भारतकोश
संग्रह पर लौटें

साम्ब पुराण (श्री एस. एन. खण्डेलवाल हिन्दी व्याख्या सहित)

Samba Purana Hindi

महर्षि वेदव्यास (व्याख्याकार: श्री एस. एन. खण्डेलवाल) द्वारा

स्रोत: Sri Samba Purana with Hindi Commentary by Sri S. N. Khandelwal (उद्गम)

DevanagariHindipublished424 पृष्ठ

पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

(बीजप्रसवः)

उक्तं तद्योनिबीजं च साङ्कुरं प्रसवं महत्।
तत्पुण्यफलदं मह्यं मुक्तिदं सर्वदेहिनाम्॥१॥

यह योनिबीज की कथा अंकुर तथा महत् की उत्पत्ति के साथ कही गयी, जो हमारे लिये पुण्यप्रद तथा फलप्रद है एवं सभी देहधारियों को मुक्ति देने वाली है॥१॥

पूर्वस्यां संशयश्चैवं दीप्तायामुच्यतां पुनः।
तं विधिं संशयं देव भक्तः स्यामहम्भास्करेः॥२॥

पूर्व में जो संशय था, दीप्त सूर्य के सम्बन्ध में उस संशय को दूर करिये। हे देव! वह विधि कहिये, जिससे मैं दुर्लभ भक्त हो जाऊँ॥२॥

श्रुत्वा विज्ञापनं तस्मै प्रोवाच विधिवत् प्रभुः।
समयादि यथातत्त्वं दीक्षां सम्यक्चतुर्विधाम्॥३॥
परीक्षिताय भक्ताय सुश्रूषणरताय च।
तपस्विने विनीताय क्रोधादिरहिताय च॥४॥

उनका निवेदन सुनकर प्रभु सूर्यदेव ने यथाविधि समयादि यथार्थ तत्त्व एवं सम्यक् चतुर्विध दीक्षा की बातें कहीं; क्योंकि साम्ब परीक्षित भक्त थे, वे शुश्रूषा में रत, तपस्वी, विनीति तथा क्रोधादि से रहित थे॥३-४॥

पूजयित्वाथ देवेशं प्रागुक्तेन विधानतः।
आवाहयत्ततस्तस्मिन् भूतयोनिदशात्मिकाम्॥५॥

सूर्यदेव कहते हैं—पूर्वोक्त विधान के अनुसार देवाधिपति सूर्यदेव की पूजा करे। उनमें दशात्मिका भूतयोनि का आवाहन करे॥५॥

दृष्ट्वा च सर्वभूतैश्च श्मशाने सकलीकृतम्।
सप्तकृत्वोऽथ संपात्य दर्भपुञ्जे स्थितस्ततः॥६॥
अन्यत्र स्थापितं शिष्यमाज्याद्यैश्च सुपूजितम्।
पावयेत्तत्तिरूर्ध्वं वै नार्यैः पिङ्गलकैरघः॥७॥
आहुतीर्जुहुयाद्भूतैः सर्वैरिव यथाक्रमम्।
सम्पातान् पातयेच्छिष्यो मुक्तदोषस्तथा भवेत्॥८॥

पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ३७७

श्मशान में सर्वभूतों द्वारा सकलीकृत देखे। दर्भपुञ्ज (कुश आदि के गुच्छे के ऊपर) ७ भाग में स्थापित करे। वहाँ से अन्यत्र स्थापित घृतादि से पूजित शिष्य को तीन बार पवित्र कराये। नाभि के ऊपर तथा पञ्जर के नीचे यथाक्रमेण सभी प्राणियों के लिये आहुति देनी चाहिये। शिष्य में सम्पात पातन करे। इससे वह दोषरहित हो जाता है॥६-८॥

सकलीकृत्य पश्चाच्च यजेच्चापि पुनः शुचिः।
संस्थाप्य दक्षिणेनाग्नेर्भूतैर्हुत्वा च किल्विषम्॥९॥
भस्ममुष्टिं ततस्तस्मिन् दद्यादादाय पावकम्।
एवं समयिनस्तस्य भवेत् संस्कारयोग्यता॥१०॥

इति श्रीसाम्बपुराणे ज्ञानोत्तरे बीजप्रसवे पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

सब एकत्र करके पवित्र होकर पुनः यजन करना चाहिये। अग्नि को दक्षिण में स्थापित करके भूत द्वारा पापों की आहुति देकर उसमें भस्ममुष्टि छोड़कर अग्नि ग्रहण करे। ऐसे नियमपालक में संस्कार-योग्यता होती है॥९-१०॥

श्रीसाम्बपुराण ज्ञानोत्तर में बीजप्रसव नामक पचहत्तरवाँ अध्याय समाप्त

षट्सप्ततितमोऽध्यायः

(बीजप्रसवः)

योग्यतामप्यबुद्ध्वस्य संस्कारं गुरुरारभेत्।
भूतस्य पावनेरेव तस्य सम्पूज्य तत्त्वतः॥१॥
संहारशक्तिमावाह्य विधानेन दशात्मना।
आत्मानं सकलीकृत्य शिष्ये न्यासान् प्रयोजयेत्॥२॥

शिष्य की योग्यता को भली प्रकार जानकर गुरुदेव संस्कार प्रारम्भ करे। भूतसमूह को पावन करके तत्त्वतः उसका पूजन करना चाहिये। दशात्मक विधान से संहार शक्ति का आवाहन करके आत्मा को एकत्र करके शिष्य का न्यास करे (आत्मा को एकत्र करना अर्थात् विक्षिप्त आत्मभाव का केन्द्रीयकरण)॥१-२॥

कृत्वा पूजादिकां सम्यक् प्रतिमन्त्रं प्रयोजयेत्।
सृष्टन्तु पावकं कर्म यद्यसौ प्रतिपद्यते॥३॥

पूजादि करके सम्यक् रूप से प्रतिमन्त्र का प्रयोग करना चाहिये। यदि वह प्रतिपाद्य हो तब सृष्ट होकर पावक कर्म करना चाहिये॥३॥

ब्रह्मघ्नं शोधयेद् गोष्ठं दशाहं पापशुद्धये।
अन्येष्वप्सु त्रिरात्रञ्च महासर्गेषु तत्त्ववित्॥४॥

