साम्ब पुराण (श्री एस. एन. खण्डेलवाल हिन्दी व्याख्या सहित)
Samba Purana Hindi
महर्षि वेदव्यास (व्याख्याकार: श्री एस. एन. खण्डेलवाल) द्वारा
स्रोत: Sri Samba Purana with Hindi Commentary by Sri S. N. Khandelwal (उद्गम)
१६६ श्रीसाम्बपुराणम्
ध्वजा के आगे देवता-चिह्नसूचक रौप्य, स्वर्ण, मणि, रत्नमय अथवा रंग से अंकित वाहन के समान (जिस देवता का ध्वज हो, उसके वाहन की) आकृति तैयार करनी चाहिये। जैसे विष्णु की ध्वजा में गरुड़, महादेव की ध्वजा में वृष आदि की आकृति बनानी चाहिये॥६-७॥
ब्रह्मणः पङ्कजं कार्यं रवेर्व्योम स्मृतं ध्वजे।
हंसो जलाधिपस्योक्तो धनदस्य नरो ध्वजे ॥८॥
ब्रह्मा की ध्वजा में पद्म, सूर्य की ध्वजा में आकाश चिह्न, वरुण की ध्वजा में हंस एवं, कुबेर की ध्वजा में मनुष्य का अंकन करना चाहिये॥८॥
मयूरः कार्तिकेयस्य हेरम्बस्य च मूषकः।
कुञ्जरो देवराजस्य यमस्य महिषो ध्वजे ॥९॥
कार्तिकेय की ध्वजा में मयूर, गणेश की ध्वजा में मूषक, देवराज इन्द्र की ध्वजा में हाथी तथा यम की ध्वजा में भैंसा अङ्कित करना चाहिये॥९॥
सिंहो ध्वजे तु दुर्गाया इत्येषा ध्वजकल्पना।
यस्य यो वाहनः प्रोक्तो ध्वजस्तस्य स एव तु ॥१०॥
दुर्गा की ध्वजा में सिंह—यह है ध्वजा-कल्पना। जिसका जो वाहन निश्चित है, वही उसकी ध्वजा में अंकित होता है॥१०॥
ततः सर्वौषधीभिस्तु स्नापयित्वा प्रयत्नतः।
समालभ्य च बध्नीयान् मध्ये प्रतिसरन्ततः ॥११॥
तदनन्तर सयत्न सर्वौषधि द्वारा स्नान कराकर उसे बीच से बाध देना (बाँस में) चाहिये॥११॥
कल्पयित्वा शुभां वेदीं कलशैरुपशोभिताम्।
तस्यां वेद्यां समारोप्य तां रात्रिमधिवासयेत् ॥१२॥
तत्पश्चात् वेदी का निर्माण करे। उसमें शोभित कलश की स्थापना करे और उस रात्रि वहीं (जागते हुये) अधिवास करे॥१२॥
नानाकुसुमचित्रैश्च स्रजस्तस्यां च लम्बयेत्।
अभ्यर्च्य वै प्रयत्नेन धूपमस्मै निवेदनम् ॥१३॥
तत्पश्चात् उसके ऊपर नानावर्ण के विचित्र पुष्पों की माला लटकाकर यत्नपूर्वक अर्चना करके धूप-निवेदन करे (अर्पण करे)॥१३॥
बलिकर्म ततः कुर्यात् कृसरा-पूपकादिभिः।
पललोल्लिपिकाभिश्च दधि-पायस-मोदकैः ॥१४॥
त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः १६७
उद्दिश्य लोकपालेभ्यो बलिं दद्यात्तु पायसम्।
ब्राह्मणान् स्वस्तिवाच्याथ कृत्वा पुण्याहमङ्गलम् ॥१५॥
वादित्रकृतनिर्घोषं जयशब्देन सङ्कुलम्।
शुभे लग्ने दिने ऋक्षे ध्वजमारोपयेद् बुधः ॥१६॥
तदनन्तर कृसर (खिचड़ी), अपूप (माल पूआ) प्रभृति से बलि प्रदान करे। मांस का तैयार खाद्य, दधि, पायस, मोदक आदि से लोकपालों के उद्देश्य से वायु को बलि प्रदान करना चाहिये। तदनन्तर ब्राह्मणगण स्वस्तिवाचन तथा पुण्याह मंगलाचरण करें। तब वाद्य ध्वनि तथा जयशब्द करें। शुभ लग्न, शुभ दिन तथा नक्षत्र का विचार करके विज्ञजन ध्वजारोहण करें ॥१४-१६॥
एवमारोपयेद्यस्तु ध्वजं देवालयोपरि।
श्रिया संवर्धते नित्यं प्राप्नोति च शुभां गतिम् ॥१७॥
इस प्रकार देवमन्दिर के ऊपर जो ध्वजारोहण करते हैं, दिनो-दिन उनका ऐश्वर्य वर्द्धित होता है और उनको शुभ गति मिलती है॥१७॥
न सुरा वस्तुमिच्छन्ति ध्वजहीने सुरालये।
मन्त्रस्तु स्थापने प्रोक्तो विधानज्ञैर्ध्वजस्य तु ॥१८॥
ध्वजारहित मन्दिर में देवता निवास नहीं करते। विधानज्ञ व्यक्ति को ध्वजा-स्थापनार्थ नीचे लिखे मन्त्र को पढ़ना चाहिये॥१८॥
एह्येहि भगवन्नीश विनिर्मिता परिचरवायु सार्धनुसारिणा।
श्रीकरश्रीनिवासरिपुध्वंसकारिन् पक्षिनिलयसर्वदेवता।
सततं कुरु सान्निध्यं शान्तिं स्वस्त्ययनं च मे भवतु।
सर्वविघ्ना अपसरन्तु स्वाहा ध्वजारोपणमन्त्रोऽयम् ॥१९॥
इति श्रीसाम्बपुराणे ध्वजारोपणं नाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः
हे भगवन्! ईश्वर! आईये। ध्वजारोहण हो रहा है। आप वायु के साथ विचरण करें। आप के श्रीकर में लक्ष्मी का वास है। हे शत्रुध्वंसकारिन्! पक्षिगण के आश्रय देवतागण! आप नित्य सन्निहित हों। मुझे शान्ति तथा मंगल प्राप्त हो, समस्त विघ्न दूरीभूत हो जायँ। स्वाहा! यह ध्वजारोहण मन्त्र है॥१९॥
श्रीसाम्ब पुराणान्तर्गत ध्वजारोपण नामक त्रयस्त्रिंश अध्याय समाप्त
चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः
(देवयात्रा)
वसिष्ठ उवाच
अथ संवत्सरे पूर्णे स्थापितस्य दिवस्पतेः।
साम्बः पप्रच्छ भूयोऽपि नारदं चर्षिसत्तमम् ॥१॥
वशिष्ठदेव कहते हैं—सूर्यदेव के मन्दिर-स्थापना का एक-वर्ष पूर्ण हो जाने पर साम्ब ने ऋषिश्रेष्ठ नारद से कहा॥१॥
साम्ब उवाच
स्थापितस्य सहस्रांशोः पूर्णे संवत्सरे पुनः।
कथं सांवत्सरी पूजा कर्तव्या चर्षिसत्तम! ॥२॥
साम्ब कहते हैं—हे महर्षि! सहस्र किरण सूर्यदेव का वर्ष पूर्ण हो गया। अब किस प्रकार से सांवत्सरी पूजा करनी होगा, कहिये॥२॥
नारद उवाच
यथोक्तेन विधानेन प्रतिमास्थापने कृते।
संवत्सरे ततः पूर्णे स्नानकर्म विधानवित् ॥३॥
तीर्थोदकमुपानीय ह्यन्यच्चापि जलं शुचिः।
पूर्वोक्तेन विधानेन प्रतिमां स्नापयेद् बुधः ॥४॥
नारद कहते हैं—प्रतिमा-स्थापना काल में जैसा विधान कहा गया है, संवत्सर पूर्ण होने पर स्नानकर्म के विधानज्ञ विज्ञ व्यक्ति तीर्थजल तथा अन्य पवित्र जल लाकर पूर्वोक्त विधानानुसार प्रतिमा को स्नान करायें॥३-४॥
