाः = पूजनीयाः ।
प्रियंवदा—युज्यते = आवश्यकमेवैतत् कर्म उचितमिदम् ।
( इति = एवमुक्ते तदेव = पूर्वोक्तं पुष्पावचयं कर्म = कार्यम् आरभते = कुरुतः )
अथ राज्ञः शकुन्तलाविस्मरणकारणसम्पदनायोपक्रमते—( नेपथ्ये = जवनिकायाम् ) भोः = कोऽप्यस्ति, गृहस्वामिनि ! अयम् = एषः दुर्वासा अहम् ते गृहद्वारि = आगतोऽस्मि । कण्वाश्रमान्तिकमागतस्य तत्र कमप्यनवलोकयतः आतिथ्यं परिग्रहीतुमिच्छोर्महर्षेर्दुर्वाससो वचनमिदम् ।
अनसूया—( कर्णं दत्वा = आकर्ण्य ) अयमहमित्यादि वचनं श्रुत्वाऽनसूया वदति—सखि प्रियम्वदे ! अतिथीनां = प्राघुणिकानाम् इव = यथा निवेदितम् = आत्मनिवेदनम्, सूचनाऽनुमीयते ।
प्रियंवदा—ननु = सखि ! उटजे = पर्णशालायाम् संनिहिता = उपस्थिता, शकुन्तला = शकुन्तला उटजे अस्त्येवेत्यर्थः । अद्य शकुन्तला पुनः = तु हृदयेन = मनसा असंनिहिता = नोपस्थिता । इदानीं भर्तृगतहृदया सा किमपि न जानातीत्यसन्निहितप्रायैवेत्यर्थः । एवं च अतिथिसत्कारे सा न दत्तावधाना भवेदिति भावः ।
अनसूया—भवतु = अस्तु एतावद्भिः = एतन्मात्रैः कुसुमैः = पुष्पैः अलम् = पर्याप्तं । एतावन्ति कुसुमानि वलिकर्म शकुन्तला सौभाग्यदेवतार्चनयोः पर्याप्तानीत्यर्थः ।
अनसूया—अरी प्रियम्वदे ! आज शकुन्तला के सौभाग्य देवता का भी तो पूजन करना । इसलिए और फूल भी तोड़ लेना चाहिए ।
प्रियंवदा—ठीक है ( पुनः पुष्प तोड़ने लगती है )
( नेपथ्य में ) यह मैं अतिथि के रूप में आकर द्वार पर खड़ा हूँ ।
अनसूया—( कान लगाकर ) सखि प्रियम्वदे ! यह तो अतिथि की तरह कोई बोल रहा है ।
प्रियंवदा—तो ठीक है, वहाँ तो कुटी में शकुन्तला है ही । ( मन ही मन में ) किन्तु आज उसका हृदय तो कहीं दूसरी जगह है । अर्थात् राजा दुष्यन्त के चिन्तन में लगी हुई है । इसलिए वह अतिथि के इस शब्द को सुनेगी या नहीं इसमें सन्देह है ।
अनसूया—अब फूल तोड़ना रहने दो, इतने फूलों से ही काम चल जायेगा ।
( यह कहकर दोनों चल देती है )
१६८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( पुनर्नेपथ्ये ) आः अतिथिपरिभाविनि !
विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा तपोधनं वेत्सि न मामुपस्थितम् । स्मरिष्यति त्वां न स बोधितोऽपि सन् कथां प्रमत्तः प्रथमं कृतामिव ॥ १ ॥
प्रियंवदा—हद्धी अप्पिअं एव्व संवुत्तं। कस्सिं पि पूआरुहे अवरद्धा सुण्णहिअ- आ सउंदला (पुरोऽवलोक्य) णहु जस्सिं कस्सिं पि। एसो दुव्वासो सुलहकोवो
(पुनर्नेपथ्ये = भूयो जवनिकायाम् ) आः, अतिथिपरिभाविनि ! = अभ्यागत्यमान- शीले ! अस्य कर्मणः फलमविलम्बेनातिशीघ्रमेव प्राप्स्यसि।
अन्वयः—अनन्यमनसा यं विचिन्तयन्ती तपोधनं मामुपस्थितं न वेत्सि स प्रमत्तः प्रथमं कृतां कथाम् इव बोधितोऽपि त्वां न स्मरिष्यति।
आत्मनः परिभवं विवृण्वन् तदनुरूपं फलं प्राप्स्यसीति शापवचनमाह—
विचिन्तयन्तीति—अन्यः = अपरः मानसे = हृदये यस्याः सा अन्यमानसा न अन्य- मानसा अनन्यमानसा यद्वा अनन्यं मानसं यस्याः सा अनन्यमानसा = एकाग्रचित्ता यं कञ्चित् पुरुष विचिन्तयन्ती = विशेषेण विविध वा चिन्तयन्ती = स्मरन्ती तपोनिधि = तपोमूर्ति, चिरसञ्चितविपुलमानसं मां = दुर्वाससम् उपस्थितं = गृहद्वारि स्वय- मागतम् न वेत्सि = न जानासि नावबुध्यसे, सः = ते मनोगतो जनः, प्रमत्तः = प्रमादवान् प्रथम = पूर्वं प्रमाददशावस्थायाम् कृताम् = उक्तां कथामिव = वार्तामिव बोधितोऽपि तत्र लिङ्गेन स्मारितोऽपि सन् त्वां = अतिथिजनावमानिनीं भवतीं न स्मरिष्यति = न ज्ञास्यसि।
अयं भावः—महर्षेः कण्वस्याश्रमे आतिथ्यग्रहणार्थं स्वयमुपस्थितो महर्षिदुर्वासाः स्वागमननिवेदनमनवधानं द्वारदेशे विषण्णां शून्यहृदयां शकुन्तलां विलोक्य निजावमानेन क्रुद्धः शापं दत्तवान् यत् हे अतिथितिरस्कारिणि ! त्वं यं जनमनन्यमनसा सती चिन्तयसि मां चातिथि न वेत्सि स प्रमादी पुरुष इव पूर्वं स्वानुभूतां वार्तामिव त्वां नैव स्मरिष्यति।
अत्रोपमा-काव्यलिङ्ग-श्लेष-छेक-वृत्यनुप्रासा अलङ्कारा वंशस्थवृत्तं च ॥ १ ॥
प्रियम्बदा—शापवचनमाकर्ण्य सखेदमाह—हा धिक् = हन्त, धिक्कष्टम् अप्रियं = अनिष्टमेव संवृत्तं = जातम्, कस्मिन्नपि = अज्ञाते पूजार्हे = पूजनीये अतिथिविशेषे हृदय- शून्या = अकर्मण्यहृदया शकुन्तला अपराद्धा = अपराधं कृतवती। न खलु = निश्चयेन यस्मिन् कस्मिन्नपि = साधारणं जनं प्रति। एषः = अयम् अभ्यागतः सुलभकोपः = अति-
( पुनः नेपथ्य में ) आ, मुझ अतिथि को इस तरह तिरस्कार कर रही हो, मेरी बात का उत्तर तक नहीं देती ! अतः,
अनन्य भाव से जिस राजा दुष्यन्त की चिन्ता करती हुई तू मुझ तपस्वी अतिथि को भी नहीं देख रही हो, वह तेरा प्रिय दुष्यन्त बार-बार तेरे कहने पर भी तुझे उसी प्रकार नहीं पहचानेगा जिस प्रकार उन्मत्त=पागल हुआ दुष्यन्त पहले अपने किए हुए कार्यों को भूल जाता है ॥ १ ॥
प्रियम्बदा—हाय, हाय, यह तो वही हुआ, जो मैं पहले से ही समझ रही थी, प्रतीत होता है कि किसी पूजनीय विशेष अतिथि को शून्य हृदया=दुष्यन्त गतमानसा शकुन्तला ने अप्रसन्न
पाठा०—१. तपोनिधि ।