ब्रह्महत्यारे की शुद्धि हेतु १० दिन वह गोष्ठ (गौशाला) में रहकर शोधन करे। तत्त्वज्ञ व्यक्ति अन्य जल एवं महत् के साथ तीन रात्रि शोधन करे॥४॥

प्रत्येकमाहुतीस्तिस्रो हुत्वा सम्पातकारणम्।
संस्थितो दक्षिणेनाग्नेः क्रमेण लभते गुरुः॥५॥

प्रत्येक की तीन आहुति देकर अग्नि के दक्षिण से लेकर गुरुक्रम से सम्पात-पारण लाभ करे॥५॥

गुरुणाष्टशतं हुत्वा सम्पात्यास्त्वेकविंशतिः।
सम्पातो मूर्ध्नि शिष्यस्य शिवयोन्यां तथाञ्जलिम्॥६॥
पुष्पस्य मूर्ध्नि दद्याच्च क्रियायोन्याञ्च निःक्षिपेत्।
दर्भे दशात्मना होमस्त्रिकमेतन्मयोदितम्॥७॥

षट्सप्ततितमोऽध्यायः ३७९

गुरु १०८ आहुति देकर २१ सम्पात करे। शिष्य के मस्तक में सम्पात देकर शिवयोनि में पुष्पाञ्जलि देनी चाहिये। तदनन्तर मस्तक में तथा क्रियायोनि में पुष्पाञ्जलि प्रदान करे। दर्भ में दशात्मक विधान से तीन बार होम करे। यह मेरी उक्ति है॥६-७॥

तथा पुंसवनं कृत्वा क्रियायोन्यैश्च मन्त्रिणः। तथैव तण्डुलैर्जुहुयादाहुतिं त्वेकविंशतिम् ॥८॥ जातकर्म तथैव स्यात्तोयं मूर्ध्नि दशात्मना। तथा व्याहृतिहोमश्च पानं चास्य मलापहम् ॥९॥

तदनन्तर मन्त्रसाधक क्रियायोनि के द्वारा पुंसवन करे तथा तण्डुल से २१ आहुति प्रदान करे। इस प्रकार से जातकर्म होता है। दशात्मक विधान से मस्तक पर जल देना, व्याहृति होम करना तथा इस जल के द्वारा आचमन मलिनता का नाशक होता है॥८-९॥

हिरण्यगर्भस्योक्तायाः क्रियायोन्यसितं परम्। हुत्वा प्रशमयेच्चैव मधुना च समायुतम् ॥१०॥ ये चापि शिष्टसंस्काराः प्राशनाद्या व्रतान्तकाः। कृष्णाजिनादिलिङ्गानि दद्यादस्य दशात्मना ॥११॥

हिरण्यगर्भोक्त मन्त्र से क्रिया योनि में मधु से होम करके प्रशमन करना चाहिये। ये सभी शिष्ट संस्कार हैं। अन्नप्राशादि व्रतान्त में कृष्णाजिन प्रभृति दशात्म विधि से इस शिष्य को प्रदान करे॥१०-११॥

होमं कारणयोन्यां च कुर्यान्नित्यं समाहितः। सप्त सप्त तथा हानिं चरेत् सप्त व्रतानि वै ॥१२॥ सम्पातनयनां चाद्यां तथा वै कारणस्य तु। कर्म वैवाहिकं चैव वररूपाय यज्ञवान् ॥१३॥ यागवांश्च हविर्यज्ञैः सोमपानं यथोच्यते ॥१४॥

समाहित होकर नित्य कारण योनि में होमकार्य उचित है। ७-७ दिन ७ व्रत का आचरण करना चाहिये। कारण का सम्पातनयन प्रदान करे। यज्ञवान व्यक्ति वररूप के उद्देश्य से वैवाहिक कर्म करे। यागयुक्त व्यक्ति हवि से यज्ञ करे। तदनन्तर सोमपान कहा गया है॥१२-१४॥

सोममौदुम्बरे न्यस्तं नमस्ये तं दशात्मना। दशसम्पातितं पीत्वा ऋतुभिर्युज्यते तदा ॥१५॥

सोम को उदुम्बर काष्ठपात्र में रखकर दशात्मक विधान से उसे नमस्कार करना चाहिये। १० सम्पातित पान करके याग करे॥१५॥

३८०श्रीसाम्बपुराणम्

दक्षिणां तद्विदे दद्याद् देवायेनं निवेदयेत्।
गुरुं प्रदक्षिणीकृत्य लब्धानुज्ञो यथाविधिः ॥१६॥
एवं तु संस्कृतो योग्यः सिद्धीनां सर्वतस्ततः।
मृतश्च मोक्षमाप्नोति विशेच्च परमं पदम् ॥१७॥
इति श्रीसाम्बपुराणे ज्ञानोत्तरे बीजप्रसवे षट्सप्ततितमोऽध्यायः

यज्ञविद् लोगों को दक्षिणा देनी चाहिये। देवता के उद्देश्य से यह निवेदन होता है। गुरुदेव की यथाविधि प्रदक्षिणा करके उनकी अनुमति लेनी चाहिये। ऐसे भाव से संस्कृत होने पर सब दिक् से साधक सिद्धिलाभ के लिये योग्य हो जाता है। उसे मृत्यु के उपरान्त मोक्षलाभ तथा परमपद मिलता है॥१६-१७॥

श्रीसाम्बपुराण ज्ञानोत्तर में बीजप्रसव नामक छिहत्तरवाँ अध्याय समाप्त

सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

(विसर्जनविधिः)

शिवतुल्यत्वमस्य स्यात् पाशच्छेदस्तु येन वै।
तमतो वर्णयिष्यामि संस्कारं क्रमशः परम्॥१॥

यह संस्कार का शिवतुल्यत्व कहा गया। जैसे शिव द्वारा पाश-छेदन होता है, वैसे ही संस्कार के द्वारा जीवन के बन्धन छिन्न हो जाते हैं। अतः क्रमशः श्रेष्ठ संस्कार का वर्णन करूँगा॥१॥

संस्कृत्य पूर्ववद् धीरो दृष्ट्वा देवं यथाविधि।
आलिखेन्मण्डलं सम्यग् भूतानां विधिवत्ततः॥२॥

धीर व्यक्ति पूर्व की तरह संस्कृत होकर यथाविधि देवदर्शन करके सम्यक् रूपेण मण्डल का अंकन करे। तदनन्तर विधिवत् भूतगण के मण्डल का अंकन करे॥२॥