जपेच्च तीर्थनामानि मनसा संस्मरेत्ततः।
पुष्करं नैमिषं चैव कुरुक्षेत्रं पृथूदकम् ॥५॥
गंगा सरस्वती सिन्धुश्चंद्रभागा च नर्मदा।
पयोष्णी यमुना ताम्रा क्षिप्रा वेत्रवती तथा ॥६॥
सरितः सागराश्चैव सान्निध्यं कल्पयन्तु वै।
एवं स्नानविधिं कृत्वा ह्यर्चयित्वा प्रणम्य च ॥७॥
धूपमर्घ्यञ्च दत्वा तु प्रतिमामधिवासयेत्।
| चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः | १६९ |
|---|
तीर्थों के नाम को लेते हुये मन ही मन स्मरण करे। पुष्कर, नैमिष, कुरुक्षेत्र, पृथूदक (कपालमोचन तीर्थ के कुछ दूर पर अवस्थित तीर्थविशेष का नाम), गंगा, सरस्वती, सिन्धु, चन्द्रभागा, नर्मदा, पयोष्णी, यमुना, ताम्रा, क्षिप्रा, वेत्रवती नदियों तथा सागरों का सम्मिलित नाम लेना चाहिये। उस जल से स्नान का विधान करके अर्चना एवं प्रणाम करके धूप एवं अर्घ्य देकर प्रतिमा का अधिवास करना होगा॥५-७॥
त्रिरात्रं सप्तरात्रं वा मासाद्धं मासमेव च॥८॥
अतोऽस्य कारयेद् यात्रां शान्तिहेतोर्जनस्य च।
रथेन दर्शनीयेन किङ्किणी-जालमालिना ॥९॥
जनगण की शान्ति हेतु तीन रात्रि, सात रात्रि अथवा आधा मास अथवा एक मास व्यापिनी किङ्किणी जालसमूह में दर्शनीय रथ से सूर्यदेव की यात्रा कराये॥८-९॥
प्रीणयित्वा द्विजान् सर्वान् दक्षिणाभोजनादिभिः।
रथस्थां प्रतिमां कृत्वा कुर्यात् स्थान-प्रदक्षिणम्॥१०॥
दक्षिणा, भोजन प्रभृति द्वारा ब्राह्मणों का सन्तोष विधान करके प्रतिमा को रथ पर स्थापित करके स्थान-प्रदक्षिणा करानी चाहिये॥१०॥
एवं वै क्रियमाणायां यात्रायां प्रतिवत्सरम्।
प्रजाश्च सुखमेधन्ते राजा जयति चाहितान् ॥११॥
इस प्रकार से प्रत्येक वत्सर में यात्रा करना चाहिये। इससे प्रजा सुखी रहती है और राजा शत्रुजित् हो जाता है॥११॥
नीरुजश्च जनः सर्वो गवां शान्तिर्भवेत्तथा।
कर्त्तारश्चापि यात्रायाः स्वर्गभाजो भवन्ति वै॥१२॥
सभी लोग नीरोगी होते हैं। गौ समूह को शान्ति मिलती है तथा यात्रा का विधान करने वाले भी स्वर्ग प्राप्त करते हैं॥१२॥
साम्ब उवाच
कथं सञ्चालयेद् भूयः स्थापितां प्रतिमां सकृत्।
एतत्तु वद विप्रर्षे सुमहान् संशयो हि मे॥१३॥
साम्ब कहते हैं—एक बार स्थापित की गयी प्रतिमा को कैसे चालित किया जाय? हे विप्रर्षि! यह कहिये। इस सम्बन्ध में मुझे महान् संशय है॥१३॥
नारद उवाच
पूर्वमेव सहस्त्रांशोर्यानहेतोर्महात्मनः।
संवत्सरस्यावयवैर्ब्रह्मणैः कल्पितो रथः॥१४॥
१७० श्रीसाम्बपुराणम्
सर्वेषां तु रथानां वै श्रेष्ठः स च रथः स्मृतः।
तं दृष्ट्वा तु ततस्त्वन्ये स्यन्दना विश्वकर्मणा ॥१५॥
कल्पिताः सर्वदेवानां सोमादीनामनेकशः।
वैवस्वतेन च ततो मनुनेक्ष्वाकवे पुनः ॥१६॥
रथो दत्तस्तु तेनापि मानुषेष्ववतारितः।
अतस्तु रथयानेन चालनं तु हितं रवेः ॥१७॥
नारद कहते हैं—महात्मा सूर्यदेव की सांवत्सरिक यात्रा के निमित्त ब्रह्मा ने पूर्व में रथ तैयार किया था। समस्त रथों में उसे श्रेष्ठ रथ कहा गया है। उसे देखकर विश्वकर्मा, चन्द्रमा प्रभृति ने अनेक रथ का निर्माण किया। उसके अनन्तर वैवस्वत मनु ने इक्ष्वाकु को रथ दिया। उससे मनुष्य लोक में रथ का प्रचलन हुआ। अतः रथयान से सूर्यदेव का चालन हितकर है॥१४-१७॥
तस्मान्न दुष्यते तेषां सवितुश्चालनं च यत्।
तस्माद्रथेन पर्येति भास्करः पृथिवीमिमाम् ॥१८॥
गच्छन्न दृश्यते चैव मण्डलं सवितुः सदा।
अदृश्यं चञ्चलं दृष्टं यस्माज्जाम्बवतीसुत ॥१९॥
तदेतां रथयात्रां तु दृष्ट्वा भानोर्मनीषिभिः।
अन्येषां चालनं नास्ति देवानां यदुनन्दन ॥२०॥
हे साम्ब! अतएव सूर्यप्रतिमा को (स्थापित स्थान से हटाकर) रथ पर बैठाकर यात्रा कराना दोषपूर्ण नहीं है। इसीलिये सूर्यदेव भी रथ पर बैठकर पृथ्वी का पर्यटन करते हैं। उनके गमन काल में (आकाश में) सर्वदा सूर्यमण्डल देखा जाता है। हे जाम्बवतीपुत्र साम्ब! जो अदृश्य अथवा चञ्चल है, वह दृष्ट होता है। इसी कारण मनीषीगण सूर्यदेव की रथयात्रा का विधान कहते हैं। हे यदुनन्दन! अन्य देवगण का चालन नहीं होता॥१८-२०॥
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां स्थापितानां विधानतः।
तस्माद्रथेन देवस्य रवेर्यात्रा विधीयते ॥२१॥
प्रजानामिह शान्त्यर्थं प्रतिसंवत्सरं तथा।
काञ्चनो वाथ रौप्यो वा दृढदारुमयोऽपि वा ॥२२॥
दृढाक्षरथचक्रश्च रथः कार्यः सुयन्त्रितः।
तस्मिन् रथवरे श्रेष्ठे कल्पिते सुमनोहरे ॥२३॥
विधानपूर्वक स्थापित विष्णु, ब्रह्मा, शिवादि का चालन (यात्रा) विहित नहीं है। अतएव रथ पर सूर्यदेव की यात्रा का ही विधान है। प्रजागण की शान्ति के लिये प्रतिवर्ष स्वर्ण, रौप्य (चाँदी) अथवा मजबूत काष्ठ-निर्मित दृढ़ अक्ष तथा रथचक्रयुक्त रथ का निर्माण उचित है॥२१-२३॥
चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः १७१
आरोप्य प्रतिमां यत्नाद्यो जयेद्वाजिनः शुभान्।
हरिल्लक्षणसम्पन्नान् सुमुखा वशवर्तिनः ॥२४॥
कुङ्कुमेन समालब्धांश्चामरैश्च विभूषितान्।
सदश्वान् योजयित्वा तु रथाचार्यं प्रदापयेत् ॥२५॥