चतुर्थोऽङ्कः
१६९
महेसी । तह सविअ वेअबलोप्फुल्लाए दुव्वाराए गईए पडिणिवुत्तो । को जण्णो हुदवहादो दहिदुं पहवादि [हा धिक् ! अप्रियमेव संवृत्तम्। कस्मिन्नपि पूजाऽर्हेऽपराद्धा शून्यहृदया शकुन्तला । न खलु यस्मिन् कस्मिन्नपि । एष दुर्वासाः सुलभकोपो महर्षिः । तया शप्त्वा वेगबलोत्फुल्लया दुर्वारया गत्या प्रतिनिवृत्तः। कोऽन्यो हुतवहाद्दग्धुं प्रभवति ] ।
अनसूया--गच्छ पादेषु पणमिअ णिवत्तेहि णं जाव अहं अग्घोदअं उवकंपेमि [ गच्छ पादयोः प्रणम्य निवर्तयैनं यावदहमर्घोदकमुपकल्पयामि ] ।
प्रियंवदा--तह [ तथा ] । ( इति निष्क्रान्ता ) ।
अनसूया--( पदान्तरे स्खलितं निरूप्य ) अव्वो आवेगक्खलिदाए गईए पब्भट्ट मे अग्गहत्थादो पुप्फभाअणं [ अतो आवेगस्खलितया गत्या प्रभ्रष्टं ममाग्रहस्तात् पुष्पभाजनम् ] । ( इति पुष्पोच्चयं रूपयति )
क्रोधः = उग्रक्रोधः महर्षिः दुर्वासाः = दुर्वासामुनिः तथा = यथोक्तप्रकारं शप्त्वा = शापं दत्वा वेगस्य = शीघ्रतायाः = महान् ऋषिः बलेन = शक्त्या उत्फुल्लया = विकसितय! दूरोत्क्षिप्तपादव्यासया दुर्वारया = दुर्निवारया निवारयितुमशक्या गत्या प्रादप्रक्षेपेण प्रतिनिवृत्तः = परावर्तितः आश्रमाद्बहिर्गतः । हुतवहात् = अग्नेर्दग्धुं = ज्वलयितुं अन्यः = अपरः क = को हि पुरुषः प्रभवति = शक्नोति । यथा हुतवह एव झटिति दग्धुं प्रभवति तथैव दुर्वासा अपि शप्तुं शक्नोति नान्यः । अर्थात् अग्निकल्पात् दुर्वाससः सहशात् महर्षेर्विना कोऽन्यः शप्तुं शक्नोति, कुलपतेः कण्वस्य दुहितरं शकुन्तलामिति भावः ।
अनसूया—सखि शीघ्रं गच्छ = याहि पादयोः = चरणयोः प्रणम्य = नत्वा पतित्वा एनं = दुर्वाससं निवर्तयं = परावर्तयं = आवर्तय यावत् = अत्रान्तरे अहं = अयं जनः अर्घार्थं = पूजार्थम् उदकं = जलम् इति अर्घोदकं यद्वा अर्घं = दूर्वाक्षतादियुक्तम् उदकमिति अर्घोदकम् । उपकल्पयामि = सम्पादयामि विदधामि । यावत् स प्रत्यागच्छति तावदहमर्घोदकमुपकल्पयामीत्यर्थः ।
प्रियंवदा—तथा = आम् ( इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्ता = रङ्गभूमितो बहिर्गता ) ।
अनसूया—( पदान्तरे = अन्यस्मिन् पदे, स्खलितं = स्खलनं निरूप्य = नाटयित्वा ) अहो = हन्त आवेगेन शापहेतुकेन संभ्रमेण स्खलितया = प्रतिरुद्धया विकलवागत्या=गमनेन मे = मम अग्रहस्तात् = हस्ताग्रात् पुष्पभाजनं = कुसुमपात्रं प्रभ्रष्टं = निपतितम् ।
( इति = एवमुक्त्वा पुष्पोच्चयं = कुसुमोत्थापनम्, रूपयति = नाटयति )
कर दिया है, जिससे वह इस प्रकार शाप दे रहा है। ( सामने की ओर देखकर ) सखि ! शकुन्तला ने किसी ऐसे-वैसे साधारण अतिथिका अपराध नहीं किया है किन्तु यह तो सुलभ कोप, उन अत्यन्त क्रोधी महर्षि दुर्वासा हैं, जो इस प्रकार शाप देकर जल्दी-जल्दी लम्बे-लम्बे पैर रखते हुए लौटे जा रहे हैं ।
अनसूया—अब तू शीघ्र जा, उनके पैर में पड़कर उन्हें लौटा ले आ, तब तक मैं भी उनके अतिथि सत्कार के निमित्त अर्घ्यजल आदि तैयार करती हूँ ।
प्रियम्बदा—ठीक है, ( निकल जाती है )
अनसूया—( अगले कदम पर ठोकर खाने का अभिनय कर ) हाय, घबड़ाहट और जल्दी से चलने के कारण ठोकर लग जाने से मेरे हाथ से यह फूलों की डलिया जमीन पर गिर गई है । यह अपशकुन = अमंगल सूचक हुआ ? ( गिरे हुए फूलों को चुनने का अभिनय करती हैं )
१७० अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( प्रविश्य )
प्रियंवदा--सहि पकिदिवक्को स कस्स अणुअणं पडिगेण्हृदि ? किं वा उणा साणुक्कोसो किदो [ सखि प्रकृतिवक्रः स कस्यानुनयं प्रतिगृह्णाति ? किमपि पुनः सानुक्रोशः कृतः ] ।
अनसूया--( सस्मितम् ) तस्सिं बहु एदं पि, कहेहि [ तस्मिन् बहुदेतदपि, कथय ] ।
प्रियंवदा--जदा णिवत्तिदुं ण इच्छदि तदा विण्णविदो मए भअवं पढम त्ति पेक्खिअ अविण्णादतवप्पहावस्स दुहिदुजणस्स भअवदा एक्को अवराहो मरिसिदव्वोत्ति [ यदा निवर्तितुं नेच्छति तदा विज्ञापितो मया भगवन् प्रथम इति प्रेक्ष्याविज्ञाततपःप्रभावस्य दुहितृजनस्य भगवतैकोऽपराधो मर्षितव्य इति ] ।
प्रियम्बदा—( प्रविश्य = अन्तः आगत्य ) सखि ! = आलि अनसूये ! प्रकृतिवक्रः = स्वभावकुटिलः सः = महर्षिः दुर्वासा कस्य अनुनयं = प्रार्थनां प्रतिगृह्णाति = स्वीकरोति । किमपि = ईषत् पुनः = तु सानुक्रोशः = सदयः कृतः = विहितः ।
अनसूया—( सस्मितं = स्मितेन-ईषद्वहास्येन सह सस्मितम् ) तस्मिन् = दुर्वाससि एतदपि = इदमपि ईषत् सानुक्रोशत्वम् । कथय = वद ।
प्रियम्बदा—यदा = यस्मिन् काले निवर्तितुं = प्रत्यावर्तितुं न इच्छति = न वाञ्छति तदा मया विज्ञापितः = निवेदितः दुर्वासा यत् भगवन् = श्रीमन् ! प्रथमः = आद्यः अपराधः = आगः इति = एवं प्रेक्ष्य = दृष्ट्वा विचार्य तपसः = तपस्याया प्रभावः = शक्ति।—तपःप्रभावः विज्ञसः तपःप्रभावो येन स विज्ञाततपःप्रभावः न विज्ञाततपःप्रभाव इति अविज्ञाततपःप्रभावः तस्य अविज्ञाततपःप्रभावस्य = अज्ञातवत्तपोवीर्यस्य दुहितृजनस्य = कन्यालोकस्य कन्याकल्पायाः शकुन्तलायाः पुत्र्याः एक अपराधः भगवता = श्रीमता दुर्वाससा एकः = केवलः अपराधः = आगः मर्षितव्यः = क्षन्तव्य इति ।