तस्मिन्निवेश्य भूतानां सम्पूज्यैनं यथाविधि।
भूताधिपेन तत्त्वज्ञो मन्त्रपूतजलैस्तु तत्॥३॥
द्रव्यैस्तु मङ्गलैश्चैवमभिषिच्य सुपूजितः।
अलङ्कृतं गृहीत्वाथ देवायैनं निवेदयेत्॥४॥

उस मण्डल में भूतों का निवेश करके यथाविधि पूजन करके तत्त्वज्ञ साधक भूतपति का मन्त्रपूत जल एवं माङ्गलिक द्रव्य से अभिषेक करके पूजा करके इस अलंकृत का देवता के उद्देश्य से निवेदन करे॥३-४॥

प्रदक्षिणामतः कृत्वा विज्ञाप्यो विधिवत् प्रभुः।
प्रणम्य विधिवद्धीरः प्रसीदैतिह्यमुं वदेत्॥५॥
पप्रच्छ शिताम्यस्यादुक्तश्चापि यथासुखम्।
पाशेभ्यो मोक्षयेच्चैनं गुरुत्वं वै प्रसादजम्॥६॥

तदनन्तर प्रदक्षिणा करके विधिवत् प्रभु को बताये अर्थात् धीर साधक यथाविधि प्रणामोपरान्त ‘आप प्रसन्न होईये’ यह कहे। यह जिज्ञासा करे। यथासुख से कहे कि गुरु की कृपा से बन्धन से मुक्ति हो रही है॥५-६॥

अथास्य दक्षिणेनाग्नौ सूर्य्ययोन्यां विधानतः।
दत्वा दर्भासनं तत्र उपविश्य सुयन्त्रितम्॥७॥

३८२ श्रीसाम्बपुराणम्

यथोक्तं पुरुषं देवं सन्निवेश्य प्रपूज्य च।
विज्ञापयेच्च तस्यार्थं यथानुग्रहवान् भवेत् ॥८॥
तदनन्तर अग्नि के दक्षिण में सूर्ययोनि में विधानतः कुशासन बिछाकर वहाँ संयत होकर बैठ जाय। यथोक्त देवता पुरुष को सन्निवेशित करके पूजा द्वारा निवेदन करे, जिससे अनुग्रह मिले॥७-८॥

आग्नेय्यां दिशि च प्राच्यां पुरुषं सन्निवेश्य च।
आपदं संस्थितैर्मन्त्रैर्जुहुयात्तु शिरः पुमान् ॥९॥
आग्नेय तथा पूर्व की दिशा में सूर्यदेव का सन्निवेश करके आपत्ति में संस्थित मन्त्र द्वारा आहुति देनी चाहिये॥९॥

अभिमन्त्र्य च तं शिष्यं जुहुयाच्च शतं शतम्।
स्वेन स्वेन तु मन्त्रेण सृष्ट्वा येन यथाविधि ॥१०॥
वह शिष्य को अभिमन्त्रित करके अपने-अपने मन्त्र से यथाविधि सृष्टि करे। शत-शत बार आहुति देनी चाहिये॥१०॥

अक्षयेन तु दैवेन सर्वेषामनु मन्त्रिणाम्।
जानुतो भूतयोनिः स्याद्वनात्मा धातुना समम् ॥११॥
लिङ्गे प्रसवयोनिश्च प्रतिबीजस्तु विनिःसृता।
नाभौ च भावयोनिः स्याद्बीजमस्य दशात्मकम् ॥१२॥
अक्षय दैव सबकी अनुमन्त्रणा है। जानु तक भूतयोनि होती है। वनात्मा धातु के समान है। लिङ्ग प्रसवयोनि प्रतिर्वन्ति (?) विनिसूत होती है। नाभि में भावयोनि है। इसका बीज है—दशात्मक॥११-१२॥

हृदये परमा योनिर्जाता सा परमेष्ठिनः।
कारणाख्या क्रियायोनिर्बाह्वी चैषा च बीजयेत्॥१३॥
परमेष्ठि के हृदय में परम योनि उत्पन्न होती है। कारण नामक यह क्रिया योनि है। इससे वाल्ही (गन्धर्वविशेष) बीज उत्पन्न होती है॥१३॥

संहारः चक्षुरुर्ध्वं स्यादष्टबीजं प्रकीर्तितम्।
सर्वाश्च जुहुयाद् ध्यायन् साधके चात्र विन्यसेत् ॥१४॥
अङ्गुष्ठेन सपुष्पेण न्यासः सर्वत्र शस्यते।
प्रतिमानं च भस्म स्याद्देयं पात्राधिवासितम् ॥१५॥
विश्वसृक्तर्पणं कुर्यात् साधकस्य च सम्पुटम्।
निवारस्तेन विघ्नानामन्यत्रापि प्रयुज्यते ॥१६॥

सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ३८३

संहार चक्षु ऊर्ध्व में होते हैं। उसे अष्टबीज कहा गया है। ध्यान करके सबको आहुति प्रदान करे तथा साधक में उसका विन्यास करे। पुष्प के साथ अंगुष्ठ द्वारा न्यास प्रशंसनीय है। भस्म है—प्रतिमान। उसे पात्राधिवासित करके देना होगा। विश्वस्रष्टा को तर्पण करना उचित हैं। तथा (यहाँ साधक का सम्पुट है। इसके द्वारा विघ्नों का निवारण होता है, अन्यत्र भी ऐसा प्रयोग करना चाहिये)॥१४-१६॥

देवस्याथ सकाशे तु श्राव्यं तस्यानुशासनम्।
अनुग्राह्यास्त्वया शिष्या यथा शास्त्रमनिन्दिताः ॥१७॥
संयुज्य देववच्चापि गुरुं तद्वत् सगोचरम्।
सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ततो देवं विसर्जयेत् ॥१८॥

इति श्रीसाम्बपुराणे विसर्जनविधिर्नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

देवता के सामने उसके अनुशासन को सुनाये तथा अनिन्दित शिष्यों पर अनुग्रह करे। देवता के समान गुरुदेव को देखना चाहिये। सबकी प्रदक्षिणा करे। तदनन्तर देवता का विसर्जन करे॥१७-१८॥

श्री साम्बपुराणोक्त विसर्जनविधि नामक सतहत्तरवाँ अध्याय समाप्त

अष्टसप्ततितमोऽध्यायः

(संन्यासमार्गः)