मनोहर श्रेष्ठ रथ निर्मित हो जाने पर उस पर यत्नपूर्वक (मन्दिर में स्थापित) सूर्य की प्रतिमा रक्खे। शुभ अश्वगण को उसमें जोते। हरित् वर्ण सुलक्षणयुत सुमुख तथा वशवर्ती अश्वों को नियुक्त करे। कुङ्कुम द्वारा लिप्त, चँवर से विभूषित सत् अश्वगण से युक्त रथ को रथचालक चलाये॥२४-२५॥
विधिवत् पूजयित्वा तु धूपमाल्यानुलेपनैः ।
आहारैर्विविधैश्चापि भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥२६॥
सूर्यक्रतौ तु वितते एवमाहुर्मनीषिणः ।
यच्चिन्तयति भग्नाशः क्षुधया च प्रपीडितः ॥२७॥
अदाता हि पितॄंस्तेन स्वर्गस्थानपि पातयेत्।
यज्ञश्च दक्षिणाहीनः सवितुर्न प्रशस्यते ॥२८॥
उनका पूजन धूप-माला तथा अनुलेपन से यथाविधि करे तथा द्विजश्रेष्ठ गण को धूप-माल्यादि से सन्तुष्ट करके विविध आहार प्रदान करें। सूर्ययज्ञ आरम्भ करने पर मनीषी-गण यह कहते हैं कि यदि (द्विजगण की) आशा भङ्ग हो, यदि क्षुधा से पीड़ित हों, तब इसके दुष्फल से (पूजक के) पितरगण निम्नगामी होते हैं। सूर्य का दक्षिणारहित यज्ञ कभी भी प्रशंसित नहीं है॥२६-२८॥
तस्मान्नानाविधैः कामैर्भक्ष्यभोज्यान्नविस्तरैः ।
प्रीणयित्वा जनं सर्वमममुच्चारयेद्विधिम् ॥२९॥
अतएव नानाविध अभिलषित भक्ष्य, भोज्य तथा प्रचुर अन्न से जनगण का प्रीतिविधान करके निम्नांकित मन्त्र का उच्चारण करना चाहिये॥२९॥
बलिं गृह्णन्तु मे देवा आदित्या वसवस्तथा।
मरुतश्चाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः ॥३०॥
असुरा यातुधानाश्च रथस्था देवताश्रयाः ।
दिक्पाला लोकपालाश्च ये च विघ्नविनायकाः ॥३१॥
जगतः स्वस्तिकुर्वाणास्तथा दिव्या महर्षयः ।
मा विघ्नो मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः ॥३२॥
सौम्या भवन्तु तृप्ताश्च देवा भूतगणास्तथा ॥३३॥
१७२ श्रीसाम्बपुराणम्
हे देवगण! मेरा प्रदत्त उपहार-बलि-ग्रहण करिये। हे आदित्यगण! वसुगण, मरुद्गण, अश्विनीकुमारद्वय, रुद्रगण, (गरुड़ प्रभृति) पक्षीगण, सर्पगण, ग्रहगण, असुरगण, यातुधान गण, जो रथ में देवता का आश्रय लिये हैं, दिक्पाल गण, लोकपालगण, जो यात्रा के विघ्ननाशक हैं, इसी प्रकार जगत् के मंगलविधायक दिव्य ऋषिगण! मुझे कोई विघ्न न हो, कोई पाप न हो, हमारे परिपन्थी लोग सौम्य हों, देवगण तथा भूतगण तृप्त हों।।३०-३३।।
वामदेवैः पवित्रैश्च मानस्तोकरथन्तरैः ।
आकृष्णेन रजसेति ऋच एतामुदाहरेत् ॥३४॥
तत पुण्याहशब्देन कृतवादित्रनिस्वनः ।
रथापक्रमणं कुर्याद्वर्त्मना सुखमेधते ॥३५॥
तत्पश्चात् वामदेव पवित्र मानस्तोक तथा रथन्तर एवं ‘आ कृष्णेन रजसा’ इत्यादि ऋक् मन्त्रों का उच्चारण करना चाहिये। तत्पश्चात् पुण्याहशब्दों से वाद्य बजाकर रास्ते में रथयात्रा करे। इससे सुख बढते हैं।।३४-३५।।
पुरुषैश्चापि वोढव्यः सूर्यभक्तिसमन्वितैः ।
सुकृता ग्रहदानैश्च बलीवर्दैरथापि वा ॥३६॥
यथापर्वमुदानस्याद् विजने पथि गच्छतः ।
युगाक्ष-चक्रभङ्गो वा तथा नेयः शनैः शनैः ॥३७॥
रथ को सूर्य के प्रति भक्तिवान् लोगों द्वारा अथवा सांड द्वारा भी चालित किया जा सकता है। निर्जन पथ पर भी रथ निर्विघ्न चले, जिससे युगाक्ष तथा रथ की पहिया न टूटे, ऐसे धीरे-धीरे रथ को चालित करे।।३६-३७।।
रथभङ्गे द्विजभयं भग्नेऽक्षे क्षत्रियस्य च ।
तुलाभङ्गे तु वैश्यानां शम्याः शूद्रभयं भवेत् ॥३८॥
रथ भङ्ग होने पर ब्राह्मणों को भय, अक्ष (चक्का) टूटने पर क्षत्रियों को भय, तुला (ऊपर की लकड़ी) टूटने पर वैश्यों को भय तथा शम्या (युगकीलक) टूटने पर शूद्रों को भय होता है।।३८।।
युगभङ्गे त्वनावृष्टिः पीठभङ्गे प्रजाभयम् ।
परचक्रागमं विद्याच्चक्रभङ्गे रथस्य तु ॥३९॥
ध्वजस्य पतने चापि भयं नृणां विनिर्दिशेत् ।
प्रतिमां व्यङ्गतायान्तु राज्ञीमरणमादिशेत् ॥४०॥
रथ का युगभंग होने पर अनावृष्टि, पीठ-भंग होने पर प्रजागण को भय तथा चक्का टूटने पर शत्रुपक्ष के आने की सूचना समझनी चाहिये। ध्वजा गिरने पर जनता को भय तथा प्रतिमा का अंग-भंग होने पर रानी का मरण होता है।।३९-४०।।
चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः १७३
पर्यस्ते सुरथे वापि सर्वजानपदे भयम्।
उत्पन्नेष्वेवमाद्येषु ह्युत्पातेष्वशुभेषु च॥४१॥
बलिकर्म ततः कुर्याच्छान्तिहोमं तथैव च।
ब्राह्मणान् भोजयेद्यस्तु भूयो दद्याच्च दक्षिणाम्॥४२॥
रथ के खण्डित होने से समस्त जनपद के लिये भय की सूचना होती है। ऐसा अशुभ उत्पात होने पर बलिकर्म एवं शान्तिहोम करना कर्त्तव्य है। इसमें ब्राह्मणों को भोजनोपरान्त दक्षिणा भी देनी चाहिये।।४१-४२।।
पूर्वोत्तरे दिशोभागे रथस्याग्निं प्रकल्पयेत्।
समिद्भिस्तु घृताक्ताभिर्होमयेज्जातवेदसम्॥४३॥
रथ के पूर्व तथा उत्तर दिशा में अग्नि को स्थापित करके घृत से लिप्त समिधा द्वारा जातवेदा अग्नि में हवन करना चाहिये।।४३।।
स्वाहाकारं वदन् सम्यग् देवताभ्यस्त्वनुक्रमात्।
ग्रहेभ्यश्च प्रजाभ्यश्च नामान्युद्दिश्य होमयेत्॥४४॥
प्रथमं चाग्नये स्वाहा स्वाहा सोमाय चैव हि।
स्वाहा प्रजापतये चैव दद्यादाहुतयः क्रमात्॥४५॥
'स्वाहा' शब्द का उच्चारण करके सम्यक्रूपेण यथाक्रम से देवताओं का, ग्रहगण का तथा प्रजा का नामोल्लेख करके होम करना चाहिये। प्रथमतः अग्नि के लिये (अग्नये स्वाहा) स्वाहा लगाकर होम करे। तदनन्तर चन्द्र तथा प्रजापति के लिये उनके नाम के साथ स्वाहा लगाकर आहुति देनी चाहिये (जैसे सोमाय स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा)।।४४-४५।।