प्रियम्बदा—( प्रवेश कर ) हे सखि प्रियम्वदे ! दुर्वासा तो मानो साक्षात शरीर धारण किए ए क्रोध ही है अर्थात् वे तो क्रोध की मूर्ति हैं। भला वे किसको अनुनय-विनय सुनते हैं, किन्तु बड़ी कठिनाई से मैने उन्हें किसी प्रकार प्रसन्न कर ही लिया ।
अनसूया—( मुस्कराकर ) चलो, दुर्वासा के विषय में यही बहुत है ।
प्रियम्वदा—बहुत प्रार्थना करने पर भी अब वे आश्रम पर नहीं लौटने को राजी हुए, तब मैने उनके पैरों पर पड़ कर उनसे प्रार्थना की कि—हे भगवन् ! आपके तप के प्रभाव को न जानने वाली आपकी पुत्री के समान उस शकुन्तला का यह पहला ही अपराध है इसलिए कृपया आप इसे क्षमा करें ।
विशेष—ऋषियों में महर्षि दुर्वासा बड़े क्रोधी माने जाते हैं, उनको मनाना साधारण बात नहीं है, पर अनसूया ने अनुनय-विनय पूर्वक पैरों पर पड़कर उन्हें मना ही लिया। उसने सोचा कि जब तक इनके बराबर शक्ति का प्रयोग न होगा तब तक ये मानने वाले नहीं, उसने बताया कि महाराज ! आपके समान ही तपस्वी महर्षि कण्व भी हैं, जो इस शकुन्तला के धर्म पिता हैं। जैसे वह उनकी पुत्री है वैसे ही आपकी भी पुत्री है, फिर बालिका है, जिससे वह आपकी तपःशक्ति नहीं जानती है। ऐसी दशा में कम से कम प्रथम अपराध को तो कृपया क्षमा कर ही दीजिए । तदनुसार उन्होंने अँगूठी दर्शन तक शाप को सीमित कर दिया ।
चतुर्थोऽङ्कः । १७१
अनसूया--तदो तदो [ ततस्ततः। ] । प्रियंवदा--तदो मे वअणं अण्णहाभवितुं णाइरहदि। किंदु अहिण्णाणाभरणदंसणेण सावो णिवत्तिस्सदि त्ति मंतअतो अंतरिहिदो [ ततो मे वचनमन्यथाभवितुं नार्हति किन्त्वभिज्ञानाभरणदर्शनेन शापो निवर्त्तिष्यत इति मन्त्रयन् स्वयमन्तर्हितः। ] । अनसूया--सव्वकं दाणिं अस्ससिदुं। अत्थि तेन राएसिणा संपत्थिदेण सणामहे-अंकिअं अंगुलीअअ सुमरणीअंति सअं पिणद्धं। तस्सि साहीणोबाआ सउदला भविस्सदि [ शक्यमिदानीमाश्वासयितुम्। अस्ति तेन राजर्षिणा प्रस्थितेन स्वनामधेयाङ्कितमङ्गुलीयकं स्मरणीयमिति स्वयं पिनद्धम् तस्मिन् स्वाधीनोपाया शकुन्तला भविष्यति। ] प्रियंवदा--सहि एहि देवकज्जं दाव णिव्वत्तेम्ह [ सखि एहि देवकार्यं तावन्निर्वर्त्तयावः। ] ( इति परिक्रामतः )।
अनसूया--ततस्ततः = तत्पश्चात् किं जातम् तत्पश्चात् किं जातम् ? प्रियम्बदा--ततः=तदनन्तरं मे=वचनमन्यथा भवितुं नहीति = मया यदुच्यते तत्तथैव भविष्यतीत्यर्थः । किन्तु अभिज्ञानाभरणदर्शनेन—अभिज्ञायते येन तत् अभिज्ञानम् = परिचायकं तादृशं यदाभरणं = भूषणं तस्य दर्शनेन शापो निर्वतिष्यते = शापमोक्षो भविष्यतीत्यर्थः । इति = एवं मन्त्रयन् = कथयन् स्वयम् = आत्मना अन्तर्हितः = अन्तर्धानमवाप । अनसूया—प्रियम्बदा विषादमपनयन्ती अनसूया प्राह—शक्यमिदानीमाश्वासयितुं= शक्यं = सम्भवति इदानीमधुना आश्वासयितुं = प्रस्थापयितुम् अधुना अनेन वचनेन कथञ्चित् आश्वस्ता भवामीत्यर्थः । तेन राजर्षिणा दुष्यन्तेन संप्रस्थितेन = प्रस्थानकाले इतः गतेन स्वनामधेयाङ्कितं निजनामलिखितम् अङ्गुलीयकं = मुद्रिकां त्वया अनेन अभिज्ञानेन गान्धर्वविवाहादिकं सर्वं घटितं स्मरणीयम् इति = एवमुक्त्वा स्वयम् = आत्महस्तेन पिनद्धं = परिधापितम् । तस्मिन् = तस्य शापस्य विषये स्वस्य = आत्मनः अधीनः = आयत्तः उपायः = प्रतीकारः यस्या सा स्वाधीनोपाया = स्वायत्तसाधना शकुन्तला भविष्यति = स्यात् । प्रियम्बदा—अनसूयावचनेन निश्चिन्ता प्रियम्बदा अनन्तरकरणीयं निरूपयन्नाह— सखि ! =आलि-अनसूये ! एहि = आगच्छ तावत् देवकार्यं = देवपूजाप्रभृति निर्वर्त्तयावः= अनुतिष्ठावः । ( इति = एवमुक्त्वा परिक्रामतः = गच्छतः )।
अनसूया—हाँ, तब क्या हुआ ? प्रियम्बदा—तब उन्होंने कहा कि मेरा वचन तो मिथ्या हो नहीं सकता, किन्तु अँगूठी आदि आभूषण = चिह्न दिखाने से ही यह शाप छूट जायेगा—ऐसा कहते ही कहते वे महर्षि वहीं अन्तर्हित हो गये। अनसूया—अच्छा, तब तो कुछ धीरज करने की बात हुई, क्योंकि उस राजर्षि दुष्यन्त ने जाते समय स्वयं ही शकुन्तला के हाथ में स्मृति चिह्न के स्वरूप में अपने नाम के अक्षरों से अङ्कित अँगूठी पहना दी है। वही उपाय उनको दिखाने के लिए शकुन्तला के पास स्वाधीन रहेगा। इस प्रकार उनकी दी हुई अँगूठी को दिखाकर शकुन्तला उस दुष्यन्त को याद दिला देगी। प्रियम्बदा—हे सखि ! आओ, अब इस शकुन्तला के सौभाग्य देवताओं की पूजा आदि के आवश्यक कार्य को हमलोग सम्पन्न करें। ( दोनों घूमती हैं )
१७२ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
प्रियंवदा—( विलोक्य ) अणसूए पेक्ख दाव। वामहत्थोवहिदवअणा आलिहिदा विअ पिअसही। भत्तुगदाए चिंताए अत्ताणं विण एषा विभावैदि। किं उण आअं-तुअं [ अनसूये पश्य तावत्। वामहस्तोपरहितवदनालिखितेव प्रियसखी। भर्तृगतया चिन्त-यात्मानमपि नषा विभावयति। किं पुनरागन्तुकम्। ]
अनसूया—पिअवदे दुवेणं एव्व णं णो मुहे एसो वृत्तंतो चिट्ठदु। रक्खिदव्वा खु पकिदिपेलवा पिअसही। [ प्रियंवदे द्वयोरेव ननु नौ मुख एष वृत्तान्तस्तिष्ठतु रक्षि-तव्या खलु प्रकृतिपेलवा प्रियसखी। ]