संन्यासस्य त्वहं मार्गं संवक्ष्ये तत्त्वतः परम्।
समयाद्यं च पाशान्तं कृत्वा तु श्रावणादृते ॥१॥
न च पूजा प्रयोक्तव्या हुत्वा होमं यथाविधि।
हृदये हृदये न्यस्य होमभस्मादि निर्मितम् ॥२॥
स्वयोनौ पातयेदेवं ब्रह्मसूत्रं सकर्मकम्।
जुहुयाद्विश्वसृक्चाग्नौ वाचयेदगृहागतम् ॥३॥
स्वयोनौ यातयेदेवं ब्रह्मसूत्रं सकर्मकम्।
जुहुयाद्विश्वसृगग्नौ वाचयेदगृहागतम् ॥४॥

संन्यास श्रेष्ठ पथ है। उसे अब तत्त्वतः मैं कहूँगा। नियम से लेकर पाशान्त (पाशों के उच्छेद तक) अनुष्ठान क्षरण व्यतीत करे। इसमें पूजा नहीं करना है। यथाविधि होम करके प्रति हृदय में होम-भस्मादि निर्मित वस्तु विन्यस्त करे। स्वयोनि में ऐसे सकर्मक ब्रह्मसूत्र का पालन करना चाहिये। विश्वसृक् अग्नि में होम करे। अब अगृहागत का वर्णन करूँगा। अग्नि की एक आत्मा समस्त भुवन की प्रदक्षिणा करता है, बीज अक्षरों से पुण्य भस्मोदक का पान करे॥१-४॥

अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य भुवनान्यस्य चात्मनि।
पिबेद् भस्मोदकं पुण्यं बीजेनैवाक्षरेण सः ॥५॥
संन्यस्तमिति च क्रमादाचरेच्च व्रतानि च।
प्रदक्षिणमतः कृत्वा देवमग्निं गुरुं तथा ॥६॥
सशिष्यं वपनं कृत्वा त्यजेत् सर्वमतः परम्।
सुखदुःखे समे कृत्वा देवाल्लोकाच्च सर्वतः ॥७॥

सब कुछ का त्याग करता हूँ, ऐसा कहे। व्रतों का पालन करे। तदनन्तर देवता, अग्नि तथा गुरु की प्रदक्षिणा करे। शिष्य के साथ क्षौरकार्य करके सब कुछ का त्याग करे। दैव तथा पार्थिक लोकों से आगत सुख-दुःख में समान भावना रखनी चाहिये॥५-७॥

पूतोदकेन कार्यं वै पाणिपादं चरेच्छनैः।
वर्षासु शून्यमागारं मूलं घृतस्य नाश्रयेत् ॥८॥
मौनी स्यात्तु त्यजेद् देहं ध्यायेच्च हृदयाधिपम्।
देवं दृष्ट्वा गुरुं चापि मनसा पूजयेच्च सः ॥९॥

अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ३८५

पवित्र जल में हाथ-पैर धोये। धीरे-धीरे चले। शून्य गृह अथवा वृक्ष के नीचे आश्रय न ले। मौनी होकर हृदयाधिपति का ध्यान करते हुये देहत्याग करे। देवता तथा गुरु को देखकर मन ही मन उनका पूजन करे॥८-९॥

स खल्वावर्त्तयस्त्वेवं शिवं शुद्धयत्यसंशयम्।
पुनरावर्त्तिनो न स्युः सर्वतन्त्राधिकारिणः ॥१०॥

इति श्रीसाम्बपुराणे ज्ञानोत्तरे अष्टसप्ततितमोऽध्यायः

वह इस प्रकार का मंगल आचरण करके अवश्य शुद्ध हो जाता है। सभी तन्त्रों के अधिकारीगण पुनः जन्म नहीं लेते॥१०॥

श्रीसाम्बपुराणोक्त ज्ञानोत्तर संन्यास मार्ग नामक अठहत्तरवाँ अध्याय समाप्त

एकोनाशीतितमोऽध्यायः

(न्यासादिविनिर्वतनम्)

यदा निर्वेदमापन्नो यश्चेच्छापदमन्वगः।
दस्युभिर्निहिते राष्ट्रे शत्रुणा वा बलीयसा ॥१॥
प्रार्थितोऽपि नयेनाथ बलानां सम्भवादपि।
जीर्णो विगतचेष्टो वा सन्न्यासाद्विनिवर्त्तयेत् ॥२॥
अथागत्वाशुभं गोष्ठं संहारं च त्र्यहं जपेत्।
ततः सम्भाष्य योग्यः स्यान्नमस्कारादिपूजनैः ॥३॥
यतः स्नातः शुचिर्भूत्वा देवदेवं प्रणम्य च।
विज्ञापयेत् क्षमस्वेति रक्षां मम निवर्त्तय ॥४॥

जब निर्वेद प्राप्त होता है अथवा स्वेच्छाकृत भाव से अथवा जब दस्यु तथा बलवान शत्रु से राष्ट्र विपन्न हो जाता है, तब राजा द्वारा प्रार्थना करने पर, बलशालीगण का उद्भव होने पर अथवा स्वयं जीर्ण एवं निश्चेष्ट स्थिति में हो जाने पर संन्यास से लौट आये। तदनन्तर मंगलमय गोष्ठ में आकर तीन दिन संहार मन्त्र का जप करे। तदनन्तर नमस्कारादि पूजन द्वारा सम्भाषण करके योग्य हो जाय। तदनन्तर स्नान करके पवित्र स्थिति में देवदेव सूर्य को प्रणाम करके निवेदन करना चाहिये—‘हे देव! क्षमा करिये। मेरी रक्षा करिये’॥१-४॥

बीजयोन्यां समावाह्य पृथिवीं संन्यसेदतः।
न्यसेच्च वरुणं मूर्ध्नि यजेदेवं दशात्मना ॥५॥
संहारशक्तिमावाह्य चात्मन्यासं प्रयोजयेत्।
सकलीकृत्य भूतैश्च तथैतान् जुहुयात्ततः ॥६॥

बीजयोनि में आवाहन करके पृथ्वी का सम्यक् न्यास करे। मस्तक में वरुण का न्यास करे। ऐसे ही दशात्म द्वारा संहार शक्ति का आवाहन करके अंगन्यास करने के अनन्तर भूत-गण द्वारा सकलीकरण (एकत्रीकरण) करे। इसके पश्चात् उनकी आहुति देनी चाहिये॥५-६॥