स्वस्त्यस्त्विह च विप्रेभ्यः स्वस्ति राज्ञे तथैव च।
गोभ्यः स्वस्ति प्रजाभ्यश्च जगतः शान्तिरस्तु वै॥४६॥
शन्नोऽस्तु द्विपदे नित्यं शन्नश्चास्तु चतुष्पदे।
शं प्रजाभ्यस्तथैवास्तु शं सदात्मनि चास्तु मे॥४७॥
ब्राह्मणों का मंगल हो, राजा का मंगल हो, गौ तथा प्रजा का मंगल हो, विश्व की शान्ति हो। हमारे द्विपद (दो पैर वाले मनुष्यों का) जनपद का नित्य मंगल हो, चतुष्पद प्राणियों का मंगल हो, प्रजा का मंगल हो, हमारी आत्मा का सर्वदा मंगल हो।।४६-४७।।
भूः शान्तिरस्तु देवेश भुवः शान्तिस्तथैव च।
स्वश्चैवास्तु तथा शान्तिः शान्तिः सर्वत्र वास्तुनः॥४८॥
त्वमेव जगतः स्रष्टा पोष्टा चैव त्वमेव हि।
प्रजाः पालय देवेश शान्तिं कुरु दिवस्पते॥४९॥
१७४ श्रीसाम्बपुराणम्
इदमन्यच्च वक्ष्यामि शान्तेः परमकारणम्।
यात्राकारणभूतस्य पुरुषस्य स्वजन्मनः ॥५०॥
हे देवेश! पृथ्वी पर शान्ति हो, भुवलोक में शान्ति हो, स्वर्गलोक में शान्ति हो, सर्वत्र सब कुछ में शान्ति हो। हे देवेश! आप जगत् के स्रष्टा-पालक हैं। आप ही प्रजा का पालन करते हैं। हे दिवाकर! आप शान्ति का विधान करिये। यह एवं और भी शान्ति का परम कारण कहूँगा। जो पुरुष सूर्ययात्रा का विधान करते हैं, उनके स्वयं का जन्म भी शान्तिकारक हो जाता है॥४८-५०॥
दुष्टान् ग्रहांश्च विज्ञाय ग्रहशान्तिं समाचरेत्।
प्रादेशमात्राः कर्तव्यास्समिधो वा प्रमाणतः।
अर्कमय्यस्तथाऽर्कस्य पालाशयः शशिनस्तथा ॥५१॥
खादिर्य्यश्चैव भौमाय ह्यपामार्ग्यो बुधाय च।
आश्वत्थ्याश्चैव जीवाय हौदुम्बर्य्यः सिताय च ॥५२॥
असिताय शमीमय्यो दूर्वाः कार्यास्तु राहवे।
केतवे तु कुशाः कार्या दक्षिणां चाप्यतः शृणु ॥५३॥
दुष्ट ग्रहादि को जानकर ग्रहशान्ति का अनुष्ठान करना चाहिये। इसमें प्रादेश (द्वादश अंगुलि, आधा हाथ) प्रमाण की समिधा (काष्ठ) छोड़े। सूर्य के लिये मदार की लकड़ी, चन्द्रमा के लिये पलाश की लकड़ी, मंगल के लिये खैर (कत्था) की लकड़ी, बुध के लिये अपामार्ग की लकड़ी, बृहस्पति के लिये पीपल की लकड़ी, शुक्र के लिये गूलर की लकड़ी, शनि के लिये शमी की लकड़ी, राहु के लिये दूर्वा, केतु के लिये कुश द्वारा होम करे। अब दक्षिण की बातें सुनो॥५१-५३॥
सूर्याय चोत्तमां धेनुं शंखं दद्यात्तथेन्दवे।
रक्तोर्णं चैव भौमाय काञ्चनं सोमसूनवे ॥५४॥
पीतवासांसि जीवाय शुक्राद्याश्वं सितं तथा।
शनैश्चराय गां नीलां राहवे खण्डपायसम् ॥५५॥
छागं तु केतवे दद्याच्छृण्वेषां भोजनानि च।
सूर्य के लिये उत्तम गौ, चन्द्र के लिये शङ्ख, मङ्गल के लिये लाल वस्त्र, बुध के लिये स्वर्ण, बृहस्पति के लिये पीला वस्त्र, शुक्र के लिये सफेद घोड़ा, शनि के लिये नीली गौ (श्याम गौ), राहु के लिये खाण्ड पायस तथा केतु के लिये बकरा प्रदान करना चाहिये। अब इनके लिये भोजन का वर्णन सुनो॥५४-५५॥
गुडौदनं तु सूर्याय सोमाय घृतपायसम् ॥५६॥
हविष्यमन्नं भौमाय क्षीरान्नं सोमसूनवे।
दध्योदनं तु जीवाय शुक्रायाथ घृताशनम् ॥५७॥
चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः १७५
तिलपिष्टं च माषं च सूर्यपुत्राय दापयेत्।
राहवे दापयेन्मांसं केतवे चित्रमोदनम् ॥५८॥
सूर्य-हेतु गुड़-मिश्रित अन्न, चन्द्र-हेतु घृत-पायस, मंगल के लिये हविष्यान्न, बुध-हेतु क्षीरान्न, बृहस्पति-हेतु दधियुक्त अन्न, शुक्र-हेतु घृतान्न, सूर्यपुत्र शनि-हेतु तिलपिष्ट तथा उर्द का बड़ा प्रदान करे। राहु के लिये मांस एवं केतु के लिये विचित्र अन्न प्रदान करना होगा॥५६-५८॥
यथा बाणप्रहाराणां वारणं कवचं स्मृतम्।
तथा दैवोपघातानां शान्तिर्भवति वारणम् ॥५९॥
अहिंसकस्य दान्तस्य धर्मार्जितधनस्य च।
नित्यं च नियमस्थस्य सदानुग्रहणा ग्रहाः ॥६०॥
जैसे बाण की चोट से बचने के लिये कवच पहना जाता है, वैसे ही दैव के उपघात से बचने हेतु शान्तिकर्म आवश्यक है। अहिंसा-परायण, विजितेन्द्रिय, धर्मपथ से धनोपार्जन करने वाले, नियमों का सदा पालन करने वाले के प्रति ग्रह सदैव अनुग्रह करने वाले होते हैं॥५९-६०॥
ग्रहा गावो नरेन्द्रश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः।
पूजिताः पूजयन्त्येते निर्दहन्त्यपमानिताः ॥६१॥
यथा समुत्थितं यन्त्रं यन्त्रेण प्रतिहन्यते।
तथा समुत्थितां पीडां ग्रहशांत्या प्रशामयेत् ॥६२॥
ग्रहगण, गौगण, राजगण तथा विशेष करके ब्राह्मणगण का पूजन करने से ये व्यक्ति की सम्मानता करते हैं, किन्तु अपमानित होने से व्यक्ति को निःशेष दग्ध कर देते हैं। जैसे समुत्थित यन्त्र को अन्य यन्त्र से बाधित किया जा सकता है, वैसे ही उत्थित पीड़ा ग्रहशान्ति से प्रशमित होती है॥६१-६२॥
यज्वनां सत्यवाक्यानां तथा नित्योपवासिनाम्।
जपहोमपराणाञ्च ग्रहपीडा प्रशाम्यति ॥६३॥
एवं कृत्वा प्रजाशान्तिं कृत्वा च स्वस्तिवाचनम्।
पुनः सूर्यरथं कृत्वा कुर्यात् प्रक्रमणं ततः ॥६४॥
जो याजक तथा सत्यवादी हैं, नित्य उपवासी हैं, जप-होम परायण हैं, उनकी ग्रहपीड़ा प्रशमित हो जाती है। ऐसे प्रजागण का शान्ति-विधान एवं स्वस्तिवाचन करके सूर्य के रथ की परिक्रमा करनी चाहिये॥६३-६४॥