प्रियंवदा—को णाम उन्होदएण णोमालिअं सिंचेदि [ को नाम उष्णोदकेन नव-मालिकां सिञ्चति ]। ( इत्युभे निष्क्रान्ते )
प्रियम्वदा—( विलोक्य अनसूये, तावत् पश्य = अवलोकय ) वामे = सव्ये हस्ते = करे उपहितं = स्थापितं वदनं = मुखं यया सा वामहस्तोपरहितवदना = वामकरतलनिविष्ट-कपोल| आलिखिता = चित्रे अर्पिता चित्रितेव प्रियसखो = शकुन्तला भर्तृगतया = भर्तारं पतिं गता = प्राप्ता तया भर्तृगतया चिन्तया = विचारेण आत्मानमपि = स्वमपि एषा = इयं प्रियसखी शकुन्तला न विभावयति = न जानाति । किं पुनः = का कथा आगन्तुकं = अतिथिं विभावयेव। काहं, किं करोमि, कुत्र तिष्ठामि, इत्याद्यात्मविषयकमपि ज्ञानमस्या नास्ति । अनया समीपमागताऽपि दुर्वासाः न लक्षित इति न चित्रमिति भावः ।
अनसूया—हे प्रियम्वदे ! द्वयोः = उभयोः एव ननु नौ = आवयोः मुखे = वदने एषः = अयं शापस्य वृत्तान्तः = उदन्तः तिष्ठतु = नियमितो भवेत्, हृदये निहितोऽस्तु । एष वृत्तान्तो नान्यस्य कस्यचिद्वाच्येत्यर्थः, रक्षितव्या, खलु = निश्चयेन प्रकृतिपेलवा = स्वभाव-सुकुमारप्रियसखी प्रिया = वल्लभा सखी = आली इति प्रियसखी शकुन्तला । यद्येषा कुतो-ऽपि वृत्तान्तममुं श्रोष्यति तदा सद्य। विपद्येतेति भावः ।
प्रियम्वदा—शकुन्तलाया एतन्निवेदनं सर्वथानुचितमिति दृष्टान्तमुखेन प्रियम्वदा प्राह—कः जनो नाम उष्णोदकेन द्रव्यं = तप्तं यदुदकं = जलमिति उष्णोदकं तेन उष्णो-दकेन = तप्तजलेन नवमालिकाम् = नवमालतीलताम् सिञ्चति = रक्षति भूतस्य शकुन्तला-परिणयस्य भविष्यतः शापादिवृत्तान्तस्य च सूचकत्वादयं विष्कम्भको नानार्थोपक्षेपकः शुद्धश्च प्राकृतभाषि सखीद्वयप्रयुक्तत्वात् समाप्त इति ।
( इति = एवमुक्त्वा उभे = द्वे निष्क्रान्ते = निर्गते )
प्रियम्वदा—( देखकर ) हे अनसूये ! देख तो यह प्रियसखी शकुन्तला अपने बायें हाथ की हथेली पर अपना गाल रख कर चित्रलिखित सी होकर अपने प्यारे के चिन्तन में ऐसी तल्लीन हो रही है कि अपने को भी यह नहीं जान रही है, तब अतिथि की तो भला बात ही क्या है ?
अनसूया—हे सखि प्रियम्वदे ! दुर्वासा के शाप की यह बात मेरे और तेरे मन में ही रहनी चाहिए, क्योंकि स्वभाव से ही अत्यन्त कोमल स्वभाव वाली इस शकुन्तला की रक्षा भी तो हमें करनी है ।
प्रियम्वदा—ठीक है, भला ऐसा कौन होगा जो नेवारी के कोमल पौधे को गर्म जल से सींचेगा ? ( यह विचार कर दोनों चली जाती है )
विशेष—दुर्वासा मुनि का शाप शकुन्तला को सुनना तथा नेवारी के पौधे में गर्म जल देना
चतुर्थोऽङ्कः १७३
^१विष्कम्भः ।
( ततः प्रविशति सुप्तोत्थितः शिष्यः )
शिष्यः--वेलोपलक्षणार्थमादिष्टोऽस्मि तत्रभवता प्रवासादुपावृत्तेन काश्यपेन । प्रकाशं निर्गतस्तावदवलोकयामि कियदवशिष्टं रजन्या इति । (परिक्रम्यावलोक्य च) हन्त प्रभातम् । तथा हि—
यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोषधीना-
माविष्कृतोऽरुणपुरःसर एकतोऽर्कः ।
उष्णोदकेन नवमालिकायाः सेचनमिव शकुन्तलाया एतद्वृत्तान्तनिवेदनमिति को वा सचेता तत् कुर्यात् । एतेन तां प्रति शापकथनमत्यन्तममुचितमिति आविष्कृतः । अतस्त्वया न भेत्तव्यम् । इति भावः ।
अथ कुलपतेः कण्वस्य प्रवासात् प्रत्यागमनं सूचयितुं शिष्यस्य प्रवेशमाह—( ततः = सखीद्वयनिर्गमनानन्तरं सुप्तं = स्वापः तस्मादुत्थितः सुप्तोत्थितः यद्वा आदौ सुप्तः पश्चादुत्थित इति सुप्तोत्थितः = स्वापानन्तरं प्रबुद्धः गुरुशुश्रूषां निर्वत्यं तदादेशेन नक्षत्रनिरीक्षणाय निर्गतः निद्रा निर्घूर्णितलोचनः शिष्यः = कण्वस्यान्तेवासी प्रविशति = रङ्गमञ्चे दृश्यते ) ।
शिष्यः--प्रविशत्यस्मिन्निति प्रवासो विदेशः तस्मात् प्रवासात् = यात्रतः प्रतिनिवृत्तेन = उपावृत्तेन सोमतीर्थात् आगतेन तत्रभवता = पूज्येन काश्यपेन = कश्यपगोत्रोत्पन्नेन कुलपतिना वेलायाः = समयस्य उपलक्षणार्थं = नक्षत्रैरुपलक्ष्यज्ञानार्थं = समयपरिज्ञानार्थम् आदिष्टः = आज्ञापितोऽस्मि । प्रकाशं = वृक्षादिना अनावृतं निरावरणं प्रदेशं निर्गतः = निष्क्रान्तः आवरणरहिते स्थाने स्थितः तावत् अवलोकयामि = अवगच्छामि, पश्यामि यत् रजन्याः = रात्र्याः कियत् = किंपरिमाणम् अवशिष्टं = निशाया कियान् भागः अवशिष्टः, इति ( परिक्रम्य = किञ्चिच्चलित्वा अवलोक्य = दृष्ट्वा च ) हन्त = खेदे अहो, प्रभातं-प्रकृष्टं मातम् = अवलोको यस्मिन्निति प्रभातम् = प्रातर्जातम् ।
अन्वयः—एकतः ओषधीनां पतिः अस्तशिखरं याति एकतः अरुणपुरःसरः अर्कः आविष्कृतः : लोकः तेजोद्वयस्य युगपत् व्यसनोदयाभ्याम् आत्मदशान्तरेषु नियम्यते इव ।
सोमतीर्थयात्रतः प्रतिनिवृत्य समयज्ञानार्थमादिष्टः कुलपते कण्वस्य शिष्यः गगन-
दोनों बराबर है, क्योंकि नेवारी अत्यन्त कोमल होती है। अतः उसके पौधे में गरम पानी से सींचने मे वह तत्काल मुर्झा जाती है। इसी प्रकार स्वभावतः सुकुमारी शकुन्तला भी शाप की बात को सुनकर व्याकुल हो जायेगी तथा संभवतः प्राणत्याग भी कर सकती हैं। इसलिए दोनों सखियों ने शाप की बात को अपने तक ही सीमित रखा ।