शेषं तु शतमाभाभिरधिकं तु पिबेत्ततः।
ततः प्रकृतिमापन्नो दीक्षां शक्तिमवाप्नुयात् ॥७॥

एकोनाशीतितमोऽध्यायः ३८७

पार्थिवः सकलीरग्नौ मन्त्रैर्होम्य शतं घृतम्।
वारुणेन ततो हुत्वा शेषं पानं यथा पुरा ॥८॥
बीजयोन्यां ततः स्तुत्वा पूजां कृत्वा प्रणम्य च।
अनुग्राह्योऽस्मि देवेश कामं सर्वसमृद्धये ॥९॥
पूर्वपक्षं क्षपा उक्ता नित्यं स्यात् समया यथा।
अनेन विधिना न्यासान्निवर्तनमनन्यथा ॥१०॥

इति श्रीसाम्बपुराणे ज्ञानोत्तरे एकोनाशीतितमोऽध्यायः


अवशिष्ट १०० बार कहे। तदनन्तर उससे अधिक पान (?) करे। तदनन्तर प्रकृतिस्थ होकर दीक्षा की शक्ति प्राप्त करे। पार्थिव मन्त्र द्वारा एकत्र करके अग्नि में घृत से १०० होम करे। तदनन्तर वारुण मन्त्र से आहुति देकर अवशिष्ट का पूर्व के समान पान करे। बीजयोनि द्वारा स्तुति, पूजा तथा प्रणामोपरान्त कहे—'हे देवेश! यथेष्ट सर्व-समृद्धि के लिये मुझपर अनुग्रह करें। पूर्वपक्ष को क्षपा कहा गया है। वह नियमपूर्वक नित्य हो। इस विधानोक्त न्यास से निवर्त्तन होगा, अन्यथा नहीं होगा।।७-१०।।

श्री साम्ब पुराणोक्त ज्ञानोत्तर न्यास में निवर्त्तन नामक उन्यासीवाँ अध्याय समाप्त

अशीतितमोऽध्यायः

(मुक्तिमार्गः)

अथवा संशयापन्नं सद्योमुक्तिं समाचरेत्।
देवं सम्पूज्य सम्यक्च दक्षिणामूर्तिमाश्रितः ॥१॥
अप्यतद्दर्शनाद्धीरः स्थिरचित्तो दृढव्रतः।
स्वहृदि पुरुषं न्यस्य यथापूर्वविधानतः ॥२॥
आचान्तः पुनराचम्य युञ्जन् मन्त्रान् यथाक्रमम्।
वायव्याऽग्निं निवेश्याथ ह्यात्मानं तत्र योजयेत् ॥३॥
ततः संहारदेवेन सृष्टिमाग्नेर्नियोजयेत्।
विशेच्च दीपमापन्नो योनिं भूतेशसंज्ञिताम् ॥४॥

अथवा संन्यासापन्न होकर सद्यः मुक्ति का आचरण करे। दक्षिणामूर्त्ति का आश्रय लेकर देवता का सम्यक् पूजन करे। तदनन्तर उनके दर्शनार्थ धीर व्यक्ति स्थिर चित्त तथा दृढ़व्रत होकर अपने हृदय में पुरुष का विन्यास करके पूर्वोक्त विधान से आचमनोपरान्त पुनः आचमन करे तथा यथाक्रम से मन्त्रों को युक्त करे। वायव्य अग्नि में निवेश करे, वहाँ आत्मा को युक्त करना चाहिये। तदनन्तर संहार देव के साथ सृष्टि को अग्नि से युक्त करे। दीपलाभ करके भूतेश नामक योनि में प्रविष्ट हो जाय॥१-४॥

पापं दहति योनिः स संहारेण प्रचोदितः।
तत्त्वबीजस्य कात्स्थानात्क्षिप्तं विगतकल्मषः ॥५॥
दग्ध्वा भूतेशयोनिं स शिवयोनिं क्रमाद्विशेत्।
ततस्तु चैकसंयुक्तौ वायुना चाचलीकृतौ ॥६॥

संहार के द्वारा प्रचोदित होने से योनिपाप का दहन हो जाता है। तत्त्वबीज में भूमि स्थान से सत्वर पापमुक्ति हो जाती है। तदनन्तर भूतेश योनि को दग्ध करके क्रमशः शिवयोनि में प्रविष्ट हो जाय। तत्पश्चात् एकत्र संयुक्त होकर वायु के द्वारा अचलता में स्थित होना चाहिये॥५-६॥

शिवाग्नी चेरतुश्चैव सर्वभूतक्षयंकरौ।
ततस्तस्मिन् समीभूते हृदि प्रोक्ते ततोऽनले ॥७॥
दहेच्छरीरं सोष्माणि मन्त्राणि परमेष्ठिनः।
असम्भारस्ततो मन्त्री दह्यमानेन चेद् धृदि ॥८॥

अशीतितमोऽध्यायः ३८९

शिव तथा अग्नि विचरण करते हैं। वे समस्त प्राणीगण के क्षयकारक हैं। तत्पश्चात् हृदयउसमें मिलित हो जाते है। उष्मा शरीर को दग्ध कर देती है। यह परमेष्ठी का ऊष्म मन्त्र है। हृदय दह्यमान हो जाने पर मन्त्री मानरहित हो जाता है॥७-८॥

नात्मना विशयेदस्त्रं विसर्गास्त्रमकारजम्। द्वाराणां शीर्षरापानां विधाना च व्युपस्थितः ॥१९॥

आत्मा द्वारा अस्त्र प्रवेश न कराये (?) विसर्गान्त मकारजात है (इस श्लोक में आगे अर्थ अस्पष्ट है अतः बाकी का अनुवाद करने में असमर्थता है)॥१९॥

भित्वा मूर्ध्नि कपालं तु विधिना व्ययमीश्वरम्। यं प्राप्य न निवर्तेत योगिनः परमं शिवम् ॥२०॥

इति श्रीसाम्बपुराणे ज्ञानोत्तरे अशीतितमोऽध्यायः

तदनन्तर मार्ग रुद्ध हो जाने पर वह्नि यज्ञशत का विनाश करती है। मस्तक में कपाल भेदन करके अव्यय ईश्वर में प्रवेश मिलता है। जो परा शिव को प्राप्त कर लेते हैं, वे योगी पुनः जन्म ग्रहण चक्र से मुक्त हो जाते हैं॥२०॥