मार्गशेषं ततो गत्वा नयेद् देवालयं ततः।
अवतार्य रथाच्चैनं स्थापयेन्मण्डले तथा ॥६५॥
चतुर्थेऽहनि कर्तव्यं ततो विश्रमणं रवेः।
| १७६ | श्रीसाम्बपुराणम् |
|---|
चतुर्थेऽहनि कर्तव्यं ततो विश्रमणं रवेः।
धूपमाल्योपहारैश्च पूजयेन्मण्डले पुनः॥६६॥
तत्पश्चात् परिक्रमा करके देवालय में (अर्थात् रथयात्रा समाप्ति के पश्चात् का कृत्य कहा जा रहा है) जाकर देवता को रथ से उतार कर (जहाँ से उन्हें यात्रार्थ ले गये थे) उस मण्डल में उसी प्रकार स्थापित करना चाहिये। चौथे दिन सूर्यदेव को विश्राम कराना उचित है (अर्थात् तीन दिन की यात्रा समाप्ति के अनन्तर चतुर्थ दिन), तदनन्तर धूप, मालादि उपहारों से मण्डल में पूजा करनी चाहिये॥६५-६६॥
एवं विधिं तु सूर्याय कुर्याद्यः कोऽपि मानवः।
सपरार्द्धं तु वर्षाणां सूर्यलोके महीयते॥६७॥
न कुले जायते तस्य दरिद्रो व्याधितोऽपि वा॥६८॥
सूर्य के लिये जो कोई भी ऐसे विधान का पालन करता है, वह परार्ध-पर्यन्त सूर्यलोक में सम्मानित किया जाता है। उसके वंश में कोई भी दरिद्र अथवा रोगी जन्म नहीं लेता॥६७-६८॥
अथ संवत्सरे पूर्णे भानोर्यात्रादिने यदि।
रथप्रक्रमणं तत्र कथञ्चिन्नु कृतं भवेत्॥६९॥
ततो द्वादशवर्षे तु कर्तव्यं नान्तरा पुनः।
शान्तिकर्मार्थ कृत्वा वै होतव्यं भूतिमिच्छता॥७०॥
तदनन्तर (दूसरा) संवत्सर पूर्ण होने पर यात्रा के दिन यदि किसी प्रकार से रथ चालन न किया गया हो तो १२ वर्ष पूर्ण होने पर ही रथचालन करना चाहिये। बीच में नहीं करना चाहिये। तत्पश्चात् समृद्धि की कामना से शान्तिकर्म करके हवन करना चाहिये॥६९-७०॥
शक्रध्वजस्य चाप्येवं यदि नोत्थापनं कृतम्।
ततो द्वादशके वर्षे कर्तव्यं नान्तरा पुनः॥७१॥
इति मुनिऋषभः सुताय विष्णोर्विधिमुपदिश्य तु नारदो जगाम।
स च दशशतदीधितेश्चकार प्रणिपतितात्तिर्हरस्य देवयात्राम्॥७२॥
इति श्रीसाम्बपुराणे देवयात्रा नाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः॥२१॥
इसी प्रकार यदि ध्वज का उत्थापन न किया गया हो तब १२ वर्ष बीतने पर ही करना होगा, पहले नहीं। ऐसा कृष्णपुत्र साम्ब को उपदेश देकर मुनिवर नारद चले गये और साम्ब ने भी सहस्र किरण प्रणतजन आर्त्तिनाशक सूर्यदेव की यात्रा का उत्सव किया॥७१-७२॥
श्रीसाम्बपुराणान्तर्गत देवयात्रा नामक चतुस्त्रिंश अध्याय समाप्त
पञ्चत्रिंशोऽध्यायः
(यात्राविधिः)
वशिष्ठ उवाच
पुनर्यात्राविधिं चेमं समासात् कथयामि ते।
नारदेनैव कथितं साम्बोऽनुग्रहकारणम् ॥१॥
वर्तमाने तु भावे वै रथे देवगणे स्थिते।
यस्य यश्च नियोगः स्याद् देवस्य कथितो मया ॥२॥
वशिष्ठदेव कहते हैं—पुनः संक्षेप में यात्राविधि कहता हूँ, जिसे साम्ब पर अनुग्रह करके नारद ने कहा था। समस्त कार्य ठीक से सम्पन्न होकर देवगण द्वारा रथ पर अवस्थान करने पर जिन देवता का जो अनुचर है, उसे मैं कहता हूँ॥१-२॥
स तस्मिन्नेव मनसा स्थापनीयो रथे बुधैः।
द्यौर्महीदेवमूर्त्तिस्थकथापूर्वं प्रकीर्तिता ॥३॥
तथैव राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता।
एताभ्यामपि देवीभ्यां तथैव सवितुस्तथा ॥४॥
दण्डिनं पिङ्गलादीनां पृथक् कार्यों रथक्रमः।
मनसा चिन्तयेदेवं यथास्थानेषु देवताम् ॥५॥
पण्डितगण मन ही मन उन अनुचरों की स्थापना रथ पर करें। देवमूर्त्ति के रूप में स्वर्ग तथा पृथ्वी की चर्चा पहले (इस पुराण में) की जा चुकी है। राज्ञी स्वर्गस्थानीया हैं तथा निक्षुभा पृथ्वी-स्थानीया हैं। इन दो देवियों के साथ सूर्यदेव के रथ की बातें कही गयी हैं। पिङ्गलादि के मध्य में दण्डी की पृथक् रथयात्रा कराना उचित है। ऐसे मन ही मन इन देवताओं का चिन्तन करना चाहिये॥३-५॥
दिक्पालांल्लोकपालांश्च कल्पयेन्मनसैव तु।
देवो देवमयश्चैव सर्वदेवमयस्तथा ॥६॥
मन ही मन दिक्पालगण तथा लोकपालों का (उस रथ पर) चिन्तन करे। देव, देवमय तथा सर्वदेवमय हैं, यह चिन्तन करे॥६॥
मण्डलं त्वृङ्मयं चैव छन्दांसि च तथैव च।
गायत्री चैव त्रिष्टुप् च जगत्यनुष्टुबेव च ॥७॥
१७८ श्रीसाम्बपुराणम्
पंक्तिश्च बृहती चैव उष्णिगेव च सप्तमी।
अतो वेदमयत्वाच्च छन्दसां चैव कल्पनात् ॥८॥
मण्डल को ऋक् मय समझे। ऐसे ही छन्दों को भी समझे अर्थात् गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती, अनुष्टुप्, पंक्ति, बृहती तथा अनुष्टुप्—इन्हें वेदमय मानकर छन्दों की कल्पना की गयी है॥७-८॥
रथप्रक्रमणे सूर्यो वोढव्यो ब्रह्मवादिभिः।
उपवासपरैर्युक्तैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥९॥
रथ चलाते समय ब्रह्मवादी, उपवासी वेदपरायण ब्राह्मणों द्वारा सूर्यदेव का रथ चलवाये॥९॥
यथोक्तकरणाच्चैव शुभा शान्तिर्भविष्यति।
नायकश्चापि सर्वासां देवतानां दिवाकरः ॥१०॥
विन्यासेषु रथानां च देवतायतनेषु च ॥११॥
पूर्वकथित कारणों से (यह कार्य) शुभ तथा शान्तिकर होगा। समस्त रथ, देवमन्दिर तथा देवगण में नायक हैं—दिवाकर॥१०-११॥
ततो धूपोपहारैश्च संपूज्य प्रथमं ततः।
दिग्देवानुचरांश्चैव पूजयन् पूज्यते श्रिया ॥१२॥
तत्पश्चात् धूप तथा उपहारों द्वारा प्रथमतः पूजा करें, दिग् देवता तथा उनके अनुचरों के पूजन से ऐश्वर्य मिलता है॥१२॥
अपूज्य प्रथमं सूर्यमपरान् यस्तु पूजयेत्।