विष्कम्भ = इधर-उधर की बातों की आवश्यक सूचना देना भूत शकुन्तला परिणय और भावी दुर्वासा के शाप की सूचना देने के कारण यह विष्कम्भ नानार्थोपेक्षेपक तथा शुद्ध है ।
( इसके बाद सोकर उठे हुए कण्व के शिष्य का प्रवेश )
शिष्य—प्रवास = यात्रा से लौटकर आये हुए कुलपति गुरुवर जी मुझे समय जानने के लिए आज्ञा दी है ? अतः बाहर निकल कर देखूँ कि रात कितनी बाकी है ? ( कुछ चल कर आकाश की ओर देख कर ) ओह, रात तो बीत चुकी है, अब सबेरा होना ही चाहता हैं, क्योंकि देखो—
एक ओर पश्चिम में तो ओषधियों के पोषक स्वामी भगवान् चन्द्रमा अस्ताचल पर जा रहे हैं
पाठ०—१. प्रवेशकः ।
१७४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
तेजोद्वयस्य युगपद् व्यसनोदयाभ्यां लोको नियम्यत ^१इवात्मदशान्तरेषु ॥ २ ॥
अपिच—
अन्तर्हिते शशिनि सैव कुमुद्वती मे दृष्टिं न नन्दयति संस्मरणीयशोभा । इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनस्य दुःखानि नूनमतिमात्रसुदुःसहानि ॥ ३ ॥
मण्डलमवलोकयन् ब्रवीति–यात्येकत इति । एकतः = एकस्यां दिशि, पश्चिमदिग्भागे ओषधीनां = वनस्पतीनां, तृणज्योतीषां पतिः स्वामी, चन्द्रः अस्तशिखरं = अस्ताचलाग्रं याति, अस्तं गच्छति । एकतः = अपरस्यां पूर्वस्यां दिशि अरुणः = अनूरुर्विनतापुत्रः पुरःसरः = अग्रयायी यस्यासौ अरुणपुरःसरः = अरुणसारथिः अर्कः = सूर्यः आविष्कृतः = उदगच्छति । लोकः = जगतः स्थैर्यस्थैर्यविवेकरहितो जनः तेजोद्वयस्य = चन्द्रस्य सूर्यस्य च युगपत् = समकालम् व्यसनोदयाभ्यां, = सङ्कटसमुन्नतिभ्यां, सम्पद्विपद्भ्यां आत्मदशान्तरेषु = सुखदुःखात्मस्वदशाविशेषेषु नियम्यते इव = सुखदुःखयोरनिय तत्वात्तयोः प्राप्तौ हर्षशोकावनुचिताविति शिक्ष्यते इव । तथा च समस्तप्रपञ्चप्रवर्तकयोः सोमसूर्ययोरपि एकस्य आपत्, अन्यस्य सम्पत्, एकस्य सम्पत्तिः, अपरस्य च विपत्तिः इति पर्यायेण प्रवर्तमानयोरापत्संपदो हर्षशोकाभ्यां वैवश्यं मा भूदिति दैवेन उपदिश्यते इवेति । स्वस्वविपत्तिसम्पत्तिदशयोः न केनापि दुःखहर्षौ कार्याविति भावः । अत्र समासोक्ति-तुल्ययोगितोत्प्रेक्षा-निदर्शनाद्यलङ्काराः वसन्ततिलका छन्दश्च ॥ २ ॥
अथ प्रासङ्गिकचन्द्रवृत्तान्तद्वारा प्रस्तुतम्अर्थं स्फुटीकुर्वन्नाह–अपि च-अन्तर्हित इति ।
अन्वयः— शशिनि अन्तर्हिते (सति) सैव कुमुद्वती संस्मरणीयशोभा (सती) मे दृष्टिं न नन्दयति, अबलाजनस्य इष्टप्रवासजनितानि दुःखानि अतिमात्रसुदुःसहानि नूनं भवन्ति ।
प्रासङ्गिकचन्द्रवृत्तान्त-द्वारा प्रस्तुतम्अर्थं स्पष्टीकुर्वाणः कण्वशिष्यः कथयति— अन्तर्हिते इति । शशिनि = राकाशशाङ्के पूर्णचन्द्रे अन्तर्हिते = अस्तं याते सति सैव कुमु-
दूसरी ओर पूर्व दिशा में भगवान् भास्कर सूर्य अब उगना ही चाहते हैं। इस प्रकार एक ही साथ दो तेजों मण्डलों के उत्थान और पतन होने से इस संसार को भी नाना प्रकार की सूचना प्राप्त हो रही है ॥ २ ॥
विशेष— यहाँ एक ओर चन्द्रमा का अस्त होना = पतन और दूसरी ओर सूर्य का उदय = अभ्युदय हो रहा है। इसी प्रकार इस विश्व में भी एक का अधःपात होता है तो वह रोता है उसी समय दूसरे का अभ्युदय होता है तो वह हँसता है, यही संसार की दशा है। सूर्य-चन्द्रमा के दृष्टान्त में इसी दशा को सूचित करना कवि का लक्ष्य है। जब विश्व के नियन्ता ये दोनों तेज व्यसन एवं उदय के वश में हैं तो साधारण मनुष्यों की क्या गति है?
और भी— चन्द्रमा के अन्तर्हित = अस्त होते ही वही कुमुदिनी है, जो चन्द्रमा के रहते विश्वसित रह कर हृदय को आनन्द देती थी, अब उसकी शोभा केवल याद करने की बात रह गयी है, ठीक ही
पाठा—१. इवैष दशान्तरेषु।
चतुर्थोऽङ्कः
१७५
( प्रविश्यापटीक्षेपेण )
अनसूया—जइ वि णाम विसअपरम्मुहस्स वि जणस्स इदं ण विदिअं तह वि तेण रण्णा सउंदलाए अणज्जं आअरिदं [ यद्यपि नाम विषयपराङ्मुखस्यापि जनस्यै-तन्न विदितं तथापि तेन राज्ञा शकुन्तलायामनार्यमाचरितम् ] ।
द्वती = पूर्वमभिनन्दित-सौन्दर्यसौभाग्यातिशया कुमुदिनी संस्मरणीया = संस्मरणमात्रेणा-नुभवितुं योग्या अदृश्या शोभा = सुषमा सुन्दरता यस्याः सा संस्मरणीयशोभा=स्मरणीय-शोभातिशयसौभाग्या सती मे = मम दृष्टि = लोचनं न नन्दयति = न हर्षयति । चन्द्रे सन्निहिते लोचनलोभनीयसौन्दर्यापि कुमुदनी तस्मिन्नस्तं प्रयाते व्यवहिते सति नष्टसुषमा-सौभाग्या सती लोचनयोर्हर्षं न जनयतीत्याशयः । अबलाजनस्य = स्त्रीजनस्य इष्टस्य = प्रियस्य प्रवासेन = दूरदेशवासेन जनितानि = उत्पादितानि, स्वप्रियविप्रयोगसम-द्भूतानि दुःखानि = कष्टानि अतिमात्रं = अत्यर्थं सुदुःसहानि = दुःखेनोद्वहनीयानि इति अतिमात्रसुदुःसहानि कष्टेन सोढव्यानि नूनं = निश्चयेन भवन्ति = जायन्ते ।
अयं भावः—या कुमुदिनी निजसहचरशशिसन्निधाने प्रफुल्लितपुष्पा सती रसि, कानां हृदयेषु परमानन्दं समुत्पादयति । सैव कुमुद्वती शशिनोऽस्तंगमनात् अत्यन्तं दुःखिता सती परित्यक्ताङ्गसंस्काराभरणा वनितेव विगतसुषमा न लोचानानन्दं जनयति, यतो हि प्रियप्रवासजन्या पीडा स्वभावतः सुकुमारीणां नारीणां नूनं सुदुःसहा भवति । अत्र कुमुदनीतुल्या शकुन्तला, चन्द्रतुल्यो राजा दुष्यन्तो, बोद्धव्यः—इति गूढोऽर्थः ।