श्री साम्बपुराणोक्त ज्ञानोत्तर में मुक्तिमार्ग नामक अस्सीवाँ अध्याय समाप्त

एकाशीतितमोऽध्यायः

एतेषां परवान् योगः संवत्सरतनुं स्थितः।
अष्टानामनुपूर्वेण भिन्नाभिन्नार्थवेदने ॥१॥
प्रतिलोमप्रधिः प्रोक्तो दीपयेत् स्पर्शयेत् क्रमात्।
चतुर्विंशत्तथा वह्नित्रिकयोगेन साधकः ॥२॥
व्यञ्जनं च विसर्गस्थमादावन्त उपाश्रितम्।
अन्ततो बिन्दुसंयुक्तमाकारेण तदेव तु ॥३॥
द्वाविंशत्यन्तरायुक्ता क्रूरेणैकादशेन च।
ओंकारं च वषट्कारं यदा नैतददीप्यते ॥४॥

ये सभी श्रेष्ठ योग संवत्सररूप तनु का आश्रय करके आनुपूर्विक आठ भिन्न तथा अभिन्न अर्थ जानने के लिये हैं। प्रतिलोम प्रधि का वर्णन किया गया है। उसे क्रम से दीप्त करे तथा स्पर्श कराये। ऐसा साधक तीन वह्नियों के योग से २४ बार स्पर्श करे। विसर्गस्थ व्यञ्जन आदि में तथा अन्त में उपाश्रित है। शेष बिन्दुसंयुक्त है। आकार के द्वारा भी वही है। २२ में एकादश क्रूरयुक्त हैं। जब वे दीप्त नहीं हुये तब ओंकार तथा वषट्कार प्रकाशित हुये।।१-४।।

अन्तःस्थाश्च शलाकान्ते संयोज्यादुष्मणापि च।
उत्तमस्पर्शयुक्तानि सुषुम्नान्तर्गतो मतः ॥५॥
क्षुरिका कर्तरी चैका लोका चैकस्तथान्तगाः।
प्रसवे योजयेदेतत्प्रतिमन्त्रत्रिकं तु वै ॥६॥

शलाकान्त में अन्तःस्थ वर्णों को ऊष्म वर्ण के साथ युक्त करे। उत्तम स्पर्शयुक्त वर्णों को सुषुम्ना के अन्तर्गत जाने। क्षुरिका, कर्तरी का लौकिक तथा अन्तग सृष्टि के समय योग करे, किन्तु यह प्रतिमन्त्र ३ करके होगा।।५-६।।

तिस्रस्तिस्रस्तथा चैवमेकैकस्य पृथक्-पृथक्।
ऊर्ध्वं तस्य च वक्त्रादेर्योगः स्यात् प्रतिनिर्मितः ॥७॥
मन्त्राणां साधनैः सूक्ष्माद् द्रव्याणां रक्षतः परः।
प्राणानां चालने चैव नित्यं योज्याद्यनुक्रमात् ॥८॥

तीन-तीन में इस प्रकार से एक-एक करके पृथक्-पृथक् हैं। उसके ऊर्ध्व में मुखादि का योग प्रतिनिर्मित है। मन्त्रों की साधना से सूक्ष्म से सूक्ष्म द्रव्यों की भी परम रक्षा होती है। प्राणों के चालन में अनुक्रम में नित्य युक्त करे।।७-८।।

एकाशीतितमोऽध्यायः ३९१

आसने क्षुरिकां दत्त्वा ततो मन्त्रं प्रयोजयेत् ।
शलाका पूजने योज्या दत्त्वा चैवानुकर्तरी ॥९॥
अग्नेरर्चाविधानेषु दीपने चाभिषेचने ।
जपेत्तथा वै ध्यानेषु मन्त्रे च परमो विधिः ॥१०॥
शमी बिल्वपलाशं च तथा दूर्वासितास्तिलाः ।
दर्भा सुमनसां चैव गणाः स्याच्छान्तिकर्मणि ॥११॥

आसन में क्षुरिका देकर तब मन्त्रों का प्रयोग करे। शलाका-पूजन में अनुकर्तरी से योग करे। अग्नि के पूजाविधान, दीपन तथा अभिषेक के विषय में जप करना चाहिये। इसी प्रकार ध्यान तथा मन्त्र में भी यह श्रेष्ठ विधि है। शमी, बिल्व, पलाश की लकड़ी, दूर्वा, काला तिल, कुश एवं पुष्प शान्ति कर्म में प्रशस्त हैं॥९-११॥

योज्या क्षीरेण च तथाप्यापुष्पवृक्षयोनयः ।
अवृक्षः किंशुकॊ वृक्षो नित्यमेव धनप्रदः ॥१२॥
करवीरो कनकश्चैव कलक्षेत्रं च दायकः ।
प्रियङ्गुलोध्रपुष्पं च मृत्योस्तैलविपास्यता ॥१३॥

इन सबों से दुग्ध का योग करना चाहिये। ऐसे ही अपुष्प वृक्षयोनि, अवृक्ष, किंजल्क वृक्ष—ये सब नित्य धन देने वाले हैं। कनेर, कनक (धतूरा), कलक्षेत्र, दायक, प्रियंगु तथा लोध्र के पुष्प की (आहुति द्वारा) मृत्यु से रक्षा हो जाती है॥१२-१३॥

शतपुष्पाणि बीजानि लवणं मांसमेव च ।
मल्लिकादिजपैः सर्वैः योज्यः स्याद्धोमकर्मणि ॥१४॥
काकोलूकस्य पक्षाणि येषां द्वे पञ्च सर्वदा ।
द्वन्द्वानान्तु तथा तेषां मृगजैर्द्धे वनान्तरम् ॥१५॥
विभीतकः खादिरश्च सहचरो वासकस्तथा ।
विद्वेषे तु तथा क्रूरे इत्थं तूच्चाटनेषु च ॥१६॥

शतपुष्प, बीज, नमक, मांस, मल्लिकादि पुष्प, सभी प्रकार का जवापुष्प होमकर्म में युक्त करे। काक तथा उलूक के पंख तथा ऐसे सभी प्राणी, जिनमें परस्पर में द्वेष विपरीतता चलती है, ऐसे मृगज (पशु जैसे—मृग-व्याघ्र), विभीतक एवं खदिर, सहचर तथा वासक का विद्वेष कार्य में व्यवहार करे॥१४-१६॥