तदज्ञानकृतं पापं न तद्गृह्णन्ति देवताः ॥१३॥
यात्राकाले तु संप्राप्ते सवितुर्दीक्षितां तनुम्।
ये द्रक्ष्यन्ति तदा भक्त्या ते भविष्यन्त्यकल्मषाः ॥१४॥
प्रथमतः सूर्यदेव का पूजन किये बिना जो अन्य देवताओं का पूजन करते हैं, वह उनका अज्ञानकृत पाप होता है। देवगण उसे (पूजा को) ग्रहण नहीं करते। यात्रा काल में सूर्यदेव के उस विग्रह को (जो रथ पर है) जो भक्तिपूर्वक देखते हैं, वे निष्पाप हो जाते हैं॥१३-१४॥
पौर्णमास्याममावस्यां दानं पुण्यतरं तथा।
आषाढी कार्तिकी माघी तिथ्यः पुण्यतमाः स्मृतः ॥१५॥
पूर्णिमा तथा अमावस्या को दिया दान पुण्यतर होता है। वैसे ही आषाढ़ कार्तिक तथा माघ मास की पूर्णिमा एवं अमावस्या तिथि को दिया दान अधिक पुण्यतर होता है॥१५॥
पञ्चत्रिंशोऽध्यायः १७९
महत्त्वं च तिथेः पुण्यं यथाशास्त्रेषु भाषितम्।
कार्त्तिक्यां च विशेषेण महाकीर्त्तिरुदाहृता ॥१६॥
जैसे शास्त्रों में तिथि के महत्त्व तथा पुण्य की कथा अंकित है, वह विशेष करके कार्तिक हेतु है। इसलिये कार्तिक मास की अमावस्या तथा पूर्णिमा को महाकार्त्तिकी कहा है।।१६।।
एवं कालसमायोगाच्चात्र काले विशिष्यते।
दर्शनाच्च महत् पुण्यं सर्वपापहरं परम्॥१७॥
उपवासपरो यश्च तस्मिन् काले धृतव्रतः।
पूजयेद् भास्करं भक्त्या स गच्छेत् परमां गतिम्॥१८॥
देवोऽयं यज्ञपुरुषो लोकानुग्रहकाङ्क्षया।
प्रतिमायां स्थितो भूत्वा पूज्यते मानुषैः सदा ॥१९॥
इस प्रकार के काल (तिथि आदि) तथा मास के संयोग के कारण विशिष्ट काल होता है। इस समय दर्शन के फल से महापुण्य होता है, सर्वपाप विनष्ट हो जाते हैं। इस काल में उपवासी होकर नियम परायण व्यक्ति यदि भक्तिपूर्वक सूर्यदेव का पूजन करता है, तब उसे परम गति प्राप्त होती है। इन यज्ञपुरुष सूर्यदेव ने लोकानुग्रह करने के लिये प्रतिमा में अवस्थित होकर सदा मनुष्य का पूजन ग्रहण किया है।।१७-१९।।
स्नानाद् दानाज्जपाद्धोमात् संयोगाद् देवकर्मणः।
शिरसो वपनाच्चैव दीक्षितः पुरुषो भवेत् ॥२०॥
केशानां वपनं कार्यं सूर्यभक्तैस्सदा नरैः।
सूर्यक्रतौ शुचिश्चैवं दीक्षितः पुरुषो भवेत् ॥२१॥
स्नान-दान-जप-होम तथा देवकर्म के संयोग से तथा मस्तकमुण्डन के फल से पुरुष दीक्षित होता है। सूर्यभक्त सभी समय केशवपन करते हैं। सूर्य के यात्राकाल में ऐसा पवित्र व्यक्ति दीक्षित होता है।।२०-२१।।
चतुर्णामपि वर्णानां भक्त्या सूर्य च नित्यशः।
एवं ये तु करिष्यन्ति ते नरा नित्यदीक्षिताः।
तीर्णव्रता महात्मानः प्राप्नुवन्ति शुभां गतिम्॥२२॥
इति श्री साम्बपुराणे यात्राविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः
चारो वर्ण में जिन्होंने भक्तिपूर्वक इस प्रकार से नित्य सूर्य की आराधना किया है, वे नित्य दीक्षित होते हैं। व्रतपरायण महात्मागण शुभ गति प्राप्त करते हैं।।२२।।
श्रीसाम्बपुराणान्तर्गत यात्राविधि नामक पञ्चत्रिंश अध्याय समाप्त
षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः
(अग्निधूपविधिः)
बृहद्वल उवाच
श्रुतं मयेदं विप्रेन्द्र यात्रायाः करणं शुभम्।
अग्ने धूपस्य च तथा विधिमाचक्ष्व सुव्रत ॥१॥
महाराज बृहद्वल कहते हैं—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! मैंने शुभ यात्रा का विधान सुना। हे सुव्रत! अब अग्नि तथा धूप-विधान कहें॥१॥
वशिष्ठ उवाच
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि ह्यग्निधूपविधिक्रियाम् ।
स्नानमाचमनं चाथोऽर्घ्यदानं तथैव च ॥२॥
अथ मृद्भिस्त्रिभिः स्नात्वा वाससी निर्मले शुभे ।
परिधाय च सावित्र्या ह्याचमेच्च प्रयत्नतः ॥३॥
वशिष्ठ देव कहते हैं—इसके अनन्तर मैं अग्नि तथा धूपविधि की क्रिया कहूँगा और वैसे ही स्नान, आचमन तथा अर्घ्यदान की विधि भी कहूँगा। तीन बार मृत्तिका से स्नान करके निर्मल वस्त्रयुगल पहनकर सयत्न सावित्री द्वारा आचमन करना चाहिये॥२-३॥
जलस्थो नाचमेद्विद्वाञ्जलादुत्तीर्य नित्यशः ।
आचमेत्तु प्रयत्नेन सावित्र्या सुसमाहितः ॥४॥
अप्सु सूर्यस्तथाग्निश्च नागदेवी सरस्वती ।
तस्मादुत्तीर्य चाचामेन्नोपहन्याज्जलाशयम् ॥५॥
विद्वान् व्यक्ति जल के मध्य में आचमन नहीं करना चाहिये। सर्वदा जल से बाहर आकर (थल पर) यत्नपूर्वक सावित्री से आचमन करना चाहिये। जल के भीतर सूर्य, अग्नि तथा सरस्वती का वास होता है। अतएव जल से ऊपर आकर आचमन करना ही उचित है; ताकि जलाशय आहत न हो॥४-५॥
उपविश्य शुचौ देशे प्रयतः प्रागुदङ्मुखः ।
पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च अन्तर्जानुस्तथाचमेत् ॥६॥
प्रसन्नस्त्रिः पिबेदापः प्रयतः सुसमाहितः ।
द्विधापमार्जनं कृत्वा त्रिभिरभ्युक्षणं पुनः ॥७॥
षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः १८१
पवित्र स्थान में संयतभाव से पूर्व अथवा उत्तरमुख बैठकर पादद्वय, हस्तद्वय तथा जानुदेश को धोकर आचमन करना चाहिये। प्रसन्न तथा संयत्त चित्त से सुसमाहित होकर तीन बार आचमनार्थ जलपान करना चाहिये। दो बार अपमार्जन करना चाहिये एवं तीन बार अभ्युक्षण करना (मस्तक पर जल छिड़कना) चाहिये॥६-७॥
मूर्द्धानखानि चात्मानमुपस्पृश्यानुपूर्वशः।
आचान्तेऽर्कं नमस्कृत्य शौचेच्छुः शुचितामियात् ॥८॥