अर्थान्तरन्यास-समासोक्ति-काव्यलिङ्गाद्यलङ्कारा वसन्तलिका वृत्तं च ॥ ३ ॥
पूर्वोक्तशिष्यवचनश्रवणानन्तरं प्रबुद्धाः अनसूया ( अपटीक्षेपेण = जवनिकां विनैव प्रविश्य = रङ्गमञ्चे उपस्थाय ) 'अपटी काण्डपटिका प्रतिसीरा जवनिका तिरस्करणी' इति हलायुधः ।
यद्यपि असूचितस्य पात्रस्य नाटके प्रवेशोऽनुचितः तथापि'पटीक्षेपेण कर्तव्यमातंराज-प्रवेशनम्' इत्युक्तेः शकुन्तलाया दुःखातिशयेन प्रभातकालिककार्यत्वरया चातर्या अन-सूयायास्तथा प्रवेशो नानुचितः । कैश्चित्तु पटीक्षेपो न कर्तव्य आतंराजप्रवेशने' इति पाठान्तरं कुर्वद्भिः अपटीक्षेपेणेत्यस्य जवनिकानपसारणेनेवेत्यर्थः क्रियते ।
अनसूया—अथ तथा प्रविष्टा प्रियसख्याः शकुन्तलाया वियोगदुःखं तन्निदानभूतां राजकर्तृकामुपेक्षां विचिन्तयन्ती दूयमानचेताः चिन्तातिरेकेण जागरणेनैव निशां नयन्ती कस्यांचित् रात्रौ कथमपि निद्रामवाप्य प्रभाते प्रबुद्धा तत्समये पूर्वोक्तं कण्वशिष्योक्तं वचनमाकर्ण्य पुनः समुद्बुद्धचिन्तासंस्कारदुःखिता सर्वस्यास्य क्लेशस्य निदानं राजा
अबलाजनों के लिए अपने प्रिय के वियोग से जनित दुःख को सहन करना बड़ा ही कठिन होता है । ठीक ही हैं, प्रिय के वियोग में स्त्रियों की यही दशा होती है ॥ ३ ॥
विशेष—कुमुदिनी का फूल चन्द्रमा को देखकर रात में विकसित होता है तथा चन्द्रमा के अस्त होते ही दिन में वह संकुचित हो जाता है जिससे उसकी शोभा चली जाती है । यही हाल शकुन्तला का भी है जो प्रिय दुष्यन्त के वियोग से ऐसी हो रही है ।
अनसूया—( बीच में ही पर्दा उठा प्रविष्ट होकर ) यद्यपि विषयों से स्वभावतः विमुख सरल स्वभाव तपस्वियों को यह सब प्रेम का व्यवहार विदित नहीं है तथापि निर्विवाद है कि उस राजर्षि ने शकुन्तला के प्रति अनुचित आचरण किया है ।
१७६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
शिष्यः—यावदुपस्थितां होमवेलां गुरवे निवेदयामि। (इति निष्क्रान्तः)
अनसूया—पडिबुद्धा वि किं करिस्सं। ण मे उइदेसु वि णिअकरणिज्जेसु हत्थपाआ पसरंति। कामो दाणिं सकामो होदु। जेण असच्चसंधे जणे सुण्णहिअ-आ सही पदं कारिदा। अहवा, दुव्वाससो कोवो एसो विआरेदि। अण्णहा कहं सो राएसी तारिसाणि मंतिअ एत्तिअस्स कालस्स लेहमेत्तं वि ण विसज्जेदि। ता इदो अहिण्णाणं अंगुलीअअं से विसज्जेम। दुक्खसीले तवस्सिजणे को अब्भत्थीअदु। णं सहीगामी दोसो त्ति व्ववसिदा वि ण पारेमि, पवासपरिणिउत्तस्स तादकस्सवस्स दुस्संतरपणीदं आवण्णसत्तं सउंदलं णिवेदितुं इत्थंगए अम्हेहि किं करणिज्जं। [ प्रतिबुद्धापि किं करिष्ये न म उचितेष्वपि निजकार्ये हस्तपादं प्रसरति। काम इदानीं सकामो भवतु। येनासत्यसंधे जने शून्यहृदया सखी पदं कारिता। अथवा, दुर्वाससः कोप
दुष्यन्त एवेति निश्चिन्वाना अनसूया तस्मिन् रोषपूर्वकमाह—यद्यपि = यदपि नाम संभा-वनायाम् विषयेभ्यो = शब्दस्पर्शादिभ्यः पराङ्मुखस्य = विमुखस्यापि जनस्य = व्यक्तेः, विषयविरतस्य जनस्य एतत् = इदं प्रेम विषयिजनवृत्तम् विदितं = न ज्ञात तथापि = तदपि तेन = राज्ञा दुष्यन्तेन तथा प्रतिज्ञाय शकुन्तलायां = शकुन्तलाविषये न आर्यमनायं अनुचिताचरितम् असज्जनोचितम् अनुष्ठितम्। तेन राज्ञा तथाप्रतिज्ञाय स्वपुरं गत्वा शकुन्तलायाः स्मरणमपि न कृतमितीदमनार्यजनजुष्टं क्रियते इत्यर्थः। यद्वा विषयपराङ्मुखस्य मद्विधस्य जनस्य एतत् विषयिजनवृत्तं न विदितमित्यर्थयोजना कर्तव्या। तथाहि यद्यपि विषयपराङ्मुखी अहं सामान्यतो विषयजनवृत्तान्तं न जानामि तथापि तेन राज्ञा तथा प्रतिज्ञाय स्वराजधानीमुपस्थाय शकुन्तलायाः स्मरणमपि न क्रियते इत्यनार्यमाचरितं जानामीति भावः।
शिष्यः—स्वकर्तव्यमनुसन्दधानः शिष्यः प्राह—यावत् = वाक्यालङ्कारे उपस्थितां = प्राप्ताम्, होमवेलां = हवनकालं गुरवे = आचार्याय कणवाय निवेदयामि = सूचयामि। (इति = एवमुक्त्वा निष्क्रान्तः = रङ्ङ्भूमितो निर्गतः) इदं शिष्य प्रवेशकलनं महर्षेः कण्वस्य सोमतीर्थात् प्रत्यागमनसूचनार्थम्, अनसूयावचनावकाशदानार्थं च।
अनसूया—प्रतिबुद्धा = त्यक्तनिद्रा, जागरिता अपि, किं करिष्ये = किं विधास्ये, सुप्तेव किमपि कर्तुं न प्रमवामीत्यर्थः। उचितेष्वपि = अभ्यर्थेषु समीचीनेष्वपि निजकार्येषु = स्वशरीरकार्येषु गृहकार्येषु च मे = मम हस्तौ च पादौ चेति हस्तपादं = करचरणं न प्रसरति = न चलति। मम हस्तौ पादौ च स्वोचिते कार्ये व्यापारं कर्तुं न प्रभवत इत्यर्थं कामः = हिताहितविचारसाहित्येन प्रवर्तनशीलः स्मरः इदानीं सख्याविरहदशायाम् सकामः = सफलमनोरथः भवतु = जायताम्। अनुरक्तयोरमात्ययोः परस्परं वियोग एव
शिष्य—जरा गुरुजी को बता दूँ कि होम का समय हो गया है। (बाहर जाता है)
अनसूया—अब तो सबेरा हो गया। अतः जल्दी शय्या से उठी हूँ जल्दी उठकर ही क्या करूँगी? चिन्ता के कारण आवश्यकीय प्रभातिक कृत्य—स्नान, ध्यान, जप, तप, पूजा, पाठ, गृह मार्जन आदि ने भी हाथ पाँव नहीं पसरते। अब उस निर्दय कामदेव की इच्छा तो पूरी हुई जिसने ऐसे झूठे मिथ्या प्रतिज्ञावाले पुरुष राजा दुष्यन्त में शुद्धहृदया सखी शकुन्तला का मन आसक्त=अनुरक्त कर दिया है। (कुछ स्मरण करके) अथवा उस धर्मात्मा राजर्षि दुष्यन्त का भी इसमें