उक्ताः स्वल्पविधानेषु परतन्त्रेषु ये च वै ।
सर्वे तेनैव सिध्यन्ति विधियुक्तोदितैः परैः ॥१७॥
अरसा बाह्यबीजा वा योज्याश्च सर्वकर्मणि ।
दृष्ट्वा तु विधिना मन्त्रं व्योमस्थं वा महीगतम् ॥१८॥

३९२ श्रीसाम्बपुराणम्

तत्सर्वं साधयेत्तूर्णं यदुक्तं कल्पकल्पकैः।
न च शक्तिपरीचारे मन्त्रान्ते क्रमशस्ततः ॥१९॥

यहाँ अल्प विधान का वर्णन किया गया हैं। अन्यान्य तन्त्रों में (विस्तार में) इनका वर्णन है। यथाविधि प्रयुक्त होने पर इनसे सिद्धि मिलती है। रसविहीन अथवा बाह्य बीज सर्वकार्य में युक्त करे। व्योमस्थ अथवा पृथिवीगत मन्त्र का शीघ्र साधन करे; जैसा कि कल्प-कल्प में (विधि में) कहा गया है। किन्तु शक्ति-परिचार में शीघ्रता न करे। मन्त्रान्त में क्रमशः करना होगा।।१७-१९।।

मन्त्रसम्पुटयोगेन साधयेच्च शलाकया।
शक्रं तु कमले योगस्पर्शैः शक्तिं निरावृत्तम् ॥२०॥

मन्त्रसम्पुट योग में शलाका से साधना करनी चाहिये। इन्द्र की साधना कमल से करे। योग स्पर्श से शक्ति निरावृत हो जाती है।।२०।।

क्षुरिकाकर्त्तरीयुक्ता दक्षिणा निर्वाणमावहेत्।
अग्निपञ्चकयोगान्ते लिङ्गे वै स्थण्डिलेऽथवा ॥२१॥
लक्षत्रयस्य वै योगात् साधयेत् परमेष्ठिनम्।
शिलातले तु वै श्रेष्ठः क्रियाकारणसाधकः ॥२२॥

क्षुरिका तथा कर्त्तरीयुक्त दक्षिणा (दक्षिणकाली) निर्वाण प्रदान करती है। पञ्चाग्नि योग के अन्त में लिंग अथवा स्थण्डिल में तीन लाख के योग से (आहुति से) परमेष्ठि-साधन करे। क्रिया करने में साधक श्रेष्ठ शिलातल पर साधना करे।।२१-२२।।

आदित्यस्य निमित्तात्स्यात्साधनमुन्मिलोक्षिकम्।
भूतेशं निशि वा घोरे वायुभक्षो जलाधितः ॥२३॥
साधयेत् साधनायुक्तो देहे मन्त्री च वै क्षणात्।
बीजेश्वर्या सर्वैव श्मशानभक्ष्यभोजनः ॥२४॥

आदित्य का साधन होता है उन्मीलोक्षिक (उन्मीलित आँखों से) अथवा घोर निशा के समय वायुभक्षी होकर अथवा जल पीकर भूतेश का साधन करे। साधनायुक्त होने पर साधक के शरीर में तत्काल ही समस्त श्रेष्ठ बीजों की विद्यमानता हो जाती है। श्मशान में भक्ष्य भोजन करना चाहिये।।२३-२४।।

अपक्वाशी लब्धप्रभुर्देही देहस्य साधने।
अशीतसिकता ज्येष्ठे जपेत् सृष्टिं घृतप्लुतः ॥२५॥
जपान्ते दीपयेन्मन्त्री दृष्टशान्तिर्यथा शिवः।
चरित्वा भस्मचर्यञ्च भस्मशायी यवाशनः ॥२६॥

एकाशीतितमोऽध्यायः ३९३

भस्मना सिद्धिमाप्नोति भस्मनिष्ठः सुसाधकः। भास्करस्य व्रतं ह्येतदन्ते ह्युक्तं क्रमागतम्॥२७॥

अपक्व द्रव्य भोजन करके यथालाभ से तुष्ट होकर देही देहसाधन करे। ज्येष्ठ की तप्त बालुका में घृत से लिप्त होकर सृष्टि का जप किया जाता है। जप के अन्त में मन्त्री अष्ट शान्तियुक्त शिव के समान दीप्त हो जाता है। भस्मधारी, भस्मशायी तथा यव का भोजन करके विचरण करे। भस्मनिष्ठ साधक भस्म से सिद्धिलाभ करते हैं। यह है—भास्कर का व्रत। बाकी क्रम से कहा जायेगा॥२५-२७॥

क्रमात्संक्रमणं चैव क्रमाद्विद्वेषतां व्रजेत्। संक्रमेद् देहमाक्षिप्य दृष्ट्वैवं क्रमयेत् परान्॥२८॥ इच्छया विचरेन् मन्त्री व्रतान्ते बीजवर्त्मनि। यदुक्तं मन्त्रकोष्ठे तु तस्मिन् शास्त्रे ह्यनेकशः॥२९॥ कन्दमूलफलं पत्रमस्विन्नं स्विन्नमेव च। अशक्तो विधिरुक्तो यमष्टौ ग्रासानुपानयेत्॥३०॥

क्रम से संक्रमण होता है। क्रम से विद्येश्वरत्व की प्राप्ति होती है। ऐसा देखकर अन्य का अतिक्रमण करे तथा देहत्याग करके (विद्येश्वरत्व में) संक्रमण करे। व्रत के अन्त में बीजवर्त्म में इच्छापूर्वक मन्त्रविचरण करके रहे, जैसा कि मन्त्रकोष्ठ में कहा गया है (उस प्रकार से)। उस शास्त्र में अनेक बार यह बतलाया गया है। भोजन में कन्द-मूल-फल-कच्चे पत्ते अथवा सूखे पत्ते ग्रहण करे। ऐसा करने में असमर्थ होने पर आठ ग्रास ग्रहण करना चाहिये॥२८-३०॥

भक्ष्यं वा विधिसम्पन्नं मन्त्रे सम्मानवर्जितम्। पावकं विधिवत्सिद्धं कुर्य्यान् मन्त्रस्य साधने॥३१॥ पूजामन्त्रस्य वै मन्त्री संवत्सरतनुस्थितैः। व्योमस्थं वा तथाग्निस्थं कुर्यात् पूर्वं यमेन वै॥३२॥