क्रियां यः कुरुते मोहादनाचम्येह नास्तिकः।
भवति ता वृथा तस्य क्रियाः सर्वा न संशयः ॥९॥
शुचिष्कामा हि वै देवा वेदे च समुदाहृताः।
नास्तिकं चाशुचिं चैव वर्जयन्ति सदा सुराः ॥१०॥
मस्तक, सभी नख तथा हृदय का आनुपूर्वीक स्पर्श करके आचमनोपरान्त सूर्य को नमस्कार करके शुचिताकामी लोग पवित्र हो जाते हैं। जो नास्तिक व्यक्ति मोहवशात् आचमन किये बिना कार्य (पूजनादि कार्य) करता है, उसके सभी कर्म व्यर्थ हो जाते हैं; इस सम्बन्ध में कोई संशय नहीं है। देवगण पवित्रता चाहते हैं—ऐसा वेद का वचन है। नास्तिक तथा अशुचि व्यक्ति का देवगण सर्वदा त्याग कर देते हैं॥८-१०॥
ऋषयः पितरश्चापि ये चान्येऽपि शुचिव्रताः।
शौचमेवं प्रशंसन्ति शौचाज्ज्ञानं विधीयते ॥११॥
आचान्तो मौनमास्थाय देवागारं विशेषतः।
श्वासान्तर्हि निमित्तं हि प्राणमाच्छाद्य वाससा ॥१२॥
ऋषिगण, पितृपुरुष गण तथा और अन्य जो शुचिपरायण हैं, उन्होंने ऐसे शौच की प्रशंसा की है। शौच से ज्ञान प्राप्त होता है। आचमन के पश्चात् विशेषतः देवालय में मौन रहना चाहिये। वस्त्र द्वारा प्राणवायु का आच्छादन करके अन्तःश्वास लेना चाहिये॥११-१२॥
शिरः प्रावृत्य चैवाथ केशोदविनिवृत्तये।
ततः पूजां रवेः कुर्यात् पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ॥१३॥
तदनन्तर केश का जल सुखाने के लिये मस्तक को ढक कर नानाविध शुभ पुष्पों से सूर्य की पूजा करनी चाहिये॥१३॥
जपेन वर्तमानेन संहितायां करज्जपन्।
धूपं ततोऽग्नये दत्वा प्रथमं गुग्गुलाहुतिम् ॥१४॥
पुष्पाञ्जलिं ततो गृह्य तच्छिलायां प्रधूप्य च।
रवेर्मूर्द्धनि तं दत्वा वाचमेतामुदाहरेत् ॥१५॥
१८२ श्रीसाम्बपुराणम्
अंगुलियों को एकत्र करके जप करना चाहिये। तत्पश्चात् अग्नि के लिये धूपदान करना चाहिये। प्रथमतः गुग्गुलु की आहुति प्रदान करनी चाहिये। तदनन्तर पुष्पाञ्जलि लेकर उस शिला को प्रधूमित करके सूर्यदेव के मस्तक पर उस पुष्पाञ्जलि को देते समय नीचे लिखे मन्त्र का पाठ करना चाहिये।।१४-१५।।
ॐ व्रतनयं व्रतिनो वर्द्धयन्ति देवा मनुष्या पितरश्च सर्वे।
तस्यादित्यस्य प्रसवामनामहे यस्तेजसः प्रथममजो विभाति ॥१६॥
देवता, मनुष्य तथा पितृपुरुषगण व्रतपरायण होकर जिस व्रत के नायक का वर्धन करते हैं, उन आदित्य के प्रकाश में हम प्राण धारण करते हैं, जो तेज के प्रथम रूप में प्रकाशित होते हैं।।१६।।
धूपवेलाः स्मृताः पञ्च जपेष््वेवं च पञ्चसु।
महाविद्यासु याः पञ्च वक्ष्येऽहं ताः पुनः क्रमात् ॥१७॥
पाँच बार धूप देने की बात कही गयी है, उसी प्रकार से पाँच बार जप का भी विधान बताया गया है। महाविद्या की जो पाँच वेला है, उसे मैं क्रमानुसार कहता हूँ।।१७।।
दण्डनायकवेला तु प्रदोषे ऋक्षदर्शनात्।
राज्ञीवेला तु प्रत्यूषे तद्वत् कार्या विजानता ॥१८॥
त्रिकालं तु रवेः पूजा कर्तव्या सूर्यदर्शनात्।
अर्द्धोदिते खमध्यस्थे भानोर्वास्तंगते तथा ॥१९॥
प्रदोषकाल में नक्षत्रदर्शन होने तक दण्डनायक वेला होती है। प्रत्यूष काल में राज्ञी वेला होती है। सूर्योदय के उपरान्त तीन वेला में रवि का पूजन किया जाता है—सूर्य के अर्धोदय काल में, सूर्य के मध्यगमन में रहते समय, सूर्य के अस्तगमन के समय (ये पाँच वेलायें होती हैं)।।१८-१९।।
मिहिराय च पूर्वाह्णे मध्याह्ने ज्वलनाय च।
अर्धोद्यन्मण्डले देया नीचाह्ने वरुणाय च ॥२०॥
पूर्वाह्न में सूर्य की, मध्याह्न में अग्नि की, अर्धोदित काल में मण्डल की तथा अपराह्न में वरुण की पूजा करनी चाहिये।।२०।।
रक्तचन्दनमिश्राणि गन्धोदकयुतानि च।
पद्मानि करवीराणि तथा रक्तोत्पलानि च ॥२१॥
कुङ्कुमोदकमिश्राणि तथा कुरूण्टकानि च।
गन्धाद्यान्यथवान्यानि कृत्वा ताम्रस्य भाजने ॥२२॥
भूयो धूपं ततो दद्यात् समन्त्रं गुग्गुलाहुतिम्।
अर्घ्यपात्रं ततो गृह्य कुर्यादावाहनं रवेः ॥२३॥
षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः १८३
रक्तचन्दन-मिश्रित, गंगाजलयुक्त, पद्म, कनेर, रक्तपद्म, कुङ्कुम जल-मिश्रित, कुरुंटक (झिन्टीवृक्ष) एवं अन्यान्य गन्धादि द्रव्य को ताम्रपात्र में रखकर अर्घ्य देना चाहिये। धूप देकर मन्त्र के साथ गुग्गुलु की आहुति प्रदान करनी चाहिये। तदनन्तर अर्घ्यपात्र लेकर नीचे लिखे मन्त्र द्वारा सूर्य का आवाहन किया जाता है।।२१-२३।।
एहि सूर्य! सहस्त्रांशो तेजोराशे जगत्पते।
अनुकम्पय मां भक्त्या गृहाणार्घ्यं दिवाकर ॥२४॥
हे सूर्य! आप आईये! सहस्त्रकिरण, तेजोराशि, जगत्पति! मेरी भक्ति से मेरे प्रति कृपा करिये। हे दिवाकर! मेरा अर्घ्य ग्रहण करिये।।२४।।
अनेनावाहनं कृत्वा जानुभ्यां संस्थितः क्षितौ।
रवेर्निवेदयेदर्घमादित्यहृदयं जपेत् ॥२५॥
इस मन्त्र से सूर्यदेव का आवाहन करके भूमि पर अपने जंघाओं को स्थापित करके सूर्य को अर्घ्यदान करके आदित्यदेव का जप करना चाहिये।।२५।।
ॐ नमो भगवते आदित्याय वरिष्ठाय वरेण्याय ब्रह्मलोकैककर्त्रे।
ॐ ईशानाय पुराणाय पुराणपुरुषाय च ॥२६॥
ॐ सोमाय च ऋग्यजुःसामाथर्वणे नमः ॥२७॥
ॐ भूः ॐ भुवः स्वः ॐ महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्यम्।
ब्रह्मणे मध्यपरत आदित्यायेति स्वाहा ॥२८॥