चतुर्थोऽङ्कः १७७
एष विकारयति । अन्यथा कथं स राजर्षिस्तादृशानि मन्त्रयित्वैतावत्कालस्य लेखमात्रमपि न विसृजति । तदितोऽभिज्ञानमङ्गुलीयकं तस्य विसृजावः । दुःखशीले तपस्विजने कोऽभ्यर्थ्यताम् । ननु सखीगामी दोष इति व्यवसितापि न पारयामि प्रवासप्रतिनिवृत्तस्य तातकाश्यपस्य दुष्यन्तपरिणीतामापन्नसत्त्वां शकुन्तलां निवेदयितुम् । इत्थं गतेऽस्माभिः किं करणीयम् ] ।
कामस्याभिमतः सम्प्रति दुष्यन्तस्यापेक्षया तेन शकुन्तलाया वियोगं सम्पाद्य पूर्णमनोरथो भवेदित्यर्थः । येन = यद्द्वारा असत्यसन्धे-सत्या सन्धा = प्रतिज्ञा यस्य स सत्यसन्धः'न सत्यसन्धः असत्यसन्धः तस्मिन् असत्यसन्धे = मिथ्याप्रतिज्ञे जने = जनस्य विषये शून्यहृदया-शून्यं = रिक्तं हृदयं = आन्तरं यस्या सा शून्यहृदया = वञ्चनाशून्यहृदया सखी पदं कारिता = स्थानं लम्मिता, अवतारिता ( स्मृत्वा ) अथवा = यद्वा नात्र कामस्य राज्ञो वा दोषः, अपितु दुर्वाससः एष कोपः = क्रोधस्तज्जन्यशापः एव विकारयति = अन्यथा कारयति । अन्यथा = नो चेत् स राजर्षिः = दुष्यन्तः कथं = केन प्रकारेण तादृशानि = तत्प्रकाराणि वचनानि मन्त्रयित्वा = कथयित्वा एतावत्कालस्य = एतावन्तं कालमभिव्याप्य लेखमात्रं = केवलं लेखपत्रमपि न विसृजति = दूतद्वारा न प्रेषयति । तस्मात् शापहेतुकमेवेदं विस्मरणमिति तर्कयामोत्यर्थः । ( विचिन्त्य ) तत् = तर्हि इतः = अस्मात् स्थानात् अभिज्ञानं = परिचयचिह्नम्-अङ्गुलीयकं = मुद्रिकाम् तस्य = तं प्रति विसृजावः = प्रेषयावः ।
अभिज्ञानाङ्गुलीयकस्य विसर्जने विश्वस्तस्य प्रेष्यस्याभावं निरूपयन्ती सविषादमाह- दुःखशीले = तपःक्लेशशीले यमनियमव्रतोपवासादिनियमपरायणे शृङ्गारकथाऽयोग्ये विषयविरसे तपस्विजने = तपस्विजनमध्ये को नु तपस्वी-अभ्यर्थयेताम् = प्रार्थ्यताम् कं प्रेषयावः, न कोऽपि प्रेषणयोग्य इत्याशयः । ननु संभावनायां सखीगामी = शकुन्तलासम्बद्धः दोषः = गुरुजनानुज्ञां विना स्वातन्त्र्येण राज्ञा सह गान्धर्वविवाहक्स्य लक्षणोऽपराधः, यद्वा कथमियं पूर्वापरानुसन्धानमन्तरा तस्मै खलु अपरिचिताय दुष्यन्ताय आत्मानं
कोई दोष नहीं है। यह तो दुर्वासा का ही प्रभाव प्रतीत हो रहा है जो वह राजा शकुन्तला को भी भूल गया हैं और बुलाना तो दूर रहा, बात तक वह नहीं कर रहा है। अन्यथा वह राजर्षि दुष्यन्त अनेक प्रकार की लम्बी-चौड़ी प्रतिज्ञायें करके तथा शकुन्तला को बड़ी-बड़ी आशायें दिला कर अब इतने दिन बीत गये पर कुशल-क्षेम की बात चिट्ठी-पत्री, सन्देश भी दूत के द्वारा भेज सकता था ? (पुनः कुछ विचार कर) तो क्या, यहाँ उस राजनामाङ्कित अंगूठी को ही परिचय के रूप में राजा के पास भेजा जाय ? अथवा तपोनिष्ठ, व्रत, नियम आदि के नानाविध कष्टों को सहन करने वाले इन दुखिया तपस्वी के बीच में से किसी को भेजने को कहे, किसको वहाँ भेजे ? तथा यह तो सखी का दोष है। इसलिए इसे किसी से कहने में भी हम असमर्थ हैं। और इसी कारण सोमतीर्थ की यात्रा से लौटकर आये हुए पिता कण्वजी से भी शकुन्तला-दुष्यन्त का गन्धर्व विधि से विवाह हो गया है तथा शकुन्तला गर्भवती हो गई है—इस बात को कहने में हम असमर्थ हैं। अतः कुछ समझ में नहीं आता कि हमें इस प्रसंग में अब क्या करना चाहिए ?
विशेष—अनसूया को विशेष चिन्ता इस बात की है कि आज राजा दुष्यन्त को गये कितने दिन बीत गये, पर उन्होंने लम्बी-लम्बी दिलासा दिलाकर जाने पर न तो कोई पत्रादि भेजा
12 १२ शाकु०
१७८ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
( प्रविश्य )
प्रियंवदा—( सहर्षम् ) सहि तुवर सउंदलाए पत्थाणकोदुअं निब्बत्तितुं [ सखि, त्वरस्व शकुन्तलायाः प्रस्थानकौतुकं निर्वर्तयितुम् ] ।
अनसूया—सहि कहं एदं ] सखि कथमेतत् ]
प्रियंवदा—सुणाहि दाणिं सुहसइदपुच्छिआ सउंदलासआसं गदम्हि, तदो जाव एणं लज्जावणदमुहिं परस्सजिअ तादकस्सवेण एव्वं अहिणंदिदं दिट्ठिआ धुमाउ-लिददिट्ठिणो वि जअमाणस्स पाअए एव्व आहुदी पडिदा। वच्छे सुसिस्सपरिदिण्णा विज्जा विअ असोअणिज्जा संवृत्ता । अज्ज एव्व इसिरक्खिदं तुमं भत्तुणो सआसं विसज्जेमित्ति [ शृणु इदानीं सुखशयनपृच्छिका शकुन्तलासकाशं गतास्मि । ततो याव-
समर्पितवतीति शकुन्तलागतोऽयं दोषः । इति हेतोः व्यवसितापि = बहुशः कथनार्थं कृतनिश्चयापि प्रवासात् सोमतीर्थात् प्रतिनिवृत्तस्य आगतस्य तातकण्वस्य दुष्यन्तपरिणीतां दुष्यन्तेन गान्धर्वविधिना विवाहितां अत एवापन्नसत्त्वां = गर्भिणीं शकुन्तलां निवेदयितुं = कथयितुं न पारयामि लज्जया, शङ्कया च वक्तुं न शक्नोमि, इत्थं गते = एवम्प्रकारायाम-वस्थायां प्राप्तायाम् अस्माभिः किं करणीयम् = किं कर्तुमुचितमिति प्रतिमूढाऽस्मीति भावः ।
अथ कथा संघटनाय प्रियम्वदाप्रवेशः ( प्रविश्य = रङ्गभूमि आगत्य ) ।