अथवा विधिसम्मत पानवर्जित भिक्षाद्रव्य मन्त्रों से ग्रहण करना चाहिये। मन्त्र के साधनार्थ यथाविधि अग्नि सिद्धि करे। जैसे पूर्व में यम ने व्योमस्थ अथवा अग्निस्थ मन्त्र का साधन किया था, वैसे ही संवत्सर तनुस्थित मन्त्रों द्वारा मन्त्री पूजामन्त्र की साधना करे॥३१-३२॥

अनुलोमाद्वयं स्यात् क्षुरिका कर्मभेदिनी। कर्त्तरीकवचं, घोरं शलाकात्रय एव च॥३३॥ अर्गलास्तु शिरः सौम्यः स्वाकायो निःशिखा पराः। प्रतिमास्थाः परा एता ह्यष्टौ ताः शक्तियोनयः॥३४॥

३९४ | श्रीसाम्बपुराणम्

अनुलोम में हृदय होता है। कर्मभेदिनी क्षुरिका, कर्त्तरी, कवच, घोर शलाकात्रय, अर्गल, शिर, सौम्य स्वकाय निःशिखा तथा परा, प्रतिमास्थित परा—ये आठ शक्तियोनि हैं।।३३-३४।।

पूर्वपश्चिमयोश्चैव दक्षिणोत्तरयोस्तथा।
विदिक्षु चानुपूर्वेण स्वरान् सम्पूजयेत् क्रमात् ॥३५॥
प्रत्यहं यजनं कुर्याद्रात्रौ वापि हि साधकः।
द्रव्याभावे जपेनापि साधयेन् मन्त्रतत्परः ॥३६॥

पूर्व तथा पश्चिम दिक्, दक्षिण तथा उत्तर एवं सभी विदिक् में आनुपूर्वीक स्वर-समूह के द्वारा आनुपूर्वीक क्रमानुरूप स्वरसमूह की सम्यक् पूजा करे। साधक नित्य यजन करे। रात्रि में भी करे। द्रव्य का अभाव होने पर जल से ही मन्त्रतत्पर होकर साधन करना चाहिये।।३५-३६।।

चतुष्कं साधयेन्नित्यमेकैकस्य पृथक्-पृथक्।
क्षुरिकादिशलाकान्तामर्गलां चैव साधकः ॥३७॥

इति श्रीसाम्बपुराणे ज्ञानोत्तरे साधनविधिर्नामाकाशीतितमोऽध्यायः

चतुष्क का (चार का) नित्य साधन करना चाहिये। एक-एक का पृथक् भाव से क्षुरिका, कर्त्तरी, कवच, घोर शलाकात्रय का एवं अर्गला का साधन करे।।३७।।

श्री साम्बपुराणोक्त ज्ञानोत्तर में साधनविधि नामक इक्यासीवाँ अध्याय समाप्त

द्व्यशीतितमोऽध्यायः

(हृदयपुष्पम्)

अथातः परं गुह्यं मन्त्रसारसमुद्भवम्।
यैर्व्याप्तिमखिलं सर्वं मन्त्रं वै स चराचरम् ॥१॥

सामान्या सर्वसैवास्ते चराणाङ्कः फलव्याधं समया तु मध्यो-मध्यो निविध्यो-मङ्किक्रो समनीनाम परम परम क्षुरिकास्क फट् ना अयथाना अयन्ताना अपवासि-नोऽपि किंषु महामुखो नामकर्त्तरी। यः फट् सम्पापीडायोगतश्च गायवान् रुचमाश्रि गां गीं गुं पञ्चक्रमेण नाम शलाका। परमेष्ठिनस्यैताध्यायन् प्रेतजिह्वामूलीयूपरम्। दक्षिणा। ततो हरा नाम योगशलाकार्कस्य चरणैताः। फटन्तु मूलजाह्रोषायह्लाङ्ग-ददेशवायव्यादिन्द्ररोचनानाम क्षुरिका। सर्वासां मंगला ह्येषा निरोधिनी नाडीनां चतुष्कला निरञ्जनस्य क्षुरिका सर्वमन्त्रहृदया सर्वान् संक्रामयति। सर्वव्रतैश्च स्यात्प्र-योनामन्त्राणां कर्मणि करोति। लक्षकविंशके क्षुरिका समाप्ताः।

अब मन्त्रसार समुद्भव की परम गुह्य कथा कहते हैं, जिसके द्वारा चराचर सकल मन्त्र व्याप्त हैं। सामान्य इत्यादि कर्त्तरी है। 'यः फट्' इत्यादि शलाका है। 'हरा' नाम इत्यादि क्षुरिका है। सर्वमंगळरूपा नाड़ियों में निवासिनी, निरंजन की चक्षुकला, सर्वमन्त्रों की हृदयरूपा क्षुरिका सभी मन्त्रों में संक्रमण करती है। समस्त व्रतों में प्रयुक्त होकर मन्त्रों का कर्म करती है। बीस लाख में क्षुरिका मन्त्र समाप्त है।

ब्रह्मोवाच
आलयः सर्वभूतानां लयनाल्लिङ्गमुच्यते।
हृदि भावमिदं लिङ्गं सर्वजन्मवतां स्थितम् ॥२॥

ब्रह्मा कहते हैं समस्त प्राणियों की उत्पत्ति तथा विनाश के लिये उसे लिंग कहा जाता है। जो जन्म लाभ करते हैं, उन सबके हृदय में इस प्रकार से लिंग रहता है॥२॥

सदार्चयन्ति विद्वांसो भावपुष्पैर्हृदि स्थितैः।
भावजैः सुमनोभिश्च तमर्चेन्नान्यजैर्बुधैः ॥३॥
ब्रह्माक्षरपदैर्दिद्यैर्जरामरणकारकैः ।
प्रफुल्लपद्मसंस्थाने सुहृद्ये तिष्ठतो मुखे ॥४॥

विद्वान् गण सर्वदा हृदयस्थ भावपुष्पों से अर्चना करते हैं। विज्ञ व्यक्ति भावज पुष्पों से उनकी अर्चना करे; अन्य (वृक्षादि से उत्पन्न) पुष्पों से अर्चना न करे। जरा एवं मरण