'ॐ नमो भगवते' इत्यादि २६ से २८ श्लोक-पर्यन्त लिखे मन्त्र से धूप निवेदित करना चाहिये। मन्त्रार्थ है—श्रेष्ठ, वरेण्य, ब्रह्मलोक के एकमात्र कर्त्ता आदित्यदेव को नमस्कार है। ईशान, पुराण तथा पुराणपुरुष को नमस्कार है। सोम तथा ऋक्, यजुः, साम तथा अथर्व को नमस्कार है। महाव्याहृति मन्त्र—भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः, सत्य तथा ब्रह्मरूप आदित्य के लिये स्वाहा मन्त्र से निवेदन करता हूँ।।२६-२८।।
सावित्र्या परिपूतेन वारिणा तु ततः परम्।
परितः परिमृज्याथ धूपभाजनमुच्छ्रियेत् ॥२९॥
ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ॥३०॥
ततो निवेदयेद् धूपं त्वचमेतामुदाहरन् ॥३१॥
तदनन्तर गायत्री मन्त्र से परिपूत जल द्वारा धूपपात्र का मार्जन करके उसे उत्तोलित करना चाहिये। तदनन्तर गायत्री मन्त्र से धूप निवेदित करना चाहिये। परिपूत मन्त्र श्लोक २९ में है। गायत्री मन्त्र श्लोक ३० में है।।२९-३१।।
त्वमेको रुद्राणां वसूनां पुरातनो
देवानां गीर्भिरभिष्टुतः शाश्वतो दिवि ॥३२॥
१८४ श्रीसाम्बपुराणम्
हे सूर्यदेव! एकमात्र आप रुद्रगण तथा वसुओं में पुरातन हैं। आप द्युलोक में नित्य देवगण द्वारा स्तुत हैं। यह धूपदान मन्त्र है॥३२॥
पूर्वाह्णेऽनेन मन्त्रेण मध्याह्ने चाप्यनेन तु॥३३॥ ॐ नमो ज्वालामालाय तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततं सायाह्ने चाप्यनेन तु॥३४॥
पूर्वाह्न तथा मध्याह्न में पूर्वोक्त मन्त्र से पूजन करे; किन्तु सायाह्न काल में ‘ॐ नमो ज्वालामालाय तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः दिवीव चक्षुराततं’ मन्त्र से पूजा करनी चाहिये। मन्त्रार्थ है—जो अग्निज्वाला के समान किरणों का विस्तार करते हैं, उन सूर्यदेव को नमस्कार है। उन विष्णु के परमपद का सूरीगण नित्य दर्शन करते हैं। आकाश में उनके चक्षु विस्तृत रहते हैं॥३३-३४॥
ॐ नमो वरुणाय ॐ आकृष्णेन रजसा वर्त्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च। हिरण्मयेन सविता रथेन देवो याति भुवनानि पश्यन्॥३५॥ अनेन विधिना दत्वा धूपं सूर्याय याजकः। उत्क्षिप्तेनैव धूपेन विशेद् गर्भगृहं ततः॥३६॥
तदनन्तर ‘ॐ नमो वरुणाय’ से लेकर ‘भुवनानि पश्यन्’ तक के मन्त्र से सूर्य को धूपदान करके (सूर्य के लिये) गर्भगृह में प्रवेश करना चाहिये॥३५-३६॥
ततः प्रविश्य धूपं तु प्रतिमायै निवेदयेत्। मन्त्रेण मिहिरायेति धूपं दत्वेति नित्यशः॥३७॥
प्रवेश करके प्रतिमा को धूप निवेदन करना चाहिये। ‘मिहिराय’ इत्यादि मन्त्र से नित्य धूप देना चाहिये॥३७॥
ततो राज्ञीं नमस्कृत्य निक्षुभायै नमो नमः। दण्डनायकसंज्ञाय पिङ्गलाय च वै नमः॥३८॥
तदनन्तर सूर्यपत्नी राज्ञी को नमस्कार करे। सूर्यपत्नी निक्षुभा को भी नमस्कार करे। तत्पश्चात् दण्डनायक तथा पिङ्गला को भी नमस्कार करना चाहिये॥३८॥
ततो राज्ञे च तोषाय कल्माषाय गरुत्मते। ततः प्रदक्षिणां कुर्वन् दिग्देवेभ्यो निवेदयेत्॥३९॥
तत्पश्चात् राजा, तोष, कल्माष तथा गरुड़ को नमस्कार करना चाहिये। तदनन्तर प्रदक्षिणा करके उसे दिक् देवगण को निवेदन करना चाहिये॥३९॥
षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः १८५
दण्डिने च ततो दद्याद्रैवन्तानुचराय च।
पूर्वेण नम इन्द्राय दक्षिणेन यमाय च॥४०॥
पश्चिमेन जलेशाय कुबेरायोत्तरेण च।
उत्तरेणैव सोमाय दद्याद्धूपं विचक्षणः॥४१॥
तदनन्तर दण्डी तथा रैवन्त के अनुचर गण को निवेदन करना चाहिये। 'नमः इन्द्राय' मन्त्र से पूर्व की ओर इन्द्र को, दक्षिण में यम को, पश्चिम में वरुण को, उत्तर में कुबेर को तथा विचक्षण व्यक्ति को उत्तर दिशा में चन्द्र को भी धूप प्रदान करना चाहिये॥४०-४१॥
शृङ्गे सौमनसे धूपमीशानाय निवेदयेत्।
ज्योतिषं त्वग्नये दत्वा पितृभ्यश्चित्रसंज्ञके॥४२॥
शृङ्ग में सुमना ईशान को धूप निवेदन करना चाहिये। अग्नि में धूप देकर चित्र-संज्ञक पितृपुरुषों को धूप प्रदान करना चाहिये॥४२॥
चन्द्रमासे ततः शृङ्गे धूपं दत्त्वा तु वायवे।
मध्ये नारायणाख्याय सूर्याय परमात्मने॥४३॥
तदनन्तर चन्द्रमास में शृङ्ग में वायु को धूप प्रदान करना चाहिये। मध्य में नारायण नामक सूर्य परमात्मा को धूप प्रदान करना चाहिये॥४३॥
आदित्येभ्योऽथ रुद्रेभ्यो मरुद्भ्यश्चाश्विनोस्तथा।
याह्यस्मिन् देवता व्योम्नि नमस्ताभ्योऽपि नित्यशः॥४४॥
आदित्यगण, रुद्रगण, मरुद्गण, अश्विनी कुमारद्वय के लिये धूप निवेदित करना चाहिये। मन्त्र है—हे देवगण! इस आकाश में गमन करिये। उन देवगण को नित्य नमस्कार करता हूँ॥४४॥
एवमुद्दिश्य नामानि धूपं दत्वा ततः स्तवैः।
उत्क्षिप्तो यत्र वै धूपो मुक्त्वा तत्रैव तं पुनः॥४५॥
इस प्रकार से देवताओं का नामोल्लेख करके धूप देने के अनन्तर उनके स्तव से स्तुति करनी चाहिये। जहाँ धूप उत्क्षिप्त होती है, पुनः वहीं जाना चाहिये॥४५॥
सूर्य गुह्यैरभिष्टुत्य ह्येवं विज्ञापयेत्ततः।
अर्चतो हि यथाशक्त्या मया शक्त्या विभावसोः॥४६॥
ऐहिकामुष्मिकीं नाथ कार्यसिद्धिं कुरुष्व मे।
गुह्य मन्त्र से सूर्य का स्तव करके तदनन्तर उनसे प्रार्थना करनी चाहिये—'हे विभावसु! मैं यथाशक्ति भक्तिमान् चित्त से आपकी अर्चना करता हूँ। हे नाथ! मेरी ऐहिक तथा पारलौकिक कार्यसिद्धि करिये॥४६॥