प्रियंवदा—( सहर्षम् = सानन्दम् ) हे सखि ! = हे आलि ! शकुन्तलायाः = प्रियसख्याः प्रस्थानकौतुकं = पतिगृहगमनस्य माङ्गलिकं कृत्यम् निर्वर्तयितुं = सम्पादयितुं त्वरस्व = त्वरया आगच्छ, शीघ्रतां कुरु, पतिगृहप्रस्थानकाले कर्तुमुचितं पारम्पर्यगतं मङ्गलकर्म प्रस्थानकौतुकमुच्यते । तथाहि हैमे—
'कौतुकं नर्मणीच्छायामुत्सवे कुतुके यदि । पारम्पर्यागतरख्यात मङ्गलोद्वाहसूत्रयोः ॥'
अनसूया—सखि कथमेतत् = हे आलि ! कुतः समागतं प्रस्थानकौतुकम् एतत् । सखि ! अद्भुतमेवेदं मे प्रतिभाति, कथमेतत् संवृत्तं ? तत्प्रकारं कथयेति भावः ।
प्रियम्वदा—सखि ! शृणु = आकर्णय इदानीम् = अधुनैव सुखशयनपृच्छिका सुखिनः शयनं सुखशयनं रात्रौ सुखशयनं जातमिति या पृच्छतीति सुखशयनपृच्छिका गतास्मि =
न सन्देशवाहक ही पठाया, क्या दुर्वासा का शाप तो नहीं काम कर रहा है ? किसी विषयविमुख तपस्वी को भेजना भी ठीक नहीं, एक तो नियम पालन करने में लगे हुए हैं, दूसरी बात यह है कि वे नियम भंगकर दूत का कार्य करना स्वीकार भी नहीं कर सकते हैं। और सोमतीर्थ से लौटकर यहाँ उपस्थित पिता कण्वजी शकुन्तला का दुष्यन्त के साथ गान्धर्व-विवाह सुनकर क्या कहेंगे ? इसलिए बहुत सबेरे उठकर मैं क्या करूँ ? हाथ-पैर नहीं पसरता है। प्रातःकालीन कृत्यों में मन नहीं लगता, क्या करूँ, यह विचार में नहीं आता। इस प्रकार एक सखी का दूसरी सखी की ममता से व्यग्र होना सराहनीय है। अनसूया बड़ी गम्भीर है, शकुन्तला की चिन्ता उसे हमेशा बनी रहती है।
प्रियम्वदा—( प्रवेश कर हर्ष के साथ ) हे सखि ! अनसूये ! शकुन्तला की विदाई के माङ्गलिक कार्य निपटाने के लिए जल्दी करो।
अनसूया—सखी यह कैसे ?
प्रियम्वदा—सुनो, अभी-अभी “सुखपूर्वक सोई तो ?” यह पूछने के लिए मैं गई तो वहाँ अवनतमुखी शकुन्तला को छाती से लगाकर पिता कण्व ने उसके विवाह की बात को भी अभिनन्दित
चतुर्थोऽङ्कः १७९
देनां लज्जावनतमुखीं परिष्वज्य तातकाश्यपेनेवमभिनन्दितम् दिष्ट्या धूमाकुलितदृष्टेरपि यजमानस्य पावक एवाहुतिः पतिता। वत्से सुशिष्यपरिदत्ता विद्येवाशोचनीया संवृत्ता। अद्यैव ऋषिरक्षितां त्वां भर्तुः सकाशं विसर्जयामि इति ] ।
अनसूया—अह केण सूइदो तादकस्सवस्स वुत्तंतो [ अथ केन सूचितस्तातकाश्यपस्य वृत्तान्तः ] ।
प्रियंवदा—अग्निसरणं पविट्ठस्स सरीरं विणा छंदोमईए वाकिआए [ अग्निशरणं प्रविष्टस्य शरीरं विना छन्दोमयी वाण्या ] । ( संस्कृतमाश्रित्य )
प्रातः सुखशयनं प्रष्टुं गताऽऽसमहं शकुन्तलासकाशं = शकुन्तलासमीपे । ततः = तदनन्तरं यावदैव लज्जया = त्रपया अवनतं = नम्रं मुखं = आननं यस्या सा तां लज्जावनतमुखीम्-व्रीडानम्रवदनां एनां = इमां शकुन्तलाम् परिष्वज्य = आलिङ्ग्य च तातकाश्यपेन कश्यपगोत्रोत्पन्नेन महर्षिणा कण्वेन एवं = इत्थं अभिनन्दितं = अनुमोदितम् । तत्कृतं स्वेच्छाविवाहकर्मप्रशंसितम् । दृष्ट्या = सौभाग्येन धूमाकुलितदृष्टेः = धूमेन आकुलिता दृष्टिर्यस्येति धूमाकुलितदृष्टिः तस्य तादृशस्य=आज्यधूमोपहृतदर्शनशक्तेः यजमानस्य=होतुः तव पावके एव = अग्नावेव, नान्यत्र आहुतिः =पतिता = उपहृता । कामबशीभूतयाऽपित्वया योग्ये पात्रे एवात्मा समर्पित इत्याशयः । सुशिष्यः = शोभनोऽन्तेवासी तस्मै परिदत्ता = वितरिता इति सुशिष्यपरिदत्ता = योग्यशिष्यसमर्पिता विद्या = शिक्षा इव यथा अशोचनीया = शोचयितुं न योग्या शोकानर्हा संवृत्ता = जाताऽसि । दुष्यन्तहस्तगतत्वेन शोचनीयतां गतेत्याशयः । अशोच्या हि पितुः कन्या सदभर्तृप्रतिपादिता । शोच्यता हि कन्याया अपात्रे प्रदानाद् भवति । अन्येन तस्याः कृतकृत्यता ध्वनिता गान्धर्वे विवाहे स्वानुमतिश्च स्फुटं प्रदर्शिता ।
कन्यायाः पितृगृहावस्थानस्यानौचित्यमाकलयन्नाह—अद्यैवेति । अद्यैव = अस्मिन्नेवाहनि ऋषिभिः=मुनिभिः शारङ्गरवादिभिः रक्षितां रक्ष्यमाणां तत्सहायां त्वां = भवतीम् भर्तुः = पत्युः सकाशं = समीपम् विसर्जयामि = प्रेषयामि । प्रहिणोमि इति = एवं तातकण्वेन शकुन्तलाकृतमभिनन्दितम् ।
अनसूया—अथ = ननु केन = केन जनेन सूचितः = आख्यातः विज्ञापितः तातकाश्यपस्य = पितरं कण्वं प्रति वृत्तान्तः = शकुन्तलापरिणयात्मकोदन्तः ?
प्रियम्बदा—अग्निशरणं = अग्न्यगारं अग्निगृहम्, यज्ञशालाम् प्रविष्टस्य = अन्त-
किया कि, “हे वत्से ! बड़े हर्ष की बात है, कि धूएँ से अवरुद्ध दृष्टि वाले यजमान के हाथ से भी छोड़ी हुई आहुति सौभाग्यवश अग्नि के मुख में ही पड़ी अर्थात् कामोपहित होकर भी मैंने अपने को योग्य वर राजर्षि दुष्यन्त के ही हाथ में सौंपा है। अस्तु, जिस प्रकार योग्य शिष्य को दी हुई विद्या अशोचनीय होती है उसी प्रकार योग्य पुरुष के हाथ में तू गई है। इसलिए अब तेरे विषय में कुछ भी चिन्ता नहीं है। और आज ही मैं तुझको ऋषियों की रक्षा में देकर तेरे पति राजा दुष्यन्त के घर पर भेजता हूँ।”
अनसूया—अच्छा, तो सखी, शकुन्तला के विवाह की बात किसने पिता जी से बता दी ?
प्रियंवदा—पिताजी सुबह जब हवन करने के लिए अग्निशाला में प्रविष्ट हुए तब अशरीरिणी छन्दोमयी आकाशवाणी ने ही यह बात कह दी ।
( संस्कृतभाषा में श्लोकबद्ध पद्य के रूप में )